Skip to main content

Full text of "Corpus iuris civilis romani : in quo Institutiones, digesta ad codicem florentinum emendata, codex item et novellae, necnon Justiniani adicta, Leonis et aliorum imperatorum novellae, canones apostolorum, feudorum libri, leges XII. tabb., et alia ad jurisprudentiam ante-justinianeam pertinentia scripta, cum optimis quibusque editionibus collata, exhibentur"

See other formats 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS. 


3o3 


De  fransfuga.    i .  De  rebus  koslilibus. 
5i.  Celsus  in).   1.  Digestorum. 

TB.an5fugam  (i)  jure  belli  recipimus  (2). 
§.    1.   El  qua;  res  (3)  hostiles    apud  nos  sunt ,  non 
publicce  ,  sed  occupantium  (4)  liunt. 

Quiil  sit  habere  in  bonis. 
52.  MoDESTiNcs  Ijb.   'j .  Regularum. 

REm  in  bonis  noslris    habere    (5)  intelligimur   :     quo- 
tiens    possideutes    exceplionem    (6)   ;  aut  amillentes, 
ad  recuperandam  eam  ,  actionem  (-)  habemus. 
Per  quas  personas  nobi<  a(li,uiritur. 

53.  Idem  lib.    14.    ad  Quintum  Mucium. 

EA  qua?  civiliter  (8)  adquiruntur  ,  per  eos  (9)  qui 
in  poteslate  nostra  sunt  ,  adquirimus  ;  veluti  slipula- 
tionora  :  quod  naturaliter  adquiritur  ,  sicuti  (10)  est  pos- 
sessio  (n)  ,  per  queinlibet  volentibus  nobis  possidere  ad- 
quinmus. 

54.  Idem  lib.  3i.  ad  Quinlum  Mucium. 

HOmo  liber  hereditatcm  nobis  adquirere  non  potest. 
qui  (12)  bona  iide  nobis  servit  ,  adquiret  (i3)  :  si 
tamen  spoute  sua  sciens  conditionem  suam  ,  adierit.  nam 
»1  jussu  nostro  adierit  ,  neque  sibi  neque  nobis  adquiret  : 
«I  non  babuerit  animum  sibi  adquirendi  :  quod  si  eam 
meutem  habuit  ,  sibi  adquirit. 

5-  I.  Item  promittendo  nobis  liber  (i4)  homo  qni  bo- 
na  fide  nobis  servit  ,  ut  emendo  ,  vel  vendendo  ,  vel  lo- 
cando  ,  vel  conducendo  ,   obligari  ipso  juie  poterit. 

5-  2,  Sed  damnum  (i5)  dando  ,  damni  injurite  tene- 
bitur  ,  uf  tamen  culpam  in  damno  dando  exigere  debea- 
mui  gravioiem  ,  nec  tamen  (i6)  levem  ,  quam  ab  ex- 
traue>. 

5.  3.  At  si  jussu  (17)  nostro  quid  in  re  nostra  gerant, 
vel  absentibus  nobis  quajsi  procuratores  aliquid  agant  t 
danda  erit  in  eos  actio  ,  non  solum  si  eos  eraerimus  ;  sed 
et:am  si  donati  tuerint  nobis ,  aut  ex  dotis  [nomine]  aut 
«  legati  pertinere  ad  nos  coeperunt  ,  aut  ex  hereditale  , 
idem  praestabunt  :  nec  solura  si  nostros  putaveriraus  ,  sed 
et  Si  comravmes  aut  fructiiarios  ;  ut  tamen  ,  quod  adqui- 
«ituri  uon  ejsent  ,  si  revcra  communes  aut  usuarii  esseut , 
id  hcciieque  uon  adquiraut. 


I 


5.  4-  Quidquid  tamen  liber  homo  vel  alienus  ,  quive 
bona  fide^  nobis  servit  ,  non  adcjuirit  nobis  (18)  ,  id  vel 
sibi  (19)  libef ,  vel  alieims  servus  domino  suo  adquiret. 
excepto  eo  ,  quod  vix  est  ut  liber  homo  possidendo  usu- 
capere  possit  (20),  quia  nec  (21)  possidere  iutelligitur  , 
qui  ipse  possideretur :  sed  nec  per  servum  olienum,  queoi 
nos  bona  fide  possidemus,  dominus  peculiari  nomine  igno- 
rans  usucapere  poterit  ;  sicuti  nec  per  fugitivum  quidem, 
quem  non  possidet. 

De  apro  ,  qui  in  hqueum  inciderat  ,  soluto  vel  ablato. 
De  poculo  alterius  ex  nave  ejecto. 

55.  Procuhis  lib.  1.  Epistolarum. 

N  laqueum  (22)  quem  venandi  causa  posueras  ,  aper 
incidit  5  cum  eo  haereret ,  exeraptum  eum  abstuli :  nuni 
libi  videor  tuum  aprura  aLstuhsse?  et  si  tuum  pulas  fuis- 
se  ,  si  sclutum  eum  in  svlvam  dimisissem  •  eo  casu  tuus 
esse  desisset  ,  an  nianerel  ?  et  quam  actionem  mecum  ha- 
fceres,  si  desisset  tuus  esse:  num  in  factum  dari  oporleret 
[quaero]  ?  Respondit  ,  Laqueum  ,  videamus  ,  ne  intersit 
io  publico  an  in  privato  posuerim  :  et  si  in  privato  posui, 
ulrum  in  meo  ,  an  in  alieno  :  et  si  in  alieno  ,  utrum 
perraissu  (:l3)  ejus  cujus  fundus  erat,an  non  ptrmissu  ejus 
posuerim  ?  prieterea  ,  utrum  in  eo  ila  haeserit  aper  ,  ut 
e^pedire  se  non  possit  ipse,  au  diulius  luctando  expeditu- 
rus  se  fuerii?  Summam  tamen  hanc  puto  esse,ut  si  in  (24) 
raeam  potestatem  pervenit  ,  meus  factus  sit.  sin  autem  a- 
prura  raeiim  ferum  in  suam  naturalem  laxitalem  dimisis- 
ses  ,  eo  facto  meus  esse  desisset  ,  et  actionem  mihi  in  fa- 
ctum  (25)  dari  oportere  :veluti  rfsponsum  est ,  cum  qui- 
dam  poculum  (26)  alierius  ex  nave  ejecisset. 
De  insula  et  ah-eo. 
56.   Idem  lib.  8.   Epislolarum. 

INsula  est  enata  in  flumine  contra  hcntem  (27)  agri  mei, 
iia  ut  nihil  excederet  longitudo  regionem  praedii  raei  : 
postea  aucta  est  paulatim  ,  et  processit  contra  fronles  et 
superioris  vicini  ,  et  inferioris.  Qnaero  ,  quod  adcrevit  , 
iitrim  raeum  sit  ,  quoniam  meo  adjunctum  est  ;  an  ejus 
juris  sit  ,  cujus  esset  ,  si  initio  ea  nata  (28)  ejus  longilu- 
dinis  fuissel  ?  Proculus  respondit  :    Fluuaen  istud  ,  iu  quo 


(i)  Transfiiga  ,  qui  et  perfuga ,  qui  a  nobis  tramfugit  ,  qui  fi- 
dc  mutata  ad  hostem  Iransit  ,  L  19.  ^.  8.  infr.  de  coptivis.  capitis 
Biinutioncin  medi.im  patitur  ,  /.  ?.  5.  ,.  siipr.  de  capite  minut 
uon  maMmam  ,  /.  la.  suvr.  de  tut.  postlirainiuin  non  habet  /.  i4 
Uipr.^  ex  quibus  caus.  major.l.  19.  ^.^.infrdc  capt.  Pcd  tamei  Cii 
iac.  4.  ols.  9.  nomme  transfngne  hic  inftlligit  eum  ,  qni  ab  hosti- 
bus  ad  ncs  transrupit.  ut  sit  sciisus  :  Noa  violento  j.ire  brlli.trau-i. 
f.i^ra  ho.stii;m  rccip.-re  ,  id  est  ,  cxcipcre  et  apud  nos  reiiDeie,  ut 
•obiscuni  vi»at  ,  et  militet  ,  possamus. 

(i)  Iiuge  Iianc  \c^,xn  de  ncstro  transfnga  accipi.-odam  es<e  et  a 
■wuis  cajUum  csse  :  fictne  capientis  ,  an  publicns  ?  Quo  tcraporc 
a  ujbis  tiansfigit  ,  hc.  t  eum  inlerficere  quasi  hostcin  :  nuiu  et  vi- 
Tcns  »olel  combu.-i  si  capt.is  s.t.  liet  itaq.ic  hoc  ca;u  p.blics  vi- 
de  qus  aotavi  ad  /.  3.  in:r.  ad  l.  Corn.  de  sicaiiis.  b.i.l ,  si  ul- 
tro  ad  ncs  rra,at  ,   fietne  smus  ?  vif^e  Cujac.   4.   obsen:.  <,. 

^3)  Mobdes:  fi.ml  cr.  :<  im.nobilla  P.  Romani.  /.  io.  f  1. 
*T-  ««.^«^aA'«.  et  postlim.  revers.  Gctii.  vide  A.  Gd».  ih.  }3.  car. 
^l.  et  lib.  7.  cap.  4.  Jacob.  Bomit.  de  arar.  redit.  Ub.  3.  cap. 
10.   Ans.  ^ 

(4)  i-  5.   in  fin.  suir.   h.   t. 

(5)  Exf^ptionc  qui  r.m  lucri  ,  aut  actione  persequi  potest,rMn 
batjere  vid.rtur.  i-Jcoque  qucd  tviccitur,  in  bouis  noa  rsl.  /.  100. 
mtr.   dc  reg.  jur.  '^ 

(6)  Ad  eam  reiincndam. 

(:)     /■   4f).   irtfr.  de  verb.  sign.   Hahetur  qood  fcti  fKite»t.  l.  1 ',3. 

'1        v.\^"^:  *'?"•  ";-°  ^'^^^''  ^"■'  actionem   ad    eam  rccureraa- 
.^m  habct.   /.    O.  i„fr.  de  r-^.  jiu: 

■,b/     V:de  Bailcl.  "et  Casirti:i.'m  /    schtum    11    $    ptr  lihercm 


6.  mpr.  de  pign.  Mt.  Goth.  hanc  leg.  explicat  ^Woa.  supput.lih. 
1.  cnp.   18.  Ans. 

(9)  /.    10.  supr.  h.  t. 

(10)  Possessio  est  facti, 

(11)  /.   20.  in  Jin.  supr.  h.   t. 

(12)  Non  potest  ,  qui  bona  fide  nobis  servit  -,  «ibi  adquirit  ta- 
men  ,  si  sponte  etc.   Cujacius  ita  in  Biisilicis  legi  notat  11.  obs.  li. 

(i^)  /.  59.  supr.  de  lur^d.  init. 
(i4)  /•  i'8.  infr.  dc  v,rb.  obHg. 
(i5)  /.    i3.  5.   1.  supr.  ad  leg.  Aquil. 

(16)  Al.  tam. 

(17)  /.  19.  5-  ^-  ^"pr  dc  negot.  l.  i3,  5-  2.  supr.  cvm- 
modati. 

(18)  /  3o.  5-  3.  infr.  de  acq.  vcl  amitt.  possess.  L  23,  5"  '  •  /• 
19.   siipr.  ex  quib.  caits.   major.   Ans. 

(19)  At.  «ibi  si  libcr. 

(20)  Vide  /.    n6.  infr.  dc  r«g.  jur. 
(ai)  /.   23.  supr.  e.v  quib.   cnu.f.  mdjor. 

(29.)  Laqnenm  ui  n!rnm  quod  incuiit ,  non  est  nMum  nisi  natu- 
raliicr  cupiatur.   /.   28.  29.  supr.  ud  l.  Aquil. 

(p.?)')  Venantcm  in  alieno  agro  ,  sine  conscnsu  domini  ,  nihil  sibi 
adquircre  ,  hinc  coUigit  Cujac.  4-  observ.  1.  adde  qu«  notavi  ad 
/.  5.   !).   I.  supr.   k.  t. 

(^■3^)  Si  meiim  fjctum  est  occiipatione  ,  vel  quasi. 

(25)  Vicinam  rei  vindicationi.   /.  52.  suvr.  de  lei  vind. 

(2rt)  /.14.   $•    2.  suf.r.  de  yrcescript. 

(29)  Adde  /.    3o.  supr.   h.  t. 

(281  Jl.  enati.  • 


U.  ■--■ 


r 


,/j 


J^IG  o.f  UeTJJr-.. 


■;o,  Onta^''^^ 


') 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/corpusiuriscivil03gode 


C  O  RP  U  S 

JURIS  CIVILIS  ROMANI 

TOMUS      TERTIUS 

CONTINENS 
LIBROS    DIGESTORUM 

A       XXXV.        AD        L/« 


C    0    R    P    U    S 

JURIS  CIVILIS  ROMANI, 

1  N     Q  U  O 

INSTITUTIONES,  DIGESTA  ad  codicem  florentinum  emendata, 

CODEX  iTEM  ET  NOVELL^, 

N  E  C    N  O  N 
JUSTINIANI      EDICTA   ,    LEONIS     ET      ALIOHUM     IMPERATORUM      NOVELL^, 

CANONES  APosTOLORUM  ,  FEUDORUM  libri  ,  LEGES  XIL  tabb. 

ET    ALIA    AD    JURISPRUDENTIAM    ANTE-JUSTINIANEAM    PERTINEx^TIA    SCRIPTA, 

GUM    OPTIMIS    QUIBUSQUE    EDITIONIBUS    COLLATA  ,    EXHIBENTUR. 

CUM   NOTJS   INTEGRIS 

DIONYSII    GOTHOFREDI 

QUIBUS      ACCESSERUNT 

FRANGISGI    MODII 

ET    ALI.E    ALIORUM    JCTORUM    CE  L  EB  E  RRIMORUM  , 
QUAS    INSERUIT    EDITIONI    SU^ 

SIMON    VAN    LEEUWEN. 

ADDITI  QVOQVE  LOCIS  CONFENIENTIBVS 

INDICES  TIIULORUM  AC  LEGUM  EMENDATISSIMI. 

PR^MISSA    EST 

HISTORIA   ET    CHRONOLOGIA   JURIS    CIVILIS   ROMANI  , 

QUiE  SIKGULARI  MLTHODO  LEGLM  LATARUM  TEMPUS  DESIGNM'. 

E  D  I  T  I  O     N  O  V  A, 

Omni ,  qua  licuit  cura  ,  atque  labore  indefesso  a  quamplurimis  ,  in  notis  prcecipue  , 

mendisjalsisque  allegationibus  repurgaia  et  correcta. 


TOMUS  TERTIUS. 


NE  AP  OL  I, 

APUD  JAINUARIUM  MIRELLI  BIBLIOPOLAM, 


MDCCCXXX, 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


T  I  T.    I. 
DE  (i)  CONDITIONIBXJS  (2)  ET  DEMONSTRA. 

TIONIBUS  ,    ET   CAUSIS   (3)  ,    ET   MODIS   (4)   EORXJM  , 
QU.E   IN  TESTAMENTO   SCRIBUNTUR. 


Divisio  legati. 
T)e  conditione. 


J)e  die  certo,  i.  De  die  incerto,  3. 


PoMPoNirs  lib.  3.  ad  QuiQtum  Mucium. 


Egatis  ,  quae  relinquuntur 
tus  (6),_ 


(5)  ,    aut  dies  incer- 


si  nihil 
nisi  (8) 


TT     3.      .  . 

■  tus  (6),'aut  conditio  adscribitur  :  aut 

m  horum  factum  sit ,  praesentia  (7)  sunt 

W      ^  si  vi  ipsa  conditio  insit. 

§.  1.  Cum  dies  certus  adscriptus  est  ,  quani- 
vis  dies  (9)  nondum  venerit  ,  solvi  tamen  possunt :  quia 
certum  est  ea  debitu  iri. 

§.  2.  Dies  autem  incertus  (10)  est  ,  cum  ita  scribitur  : 
Heres  meus  cum  morietur.,  decem  dato:  nam  diem  incer- 
tum  mors  (ii)  habet  ejus.  et  ideo,  si  legatarius  ante  de- 
cesserit ,  ad  heredem  ejus  legatum  non  transit  :  quia  non 


cessit  dies   vivo  eo  ,  quamvis    certum  (12)  fuerit  moritu- 
rura  heredem. 

§.  3.  Inest  (i3)  autem  conditio  legati  ,  veluti  cum  iia 
legamus  :  Quod  ex  Arescusa  natum  fuerit ,  heres  dato  : 
aut ,  fructus  ,  qui  ex  [  eo  ]  fundo  percepti  fuerint ,  heres 
dato  (i4)  •  aiit  j  servum  ,  quem  alii  non  legavero  ,  Seio 
dato. 

Divisio  conditionum  ,  et  de  tempore    earum  implendarum. 

2.  UlpiAkus  lib.  5.  ad  Sabinum. 

COnditionum  quaedam  sunt  ,  quae  quandoque  (i5)  im- 
pleri  possunt  etiam  (16)  vivo  (17)  testatore  (18):  ut 
puta ,  Si  navis  ex  Asia  venerit :  nam  quandoque  venerii 
navis ,  conditioni  paritum  videtur.  quoedam^ig)  ,  quae  non 
nisi  post  (20)  mortem  testatoris :  Si  decem  dedcrit  ;  Si 
C apitolium  ascenderit}  nam  r2i),ut  paruisse  quis  (22)  con- 
ditioni  videatur,  etiam  scire  (28)  debet  (24)  hanc  conditi-o- 
nem  insertam  ;nam  ,  si  fato  (2$)  fecerit,  non  (26)  vide- 
tur  obtemperasse  (27)  voluntati. 

De  conditione  impossihili. 

3.  Idem  [  hb.  6.  ad  Sabinum  ]. 

OBtinuit  ,  impossibiles  (28)   conditiones  testamento  (29) 
adscriptas  pro  (3o)  nuJlis  habendas  (3i). 


(i)  De  conditionibus ,  multis  disputat  Bartolus  ia  explicatione 
Jegis  1.  hoc  titulo,  nimirum:  Quid  sit  conditio;  quibus  verbis  in- 
ducatur  ;  et  utrum  scmper  inducatur  hoc  articulo  ,  si  :  Aa  induca- 
tur  adverbio,  prsepositione  quavis,  vi  nominis ,  pronomine,  verbo, 
participio  ,  gerundio  ,  siipino. 

(2)  Insertis  scil.  tam  legatis ,  quam  fideicomraissis  et  libertatibus. 
L.  6.  C.  46.  vtpl  tZp  Cvo  Sipeo-iy  K*i  ifitpxv  Ksyuriv^-t^^rtov  ,  id 
est,  de  hia  ,  qucB  sub  conditione  et  die  legata  sunt.  44-  Eclog. 
29.  adde  tit.  3o. 

(3)  De  falsa  causa  adjecta  legato  vel  fideicommisso  ,  L.  6.  C. 
44>  Causa  eiprimit  rationem  ,    quae  nos  movet ,  ut  alteri  lcgemus. 

(4)  Ilf/)/  74»';  virc  TpcVwr  X^-yKitr^^iyiuv'  44'  Eclog.  28.  de  his  , 
quiB  sub  modo  legata  vel  fideicommissa  relinquuntur,£.6.  C  45-  Ut 
baec  omnia  separemus,  demonstratio  rem  ipsam  legatam  notat,  de- 
signat  ac  depingit:  conditio  suspendit  transmissionem  legati.  Modus 
ostendit ,  quid  legatarium  ex  legato  facere  velimus. 

(5)  Dies  ,  aut  certus  aut  incertus.  Hal.  Golh.  De  certo  ant  in- 
certo  tempore  vul.  Alberic.  Genlil.  de  diuers,  tcmp.  appell.  cap. 
12.  Ans. 

(6)  V.  5-  2.  infr.  hic.  quid  ,  si  certus?  v.  5-   i-  i^fr-  ^o^- 

(7)  Si  dies  certus  ,  aut  conditio  expresse  vel  tacite  legato  nou 
adjicitur  ,  legatum  purum  intelligitur. 

(8)  Y.  $.  3.  infr.  ecd. 

(9)  Quod  in  diem  debetur,  ante  solvi  potest,  licet  peti  non  pos- 
sit.  /.   iS^.  5,  2,  in  fn.  infr.  de  verb.  ohlig. 

(10)  Si  ,  cum  heres  morietur,  Icgatur,  condilionale  legatum  est. 
/.  4-  /•   ^i-  Lifr.  quando  dies  legat. 

(11)  Mors  lubet  dicm  incertum  ,  licet  sit  certa.  Infr.  hic. 

(12)  /.  68.  injin.  supr.  de  legat.   i. 

(i3)  Ex  re  ipsa,  /.  7 3.  infr.  de  verb.  chlig.  extrinsecus  sc.  non 
€K  testanicnto.  hujusmodi  tacitae  conditiones  non  faciunt  lcgata  con- 
ditionalia.  /.  99.  injr.  de  verb.  ohlig.  Tacitie  igiUu-  suiit  conditior 
ivcs  ,  quse  insiint  :  quje ,  velit  nolit  testator  ,  insunt  tamen  ac  sub- 
intclliguntur.  Accidunt  aiitem  sex.  modis  hujus  geueris  conuitioiies 
tacitae  :  pula  tx  nccessitate  (  ut  natura  rei  et  juris  dispositione ) 
tacita  ademptione  ,  repetitione  ,  legis  subaudiliont ,  praesauiptione  , 
qualitate  kfeati.  Bald.  hic. 

( 1 4)  His  casibus  expcctare  legatarius  debet ,  donec  fructus  nascan- 
tur,  ct  per  rtrum  naturam  piasEtari  possint ,  d.  l.  99.  /.  83.  J-  5. 
infr.  de  vah.  ohlig.  l.  39.  in  Jin.  supr.  de  cojitr.  enipt.  hacc  vcr- 
ba  quasi  taxationis  vicem  obtinent.  /.  5.  supr.  de  tricico. 

(i5)  Etiam  vivo  testatore  ,  ut  mox  scquitur. 

(16)  Conditioncs  casuales  teslamento  adjcctae,  possunt  ctiam  viyo 
tcstatore  iuipleri  :  potcstativa;  ,  post  mortcm  ,  et  quidera  scicnter  , 
pon  facto  ipso.  Quid,  si  conlraclui  yel  legi  adjectee  hujusinodi  con- 


ditiones  .>  Idem.  Nam  casuaks  implefas  esse  ante  contractum  sufficit 
etiam  iis  ignorantibus ,  qui  contraxere  ,  /.  hcec  conditio.  10.  in 
fin.  infr.  h.  t.  potestativce  ac  faciles  implend»  post  contractum  a 
sciente  ,  non  fato. 

(17)  /.    II.  infn.  infr.  eod. 

(18)  Veluti  casuales  ,"  quae  quod  ex  potestate  honorati  non  pen- 
deant ,  dici  non  potest  testator  sensisse ,  ut  ab  hercde  iinplerentur , 
sed  cfTectura  tantum  ,  et  implementum  hujusmodi  conditionum  spe- 
ctasse. 

(19)  Ut  potestativae  ,  in  potestate  heredis  positae. 

(20)  An  ante  vel  post  aditara  hercdj^atem  ?  si  iraplenda  oonditio 
ab  hcrede ,  et  in  persona  heredis ,  post  aditam  hereditatem  impleu- 
da  est ;  alias  ,  ante. 

(21)  PrjBsumitur  quis  non  fato  ,  vel  casu^  sed  implendae  condi- 
tionis  aninio  Capitolium  ascendisse  ,  quoties  idera  probatur  scivisse 
couditionein  sibi  aujectam.  F^ngit  les  ..  &eu  piaesurait ,  eo  anirao 
Capitoliura  ascendisse. 

(22)  Puta  hercs. 

(23)  /.11.  infr.  h.  t- 

(24)  Imo  non  tenetur  scire.  /.  21,  infin.  supr.  de  adquir.  vel 
omitt.  hered. 

(25)  Id  est ,  citra  deliberationem  ac  scientiara,  vel  si  ignorans. 

(26)  Cur  non  videtur  ?  Conditionera  potestativara  implere,  nihil 
aliud  est,  quara  parere  testatori.  obscquii  natura  peadet  ab  anirao, 
iion  a  fato. 

(27)  Obteinperare  ,  est  consentire,  Qui  ignorat  ,  consentire  noa 
potest.  Consensus  scientiam  praesumit.   /.  2.  supi\  de  jud. 

(28)  /.  6.  5.   I.  infr.  h.  t.  l.   i6.  in  fn.  supr.  de.  injust.  l.  5o. 

5.  I.  supr.  de  her.' iivst.  L  1.  l.  4.  in  fn.  /.  6.  /.  20.  supr.  de 
cond.  inst.  l.  12.  5.  i.  in  fn.  l.  104.  ^.  i.  in  fin.  supr.  de  leg. 
i.  5.    10.  Inst.  de  hered.  insl. 

(29)  Iinpossibilis  couditio  ex  legatis  ct  institutioniLus  rejicitur  , 
/,  I.  supr.  de  cond.  inst.  An  ct  tx  contractibus  ?  Minime.  Irapos- 
sibilis  couditio  voiuntates  uUiraas  non  vitiat;  contractus  vero  vi- 
tiat.  /.  non  sohim.  3i,  irifr.  de  obl. 

(30)  Id  est,  vitiantur  et  non  vitiant,  /,  i.  supr.  de  cond.  inst. 
sed    evanescunt ,   /.  6.  d.  tit.  pro   non  scriptis  accipicudaj  sunt  ,  /. 

6.  in  fin.  infr.  h.  t.  L  20.  d.  t.  de  cond.  inst.  L  16.  in  ftn.supr. 
de  injusto.'l.  104.  §.  i.  in  fin.  supr.  de  lcg.  i,  5.  10,  Inst.  de 
hcr.  inst.  pro  non  adjectis ,  /.  i33,  infr.  de  res.  jur.  pcnnde  cst, 
ac  si  pure  legatum  csstt  ,  /.  5o.  $.  \.  supr.  dc  hcred.  inst.  nihil 
legato  nocent.   /.    12.  ^.    i.  injin.  supr.  de  leg.   1. 

'(3i)  Vide  Eraanueleni  Cosiara  /.  i.  :.sUci.  c.  8.  GubuiuDi  fvc- 
%Mia  lib.  1.  imv7toq>*yur  c.  6,  Mo.d. 


DIGESTORUM 


Dc  conditione  danM.   i.  Ve  particida  tum. 
4.  PojiPojjRs  lib.  3.  ad  Sabinuju. 

SI  his  (1)  Jegf;tiiin  esl  (2)  ,  quibus  (3)  patronus  (4) 
Jcgata  pia-^siat  (5)  ,  tcnipcrare  (6)  dcbel  PrKtor  cou- 
ditiouim  (7)  :  ut  ct  palrono  (8)  ,  et  Jieredibus  scriptis 
pro  portione  deutur  (9)  couditiouis  explendae  gratia  (10). 
^.  1 .  Si  ita  scriptum  sil :  Si  in  quinqueniiio  pro.vimo  , 
Tiiio  Jilius  nalus  non  eril  ,  tiim  (ii)  clccem  Scice  herea 
dato  :  si  Titius  aulc  mortuus  sit  ,  non  (12)  stalim  Seiae 
decem  deberi  ,  quia  hic  articulus  tum  (i3)  extremi  quiu- 
queuuii  tempus  signillcia. 

De  pupillo.   i.  De  sen-o  et  Jiliofumllias, 
5.  PATjLrs  lib.   2.  ad  Sabinum. 

COnditiouibus  pupillus  ,  et  sine  tutoris  auctoritale  pare- 
re  (i4)  potcst  (i5).  nec  qutm  moveri  ,  quod  expleta 
condilioue  uecessarius  licres  aJiquando  esse  potest  (i6j  : 
nam  hoc  jure  pciestatis  fieri ,  nou  conditionis  expletse  (17). 
5>  1.  Item  scrvus  vel  j^//i/5/r//nz7/fl5  sine  jussu  patris  vel 
domini  coiiditionem  impiere  possuat :  quia  eo  facto  nemo 
JHaudaiur  (18). 

De  orbitrio,    1.  De  conditione  impossihili, 
6.   PoMPOKius  lib.   3.   ad  Sabinum. 

MLlfa  testamento  non  committitur  ab  lierede  vel  lega- 
tario  ,  vcl  eo  ,  qui  ex  ultima  voluntate  aliquid  lu- 
cratur ,  qui  alicujus  arbitratu  (19)  monuinentum  facere 
jussus  sit  ,  si  is  ,  cujus  aibitrium  (20)  est  ,  non  vivat  , 
vei  adesse  non  possit ,  aut  rei  (21)  arbitrari  nolit. 


5.  1.  Si  scrvos  cerios  (22)  quis  manumisisset  ,  iieres 
esse  jussus  erat :  quibusdam  ex  his  anie  mortuis ,  Ncra- 
tius  rcspondit ,  dcfici  eum  condiiione  5  nec  aestimabat 
parcri  posset  conditioni  necne  :  Scd  Seivius  respondit  , 
cum  ita  esset  scriptum  ,  iS"/ jf //a  et  mater  niea  vivent  (^3), 
altera  jam  mortua  (24)  ,  non  defici  conditione  :  idem  est 
et  apud  Labeonem  scriplum  :  SaJjinus  qucque  et  Cassius 
quasi  impossibiles  eas  conditiones  in  testamento  positas  , 
pro  non  scriptis  esse  :  quae  sententia  admitlenda  est. 

De  coi  ditione  guce  in  non  faciendo  consistit^  et  de  cau- 
tione  Mutiana. 

7.  TjLpUAa's  iJb.   18.  ad  Sabinum. 

MUtiana?  (2 5)  cautionis  (26)  utilitas  (27)  eonsistit  in 
conditionibus  ,  quae  in  non  (28)  faciendo  sunt  con- 
ceplas :  uiputa  ,  Si  in  Capitolium  (29)  non  ascenderit{Zo), 
si  Stichum  non  manumiserit  ^  et  in  similibus :  et  ita  Ari- 
stoni  ,  et  Neratio  ,  et  Juliano  visum  est  :  qu«e  sententia 
et  constitulione  Divi  Pii  comprobata  est.  jNec  soJum  in 
legatis  placuit ,  verum  in  liereditatibus  quoque  idem  re- 
mcdium  admissum  est. 

5.  1.  Unde  si  uxor  maritum  suum  ,  cui  dotem  promi- 
serat  ,  ita  hercdem  scripserit  ex  parte  ,  Si  dotem  ,  quinn 
ei  promisi  .,  neque  (3i)  petierit  ,  neque  exegerit  :  denun- 
ciare  (Sz)  eum  posse  coheredi,  paratum  se  acceplo  faccre 
dotem  vel  (33)  cavere  :  et  ita  adire  posse  Jiercditatem. 
sed  si  ex  asse  sit  instilutus  maritus  sub  ea  condilione,  quo- 


(i)     Parcntit:is  et  lihcris. 

(2)  A  libcrto. 

(3)  Id  est,  liLciie  ,  l.  64.  in  fn.  ivfr.  ad  SC.   Trel>ett. 

(4)  Prseifrilus  sc.  a  liLcito  suo  ,  ct  sic  rumpcns  ejus  testamen- 
lum.  Pio  teriia  namquc  liodie  bonoruin  possessioncm  ab  intestato 
hal)ct. 

(5)  i*cctj.ta  bonorum  posscssionc  conlra  tabiilas  libcrti. 

(6)  Kon  enim  legalarii  debent  ca  ,  quae  dare  jussi  sunt  scripto 
Lcrcdi  ,  soii  et  uni  scripto  heiedi  in  hac  spccie  dare:  sed  pro  por- 
ticne  ea  dare  scripto  I-.ercdip  ct  patrono  defuncti,  qui  pro  lcrtia  tc- 
st^Hienfum  dcfuncti  rupit  :  pro  ca  namque  paite  lieres  cst. 

(7)  Fingamus  relictum  lcgatariis  aUquid  sub  hac  conditione,  si 
icripiis  heredilus  decem  dedissent. 

(8)  Quamvis  non  scripto  hercdi,  sed  tantum  bonorum  possesso- 
ri  :  et  mcrilo.  nam  qucm  scquunlur  coaimoda  ,  eum  sequi  debcnt 
et  onera.  Socin. 

(9)  Ea  quae  teslator  voluit  scriptis  hcredibus  a  legatariis  dari. 

(10)  Ut  co  pacto  patronus  bonorum  posscssor,  ct  scripti  hercdcs 
voJuiitati  defuncli  pareant :  atque  ita  conditio  heredi  scripto  adjecta 
in  bonorum  possessore  obtlncat.  Socin. 

(11)  Id  est  ,  finito  penitus  quinquennio.  adde  l.  42.  infr.  de 
veib.  ollig.  adde  de  particula  tum  l.  penult.  supr.  de  test.  tut. 

(12)  Conditio  Iisec  negativa  num  dicitur  implcta  ,  quam  primijni 
exj  lor^him  est  cam  impleri  non  posse  ?  Minimc  :  utcunque  enim 
cojiditio  ha-c  dcGciat  ante  diem  ,  exspcclandus  est  tamen  dics,pro- 
pttr  dictionem  ,  tum  ,  quae  cxticmitatem  temporis  dcmonstrat. 

(i3)  Tum  articulus  significat  extremum  tcmpua.  adde  /.  in  sub' 
stititt.  3i.  supr.  de  vulgaii.  l.  1.  §.  lectissime.  34-  itfr.  de  wi  ct 
vi  armata.  l.  in  illa  stipulat.  8./.  hocjure.  10.  injr.  de  verb.  oblig. 
h  uxori  usumfiuctum.  35.  supr.  de  usu  et  usufr.  leg. 

(i4)  f-  26.  supr.  de  cond.  inst. 

(i5)  Cur  potest  ?  An  quod  condltioncm  implet ,  ncque  contra- 
hit  vcre  ,  vel  quasi  ,  ut  pulat  Baldus  ?  An  quod  ncque  se  obligat 
vel  alicnat  ?  An  potius  ,  quod  viam  sibi  tantum  fccisse  ad  adeun- 
dum  ,  videatur  im|)kta  conditione  ,    non  verc  adiisst  ? 

(16)  Talis  est  oLjcctio  ,  Si  pupillus  id  potest  ,  potesl  igitni:  ob- 
ligari  sine  tutorc  :  nam  adita  hercditate  obligalur  :  id  autem  non 
est  ei  pcrmissuin.  /.11.  supr.  de  auct.  tut.  5.    i.  Jnst.  de  auct.tut. 

(17)  Id  cst ,  coiiditione  explcta  ,  pro  eo  est ,  quasi  pure  ci  here- 
ditas  vel  Itgatum  iclictum  sit.  d.  l.  26.  in  fn.  Eo  casu  abstincre 
potcst.  /.  I.  2.  C.  si  minor  ab  hered.  hoc  igitur  jure  polesfatis 
f icit :  nec  ita  ccnsetur  pupillus  adire  ,  ut  neccssario  ac  perpcfuo 
illigetur  hereditati.  post  conditioncm  implelam  ,  jure  potcst  ca  adi- 
ta  aljstinerc. 


(18)  Qu?e  ncmini  prajjudicant  vel  obsunt ,  citra  solcranllatenj 
possunt  lieri.Bald. 

(i(j)  /.  28.  infr.  h.  t.  adde  /.  43.  44.  /.  ii3.  Jnfr.  de  verb. 
oblig.  /.  54.  supT\'  de  leg.  i . 

(20)  Addc  /.  4o»  5*  ^-  "f'''  ^'  t.  l.  II.  supi'.  dc  cond.  caus. 
data. 

(21)  Aut  oi.  Hal. 

(22)  Explicationem  bujus  J.  1.  vid.  apud  Anton.  Merend.  coH' 
trov.  lib.  2.   cap.  26.  Ans. 

(23)  /.  45'  iupr.  de  hered.  inst.  id  cst ,  si  snpervixcrint.  hoec 
conditio  est  de  futuro.  vide  Grass.  ^.  Inst.  qu.  25.  in  fin. 

(24)  /.  8.  5-  7-  supr.  de  cond.  inst.  /.  b\.  §.  2.  supj:  de  leg.  I. 

(25)  ^Matiana  caulio  a  Mutio  Scaevola  inventa  est.  adde  /.  77. 
infr.  h.  t. 

(26)  Coutio  haec  fit  datis  fidcjussoribus.  /.  cum  sub  hac.  (j^^.Jnfr. 
h.  t.  Authent.  cui  relictum.   C.  de  indicla  viduit. 

(27)  Alias  sine  cautionc  relicta  conditionalitcr ,  nisi  impleta  con- 
ditione  ,  peti  non  possunt. 

(2S)  id  est  ,  in  conditionibus  ncgativis  ,  consistentibus  in  non 
faciendo.  /.  3.  Supr.  h.  t.  vid.  /.  7.  Supr.  si  seiv,  vind.  addc 
JSovell.  22.  cap.  44* 

(29)  /.  3.  supr.   de  lcgat.  2. 

(30)  In  iis  famcn  tantum  ,  qua  morle  lcgatariorum  finiuntnr,  /. 
mulicri.  Infr.  h.  t.  non  autcm  in  iis  ,  qua  vivo  legatario  implcr» 
possunt.  /.  avia.  §.  Mutiaiia.  ct  /.  pater.  J.  socriis.  l.  hoc  genus. 
Infr.  h.  t.  Ratio  vero  diflcrcntiae  cst ,  quia  quae  morte  Icgatario- 
rum  fmiuntur  ,  hae  sunt  in  sola  volunlatc  ,  et  potestate  legatario- 
rum  :  undc  merito  petunt  kgalum ,  cum  in  corMm  potestatc  sit  fa- 
cere ,  vel  non.  at  ubi  lcgatariis  vivis  existere  possunt :  non  ]>cndet 
cx  eorum  voluntate  ct  potestate  ,  sed  ex  casu  aliqiio  ,  et  evenlu  , 
qiii  e.vpcctandus  est.  In  lis  tamen  ,  quw  vivo  lcgatario  possunt  im- 
plcri ,  locum  habet  ,  si  id  volucrit  testator.  /.  cum  tale.  lnfr.  b. 
t.  V.  Coslam  llb.  2.  select.  cap.  6.  Mod. 

(3f)  Atqui  solulo  matrimonio  dofcm  restituere  maritus  debcl. 
Igitur  non  nccesse  cst,  id  ci  rcmitti.  An  dicemus  roaritum,  p^acto 
intcrposito  dotcm  hic  hicrari  oporfuisse  ,  vel  statuto  ?  Plerumque 
autem  mulicres  in  dotc  maritis  solvcnda  ,  mora:n  ita  admittunt.  /. 
si  donatur.  9.  supr.  d'.  cond.  ob  causam.  /.  Julianus.  ao.  supr, 
de  jure  dolium. 

(32)  Cojiditionis  implend»  dcbitor  ,  ipsc  se  offcrre  ,  cumquc  ad- 
iie  cui  implcnda  cst  conditio  debet  ,  ncqiie  pctitionem  opcriri.  /. 
pen.  5.  Priscus.  3.  infr.  h.  t. 

(33)  Id  est,  et.  uam  ulruin<juc  fieri  oportet.  Caau: 


LIBER  TRIGES 

niam  non  (i)  est  ,  cui  caveat  ,  non  impediri  eum  ,  quo 
minus  adeat  hereditatem.  nam  jure  ipso  videtur  impleta 
conditio  ,  eo  (2)  quod  non  est  ,  quem  possit  de  dote 
convenire  ipse  adeundo  hereditatera. 

Qui  debet  cum  aliquo  esse  ,  non  tenetur  cum  eo  omni 
ntomento  moniri.  Bart. 

8.  PoMPoNius  lib.   5.  ad  Sabinura. 

^I  quis  ita  legaverit  ,  Dum  uxor  mea  cum  (3)  filio 
l^  erit ,  hires  meus  ei  tantum  dato  :  si  ea  laiitans  pa- 
tronum  ,  de  medio  discessit  ,  ut  tamen  consilium  retine- 
ret  habendi  secum  liberos ,  deberi  ei  legatum  ,  Trebatius 
et  Labeo  aiunt :  quia  non  omne  momentum  exigendum 
tit  (4)  ,  ut  cum  liberis  sit  ,  sed  si  eam  mentem  ,  et  id 
propositum  habeat,  ne  filium  a  semet  dimittat  ,  neve  (5) 
per  eam  stet ,  quo  minus  cum  ea  filius  educetur. 

De  condiiione  liberorum. 

9.  UlpiAnus  lib.  20.  ad  Sabinum. 

SOlemus    dicere   eum  qui  in  (6)  tempus  liberorum  uxo- 
ri  le2;at  ,  de    his   non    sensisse  ,    quos  (7)    jam  tunc 
uxor  habuit ,  cum  testaretur  maritus  (8). 

De   conditione   nuptiarum.  l.  Sijam  factum  sit  quod 
conditionis  loco  ponitur. 

10.  Idem  lib.  23.  ad  Sabinum. 

H^c  conditio  (9)  ,  FilicB  mece  ,  cuni  nupserit  ,  lalls 
est  ,  ut  qui  testatus  est  ,  impleri  solummodo  condi- 
tionem  voluerit ;  uon  satis  egerit ,  quando  :  et  ideo  ,  [et] 
■i  vivo  testatore  nupserit  post  testamentum  factum ,  im- 
f^eta  conditio  videtur  ,  praesertim  cum  conditio  haec  talis 
est  ut  semel  impleri  debeat.  ♦}*  Sed  enim  non  omnes  con- 
junctiones  implent  conditionem  :  puta  enim  nondum  (10) 
nubilis  aetatis  in  domum  mariti  deducla  (11),  non  pa- 
ruit  conditioni.  sed  et  si  ei  conjuncta  sit  ,  cujus  miptiis 
ei  interdictum  sit  ,  idera  dicemus.  An  tamen  nubendo 
postea  parere  conditioni  possit ,  quasi  non  nupserit ,  du- 
bitari  potest?  et  si  testator  de  primo  nuptiali  jugo  sensit, 
puto  defectam  conditione  :  benigne  tamen  dicendum  est  , 
nondum  impletam  condilionem  (12)  defectam. 


IMUSQUINTUS.  7 

§.  i.  Si  [sic]  legatum  sit  ,  Si  navis  ex  Asia  venerit  , 
et  ignorante  testatore  navis  venerit  teslamenii  facti  tem- 
pore  :  dicendum  ,  pro  impleta  haberi.  •]-  Et  si  cui  sic 
legatum  est ,  Cum  pubes  erii ,  siiuili  modo  hoc  erit  di- 
cendum. 

1.  De  conditionibus  promiscuis  ,  vel  non  promiscuis. 
11.  Paulus  hb.  4.  ad  Sabinum. 

SI  jam  facta  sint  ,  quae  conditionis  loco  ponuntur  (iS), 
et  sciat  testator  ;  quae  iterum  fieri  possunt  (i4),  ex- 
spectentur,  ut  fiant  :  si  vero  nesciat  (x5) ,  prcesenti  de- 
beantur. 

5.  1.  Item  sciendum  est ,  promiscuas  (16)  conditiones 
post  mortem  impleri  oportere  ,  si  in  hoc  fiant  ,  ut  testa- 
mento  pareatur  :  veluti ,  Si  Capitolium  ascenderit  ,  et  si- 
milia.  non  promiscuas ,  etiam  (17)  vivo  testatore  existere 
posse  :  veluti,  si  Titius  consul  factus  fuerit. 

Exemplum  causce  :  ejus    distinctio  a  poena. 
12.  Ulpianus  hb.  24.  ad  Sabinum. 

SI  ita  legatum  sit  ,  Quoniam  {iS)  /fHus  major  ex  arca 
mea  decem  suslulit^  heres  minor  filius  decem  e  medio 
sumito  :  debetur  legatum  :  quia  idcirco  relictum  est ,  ut 
conditio  filiorum  exaequaretur.  et  sane  Iiaec  causa  est :  nam 
causa  in  praeteritum  ,  poena  (19)  in  futurum  (20)  con- 
fertur. 

De  conditione  dandi, 
i3.  Paulus  lib.   5.  ad  Sabinum. 

SI  fundus  alicui  legatus  fuerit , -5*  pupillo  vel  furioso  pe- 
cuniam  dedisset  :  videtur  (21)    explesse  conditionem  , 
curatori  vel  tutori  dando. 

De  conditione  per    tertium  impedita  pro  impleta 
habenda. 
14.  PoMPONius  lib.  8.  ad  Sabinum. 
rrf  Itius,  si  staiuas  (22)  in  municipio  posuerii,  heres  esto: 
J-     si  paratus    est    ponerc  ,    sed    locus   a  municipibus  ei 
non  datur  (28) :  Sabinus,  Proculus,  heredem  eum  fore  (24)5 
et  in  legato  idem  juris  esse  dicuut. 

De  conditione  nuptiarum.  * 

i5.  Ulpianus  lib.  35.  ad  Sabinum. 

C^^Ui  fuerit   sub  hac    conditione  legalum  (25),  si  in  fa- 
A  milia  nupsissci :   videiur   impleta    condilio   statim  at- 


(\)  Imo  est :  caveri  enim  oportet  venientibus  ab  intestato.  /.  is^ 
cUi.   18.  infr.  h.  t. 

(2)  Pro  facto  habetur  ,  quod  non  potest  fieri,  /.  6.  supr.  h.  t. 
i.  20.  siipr.  de  cond.  instit. 

(3)  /.  3o.  5-  5.  supr.  de  legat.  3. 

(4)  Ifl  cnim  impobsiblle  est :  hinc  colligitur ,  Ad  probandam 
contir.uam  possessionem  ct  habitationem ,  necesse  non  esse  singula 
tcmporum  momenta  probare. 

(5)  /.   10.  /.   i3.  supr.  de  annuis. 

(6)  /.  5i.  in  fin.  supr.  de  lei'.  2. 

(7)  /.61.  infr.  h.  t. 

(8)  Sed  dc  futuris.  Imo ,  etiam  ad  antca  natos  id  refcrtur.  arg. 
/.  24-  ■*"/""•  de  pact.  dotal. 

(9)  Vide  Leonin.  emendat.  lib.  7.  c.  i5.  Ans.  Adde  Cujac. 
Ub.   i3.  obs.  4o.  et  Eman.  Costam  lib.  1.  select.   c.   12,  S.  L. 

(10)  /.4-  supr.  de  ritu.  l.  68.  supr.  de  jur.  dot.  l.  3o.  infr. 
quando  dies  ieg.  Inst.  de  nupt. 

(11)  De  in  domuin  dcductione  dixi  ad  /.  i5.  infr.  h,  t. 
(J2)  Non  defectam  ,  Cujac.  i3.  obs.  40. 

(i3)  Puta  navis  ex  Asia  vencrit. 

(i4)  Hujusmodi  conditio  iterum  evenire  potcst ;  hujus  conditio- 
nis  cst  rcitfiatio  ;  ideoque  reditus  alter  navis  ex  Asia  exspcctandus 
est.  Quod  si  taiis  conditio  sit ,  quae  iterari  non  possit  ,  qui  scicns 
eam  adjicit,  vcUe  non  prsesumitur,  ut  ejus  evcntus  cxspectetur.  Nec 
enim  in  dubio  voluntas  testatoris  ad  ea  quK  sunt  iinpossibilia  ex- 
tcndi  debet. 

(|5)  /.  45.  in  fin,  supr,  de  legat,  2. 


(16)  Promiscua;  conditioncs  ,  potcstativrc.  Casuales  ,  sunt  non 
promiscuae.  cur  ifa  dicuntur  ?  An  quia  potcstativse  sunt  in  facili  ; 
casuales,  in  difficih?  ut  promiscuae  sint  tyj^fosTs  ,  et  promptse?  An 
vero  promiscuae  dicuntur  ,  quod  nulla  vcre  sit  potestativa  quae  et 
non  possit  csse  non  potestativa  ,  /.  3.  /.  4-  5-  i-  supr.  de  liercd. 
inst.  casualis  non  possit  esse  potestativa.  Mixta  vero  dicatur,  cujus 
eventus  partim  pendet  cx  casu  ,  vcluti  ,  Si  Titio  re<^erso  ab  hosti- 
hus  decem  dedcrit.  vidc  Cujuc.    \\,  observat.  2. 

(17)  /.  2.  supr.  h.  t. 

(18)  Causa  deraonstratur  his  vocibus  ,  quoniani  ,  ut  hic.  quia  | 
/.    17.  §.  1.   infr.  h.  t.  ct  simiiibus. 

(19)  Vide  /.    19.  infr.  h,  t, 

(20)  Poena  solet  imponi  facturis  vel  non  facturis  aliquid. 

(21)  Conditio  collata  in  personam  domini,  vel  pupilli,  potcst  in 
persona  ejus  adniinistratoris  implcri  :  ct  merito  ,  quia  is  reprsesen- 
tat  pcrsonam  dominl  vel  pupilli.  Bald. 

(22)  Statuae  poneudi»  interdum  lcgabantur.  dixi  ad  /.7.  supr.  de 
anniiis. 

(23)  Nec  enim  cuiquam  in  loco  publico  citraconsensumpublicum 
i<l  permittitur.  Talis  conditio  partim  pendet  a  legatario  ,  partitn  ab 
aliis  ,  quoriun  ijnpedimentum  si  intervencrit ,  pro  impleta  rcspectu 
legatarii  habebitur. 

(24)  Ncc  eiiim  jicr  cum  stat.  /.  23.  in  fn.  supr.  de  cond.  inst. 

(25)  Aut  stipulanti  proniissum.  /.21.  siipr.  de  jure  doliuin.  quas 
cst  cjiisdem  libri.  Goth.  ViJe  in  Iwiic  /.  i5.  J^anu.  Aurpach.  lil^- 
i,  epist,  cap.  i\.  Ans. 


S  DIGESTORUM 

que  ducta  (i)  est   uxor  ,    quamvis  nondum  in  cubiculum 
uiariti  venerit.  Kiwtias  cnim  non  concubitus  ,  sed  consen- 


uiariti  venerit.  Kvpt 
sus  {2.)facit  (3). 


el  ex  iesta- 


De  his  qucc  extra  teslamentuin  incurrunt  , 
mcnio  oriuntur. 

i6.  Gajus  bb.   1.  de  testamentis  ad  Edictum 
Praetoris. 

IN  liis  (4)  ,  quae  extra  teslamentum  incurrerent  (5)  , 
possunt  res  (6)  ex  bono  et  ajquo  (7)  interpretatio- 
nem  capere.  Ea  vero  ,  qua^  ex  ipso  teslamento  orirentur , 
necesse  est  secundum  scripti    (8)  juris  rationem  expcdiri. 

De  falsa  demonslratione  legatum  non  vilianie.  2.  De 
faisa  tausa.  3.  De  causa  coi.diiioncditer  concepia.  4»  De 
dModo. 

ir.  Ide3i  lib.  2.  de    legalis  ad  Edictum  Prsetoris. 

Dlmonslraiio  falsa  est,  veluti  si  ita  scriptum  sit,  Ser- 
vuju  Siichuin ,  ijueni  de  Tiiio  emi :  Fundum  Tuscu- 
lanuni  qui  mihi  a  Seio  donatus  esi.  nam  si  constat ,  de 
quo  hcmine  ,  de  quo  fuado  senserit  testator  :  ad  rem  non 
pertinet  (9) ,  si  is  ,  quem  emisse  significavit ,  donatus 
tsset:  aut,  quem  donalum  sibi  esse  sigiiificaverat ,  emerit., 

^.  1.  Igilur  et  si  iia  servus  legatus  sit  ,  Stichum  co- 
cuni  ,  Siiclum  suioreni  Tiiio  lego  :  bcet  neque  cocus  , 
neque  sulor  sit  ,  ad  Itgaianum  pertniebit  ,  si  de  eo  sen- 
sisse  ttstalorem  conveniat.  nam  et  si  in  persona  legatarii 
desiguanda  aliquid  erratum  fuerit ,  constat  autem  ,  cui  le- 
gare  voluerit  ,  perinde  valet  lcgalum  ,  ac  si  nullus  error 
intPivenerit  (loj. 

§.  2.  Quod  autem  juris  est  in  falsa  demonstratione  , 
hcc  vel  magis  est  iu  falsa  causa  (ii),  veluti  ila  :  Tiiio 
finidum  do.)quia  negoiia  mea  curani.  iiexn  yFundum  Ti- 


tius  filius  meus  prcccipko  ,  quia  frater  ejus  [  ipse  ]  ex  ar^ 
ca  tot  aureos  sumpsit.  licet  enim  frater  hujus  pecuniam 
ex  arca  non  sumpsit ,  utile  legatum  est. 

5.  3.  At  si  conditionaliter  (12)  concepta  sit  causa ,  vel- 
uti  hoc  modo  ,  Titio  ,  si  negolia  mea  curavit  ,  fundum 
do  :  Titius  filius  meus  ,  sifrater  ejus  cenium  ex  arca 
sumpsit  ,  fundum  prwcipiio  :  ita  utile  erit  legatum  ,  si  et 
ille  negotia  curavit  ,  et  hujus  frater  centum  ex  arca 
sumpsit. 

5.  4-  Quod  si  cui  in  hoc  legatum  sit,  ut  ex  eo  aliquid 
faceret ,  vehiti  monumentum  testatori ,  vel  opus  aut  epu- 
lum  municipibus  faceret ,  vel  ex  eo  ut  partera  alii  resti- 
tueret  :  sub  modo  (i3)  legalum  videlur. 

De  cautione  Muciana. 
18.  Idem  lib.   18.  ad  Edictum  provinciale. 

IS ,  cui  sub  conditione  non  faciendi  aliquid  relictum  tst, 
ei  scilicet  cavere  debet  Muciana  (i4)  cautione,  ad  quem 
jure  civili  deficiente  conditioue  hcc  legatum  ,  eave  here- 
ditas  pertincre  potest. 

De  voluntate  defuncti.  1 .  De  scriptura ,  si  heres  non 
erit,  vel  quidquid  mihi  Ephesi  oportet  dari. 

Conditio  ,  quoi  tacite  inest  ,  si  exprimatur  ,  legatum 
conditioncde  non  facit ,  nisi  testator  aliter  voluerit.  Ex 
Bart. 

19.  IlLPTAKrs  lib.   5.  Disputationum. 

IN  conditionibus  primum  locum  voluntas  (i5)  defuncli 
obtinet,  eaque  regit  conditiones  (16),  denique  et  in  ea 
conditione  (17),  sifilia  mea  cum  Titio  nupta  erit  ,  pla- 
cuit ,  non  semper  inortis  tempus  observari ,  sed  voluntate 
palrociuante  tardius  (18)  produci. 

5.   1 .  Haec    scriptura  ,    si  primus    heres  crit ,  damnas 


(1)  Quid  ?  uxor  5  quando  Yiro  ducta  censetur  ?  ducta  liio  ccrte 
intcUigitur ,  etiam  antcquam  iu  mariti  cubiculum  vcncrit ,  multo 
luagis  anttquam  maritus  ctim  ca  concubuerit.  Quid  ?  num  ductara 
inlelligimus  ,  in  mariti  hortos  deductam  ,  in  separala  tamen  dia;la 
habitanltm  antequam  aqua  et  igni  dic  nuptiarum  sit  accepta  ,  ut 
l.  C6.  ^.  I.  siipr.  cle  dcnat.  inter  vir.  An  vero  in  mariti  domum 
ceducttm?  vid.  /.  5.  6.  7.  supr.  de  rilu.  ut  sit  sensus:  In  mulie- 
rc  domum  dcducla  non  concubituro,  sed  consensum  facerc  nuptias: 
ne  alioqui  si  nudus  constnsus  id  faciat  ,  ctiam  cum  castrato  ,  et 
puclla  ,  ncnduni  viripotcnlc  ,  et  mulicrc  aicla  vulva  nuptias  csse 
«iicamus.  vid.  Holtcmann.  4-  ohs.  26.  Quseras  cxinde  ,  Nura  suffi- 
ciat  osculum  ci  a  marito  datum  ,  ut  ducta  censeatur  ,  arg.  l.  16. 
C.  de  nu])t.  ?  Kum  quse  in  ^maritum  \^x  vcrba  de  futuro  cbnsen- 
sit?  kn  ca  taiitum  ,  qua;  pcr  vcrba  dc  prcescnti  ducta  cst  ?  Alteru- 
tro  casu  ,  ni;m  constnsus  nudus  citra  copulam  sufficit ,  ut  ducta 
intelligatur  ?  ]Xam  hi  omncs  gradus  diligentcr  distingucndi  sunt  : 
Conscnsus  pcr  verba  de  fuiuro  ,  pcr  verba  de  prsesenti,  osculum  , 
in  liortos  mariti ,  in  dcmum  ,  in  cubiculum  dcductio,  aquse  et  ignis 
mtcrventusfolim  (  hodie  sacra ,  et  Ecclcsiastica ,  et  publica  benedi- 
ttio  )  ,  postrcmo  ,  ipse  concubitus.  Si  quidem  binc  definiri  vidco 
zb  Andrea  Gailio  2.  ohscrv.  80.  stalutum  de  lucro  dotis  conceptum 
in  casum  non  existentium  libcrorum  ,  locum  etiam  in  desponsata 
bal  ere.  Ductam  ego  planc  putaverim  ,  si  verbis  de  praesenti  ducta 
fucrit  ,  licet  ncque  in  domum  mariti  deducta  sit  ,  ucque  cum  co 
concubucrit:  sed  praeslat  hanc  rcm  totam  ex  ipsa  antiquitate  dedu- 
tcre.  A^etus  mos  Komanis  fuit,  in  marili  domum  novas  nuptas  tra- 
ductndi  ,  ut  hinc  rolligilur,  et  /.  10.  su])r.  h.  t.  l.  5.  ^.  lo.supr. 
irmmcdau.  l.  q.  supr.  dc  sporisal.  l.  68.  /.  69.  §.  3.  supr.  dc  ju- 
re  dct.  l.  32.  |.  27.  /.  pen.  supr.  de  donat.  inUv  virum.  l.  2.  ^. 
I.  iupr.  de  his ,  quce  ut  indigtns.  i.  17.  in  fin.  infi:  de  rcb.auct. 
judicis  possid.  Tacit.  lib.  12.  Sqncc.  4-  controvers.  August.  6.  de 
citit.  9.  Vcspere  autcm  domum  u.xores  trant^fcrebantur  tadis  ac  fa- 
cihus  pra?cuntibus.  Noctu  enim  nubebanf.  I''estus.  Eara  ob  causam 
in  Catulli  Epithalamio  noctcm  imminerc  pucri  ct  pucllre  monrnt. 
Porro  vclata:  deduccbantur.  Tertul.  libro  dc  velandis  virginiius. 
Dcus,  qui  huic  solenni  dcductiohi  praeerat  ,  Doniiducus  dicchatin-. 
Marcian.  Capella2.  PhHolo^ice,  Doinus  ipsius  postc»  inuugcbanU.r, 


unde  uxoris  sive  unxoris  nomcn.  Donatus  iVi  Terent.^.  Isidor.  ult. 
Ex  hoc  more  promanavit  id  ,  quod  praecise  dicimus ,  uxorem  du- 
cere  ,  subintelltcla  voce  domum  :  plenc  vcro  ac  pcrfccte  dicimus  , 
uxorcm  dnmum  ducere.  Plaut.  Aulularia  duobus  locis.  Terent. 
Hcyra  duobus  locis  ,  Phormione.  quo  et  modo  Graeci  ,  uytfS^ut 
yvpx~Koi.  dicunt.  Ljsias  in  oratione  de  Eratosthenis  ccede.  Pollux 
3.  Hinc  innubcre  vcteribus  cst  transire  :  Nonius.  quippe  nubent« 
in  domum  mariti  transihant.  Hujusmodi  deductio  sic  in  nuptiis  ex- 
acta  ,  mulicr  ut  absens  absenti  per  literas  nubere  non  posset  ,  /.  5. 
supr.  de  ritu.  l.  69.  5-  3.  supr.  dc  jur.  dot.  etsi  vir  absens  ducc- 
re  potcrat.  Paul.  2.  scnteut.  20.  adde  Brisson.   i.  select.   18. 

(2)  Maritalis  affeclio.  l.  32.  §.   i3.  supr.  de  don.  int,  vir.  ASo. 
infr.  dc  reg.  jur. 

(3)  Id  Cit  ,    consensu  dislinguuntur  nuptiae  a  concubinatu  ,  /.  4- 
supr.  de  ccncub.  solo  consensu  ,  ctiam  sine  tahulis  et  scriptura. 

(4)  Id    est  ,   in  re    dubia.  Goth.  vide  Nicol.  VaU.  de  reb.  dub. 
Iruct.   14.  Ans. 

(5)  Incurrunt.  Hal. 

(6)  Tcstamenta  arbitrio  viri  boni  interprctari  nos  oportct.  vidt 
Mantic.  3.  de  conject.  2. 

(7)  .ffquum  ct   honum  nos   deducit  ad  humaniorem  intcrprcta- 
tionem.  /.   10.  infn.  supr.  de  rebus  dub. 

(8)  Adde  /.  69.  supr.   de  legat.   3. 

(9)  Id  est,  nou  nocet.  /.  33.  itifr.  h  t.  /.  8.  ^.  a.  infr.  de  B. 
P.  secund.  tab. 

(10)  Intcrvenisset.  Hal.  Goth.  intervcniret.  Floi-ent.  S.  L. 

(11)  Ntc   cnim  falsa    causa  legato  obcst.  /.  73.  5»  6.  infr.  h.  I. 
5;  3i.  Inst.  de  legat. 

(12)  d.  §.  3i.  i^rrs.  sed  conditionaliter.  Insl.  dc  legat. 
(i3)  Vidc  /.    1.   C.  de  his  ,  qucE  sub  modo. 

(14^  Vide  /.  7.  supr.  h.  t. 

(i5)  Vid.  Manlio.  3.  de  conjcct.  ultimar.  uoluntat.  3. 
(i())    Et  discernitur   a    poena.  /.  ult.  supr.    de  his  ,  qua  poena. 
tt  causa  /.   12.  supr.  h.  t. 

(17)  Vide  /.  6.   C.  dc  uistit. 

(18)  XJt  ita  sufliciat  ,  quod    quandoque  fucut  nu^ta  ant«  morli* 
sua;  tcnipus. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


65/0  clure  ,  pro  conditione  non  est  accipienda  (i).  magis 
enim  demonstravit  lestator  ,  quando  legatum  debeatur  , 
quam  conditionem  inseruit :  nisi  forte  hoc  animo  fuerat 
testalor  ,  ut  faceret  conditionem.  Proinde  nec  illud  dicen- 
dum  erit  facere  conditionem,  QuicUjidd  mihi  Ephesi  oporlct 
dari  ,  hoc  do.,  lego.  Sed  si  sic  leget,  Si  primus  mild  he- 
res  non  eril  ,  damnas  esto  secundus  dare  ,  et  primus  lie- 
res  exlitit :  legatum  non  debebifur.  si  primus  adierit  cum 
secundo,  non  extitisse  conditionem,  nequaquam  ambigen- 
dura  est. 

§.  2.  Si  patronus  contra  tabulas  (2)  bonorum  posses- 
sione  accepta  debitam  portionem  occupet  5  legata  ,  qua» 
sic  (3)  data  sunt  ,  Si  paironus  heres  (4)  non  erit  ^  non 
debet  colieres  patroni  pra^stare  (5). 

5.  3.  Si  a  primo  ila  legatum  est ,  Si  seciindus  heres 
non  erit  ,  viginli  Tdio  dalo  ;  simili  modo  ,  a  secundo  , 
eidem  Tilio  ita  legatum  est ,  Si  prinins  heres  non  erit ; 
et  ambo  heredcs  exliterint  :  legati  condilio  deficiet.  si  al- 
ter  iieres  exlitit ,  alter  heres  non  extitit ;  legatum  debebi- 
tur  (6). 

De  condiiione  turpi  ,  velud  jurisjurandi ,  remittenda. 


20 


.  Marcellus  apud    Julianum  lib.  27.  Digestorum 
Kotal. 


^TOn     dnbitamus,  quin  turpes  (7)  condiliones  remitten- 
^    As\  sunt.  quo  in  numero    plerumque   [  sunt  ]   etiam 
jurisjurandi. 

21.   JuLiANTJs  lib.   3i.  Digestorum. 

MIThum  (8)  interest  ,  conditio  facti  (9)  an  juris  es- 
set.  Nam  hujusmodi  (loj  conditiones  ,  Si  nafis  ea? 
Asia  vencril  ^  Si  Titius  Consul  fuctus  erit  ,^  quamvis  im- 
pletae  essent  (11)  ,  impedient  (12)  heredem  circa  adeun- 
dam  hereditaiem,  quandiu  ignoraret  (i3)  eas  impletas  es- 
se.  Qua^  vero  ex  (14)  jure  venient  ,  m  his  niliil  amplius 
exigendum  ,  quam  ut  impletae  sint  (i5).  veluti  si  quis  se 
filiumfamdias  Cxistimat  (i6)  ,  cum  sil  paterfamilias  ,  po- 
terit  ad(iuirere  hereditalem.  quare   et  ex  parte  lieres  scri- 


ptus,  qui  ignorat,  an  tabula:  tcslamenti  apsrtae  sint,  ad- 
ire  heredilalem  poterit. 

De  conditione  non  nubendi. 
11.   Idem  lib.    35.    Digestorum. 

QUotiens  sub    conditione   mulieri  (17)  legatur  ,   Si  non 
(18)  mipserit  ,  et    ejusdera    fidei  commissum  sit  ,  ut 
TUio    rcstituat  ,    si   nuhai  :    coinmode    statuitur  et  si 
nupserit,  legalum  eam  petere  posse  (19),  et  nou  esse  co- 
geudam  fideiconimissum  praestare. 

De  conditione  dandi  heredibus. 
23.   Idem  hb.   43.  Digestorum. 

QlJi  daobus  heredibus  decem  dare  jussus  est^  [^stj  fun- 
dum  sibi  habere  ,  verius  esl  ,  ut  conditiones  scinde- 
re  (20)  non  possit  :  ne  etiam  Ipgatum  scindatur.  Igi- 
tur  quamvis  alteri  quinque  (21)  dederit ,  nuUam  partem 
fundi  vindicabit  ,  nisi  alteri  qiioque  adeurai  hereditatem 
reliqua  quinque  numeraverit  ,  aul  illo  omitlente  heredi- 
tatem ,  ei  ,  qui  solus  adierit  hereditaiem  ,  tota  decem  de- 
derit. 

De  condilione  implenda. 
24.   Idem    lib.   55.  Digestorum. 

JUre  civili  recepium  est ,  quotiens  (22)  p^r  eum  ,  cu- 
jus  interest  conditionem  impleri  (^3) ,  fit ,  quo  miniss 
impleatur  :  ut  pt^rinde  liabeatur  ,  ac  si  impleta  con  iitio 
fnisset.  -j-  Quod  pleri({ue  et  ad  legala  et  ad  iieredum  in- 
sliliitlones  perduxerunt  (24).  "];•  Quibus  (23)  exemplis  sti- 
pulaliones  quoque  committi  quidam  rocte  piilaverunt,  cum 
per  promissorem  factum  esset  ,  quo  miaus  slipulator  con- 
ditioui  pareret. 

De  conditione  liberorum. 
25.  Idem  lib.  69.  Digestorum. 
/^Um  vir  uxori,  Quandoque  (26)  llheros  hahehit.,  fun- 
vJ  dum  legat  :  si  mulier  divorlio  ficto  lilieros  ex  alio 
procreaveril,  deinde  soluto  secundo  matrimonio,  ad  prio- 
rem  maritum  redierit,  non  intelligitur  expleta  conditio  (27), 
quod  lestatorem  verisimile  (28)  non  est  de  liis  liberis  saa- 
sisse ,  qui  se  vivo  ex  alio  (29)  suscepti  fuissent. 


(i)    Nam  qiije  tacite  insunt,actum  conditionalemnon  faciunt. «yociVt. 

(2)  Suhaud.  liberti. 

(3)  Id  ost ,  sub  bac  conditione. 

("l)  ^erbum,  fwres  ,  vciificatur  etiam  in  herede  Praetorio.  Si- 
cin.  vid.  /.  117.  infr.  de  reg.  jur.  l.  i.  /.  2.  supr.  dc  yossessoria 
ftercd.  petit.  l.   2.  infr.  de  bonor.  possess. 

(.'>)     Quia  SHCcedens  contra  tabulas  dicitur  ctiam  beres.  Bald. 

(0)  Atquc  ita  conditio  ,  si  heres  erit  ,  dicitur  purificata  ,  pro 
quacunque  )>arte  sit  heres :  ideoque  masculis  existcntibus  hcrcdihriS, 
tamdiu  foeini  iae  excluduntur,  quamdiu  rcpcritur  mascuhis  cx  miui- 
ma  parte  heres. 

(7)  Z.    i4-  supr.  de  cond.  inst. 

(8)  Conditiones  aliae  facti  ,  aiiEe  juris. 

(9)  Facli  scil. 

(10)  Facli  conditio  dicltur  ,  quaj  a  tcstatore  exprimitnr  ,  nec  a 
legc  su])int(:Iligitur  :  juris  ,  quae  a  lcgc  subintcUigitur.  Soc. 

(11)  Impletse  sunt.  Hal. 

(12)  Imo  ,  non  impedient.  /.21.  in  fm.  supr.  de  adquir.  uel 
omitt.  hered. 

(i3)  Ignoraverit.  Hal.  adde  ;.  2.  supj:  h.  t. 

(i4)  Conditio  juris  est ,  quae  ex  jure  vcnit. 

(i5)  In  couditiouibus  juris ,  snflicit  sola  veritas  existcntife  condi- 
lionis  :  in  conditionihus  fucti  praeter  cxisteDtiam  conditionis  requi- 
ritur  scientia  hcredis.  Socin. 

(iG)  l.  96.  supr.  de  adquir.  i>el  omilt.  hered. 

(17)  Indetinite.  quid  ,  si  uxori  ?  si   nupscrit  ,  cotrenda  erit  resti- 
tuerc.  /.   i^i.supr.  de    legaU    3,    vid.  Robert.   1.  animad.   i.  2.  3. 
Tid.  Anton.  Morcator.   1.  notat.  i.  2.  3.  nraescrtim  3. 
Tota.llh 


(18)  Vide  Tiraq.   18.  priuilegio  pix  cvisce. 

(19)  IIoc  videtiir  abrogatuin  Non.  22.  cap.  44-  Uuam  enim  et. 
duabus  conditionibus  cogitur  uxor  legataria  cligere,  aut  nuptii?  ah- 
stinere,  si  legatum  haherc  velit :  aut  si  nuptias  eligit,  legatj  carere. 

(20)  Dandi  conditio  ,  ut  quaevis  aUa  ,  non  dividitur :  pro  parte 
impleri  non  potest.  /.  56.  infr.  h.   t. 

(21)  /.  74-  §.   1.  supr.  de  adqu.  vel  omitt.  hered. 

(22)  /.  81.  iii  fin.  infr.  h.  t.  l.  5o.  in  fin.  supr.  de  covtrah 
empt.  l.  20.  in  fin.  l.  38.  supr.  locati.  l.  32.  §.  i.  supr.  dg  usu- 
m.  /.   23.   in  fin.  supr.  de    condit.  instit.   1.   5o.  in  fn.  l.  85.  in 

fin.  Infr.  de  verb.  oblig.  l.  i.  §.  i3.  Infr.  de  extraord.  cogii.  l 
161.  infr.  de  leg.  jur.  l.  i.  C.  de  inst.  et  suhst.  l.  i.  C .  <le  hif, 
qua:  sub  modo.  Goth.  vide  Leonin.  emendat.  lib.  4-  c-  20.  n.  i. 
Ans.  /.ddc  Ant.  Augustin.  lib.  4-  emzndat.  c.  17.  Zas.  Ub.  2.  sir.- 
gul.  intell.   c.   25.   S.   L.  ^ 

(23)  Non  implcri.  vide  Hottoman.  4-  obs.^i. 

(24)  V.  Molinaeus  ad  consuetudines  Parisienscs  tit.  i.  5-  3.  g^. 
2.  n.  21.  Mod. 

(25)  Argumentum  ab  ultima  voluutate  ad  contractus  observa. 
dixi  /.  L\6.  Supr.  de  pnct. 

(2G)  Vid.  TJipian.    i5.  i>ers.  Prat. 

(27)  Cur  ita  ?  lcgatum  factum  a  mcirito  uxori  in  tompTis  libsro- 
rura  ,  intelligitur  de  liheris  comraunibns  ex  se  non  ex  alio  marito 
susceptis.  Verbum  liberorum,  in  dubio  intelligitw  de  liberis  profe- 
rentis  sive  loquentis  raariti. 

(28)  Vide  /.    114.   infi\  de  rrg.  jur. 

(29)  Vidc  quae  scripsi  ad  /•  4-   ^-  q^^^ndo  dies  legat. 


D     I     G     E     S 

Dc  tonditiune  Jurisjuvandi  ,  mt  dandi  facimdive.  i . 
J)e  jurc  auirstcndi. 

26.  Idem  lib.  82.  Digestorum. 

H^c  scripUiia  (1)  ,  Si  vigimi  dcdcrit  ,  aut  juraverit 
se  aVquid  facluruni  ,  uuam  couditionem  exprimit 
liabcalem  duas  (2)  parlcs.  quare  ,  [  si  ]  quicunque  iiercs 
scriptus  crit  sub  couditione  (3)  si junaerit  se  decem  da~ 
turum  ,  aut  nionumenUnn  fadurum  :  quamvis  verbis  edi- 
cli  ad  liercditatcm  vel  legaluni  admittalur ,  tamea  com- 
}>(.lliiur  facere  id  quod  lacturum  se  jurare  jussus  est ,  so- 
io  (4)  jurejurando  remisso. 

§.  1.  Cuni  eadem  res  alteri  piire ,  alteri  sub  conditio- 
ne  icgalur ,  aut  cum  aller  pure,  aller  sub  conditioue  Iie- 
rcs  scripius  cst :  pais  lcgali  vel  lieredilatis  deficiente  con- 
ditioue  adorescit  (5)  etiam  lieredi  (6)  ejus  cui  pure  Itga- 
tum  vcl  Iiercditas  data  est  3  si  tamen  lierediias  ejus  adita 
iuerit.  , 

De  testalore  qui  jussit  monumentum  ad  cujusdatii  ex~ 
emplum  sii>i  fieri. 

27.  Alfenus  Varus  lib.  5.  Digestorum. 

IN  lcstameuio  quidam  scripserat ,  Ut  sihi  monumentum 
iid  (7)  exempluin  ejus ,  quod  in  via  Salaria  (8)  esset 
Pullii  Septimii  Demcirii  (9)  .,  Jierct  :  nisi  factum  essct  , 
hercdes  niagna  pccunia  inultare  :  et  cum  id  monumentum 
PuLlii  Septimii  Demetrii  nullum  (10)  reperiebatur  ,  sed 
Piiblii  Srplimii  Dama?  crat ,  ad  quod  exemplum  suspica- 
bstur  eiim  ,  qui  lestamentum  fecerat  ,  monumenlum  sibi 
fieri  voluisse  :  Qua:-rebant  lieredes  ,  cujusmodi  monumen- 
tum  se  facere  oporieret:  et  si  ob  eam  rem  nulliim  monu- 
meutum  fecissent ,  quia  non  reperirent  ad  quod  exemplum 
facerent  ,  ninn  poena  tencrentur  ?  Ilespondit ,  si  intellige- 
retur  ,  quod  monumcntum  demonstrare  voluisset  is  ,  qui 
testamentum  fecisset  :  lametsi  in  scriptura  (11)  non  tum 
essct  ,  '^  tameu  ad  id  ,  quod  ille  se  demoastrare  animo 
sensisset  ,  fieri  debere,  sin  autem  volunlas  ejus  ignorare- 
tur ,  poBnam  quidem  nujlam  vim  liabere  j  quoniam  ad 
quod  excmplum  fieri  jussisset  ,  id  nusquam  extaret :  mo- 
numenti-m  tamen  (12)  omnimodo  secuudum  substautiam 
el  dignitalem  defuncti  extruere  debere. 

*  Al.  nomcn  dccssct. 


T     O     R    U     IM 

De  condilione  si  illius  arbitralu   nupserit.    1.   Dc  sp.cie 
nuo!  in  locuiii  ctllerius  succcssit. 

28.  Paultjs  lib.   2.  EpiLomarum  Alfeni  Digestorum. 

Fllia3  (i3)  siiaj  ita  quis  lcgavit  ,  Si  Auia  filla  mea 
arbilratu  Luvil  Titii  nupscrit ,  e.i  tot  hcres  meus  da- 
to.  Titio  ante  testatorem  morluo  ,  Attia  nupseiat.  Oua;re- 
batur  ,  an  legatum  ei  deberetur  ?  Respondit,  deberi^(i4). 
§.1.  Attia  luxor  mea  op!aio{i5)  Fliilargyrum  puerum., 
Agatheam  ancillam  ,  (]ni  inci  erunt  cuin  moriar.  h  qui 
testamentmn  fiicit  ,  Agallieam  ,  quam  testamenli  lemporc 
liabuit ,  vendidit  :  et  postea  ancillas  emit  :  ex  Jiis  uni 
Agalheaa  nomen  imposuit.  Quaesitum  est  ,  an  hcec  legaia 
videretur  ?  Respondit ,  Isgatam  vidori  (i6). 

De  conditione^  si  in   Capitolium  ascenderit. 
29.  JuLiANUS  lib.  1.  ad  Urseium  Ferocem. 

HiEc  conditio  ,     si    in  Capitolium  asccnderit  (17),  sic 
recipienda  est  ,   [si]     cum  primum    potuerit  Capito- 
lium  ascendere  (18), 

De  jure  accrescendi. 
3o.  Idem  lib.    1.  ex  Minicio. 

SI  separatim  mihi  totus  fundus  pure;  tihi  sub  conditio- 
ne  legatus  fuerit  (19),  et  tu  decesseris  antecpam  con- 
ditio  extiterit:  non  (20)  habebo  necessitatem  implere  con- 
ditionem  ,    ulpote    cum    etiam    si  conditio  defecerit  ,  pars 
quam  vindicatmus  eras ,  mi  adcrescat  (21). 
De  conditione  iinplenda. 
3i.  Africanus  lib.  2.  (22)  Quresiionum. 

IN  testamenlo  ita  erat  scriptum  ,  Siichus  ct  Pamphila 
liberi  sunto  :  et  si  (28)  in  mUrimoniuin  coierint  ,  he- 
res  ineus  his  centuni  dare  danv-as  esto:  Sticlius  (mle  aper- 
tas  (24)  tabulos  decessit  :  Respondit ,  partin  Sliclii  defe- 
ctam  (25)  esse  :  sed  et  Pamphiiam  defoctam  conditione 
videri ,  ideoque  partem  ejus  apud  heredem  rcmansuram  (26). 
Sed  etsi  uterque  viveret,  et  Slichus  nollct  (27)  eam  uxo- 
rem  ducere  ,  cum  mulier  i^arala  esset  nubero  5  illi  qui- 
dem  legatum  deberetur  ,  Stichi  autein  portio  inutilis  fie- 
bat.  Nam  cum  uni  ita  legatum  sil  ,  Titio  si  Seiani  uxo- 
rem  duxerit ,  heres  meus  cculum  dato  :  si  quidem  Seia 
moriatur  ,  defectus  conditioue  intelligitur  :  at  si  ipse  de- 
cedat  ,  nihil  ad  hei'edem  suum  cum  Iransmittere  ,  quia 
morte  ejus  conditio  defecisso  inlclligitur :  utroque  aulem 
vivente  ,  si  quidem  ipse  nolit  uxorem  ducere  ,  quia  ipsius 
facto  conditio  defecit,  uihil  ex  legaio  consequituri  niulic- 


(1)  Sic  legit  Cujac.  5.  obs.  i.  in  fm.  Haec  scriplura  ,  si  jura- 
verit  se  \>igmti  daturuin  ,  aut  aliquid  facturuin. 

(2)  Addc  /,  23.  $.  I.  supr.  de  recept.  qui  aibitr.  Cur  ita?  Ubi 
duae  conditiones  alLcrnatiyc  ponuiitur ,  videliu-  una  esse  condilio  , 
quaE!  duas  paitcs  habeat. 

(3)  /.  8.  5.  4-  *"P'".  de  cond.  inst. 

(4)  Conditio  jurisjurandi  licct  rcmittatur  ,  id  tanien  quod  in  ju- 
ramcnlo  coutinelur  ,  impleri  dcbet,  Socin. 

(5)  /.  7.  supr.  de  reb.  dub. 

(6)  Jus  adcrcscendi  tiansniiltitur  ad  hcrcdes.  /,  9.  infr.  de  suis. 
Cur?  adcrcscit  porliom  ,  non  pcrsona:,  /,  33.  infm.  supr.  de  usu- 

fi:  ct  quemadmod.      ' 

(7)  Inscriptioncs  monunicntorum  fidcm  facerc  hinc  collieunt.  di- 
XI  /.  6.  mfm.  supr.  /.  G.    C.  de  rclig. 

(8)  Salana  via  Romx  dicla  ,  quod  per  cam  Sabini  sai  a  mari 
deferebant.  vid.  Fcst,  Sularii  ct  Salariuin. 

(9)  Dcmetiii  nomcn  pro  .Dama  sumitur  per  parallagcu  :  ut  Cra- 
tini  pro.Cratisti,  /.  54.    iiifr.  de  maiaim.  tcstam. 

(10)  Authcnlico  desinentu  ,  id  uudc  cxemplum  sumi  oportct,cssc 
dcsmit,  Castrcns,  m  l.  omnia  privilcgia.  35.  C.  de  cviscvv. 

(ti)   Vule  /.   6,    C.  de  rcligios. 

(12)  Fonna  pcr  tcslalorom  exprossa  si  non  repcritur  ,  arbitrio 
boni  viri  dcclaranda  fucrit .  Socin. 

(i3)  Mora  tcrlu  jicm  uccet  ci ,  qui  quid  faccrc  cjus  coiisilio  da- 


mnatus  cst.  /,  79..  ^.  4-  infr.  h.  t.  l.  3.  C.  comm.  de  legat. 
(i4)  Yidc  Cujac.  in  haiic  /.   17.  observ.  22. 
(iS)  Optionis  lcgatum. 

(16)  Quoties  rei  empt.-B  idem  nomcu  qiiod  habebat  res  legata,  et 
postea  alicnata  ,  imponitur  ,  indicium  cst  testatorcm  vcllc  rcm  ita 
de  novo  emptam  substitui  ,  et  esse  loco  prioris, 

(17)  Vidc  Emanucl,  Costa  lib.  2,  select.  cap.  4.  Molinajus  acl 
/,   \.  $.  si  stipulanti.  niim.  9.  de  vcib.  vblig.  Mod. 

(18)  Post  mortcm  tcstatoris  sciHcet.  /.  i,  in  fin.  supr.  h.  t.  Cou- 
ditio  potcstativa  facilis  statim  ,  ut  jiotcst ,  iinplcnda  cst. 

(19)  Kc  suinus  conjuncti :  ncc  vidctur  pleuc  rcccssum  a  meo  le- 
gato  :  conditio  scqucutis  exspectanda  est.  /.  7.  supr.  dc  adim.  vel 
transfcr. 

(20)  Jus  non  dccresccndi  procedit  sine  onerc. 

(21)  Id  cst  ,  ad  me  in  solidum  pertiiut  jurc  non  dccrcsccndi. 
Bald.  ct  sic  ^  in  conjunctis  rc ,  habet  locum  jus  adcrcscendi  ,  id 
cst  ,  non  dccrcscendi.  Socin.  Adcresccudi  ,  inquaia  sine  oucre. 

(22)  Vide  Cujac.  2.  ad  African. 

(23)  5.  Harmen,   10,  J,  45. 

(24)  Vide  Ulpian.  24.  j.Si./.^-C  de  cond.inscrt.l.\o\.inJr.h.t. 
(2.5)  /.  59.  infr.  h.  t. 

(26)  Cnr  ?  conditio  pendens  cx  facto    duorum ,  si  casu  ,  non  fa- 
cio  unius ,  deficit,  non  habchir  pro  inipleta, 
^27)  /.  i.  C.  dc   niit.  ct  sulitit.l.  I.  C.  de  his  ^  ^,^£b  sub  modo. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


rc  autem    noJenie    uubere  ,  cum  ipse  paralus  esset ,  lega- 
lum  ei  debelur. 

De  rationihiis  redclendis. 
32.  1d£M  lib.  9.  Qusestionum. 

QUamvis  rationcs  (1)  rcdilcrc  ,  nihil  aliud  sit,  quam 
reliqua  solvere  :  tameu  si  et  stalulilieri  ct  lieredis 
culpa  ,  sine  fraude  (2)  tamen  servi  miuus  solulum 
sit,  et  bona  fide  redditas  esse  rationes  existimalum  fuerii, 
liberum  fore  ?  et  nisi  ita'  observetur  ,  neminem  ,  qui  sub 
conditione  ita  maiuimissus  esset  ,  unquam  ad  libertatem 
perveulurum  ,  si  jier  imprudculiam  (3)  miuus  solulum 
esset.  -^-  licec  ila  accipieuda  ait,  si  quaudo  is ,  qui  ratio- 
nes  reddere  jussus  sit  ,  per  ali([uem  errorem  (4)  siue  do- 
lo  (5)  malo  ita  ratioucs  edidcrit,  ut  domiuus  quoque  cir- 
ca  computaliouem  erraret. 

De  falsn    demomtrationc.    1 .  Si  iniev  plures  de  nomine 
conlrov'ersia  sit.   1.  Dc  jurc    aurcorvm  annulorum.   3.  De 
condiiione  .  Si  mea  erit ,  ^.   Vcl  si  mei  erunt. 
33.  Warciakcs  lib.  6.  Institutionum. 

FAlsa  (6)  deinoustratio  ueque  legalario  (7)  neque  fi- 
deicommissario  nocct  ,  neque  lieredi  (8)  instjluto  ; 
veluii  si  fiairein  dixerit ,  vel  sororem  ,  vel  nepotem  ,  vel 
quodlibet  aliud  :  et  hoc  ita  juris  civilis  ralioue  (9)  ,  et 
Goustituiiouibus  Divorum  Severi  et    Anlouiui  cautum  est. 

5-  1  •  Sed  si  conlroversia  sit  de  nomine  iuler  phires  , 
qui  probaverit  sensisse  de  se  defuuclum  ,   ille  ad/ni(tetur. 

Jy.  2.  Sed  si  ciii  quasi  liberlo  ,  id  est ,  iuter  libertos  , 
legatum  fneril  (10),  non  idciico  L  galum  amillit  ,  quia 
postea  anuulos  ab  Imperatore  acceperit  :  nam  honor  (11) 
fjus  auctus  est ,  nou  conditio  mutata  :  et  ita  Divi  Seve- 
rus  et  Anioninus  rescrips  runt. 

5-  3.  Si  quis  legaverit  rem  ita,  si  mortis  tempore  ejus 
erit,  nec  luuc  ejus  invenitur:  nec  a;stimatio  (12)  ejus  le- 
gali  videbilur. 

S-  4-.  Qi"<l  ergo  ,  si  quis  ita  scripserit  ,  Slichum  et 
Pav}p1iilum  Titio  clo  ,  lcgo  ,  si  mei  erunt  cum  moriar  , 
et  uuum  ex  his  alienaverit  (i3)  ,  au  vel  alter  possil  a  le- 
gatario  vindicari  ?  Placet  vindicari  :  nam  hunc  (j^)  ser- 


monem  ,  licct  plurahs  sit  ,    pi'o  eo  oporlet  accipi  ,  atque 
si  separalim  dixisset ,  Slichum  si  meus  erit ,  cum  moriar. 

De  demonslratioue  per  expressionem  qualiiatum  rei  de- 
monslratce.   i.  Discrimen  demonstrationis  el  conditionis. 
34.  FLOREiNTisus  lib.    11.  lustitutionum. 

NOminatim  (i5)  alicui  legatur  ila  ,  Lucio  Titio  : 
an  (i6)per  demousirationeiu  (ly)  corporis  ,  vel  artifi- 
cii  ,  vel  ofHcii  ,  nel  necessitudiuis  ,  vel  adfinitaiis  ,  nihil 
inicrest  :  nam  demonstrado  plcrumque  vice  (18)  nominis 
fungiiur  :  nec  iuierest  (19)  faisa  an  vera  sit  ,  si  certum 
sit,  quera  testator  demonsiraverit. 

^.  1.  lutcr  demonstrationem  et  conditionem  hoc  inter- 
est  ,  quod  demonstratio  (20)  plerumque  factam  rem  o- 
steudit  ,  couditio  futuram. 

De  levissima  lihertatis   conditione. 
35.  PoMPOjvius  lib.   siugulari  ReguJarum. 

LEvissima    (21)    hbertalis    couditio  ea  inlelhgenda  est  , 
quse  ad  fibertatem  perducit  (22),quamvis  uaiura  gra- 
vior  et  durior  sit  (2 3). 

De  reJicto  in  honorem  Consulatus.  1 .  De  tempore  fidei- 
commissi  restituendi. 

36.  Marcellus  lih.  singulari  Responsorum. 

PUbhus  Ma3vius  lcslamenlo  suo  iia  cavit:  Quisquis  mi~ 
hi  hercs  hercdesquc  crunt  do  ,  lego  ,  fideiqae  coruni 
committo  ,  uti  dent  Gaio  Seio  sororis  rhcce  filio  in  hono- 
rem  Consulaius  qundringenta  :  vivo  (a^)  Maevio  Seius 
Gonsul  desiguatus  (25)  esl ,  et  munus  (26)  edidit  :  deinde 
ex  Calend.  Januar.  (27)  Consuialuni  ingressus  est  ,  alque 
ita  JMajvius  decessil  :  Quaero  ,  au  quadringenta  Seio  de- 
bcantur?  Marcellus  respondit  ,  deberi. 

§.  1 .  Titia  codicillis  de  prajdiis  ,  qure  tesfamento  Se- 
plitioe  reliquerat  ,  ita  cavil :  ^  ie  pcto  ,  Scpiitia  ,  ui  filio 
meo ,  CU771  annorum  sedccim  esset  (a-.))  ,  eadcm  prcvdia 
restiiuercs  (29)  ;  quod  si  filius  meus  scdccim  annos  imple- 
ccrii  ,  peio  ,  uii  reddas  (3o)  ea  ,  restiiuas  Puhlio  Mcecio 
et  Gaio  Coruello.  Qua;ro ,  cum  Septitia  decesserit,  dein- 
de  fihus  quintumdecimum    aunum  agens  defunctus  sitran 


CO    /.  Si.  infr.  h.  t. 

(2)  Impleta  conditio  rationum  reddcndarum  dicitur  ,  si  bona 
fide  rationes  sunt  rcdditae  ,  licet  in  calodo  tit  erratum.  Bald, 

(3)  /.   74<  supr.  cle  adquiv.  vel  omitt.  hered. 

(4)  Adde  l.  37.  in  fin.  supr^  de  excus.   tut. 

{p")  Cur  ?  bona  iide"  quod  factum  est  ,  pcenam  non  meretur.  v. 
Cujac.  9.  ad  Afric.  in  hanc  leg. 

(6)  Falsa  deraonstratio  non  nocet.  /.  17.  supr.  h.  t.  l.  34-  /. 
4o.  5-  4-  infm.  infr.  eod.  l.  75.  ^-  '•  infin.  l.  jo8.  ^.  S.sup?\ 
r/e  lcgcu.^  1.  /.  35.  5-  2.  in  fm.  l.  102.  5-  l-  ^upr.  dc  legnt.  3. 
/.  i._  §.  8.  supr.  dc  date  prceleg.  l.  10.  circa  fin.  supr.  de  aurn. 
/•  23.  verb.  qnod  si  sic.  supr.  de  liberaUon.  l.  28.  supr.  d^  rcb. 
dub.  l.  2.  /.  ult.  C.  dc  falsa  causa  adject.  $.  3o.  Instit.  de  lc- 
gatis. 

(7)  Imo  legatario  nocct  :  nam  falsa  dcmonstratio  legati  non  fa- 
cit  legatum.  /.  72.  §.  7.  infr.  h.  t. 

(8)  \  ide  /.  48.  in  fin.  supr.  de  hered.  instit, 

(9)  De  juris  ct  conslitutionum  difTercntia  vidc  Cujaciura  7. 
ohscrv.    19, 

(10)  /.   I.  infv.  de  jure  aur.  nnnul. 

(11)  Annulorura  aureorum  jure  honor  augetur  ,  conditio  non 
niutatur,  vide  qure  scripsi  ad  /.  3.  infr.  de  bonis  liber.  et  l.  ult. 
C.  dc  jur.  aur.  annulor. 

(12)  iEstimalio  lcgati  quando  dcLeatur  ,  vid.TMantic.  8.  de  con- 
jecutris.  8.  9. 

(i3)  /.  2.   infin,  supr.  dc  cond.  inst. 

(i4)  PluraUtas  diveisos  effectus  rcspiciens  ,  suas  in  singularilates 
restituilur  ,  ut  hic.  secus  si  communcm  eficetum  rtspicit.  /.  8.  S. 
3.  supr.  de  pigncratia.  vide  /.   148.  infr.  de  reg.  juv. 


(i5)  Si  nominatim.  Hal.  Goth.  vide  Cujac.  lib.  2.  obsen-.cap.i. 
(iC)  /.  go.  supr.  de  legat.  3. 

(17)  Tiieophil.  Inst.  de  exhered.  liber.  vers.  nominalim. 

(18)  /..6.  in  fin.  supr.  de    rei   i>indic.  l.   6.  supr.  de  reb.   dub. 

(19)  /.   33.  supr.  h.  t. 

(20)  Adde  /.  12.  supr.  h.  t.  l,  6.  supr,  de  legat,  l.  I.  2.  supr. 
de  hib-  quce  pcen. 

(21)  Potest  enira  libcrtas  sub  pluribus  conditionibus  dari.  /.  45. 
infr.   de  manum.  testam. 

(22)  Facilius  sc.  /.  5.  infr.  dn  manum.  test. 

(28)  Demus  institntnm  sub  his  condilionibus  ,  vel  si  decem  de- 
dcrit  .,  vel  si  cozlum  digilo  tetigeril:  postcrior  ,  quo  gravior  et  m;(- 
gis  impossibilis  ,  faciiius  deducit  ad  liberialem  :  facilius  ,  inquam  , 
quia  hal)ctnr  pro  non  adjecla.   /.  3.  supr.  eod. 

(24)  /.91.   circa  fman  supr.    h.  t. 

(■25)  Consules  alio  tcrapore  desipinabantur :  alio  magislratum  111- 
grcditbantur.  adde  /.  20.  §.  6.  supr.  de  hered.  prt. 

(26)  Munera  gladialoria  etiam  Consulcs  edebant  ,  tamot.si  peira- 
ro:  vcnalioncs  ssepe.  Cicero  2.  O/ficinrum:  Magnificcnlissima  Pom- 
peji  munera  secundo  Consulatu.  Sueton.  in  Ncrone  cap.  4-  ^  ^o- 
milius  praeturae  consnlatusque  honore  venationcs  ct  in  vico  et  ia 
onmibus  urbis  rcgionibus  dedit.  Munus  etiam  gladialoiium  ,  scd 
tanta  ssevitia  ,  ut  necesse  fnerit  Auguslo  clam  frustra  monilum  co- 
tircerc.   adde  JSovell.   io5.  cap.   i. 

(27)  Consules  ex  Calendis  Januariis  Consulatum  inibaKl. 
(■28)  Fortc  ,  essit  ,  id  est  ,  erit. 

(29)  At.  restituas.  Hal. 

(30)  Substitnere  a  legatario  et  fidcicommissario  possumus.  /,  77. 
infr.  h    t.  vide  /,  9.   C.   de fdeicomm.- 


DIGESTORUIM 


repiOPsciitotur  fiJciccmmissuni  ,  quiiUodccimo  anno  implo- 
10  :  ct  (i)  liercdes  Scplilia?  restiiuere  id  PuMio  Mscvio 
et  Gaio  Cornelio  dcbeant?  JMarcellus  rcspcndit,  Seplitiam 
jus  ,  quod  in  liis  proediis  habuisset,  lieredi  suo  reliquisse: 
i.'lcniin  videri  contra  voli.ntatem  lestatricis  reprsesentatio- 
ucm  (?)  lidcicommissi  desiderari  ,  ut  aniplins  ad  sul)sti- 
tulos  pervenial  ,  quam  ad  pucrnjn  pervenire ,  vel  a  Se- 
ptitia  ,  vcl  ab  liercdibus  poluisset  .  et  vcrba  quidem  vi- 
denlur  repraesentare  fideicommissum :  sed  non  (3)  est  ve- 
risimile  ,  ut  maturius  voluerit  testatrix  ad  substitutos  id 
transCerre. 

-f-  Ncc  quicquam  mutat  ,  quod  Septitia  ante  decessil  : 
nam  cisi  puer  viveret,  ncn  prius  Septitias  heredes,  quam 
Septilia  possent  conveniri. 

De  legato  ut  fnariutnuiatur. 

37.  Paulus  lib,  singuJari  ad  leg.   Fusiam  Caniniara. 

SI  quis  eum  ,  quem  ipse  mannmitlere  non  poterat  (4), 
logaverit  ita  ,  ut  eum  legatarius  manumittcret  :  etsi  a 
lcgalo  non  repellatur  (5) ,  non  est  compellendus ,  ut  ma- 
numiitat  ,  quoniam  totiens  secundum  volnntalem  testato- 
ris  facere  compellitur  ,  quotiens  (6)  contra  legem  nihil  sit 
iiiturum  :  idque  Keralius  scripsit :  et  tamen  a  legato  non 
esse  eum  repellcndum  :  quoniam  (j)  magis  legatarium  ali- 
quod  commcdum  testator  in  hoc  servo  quam  heredem  ha- 
bere  voluisset. 

De  quaniitate  non  adscripta  in  testamento. 
38.  Idem  lib.  singulari  de  jure  Codicillorum* 

SI  ita  scripsero  ,  quanlum  codiciUis  Titio  legavero  :  li- 
cet  codicillis  legatum  explicetur,  tamen  ex  testamen- 
to  (8)  valet  :  solaque  quantilas  in  codicillo  delata  est  : 
nam  et  apud  veteres  legata  talia  fuere  ,  quantum  ei  per 
epistolam  (9)  scripsero :  quantum  ex  illa  actione  tletraxe- 
ro  ,  licres  dato. 

Ad  quos  refertur  conditio.    i.   De  foro. 
89.  Javolekus  lib.   1.  ex  Posterioribus  Labeonis. 

QUae  conditio    ad  genus   personarum  ,  non  ad  certas  et 
notas    personas    pertineat  ,    eam    existimamus    totias 
esse   testamenti  ,  et  ad   omnes    (10)    heredes  institutos 
perlinere :    at   quae   conditio    ad  certas  personas  accommo- 
data    fuerit  ,  eam   referre  debemus  ad  eum  duntaxat  (11) 
gradum  ,  quo  hse  personge  institutae  fuerunt. 

5.   1.  Cum  iia  in  testamenio  scriplum  erat  ,  ut  aliquid 


in  foro  Jiat  ,  ncque  adscriptum  erat  ,  in  quo  foro  :  La- 
beo  ait ,  si  (12)  non  appareat  quid  mortuns  senserit  ,  in 
cjus  municipii  foro  facicndum,in  (i3)  quo  (i^)  is,  qui  te- 
siamentura  fccerit,  domicilium  haLuerit:  quam  sententiam 
ego  quoque  probo. 

De  conditione  implenda.  i.  De  impensis.  2.  De  coH' 
ditione  lcgatis  generaliter  et  ex  intervaUo  adjecta.  3,  De 
eo  ,  quod  dominus  serco  de.het.  4-  De  faha  demunstratio- 
ne.  5.   De  legato  ad  monumentum  cedificandam. 

4o.  Idem  lib.  2.   ex  Posterioribus  Labeonis. 

QUibus    diebus    vicinus    tuus    te  via  publica  ,  cnm  ad 
parendum  conditioni  ire  velles,  ire  prohibuerit,  nec 
per  (i5)  te  staret  ,  cjuo    minus  agendo  ob  calummas 
eum  summoveas  :  hi  dies  conditioni  non  imputabuntur. 

5.  1.  Quidam  ita  lcgaverat  3  Si  Publius  Cornelius  im- 
pensam  (16),  quam  in  fundam  Seianum  feci  ,  heredi  meo 
dederit ,  tum  heres  meus  Publio  Conudio  Jundum  Seia^' 
num  dato.  Cascellius  aiebat  ,  etiam  pretium  fundi  dari 
debere.  Ofilius  impensae  verbo  negat  pretiura  significa- 
ri  (17)  :  sed  eps  duntaxat  sumptus  (18)  ,  quos  in  eum  , 
posteacjuam  emptus  esset,fccil.  Idem  Cinna  scx-ibit,  adjecto 
eo,  quod  non  deductis  fructibus  impensarum  ratio  haberi 
debeat  :  et  [hoc]  magis  verum  puto. 

5.  1.  Quidam  Titio  centum  legaverat ,  deinde  infra  ita 
jusserat  ,  Ouas  pecunicts  cuique  legavi  ,  eas  heres  meus  , 
*/  mater  mea  moriiur^  dato  :  mortuo  patrcfamilias  Titius 
vixerat  ,  et  viva  matrefamilias  decesserat.  Mortua  matre 
heredibus  Titii  legatum  deberi  Ofilius  rcspondit :  quoniam 
non  sub  conditione  esset  legalum  ,  sed  anle  lc^gatum  pu- 
re  (19),  deinde  dies  solvendi  adjecta.  vid';amus  (  inquit 
Labeo  )  ne  id  falsum  sit  :  quia  uiliil  (20)  intersit  utrum 
ila  scribatUr,  quas  pecunias  cuique  lcgavi .,  eas  hcrcs  me- 
us  ,  si  matcr  mea  moritur  ,  dato  ;  an  ita  (21)  ,  nisi  (22) 
niater  mea  moritur  ,  ne  (23)  daio  :  ulroLi(jue  (24)  euim 
sub  conditione  [  vel  ]  datum  vel  ademptum  esse  legatum. 
Labeonis  responsum  probo. 

§.  3.  Dominus  servo  am^eos  quinque  sic  legaverat:  He- 
res  meus  Sticho  servo  mco ,  quem  testamento  liberum  esse 
jussi  ,  aurcos  quinque  ,  quos  in  tahulis  debeo  ,  dato.  Jsi- 
hil  servo  legatum  esse,  Namusa  Servium  respondisse  scri- 
bit :  quia  dominus  servo  uihil  debere  potuisset.  Ego  puto, 


(i)    Et  an  beredes.  Hal.  ad.le  /.  40.  §.  T.  infr.  ad  SC.Trrbell. 
(a)     Rcpiaesentatio  fidcicommissi. 

(3)  Potest  tamen   maturari.    :,  62.  S-   i.  infr.  ad  SC.   Trehell. 

(4)  Pcr  legem  Fusiara  Can  dam  ,  ut  ex  inscriptione  hiijus  le- 
gis  colligitur.  de  qiia  vide  tit.  inst.  de  L.  Fnsia  Caninia.  et  Ul- 
pian.  t.   I.  5.  24.  ct  l.  un.   C.  de  L.  Fiis.  Can.  toll. 

(5)  Et  sic  ,  Falsus  modus  nou  vitiat  ,  licet  vitietur. 

(6)  Vide  /.   16.  .-;upr.  Je  usu  el  usufr. 

(7)  Onus  injuactum  si  deficit ,  cedit  lucro  ejns  ,  cni  erat  injun- 
ctum ;  et  sic  m  re  kgata  ,  legatarius  censetur  magis  dikctus  quam 
heres,  Sccin. 

(8)  /.77.  supr.  de  hered.  inst.  l.  10.  supr.  de  condit.  inst.  L 
I.   C.  de  codicill. 

(9)  Testatoris  voluntafem  interprctari  possumus  cx  ejus  cpistola 
et  memonali  mauu  scnpto  ,  si  id  voluorit  ,  ditm  tamen  ex  com- 
paratione  hterarum  ,  vei  aliis  lcgitimis  conjocturis  constet ,  schcdu- 
lam,  qua  de  agitur  ,  manu  tcstatoris  scriptam  cssc.  facit  /.  Theo- 
pnmp.  14.  supr.  de  dotc.  Plane  cxecutores  non  tcnentur  sequi  vo- 
luntatom  scnplara  in  epislola ,  nisi  veritas  episto1<e  quinqnc  tcstibus 
comj  robetur  ,  cuni  po.-sit  esse  supposititia.  .^lciat.  9.  cons.  107.- 
Hum.  12.  de  test;.mcnlo  holographo  vid.  Novell.  2.  Theodos.  de 
testamentis. 

(10)  Quia  yerhum  heres  ,  comprehendit  omnes  gradus  hcreduin. 
/.   I.  supr.  de  uulg. 

(n)  Cur  ila?  collige  ex  /.  27.  5.  4.  in  fm.  supr.  de  pact. 


(12)  Vide  /.  95.  /.   11 5.  infr.  dc  verh.  ollig. 

(i3)  Locus  in  testamentis  interdum  sul)intclligitur,ut  ccce ,  tesla- 
tor  jussit  fieri  rera  quampiam  loco  non  adscripto  ,  in  ca  civitatc 
id  fiet  in  qua  teslator  domicilium  habet  ,  lU  hic.  ct  /.  49-  C.  de 
Episcop. 

(14)  l.  ult.  C  de  sacros.  Ecclcs. 

(i5)  Vide  /.  23.  supr.  de  cond.  in.-st. 

(i6)  Fundi  legatarius  sub  hac  conditionc  ,  si  impensas  in  eo  fa- 
ctas  lestituerit ,  hercdi  solas  im]icnsas  rcstituit,noii  fundi  pretium: 
fructus  tamcn  perceptos  non  lucratur. 

(17)  Merito:  nam  pretium  rei  non  est  in  rcm,  sed  propter  rera 
habcridam  et  acquir''ndam  impensa.  Socin. 

(i8)  Vide  /.  9.  C.  de  cvictionilms. 

(19)  Eadem  rcs  cum  lcgatur  uni  purc ,  et  alteri  sub  condilionc  , 
lcgatum  prius  extinguitur  .  /.  89.  infi:  h.  t. 

(20)  Conditio  utroquc  hoc  casu  constituitur ,  dato ,  si  mater  meu 
moritnr ;  et ,  nisi  mater  mea  moritur ,  ne  dalo. 

(21)  Oratio  conditionalis  hahet  a  coutrario  seusu  iraplicitam  nc- 
gativam.  Baldus. 

(22)  Nisi  condtti»nera  facit.  adde  /.  3.  supr.  dc  in  dicm  addict. 

(23)  Adde  /.  09.  in  fin.  Infr.  de  manumiss.  test.  adde  Alciat. 
5.   paradox.   4> 

(24)  Conditio  quacunque  paile  tcstaracMiti  adjecta,  lcgatuip  con- 
ditionale  reddit.  JSald. 


LIBER    TRIGES 

secundum  mentem    testatoris  naturale  (i)  magis  quam  ci- 
vile  debitnm  spectandum  esse  :  ot  eo  jure  utimur. 

J.  4-  Q"'  dotalem  fundum  nuUum  habebat  ,  ita  (2) 
lcgaverat:  Fundmn  CorncUammt^  quern  illa  milii  doti  de- 
dit  ,  d  heres  dato.  [  Labeo  ,  ]  OfUiiis  ,  Trebatius  ,  re- 
spondorunt,  fundum  nihilo  minus  legatum  (3)  csse,  quia 
cum  fuudus  Cornelianus  in  rerum  natura  sit  ,  deaionslra- 
lio  fulsa  legatura  non  perimit  (4)> 

^.  5.  Thcrmus  Minor  ,  quorum  arbitratu  (5)  monu- 
mentum  sihi  fieri  vellet  ,  testamento  scripserat  :  deinde 
ita  legaverat  ,  Luciis  ,  Publiis  ,  Corneliis  ad  monutnen- 
tum  meuni  (cdi/icandum  mille  heres  meus  (6)  dato  .  Tre- 
batius  respondit  ,  pro  eo  habendum  ,  ac  si  ita  legatum 
esset ,  si  satisdedissent  se  ita  id  monumentiun  ex  ea  pecu- 
nia  facluros.  Labeo  Trebatii  sententiam  probat:  quia  ha;c 
naens  lesiautis  fuisset ,  ut  ea  pecunia  in  mouumentum  con- 
sumeretur.  Idem  et  ego  et  Procuhis  probaums. 
Effectus  conditionis. 
41.  Ulpiawus  lib.  34-   ad  Edictum. 

LEgata    sub  condilione  relicta  non  statim ,  sed  cum  (7) 
conditio  extiteiit ,  deberi   incjpiunt  :  ideoqae  interim 
delegari  non  poterupt. 

De  condilione ,  si  in  potestafe  manserit. 
42.  Africakvs  lib.   2.  (8)  Quaestionum. 

Flliofamilias  legatum  est  sub  hac  conditioue  ,  si  in  po- 
testate  pairis  mansisset :  magis  palri  legalum  videri 
ait,  et  patrem  suo  nomine  legatum  petere.  -h  Idem  juris 
e&se  ,  et  si  servo  (9)  similiter  legetur.  Arguraenlum  rei 
est  ,  qucd  etsi  cibaria  servis  Tiili  legentur  ,  proculdubio 
domiai  est  ,  non  servorum  legatum. 

De  honorum  possessione  contra  talulas.  1 .  De  le^e  Fcd- 
cidia.  2.  De  partis  capacitate.  3.   De  lege  Falcidia. 
43.  Patjlus  lib.  8.  ad  Plautium. 

PLautius  :  Rogatus  est  heres  (10)  a  liberto  (11)  testa- 
tore  ,  ut  percepti  (12)  sibi  decem  (i3)  ,  totam  hcre- 
ditalem  revenderet  (i4)  :  postea  patronus  (i5)  defuncti 
bonorum  possessionem  contra  tabulas  petierat  ,  et  par- 
tem  (16)  heredilatis  ,  quae  debebatur ,  abstulerat  (17).  Procu- 
lus  ,  Cassius ,  fideicommissariura  pro  rata  quod  solvit  re- 


IMUSQUINTUS.  j3 

petere  (18)  debere  ajunt  (19).  Paulus  :  hoc  jure  ntimtir  : 
nam  quemadniodura  praestatione  fideicommissorum  et  lega- 
toruni  heres  exonerutur  (20)  per  Praetorem  ,  ila  etiam  i- 
pse  partem  consequi  debet. 

5.  1.  Diversum  est  ,  si  Falcidia  inlerveniat  et  minnat 
legatum  :  nam  his  casibus  nihil  rcpetetur  :  quia  in  soli- 
dum  conditioni  paretur  (21). 

§.  2.  Item  scjnditur  jus  dandi  ,  si  is  cui  legatum  est  , 
non  potest  partcm  hereditatis  sibi  relictam,  toiam  caperer 
nam  verius  est,  partem  eum  prxstare  debere  ,  partem  il- 
los  ,  qui  auferunt  ab  eo  ,  quod  plus  relictum  est  ,  quam 
a  lege  concedilur. 

§.  3.  Neratius  Hbro  primo  B.esponsorum  scribit  ,  ex 
duobus  scriptis  heredibus  ,  si  unus  rogatus  sil  tibi  heredi- 
tatem  restituere  ,  tu  Tilio  certam  summara  dare  ,  et  be- 
neficio  legis  Falcidiae  in  restituendo  heres  utatur  :  quanla 
minus  tibi  pr?estiterit ,  tanto  (22)  minus  te  Titio  prgesta* 
re  ,  nou  esse  iniquum. 

Cui  dandum  esl  ,  ut  impleatur  conclitio.  4-  De  Sena^ 
tusconsidto  Trehellicmo.  6.  De  controversia  hereditatis.  7. 
De  Senatusconsidto  TrebelUano.  8.  An  coaditio  dancU  r^- 
cipiat  cUvisionem. 

44-  Idem  lib.  9.  ad  Plautium. 

OUi  (23)  heredi  dare  jussus  est  servo  alieno  inslituto  , 
non  domino  dare  debet.  nam  et  si  alio  herede  m- 
siituto,  jussiis  est  servo  Titii  dare  ,  ipsi  servo  daturr 
quia  auoi  Jfacti  (24)  sunt ,  non  (^5)  transeunt  ad  domi- 
num  (26).  quemadmodum  si  mihi  aut  servo  Titii  stipula- 
tus  sira  :  non  Titio  ,  sed  servo  ejus  dari  potest.  et  haec 
vera  sunt. 

$.  1.  Sed  cum  heredi  dare  jussus  est ,  videamus,  ne 
domino  dandum  sit  :  et  conse((uens   est  et  hic  servo  dari. 

5.  2.  Csrte  statuliber  ,  quin  domino  dare  debeat  ,  noja 
est  dubium. 

5.  3.  Contra  ,  qui  domino  debet  dare  (27)  ,  non  im- 
plet  conditionem  dando  servo  ejus  ,  nisi  [  si  ]  dommus 
consenserit :  nemo  enim  in  tali  specie  condilionem  ,  nC" 
sciente  me  vel  nolente ,  iraplere  potest. 

5.  4.  Cum  hereditas  ex  Trebeliiano  SenatusconsuIlo  re- 


(j)  l.  83.  infr.  de  sohit  l.  32.  infr.  dc  rfg.  jur.  et  sic,  quo- 
t;ci  veiba  lcstatoris  noii  posss.imt  verificari  ,  id  est  ,  accipi  proprie 
(  puta  dc  vcro  dc))ito  tt  exigibili  ,  quale  cst  civile  )  vcrificantur  , 
ct  accipicnda  sunt  impj-oprie  de  debito  naturali.  Socinus. 

(2)  Ita  rclictum  valct  ut  lcgatum  non  ut  dos  ,  /.21.  infin. 
infr.  de  ucrbor.  obligat.  hinc  coUige ,  per  tcstainentum  et  ultimam 
w)iifcssionem  non  probari  rem  dotalem  esse.  /.  28.  C.  penult.  supr. 
de  libcrat.  lcg.  l.  21.  infin.  infr.  de  vcrb.  obUg. 

(3)  /.  33.  supr.  h.  t. 

^^\  L'  '.^U^-  '•  *"P'''  «^^  '«^^a^-  J-  '•  21.  supr.  de  lesat.  2.  /. 
72.  5.  6.  mfr.  h.  t. 

(5)     Adde  /.6.  supr.  h.  t.  l.  11.  supr.  de  condict.  caiusa  data. 

(t>)     Si  saiisdederint  se  monumentum  jedificaturos. 

Stl     ?,?"'''^'o  Icgatum    snspendit.  l.  5.  $•  a.  infr.  quando  dies. 

(8)     Vide  Cujacium  2.  ad  Afric.  fol.  22. 
.  (9)     Inferpretes  lioc  ad   monachos   cxtendunt :  sunt  enim  praepo- 
silis  ct   Abbatibus    suis    servorum   loco  .  Bart.    ad  /.  8.  supr.  de 
transact.  ' 

(10)  Pufa  PJautius  patronns. 

(11)  Puta  Titio. 

(12)  Al.  Ut  perccptis  sibi  decem. 
(i3)  Puta  a  Caio. 

(i4)  Vendciet.   Hal.  / 

(iJ)  Pra;triit„s  scilicet  a  8uo  liberlo. 

(16)  Puta  tertiam. 

(17)  Eidem  Caio. 

(18)  A  Plautio. 


(19)  Diminuta  re  sicut  diminuitur  onus  :  ita  re  aucla  augetu^. 
Socinus. 

(20)  A  Caio  fideicommissario. 

(21)  Falcidia  introducta  favore  heredis  ia  damnum  ejus  non  re- 
torquenda,  Bald.  /.  6.   C.   de  legib. 

(22)  Fideicommissarius ,  cui  per  fideicommissum  aliquid  reUctum 
est  ea  lcge ,  ut  Titio  aUquid  det ,  tautum  detrahit  ex  legatis  quas 
prsestare  debet ,  quanturn  heres  ei  detraxit  per  Palcidiam.  /.  32. 
$.  4.  itfr.  ad  hg.  Falcid.  l.  63.  §.   12.  infr.  ad  SC.   TrebeU. 

(23)  Legatarius  scilicet. 

(24)  Facti  qnaB  sunt  ad  dominum  non  transennt.  /.  24.  infr.  de 
adqu.  vel  amitt.  possess.  adde  /.21.  supr.  de  adintcnd.  vel  transf 
5.  2.  Inst.  de  stipulat.  sen-or.  l.  38.  §.  6.  infr.  de  verb.  obUgat. 

(^,'))  In  ejus  persona  debet  impleri  conditio  ,  in  cujus  persoiia 
est  formata  ,  non  in  persona  alterius.  Bald. 

(26)  Conditio  dehet  impleri  in  forma  specifica.  vide  Doct.  ad 
l.  GaUiLs.  5.  ct  quid  si  tantum.  2.  opposU.  Bart.  de  Uher.  et  post- 
hum.  uhi  Fortunius  Garzia  num.  178.  Dcciura  ad  /.  3.  C,  de 
inst.  et  subsl.  ct  ad  rubr.  extr.  de  probat.  num.  iS^-  cum  scq.  eC 
cons.  II.  num.  19.  Cravettam  ad  l.  cum  fdio.  de  iegat.  i,  2. 
part.  num.  166.  usquc  ad  num.  171.  Coslam.  lib.  2.  select.  cap. 
8.  Mo!in«um  denique  tract.  de  divid.  et  iadivid.  in  princ.  num. 
12.  Mod. 

(27)  Dare  drtmino  jussus  ,  coiiditioncm  non  implet  dando  ejus 
servo.  Qaae  in  facto  cousistuat,  ea  per  seryum  doraino  aon  adqwi' 
runtur. 


i4 


DIGESTORUIM 


stitula  est  ,  heredi  (i)  tlandiim  est  ,  ut  imploatur  con- 
ditio  :  nec  (2)  hoc  restiiueiidum  est  ex  causa  lideicom- 
luisii. 

§.  5.  Sed  ciun  suspectam  adiit  et  restituit :  et  dubita- 
fur  ,  au  ei  auferendum  sit  ?  et  benignius  est ,  et  iu  hoc 
casu  uihil  (3)  ei  auferri. 

5.  6.  Si  autem  me  herede  instituto  ,  controversia  milii 
fiat  hereditatis  ,  si  cavil  legatarius  ,  evicla  hereditate  red- 
<h  legatum  :  et  (4)  ipsi  cavendum  est  ,  reddi  (5)  quod 
dedit. 

^.  7.  Sed  si  jussus  sis  mihi  decem  dare  ,  et  accipere 
Jieredilatem  ex  Senatusconsullo  :  decem  tibi  ex  causa  li- 
deicommissi  non  restiluam. 

^.  8.  Si  duorum  (6)  servo  legatura  sit  sub  conditione 
daiidi  :  non  posse  per  paites  condilioni  pareri  (7)  qui- 
t3am  aiunt  ,  sed  semel  dandam  pecuniam.  sed  ego  con- 
Ira  (8)  pulo  (9). 

^.  9.  Si  pors  rei  legatte  usucapta  (10)  sit  ,  an  in  soli- 
dum  parcndum  sit?  Dubiio  :  et  potest  dici,  pro  parte  (xi) 
^^arendum  ex  seuientia  teslatoris. 


§.   10.  Plautius 


ex  heredibus  fundum  legavi  ,  si 


eentum  heredibus  dedisset  :  Deducet  suam  parlem  heredi 
tariam  (12)  :  et  reliquam  summam  heredibus  pro  porlio- 
Tie  (i3)  eorum  dabit.  At  si  heres  ex  parle  ita  institulus 
esset ,  si  heredibns  dece/n  dedisset  :  non  aliter  esset  he- 
res  ,  quam  si  tota  decem  coheredibus  dedissel  (i^)-  luia 
ijon  ante  ad  hereditafem  admitlerelur  ,  quam  si  omnem 
summam  dedisset.  Kam  cum  et  servus  teslamento  liber  , 
et  ex  parte  Iieres  i(a  scriptus  esset  ,  si  heredibus  deieiu 
dedisset  :  consiitit  non  (i5)  alitcr  eum  liberum  lieredem- 
t[ue  futurum  ,  quam  si  tota  decem  coheredibus  dedisset. 
Paulus :  lioe  jure  utimnr. 

De  acccptilatione. 
45.  Idem  lib.    i6.  ad  Plautium. 

JUlianus    ait  ,    si    heredi  lcgatarius  ,  ciii  sub  conditione 
legalum  erat  ,    si   heredi   decern    dederit  ,  id  (iuod  ei 


deberet  heres  accepto  tulisset(i6):  non  quidera  videri  con- 
ditioni  paruisse  quasi  dederit  5  sed  quasi  per  heredem  stet 
quo  minus  pareat  ,  posse  petere  legatum  ,  quasi  extiterit 
conditio. 

Quando  dies  conditionis  cedit. 

46.  Idem  lib.   3.  ad  Vitellium. 

SI  in  (17)  diem  (  exempli  gralia  )  centesimura  impera- 
tum  est  statulibero  ,  ut  pecuniam  solveret  (i8),  neque 
initium  lemporis  ejus ,  quod  futurum  esset  ,  adscriptum 
est  :adita(i9)  hereditate  cedere  dies  incipit.  quia  (20)  ab- 
surdum  (21)  visum  est,  ante  diem  praelerire,quam  is  exi- 
sleret  ,  quem  oportet  accipere.  et  lioc  in  omnibus  qui 
heredi  dare  jussi  sunt ,  dicendum  est  :  igitur  et  legaiario 
ex  adita  hereditate  ad  pavendum  conditioni  lenipus  com- 
pulabitur. 

De  conditione  expressa  ,  qu(S  mn  e.rpressa  inesset. 
47.  Marcellus  lib.   i4-  Digestorum. 

SErvo  libertatem  ita  dedit ,  ///e  ,  si  nieus  erit  (22),  li- 
ber  tsto  :  legatum  vel  liereditatem  sine  conditione  ei 
dedit  :  deinde  eum  alienavit  :  Debebilur  domino  ejus  Je- 
gatum  vel  liereditas  ,  et  jussu  ejus  adiri  poterit.  nam  id 
expressit ,  si  meus  erit  ,  in  libertate  danda  :  quo  futurum 
erat  ut  impediretur  libertas  ,  etiam  si  id  expressum  nou 
esset.  sa;penumevo  tamen  mutatur  rei  effectus:  quanquam  (^i) 
id  exprcsserit  te^tator,  quod  etsi  nou  fecisset ,  inesset  tumeu. 

De  reliclo ,  cum  ad  annum  illura  pervenisset. 
48.   Idem   lib.    i5.   Digesloruin. 

NOn  putabam  diem  fideicommissi  venisse,  cum  sextum 
decimum  (24)  annum  ingressus  fuisset  ,  cui  erat  re- 
liclum,  cum  ad  annum  sextum  deci/num  jterienisset:  e\  ita 
eliam  Aurelius  (^5)  Imperator  Aulouinus  ad  appellalio- 
nem  ex  Germania  (26)  judicavit. 


(i)  Birccto  scllicel.  Nam  conditlo  dandi  heredi  intclligitur  dc 
dirccto  iicrcde  ,  non  utili  ,  puta  fideicommissario.  Et  nicrito  :  nam 
ytrba  qua;  directo  et  utiliter  intciligi  possunt  ,  accipienda  suut  po- 
iius  de  eo  quod  directum  est  ,  quam  quod  obiiqnum.  Snciii.  Jla 
implenda  est  conditio  licrcdi  ,  scu  cjus  commodo  ,  licct  aiii  bcrcdi- 
latem  restituat  ex  fideicommisso.  Quid  ,  si  ci  al)lata  est  hercditas  , 
tit  indigno  ?  Quid  ,  si  bercditatcm  vcndidit?  Idcm.  Bart.  Quid,  si 
ininor  rcstitutua  in  integrum  nudo  nominc  heres  sit  ?  Bartolus  (bi- 
liitat.  Imola  negat  dandum  esse  minori.  iu  /.  qui  liberis.  8.  ^.hax 
^erbci.   1.  supv.  cle  \'ulg. 

(2)  Conditionis  implcndnB  gratia  quae  dantur  bcxedi  ,  ca  fidti- 
coiHmissario  restituere  hercs  non  debet. 

(3)  Cur  nihil  aufertur?  An  quod  ridiculum  sit,  si  incontinenti 
ai'ieraiur,   ut  putat  Bald.  ari^.  1.  uU.   C.  de  bon.  qiice  libcr. 

(4)  Cavct  lcgatarius  heredi  de  lcgato  ci  rcstituendo  ,  si  ipsi  bc- 
ledi  fuerit  evicla  hereditas :  ita  vicissim  lcgatario  cavet  licres  de  co 
rcstituendo ,  cpiod  ab  eodem  lcgatario  accepit  conditioncra  implendi 
.scu  implendae  conditionis  gratia. 

(.5)  Evincitur  ubi  legatum  ,  datuin  iraplendae  conditionis  eausa 
rccipitur.  Bald. 

(6)  Et  sic  eommuni. 

(7)  A  diversis  dominis  scilicet. 

(8)  Cur  ?  quoties  uiius  plures  rcpraesentat  ,  idcm  juris  cst  dc 
xmo,  qiiod  de  piuribus  scparatis.  facit  /.  ct  Proculo.  20.  supr.  de 
icgat.  2. 

(9)  l^t  mcrito ,  quia  servus  communis  vicem  dominorum  sustinet. 
l.   I.  5-  4-  /'.'/'■•  de  stip.  sen>. 

(10)  Sicul  pcr  aiienationcm  voluntariam  tcstaloris  ccnsctur  revo- 
catum  lcgatum  ,  /.  11.5.  ra.  siipr.  de  legat.  3.  ita  per  alienatio- 
uem  causatam  ab  usucapione.  l.  28.  infr.  de  verb,  sign. 

(n)  Diminuto  icgato  ptr  usucapionem  diminuitur  conditio.7?flr- 
tolui.  Emoluuiaito  lcgati  pra;icriptione  minuto,  onus  ci  injmictum 


minuitur.  vide  Bald, 

(i'^)  Hoc  cnim  casu  est  hercs  ,  siciit  alii. 

(i3)  Jussus  dare  iieredibus  censetur  jusbus  dare  pro  hcrcd;iaii.i 
portioiic ,  non  viriiitcr.  Socinus. 

(i4)  Et  merito,  quia  lipec  conditio  est  adjccta  institiitioni ;  ideo- 
que  non  antc  iieres  csse  poteril,  quam  implcta  conditio  fuciit. 

(i5)   Addc  /.    l5.   in  fin.  supr.  de  slat.  h»m. 

(iG)  Jussus  dare  acceptum  ftrendo  non  paiot  conditioni.  Es^t  enir.i 
aliud  darc  ,  aliud  iiberare  :  qui  dat,  facit  qnid  accipicntis ;  qu  !.- 
beiat  ,  nibil  facit  accipientis  ;  acceptilatlo  iicet  vim  babcat  solulio- 
nis  ,  non  tamen  dicitur  proprie  solutio.  Igitur  non  dicitur  iinpicla 
dandi  conditio  per  acccptilationem.  Socinus.  addc  /.  49-  i'if'-  dc 
solut. 

(17)  Si  intra.  Hahand. 

(18)  Jiissns  dare  sirapliciter,intelligitur  jussus  darc  hcrcdi.i^oc.i. 
(i<))  Tcmpus  conditionis  dandi  bcredi  nou  incipit  currcre  ni^i  po^t 

aditain  hcreditatem.  Socin. 

('10)  Rcpctita  conditio  non  censctur ,  quffi  tacite  inest  :  qiiia  fni. 
stra  tt  inutiiiter  esset  expressa.  vidc  Manticam  10.  d<  conjsctur. 
G.  nuin.  '.>7. 

(21)  Dilatio  temporis  non  prius  potest  baLerc  finem  q»iam  pnu- 
cipium. 

(22)  Cum  moriar  scilicet. 

(23)  /.  G5.  5.  1.  supr.  de  leg.  i.  vidc  qua  notavi  ad  /.56.iu/7 . 
tnandati. 

(24)  Dccimum  quHrtum.  Cujac.  ad  /.  5.  C.  qui  testam. 

(^,'))  Aliud  autem  jndicavit  Impcrator  Hadriauus.  /.  74.  $.  i. 
infr.  ad  SC.  Trebell.  adde  /.  49.  supr.  de  legat.  i./.  5.  C.  quan- 
do  dies  legat. 

(26)  Gcrraania  Tmperio  Romano  subdita  fuit.  Appelbtiones  cn.m 
ex  Germania  ad  Impcratorem  fuiisc ,  hic  locu»  iadicio  est.  addt  /. 
1 1 .  supr.  de  evict. 


LIBER   TRIGES 

Dc  relicto  in  anuos  decem. 
49.   CELSts  lib.  22.  ])igestoruin. 

SI  in  ojmos  clecem  Iieres   dare  damnaltts  ,  aut  quis  liber 
(sse  jussus  est  (1)  :    novissimo  (2)     ejus  temporis  die 
legalurn  debebitur  ,  et  liberlas  obtingit. 

De  vatianihits  reddendis. 
5o.   Ulpianus  lib.    1.  de  officio  Consulis. 

SI  cui  libertas  dala  sit  directo  sub  hac  (3)  conditione  , 
si  rationes  reddidisset  :  arbitrum  (4)  a  Consulibus 
Divus  Pius  dari  pcrmisit  his  verbis  :  Adiii  a  vohis  am- 
plissimi  Consulcs  (5)  ,  arhitnim  dahiint,  qui  cxcussis  ra- 
tionihus,  non  tantum  qum  rcliquci  sunt  Epaphroditi ,  con- 
stituenl  ,  t-erum  cticmi  quas  rationes  quwque  instrumenta 
tvadcre ,  cut  exhihere  Dominis  suis  deheal :  cujus  senten- 
tica  cum  fuerit  satisfactuni  ,  non  impedietur  Epapliroditi 
lihertas. 


IMUSQUINTUS.  i^j 

De  conditione  rationum  rcddendarum, 
53.   luEM  libro  sing.   de  Evremalicis. 

SI  qnis  servum  liberum  esse  jusserit  ,  si  heredi  ratiimes 
_  nddidisset  (iB)  ,  posteacpe  (19)  eum  ratioues  redde- 
re  veiuerit  ,  quasi  puram  lacturus  libertaiem  :  competit 
ex  testamento  libertas. 

De   prorogaiione    legatorum.    1.  Si    duohus  legetur  suh 
cojuliiione  dandi. 

54.  Javolenus  lib.  2.  ex  Cassio. 

SI  quis    legata  ,   quibus   (20)    dies    apposila  non  esset  , 
annua    ,    bima    ,    trima    die    dari  jussit    ;    et    ali- 
cum  puhes  esset^  pecuniam  legavit:  id  quoque  lega- 


De  plurihus   condilionihus 
dcndi  heredi. 

5i.  MoDESTiNUS  lib.   5.  Differentiarum. 

SUb  diversis  conditionibus  disjunctim  positis  liber  esse 
jussus  ,  eam  conditiouem  eligere  polest ,  qure  sibi  le- 
vior  (6)  esse  videbilur  :  legato  vero  eo  modo  relicto  , 
legatarium  novissimse  conditioni  parere  oportet. 

5.  1 .  Heredi  decem  dare  jussus  ,  et  liber  csse ,  et  he- 
redis  (7)  heredi  (8)  dando  perveiiiet  ad  liLertatem. 
quod  non  simiHler  in  legalarii  (9)  pei-sona  cu<stodiri  , 
Publicius  scribit. 

De  condilione  exprcssa  ,   i^el  tacita. 
52.   Idem  lib.   7.  Differentiarum. 

NOnnunqnam  contingit,  ut  qusedam  nominatim  expres- 
sa  officiant ,  quamvis  omissa  tacite  inielligi  potuis- 
sent  nec  essent  obfutura.  quod  evenit ,  si  alicui  ita  lega- 
lur  :  Titio  decem  do  ,  lego  ,  si  Moivius  CopitoUum  (10) 
ascendcrit.  nam  quamvis  in  arbilrio  Maevii  sit,  an  Capi- 
lolium  ascendat  et  velit  efficere  ut  Tilio  legatum  debea- 
tur  :  non  lamen  poterit  aliis  (11)  verbis  uliliter  legari  si 
Mcvcius  voluerit  ,  Titio  decem  do.  nam  in  alienam  (12) 
voluntaiem  (i3)  conferri  (i4)  legaium  non  (i5)  potest.  hi- 
de  dictum  est ,  expressa  (i6)  nocent  (17)  ,  non  expresaa 
nou  nocent. 


lum  annua  ,  bima  ,  trima  die  post  pubertatem  pra^staa- 
dum  esse  ,  in  commentaviis  Gaii  scriptum  est.  quia  magis 
conditio  ,  quam  dies  legato  adjecta  esset.  Contra  ego  sen- 
tio  :  quia  tere  dies  ponitur  ad  proroganda  ea  ,  quae  ad 
praasens  tempus  ,  non  etiam  quae  in  fulurum  legata  sunt , 
disjunctis.  1.  De  coiidiiione  i^ies^iue  pubertatis  habet  (21)  alicjuam  temporis  demon- 
straliouem. 


5.   1.  Duobus  eadem  res  ,  5/  (22)  heredi  centum  dedis- 
sent ,  legata  est  :  si  alter  (^3)    ex  his  quinquaginta  dede- 
rit  ,  partem    legati    consequetur  ;    et    pars    ejus ,  qui  no« 
dederit,  alteri  cum  sua  couditioue  adcrescit  (24)' 
De  comlitione  clandi  incapaci. 

55.  Idem  lib.    i3.  Epistolarum. 

MJ^lvius  ,  cui  fundus  legatus  est ,  5/  Callimacho  ,  cuni 
quo  testameuti  faclionem  non  habebat  ,  ducenta  de- 
disset  :  couditioni  parere  debet  ,  et  ducenta  dare  ,  ut  ad 
eum  legatus  fundus  perlineat  ;  licet  (2 5)  nummos  non  fa-. 
ciat  accipientis.  quid  euim  interest  ,  utrum  tali  personae 
dare  juljeatur  ,  au  aliquo  loco  pouere  ,  vel  (26)  in  mare 
dejicere?  ueque  euini  ilhid  quod  ad  talem  persouam  per- 
venturum  est  ,  testamenti  nomine  ,  sed  (27)  mortis  cau- 
sa  capiiur. 

^n  conditio  dandi  recipiat  divisionem. 

56.  Idem  lib.   14.  Epistolarum. 

Cui  fuudus  legatus  est ,  si  decem  dederit ,  partem  fun- 
di  consequi  uou  potest ,  nisi  totara  pecuniam  nume- 
rasset :  dissimilis  est  causa  ,  cum  duobus  eadem  res  sub 
couditione  legata  est.  In  hac  enim  quseslione  statim  a  te- 
stamento,  quo  pluribus  coudiiio  apposita  est ,  divisa  quo- 
que    in   singulas   pcrsonas    videri   potest  :    et  ideo  singuli 


(0  Alias:  Si  intra  annos  decem.  sed  lectio  Florentina  melior 
ct  verioi-  cst  :  qu?e  vcterilius  intcrpretibus  placuit  ,  ct  confirmatui 
ab  Accursio  /.  si  ila  fuerit.  $.  ult.  de  manumiss.  testam.  Nam  cui 
intra  annos  deccm  libertas  relicta  cst ,  statim  liber  ficri  potest :  uon 
novissimo  dcccnnii  die,  ut  cum  libertas  in  dcccm  annos  relicta  estj 
unde  constat  humanum  quid  passos  ,  viros  csetcroqui  maximos ,  Ba- 
ronem  ct  Haloandrum  ,  qui  to'  intra  hic  mordicus  retineri  voluo. 
runt.  Mod. 

(2)  Id  est,  ultimo.  Imo  statim.  l.^.infin.  infr.  de  manumiss. 
testam. 

(3)  /.  47*.  §.  2.  infr.  dc  fideic.  libert. 

(4)  /.  53.  in  fn.  supr.  tle  judiciis. 

(5)  Consules  arbitros  dabaut  ad  rationes  manumissorum  au- 
diendas. 


(6)  l.  35.  supr.  l.  87.  infr.  h.  t. 

(7)  V.  l.  94>  in  fin.  infr.  eod. 


(8)     Heredi  etiam  hcredis  daudo  fit  liber  is  ,    qui  jussus  est  hc- 
redi  dare  ,  ct  ita  liber  csse. 
(y)     /•   109.  infr.  eod. 

(10)  /.  68.  supr.  de  hered.  inst. 

(1 1)  Lcgatum  exprcsse  in    alterius  voluntatcm  non  potcst  confcr- 
ri  :  tacite  ct  nou  ita  vcrbis  apertis  potcst. 

(12)  /,  32.  /.  C8.  vers.    atquin   si  quis.  I.  70.  supr.  de    hered. 
inst.  l.  64.  supr.  de  legat,  i,  Vid,  Cujac.  a.  olfs,  a,  extianei,  vd 


heredis.   /.  Senalus.  43.   §.  legatum.    2.  Sup7\  de  leg.  I.  l.  fidci' 
commissa  libertas.  46.  Iifr.  de  fideic.  libert. 

(i3)  Meram  et  profusam. 

04)  Expressim. 

(i5)  Imo  potest.  /.  43.  5*  ^*  *"P''«  de  legat,  i. 

(16)  /.  68.  supr.  de  hered.  inst. 

(17)  Ubi  scil.  ratione  cxpressi  occurrit  aliqua  ratio  vitiandl  actus. 
Bcdd.  vide  /.    195.  iiifr.  da  rcg.  jur. 

(i8)  /.  3.  5-  9-  siipr.  de  adimend.  vcl  transf. 

(19)  Sicut  legata  possunt  adimi  ,  ita  ct  conditiones  :  nec  tamen 
per  amotam  conditionem  vidctur  id  remolum  ,  cui^  conditio  crat 
adjuncta  ;  sed  purificatur.  Bald. 

(30)  /.   3o.  supr.   de  legcU.   1. 

(21)  Dies  inccrta  intcrpcllat  pro  homine,  ex  quo  dics  est.  Bald.. 

(22)  Id  cst  ,  sub  hac  condilione. 

(23)  /.   i5.  supr.  de  statu  homin. 

(24)  Adcrescit  cum  onere  suo  pars  deficiens. 

(25)  Dandi  vcrbum  hic  irapropric:  ita  sumitur  /.  167.  infr.  de 
regul.  jiir.  •  1  i 

(26)  Atqui  conditio  in  mare  projiciendi  scrvari  non  dcbet.  /. 
qiiidam.  27.  supr.  dc  cond.  inst.  Aliud  in  pccunia  j  aliud  in  ho- 
minis  rcliquiis. 

(27)  Adde  /.  8.  infr.  de  mort.  caus. 


DIGESTORUM 


cum  (i)  S!  a  parte  el  oondilloni  parerc  ,  ol  l(^t,aluni  ca- 
pere  pos?uut.  n^m  (juanivis  suninia  universse  conditionis 
sit  adscripta  ,  enunieratione  (2)  personaruui  potest  videri 
esse  divisa :  in  eo  vero ,  quod  uni  sub  condilioue  legatum 
est,  scindi  ex  accideuti  conditio  nou  debet:  et  omuis  uu- 
merus  (3)  eorutn  ,  qni  iu  locum  ejus  substiluuutur  ,  pro 
singiilari  persona  esl  liabendus. 

Dc  operis. 
57.  PoMPoNius  lib.  9.  ad  Quintmn  Mucium, 

QUcesitum  est,  an  si  jussns  fucrit  servas  (juinquc  operas 
extraneo  clarc ,  id  liber  siL  ,  coudilio  talis  sit  roci- 
pienda  :  ut  quemadmoduu»  circa  pecuuire  dationem 
dicitur  ,  ita  et  circa  pra;slationem  operarum  dicamus? 
Sed  hoc  jure  utimur  ,  ut  quemadmoduai  diclum  est  ,  si 
pecuniam  ex  peculio  suo  det  exlraueo  ,  admitli  eum  ad 
libertatem  ;  ita  et  si  operam  praestilerit  ,  uecesse  sil  eum 
admitti  ad  libertatem.  itaque  [et]  in  proposito  sapienter 
faciet  heres  ,  si  injpedierit  (4)  eum  ,  quo  miims  prasstet 
et  operas  :  hac  enim  ratione  servus  perveniet  quidem  ad 
operis  ejiis  extraueus  non 
De  eonditione  nupliaruni^ 
SS,   Idem  lib.    10.  ex  variis  leclionibus. 

SI  ancillpe  alienac  ,  cwn  ea  nupsisset ,  legatum  sit ,   Pro- 
cnlus  ait ,  utile  legatum  esse  :    quia  possit   (5)  raanu- 
missa  nubere. 

An  morte  ,  i.  El  media  ,  2 .  Vel  maxima  capilis  di^ 
viinuiione  legatum  e.vtingui/ur. 

Sg.  Ulpianus  lib.   i3.  ad  legem  Juliam  (6)  et 
Papiam. 

INterciditlegatum  ,  si  ea  persona  decesserit  (7)  ,    cui  le- 
gaium  est  sub  conditione. 

§.  1 .  Quid  ergo  ,  si  non  decesserit  (8)  ,  sed  in  civi- 
tate  esse  desierit?  pula  alicui  legatum  ,  si  Consul  fuerit , 
et  is  iu  insulam  deportalus  (9)  est  :  numquid  nou  iu- 
terim  extiuguitur  legatum  ,  quia  restilui  in  (10)  civitale 
potest  ?  quod  probabilius  (11)  esse  arbitror. 

§.  2.  Non  (12)  idem  crit  dicendura,  si  ea  poena  in 
eum  statota  fuerit  ,  quae  irrogat  servitulem  :  quia  servi- 
lus  (i3)  morii  adsimiluiur  (i^)- 

Difisio  conditionum.    1.   De  fisco. 
60.   Paulus  [  lib.    7.  ad  leg,   Juliara  et  Papiani  ], 

/iVytirfo(i5)consistentes    condidones  varielateni  habent, 
et  quasi  tripartitam  recipiunt  divisionem ,  ut  quid  delur., 
V,t  quidfiat  .^  ut    quid  ohtingat    (iG)  :  vel  relro  (17),  ne 


defiir  ,  ne  fiat  ,  rie  ohtlngat :  gx  his  dandi  faciendiquc 
condiliones  in  personas  collocauiur  (iS)  ,  aul  ipsorum  , 
quibus  quid  relinquitur ,  aut  alioruai  5  terlia  species  iu 
eventu  ponelur. 

§.  1.  Fiscus  iisdem  (19)  couditionibus  parere  debet  , 
quibus  persona  ,  a  qua  ad  ipsum  ,  quod  rehctum  est  , 
pervenit :  sicut  etiam  cum  suo  ouere  hoc  ipsum  vindicat. 
De  condilione  in  tempus  liberorum. 

61.  Ulpianus   [lib,  8,   ad  leg,  Juham  et  Papiam  ]. 

SI  vir  uxori  ad  tempus  liberorum  legaverit  ,  dubitarl 
potest  ,  an  de  his  duntaxat  filiis  sensisset  testator ,  qui 
post  mortem  ejus  uati  fuissent ,  an  [et]  de  his  ,  qui  ri- 
vo  (20)  eo  ab  eo  suscepti  fuissent  post(2i)  testamentum  fa- 
clum,  cum  maneuie  malrimonio  decessisset :  verum  a^quum 
est  proflcere  (22)  ,  sive  vivo  marito  ,  sive  post  morteoi 
luiicantur. 

1.   De  conditione  dandi  et  non  solidi  capacilaie. 

62.  Terentius  Clemens  lib,  4'  ad  legem 

Juham  et  Papiam. 

SEd    si    lioc    speciahter    expressit    lestator  ,   etiam  si  ex 
alio  post    morlem    suam    liberos    procreaverit  ,    nihilo 
minus  eam  ad  legatum  admitti. 

5.  1.  Cuidam  non  (23)  solidiun  capienti ,  amplius  legi 
concessse  portionis  rehcta  est,  si  heredi  aliquid  dedisset. 
Quffiritur,  an  id  quod  conditionis  irnplenda;  causa  dederat, 
consequi  ex  causa  legati  possit,  quasi  uon  capiat,  id  quod 
deroget  ?  au  vero  id  extra  sit  ,  nec  ideo  magis  ex  bonis 
testatoris  amphus  capiat  ,  quam  capturus  essct  ,  si  sine 
conditioue  legalum  esset  ?  Et  Juhauus  rectissime  scribit  , 
tanto  (^4)  amphus  eum  capturum  ,  quantum  conditionis 
implendae  causa  dare  eum  oportet :  nec  interesse,  heredi  , 
an  extraneo  dare  jussus  sit  ,  quia  couiputatione  facta  , 
qua;  semper  in  persona  ejus  introducerelur  ,  non  ampiiu« 
legi  concessae  portionis  ad  eum   subsidoret. 

§.  2,  Cum  vir  uxori  ,  Si  (2 5)  a  liheris  ne  (26)  nupse^ 
rit  ,  in  anuos  singulos  aliquid  legavit  ,  quid  juris  sit  ? 
JuUanus  respondil,posse  (27)  mulierem  nubere  et  legaluin 
capere,  quod  si  ita  scriptum  esset  ,  Si  a  liheris  impuhe' 
rihus  ne  nupserit  ,  legem  locum  non  habere  :  quia  magis 
cura  hberorum  ,  quam  viduilas  iujungeretur. 

63.   Gajus  [  hb.   3.   ad  leg.  Juham  et  Papiam  ]. 

CUm  ita  legatnm  sit  ,  Si  Titio  wm  nupserit  ,  vel  ita  , 
Si  neque   Tilio ,  neque  Seio ,  neque  Manno  nupserit , 
et  deuique  si  plures  personse  comprcliousse  faerinl :   niagis 


(1)  Pro  sua.  Hal  L  44.  5.  8.  m  fm.  mpr.  h.  t.  I.  11.  f  i, 
/,  i3,  5-  2,  irifr.  de  inanuiniss.  tcstam.  l.  3o.  supr.  de  usu  ct 
usuft:  legat. 

(2)  Ennraeratio  pcrsonariim  vim  tlivisionis  portionnm  liabet. 

(3)  Numerus  omnis ,  qui  unius  iu  locum  substituitur,  pro  una 
persona  liabclur.  Bald. 

(4)  L  23.  in  Jin.  Supr.  de  cond.  inst. 

(o)  Conditio  dicitur  esse  possibilis ,  quse  etiam  stalu  miitato 
ppssibilis  est,  Batcl. 

(6)  An  lex  Julia  ct  Papia  sunt  una  lex  vcl  duae?  negat  Robcr- 
tus  I.  animadi'.  1,  ait  Anton.  Mercat.  i.  notat.  i.  in  pr.  ct  fin. 
adde  l.  43,  l.  44-  supr.  de  ritu. 

(7)  l.  3i.  supr,  h.  t.  l.  69,  inft\  eod.  l.  69.  $.  6.  sfftpr.  de 
hered,  instit.  l.  65.  5«  i«  supr.  de  legat,  i.  /.  11.  "5.  6.  supi\  de 
iegat,  3. 

<8)    Naturaliter, 

(9)  Deportatione  legatarii  non  extinguitur  ci  lcgatum,  sed  sus- 
pcnditur  tantum. 

(jo)  /.   104.  infr.  h.  t. 

(11)  Deportatio  bunc  in  modum  niorti  non  comparatur  :  idqiie 
cohibcndorum  caducoram  et  legls  I^piae  caiiSla.  yidc  Cujac.  ad  /. 
121.  5-  2,  infr,  de  verh.  oblig. 


(12)  Dcportatio  servitutcm  non  irrogat. 

(i3)  Et  manuinissio.  /,  92,  inft\   de  solut. 

(i4)  Assiinilatur,  Hal.  adde  l.  3.  in  fui.  snpr.  dr  caplt.  minut. 
/,   32.  §.  6.  supr.  de  don.  inter  fir.  l.  209.  iiifr.  de  reg.  jur. 

(i5)  Qui  facit,  dat :  dat ,  qui  facit,  vid.  /,"218.  infr.  dc  i-crb. 
signif 

(iG)  Al.  contingat.  ca  ponitur  in  cvcntu. 

(17)  Id  cst  ,  c  convcrso  ,  ut  /.  \o.  §■  "^-  infr.  d-  adjuir  vcl 
amitt.  poss.  l.  i\.  ^,  2,  in fin.  infr.  de  fdejust. 

(18)  Couferuntur, 

(19)  /.  9.  supr.  de  SC.  Silan.  l.  2.  §.  1.  supr.  de  alim.  l.  6. 
infr.  de  fwe  fisci, 

(20)  V,  qnae  scripsi  ad  /,  4-   ^-  quando  dics  legat. 

(21)  /.  9,  Supr.  h.  t. 

(22)  /.91.  infin.  iifr.  h.  t. 

(23)  /.  2.  C.  de  naiuralib.  liheris. 

(24)  Usque  ad  concurrcntem  quantilatem  oneris  cum  relicto,  rliam 
non  capax  capit  :  quia  non  vidctur  haberc  cx  causa  lucrativa.  Bidd. 

(20)  /.  72.  5.  5.  Infr.  h,  t, 

(■y.Qi)  Al.  non. 

(27)  Ilodic  iion  potest.  Novell,  11.  c.  44« 


LIBER   TRIGESIMUSQUINTUS. 


placuit ,  cullibet  eorum  si  nupserit ,  amissuram  legatum  , 
nec  videri  tali  (i)  conditione  ,  viduitatem  (2)  iujua- 
ctam  ,  cum  alii  cuilibet  satis  commode  possit  nubere. 

5,  i.  Videamus  ,  et  si  ila  leg?.tum  sit  ,  Si  Titio  nu- 
pserit.  et  quidem  si  lioneste  (3^  Titio  possit  nubere  ,  du- 
bium  non  erit  ,  quin  ,  nisi  (4)  paruerit  condilioni ,  ex- 
dudatur  a  legato :  si  vero  indignus  sit  nupiiis  ejus  iste 
Titius  ,  dicendum  est  ,  posse  eam  beneficio  legis  cuilibet 
nubere.  quae  enim  Titio  nubere  jubetur  ,  cajteris  (5) 
omnibus  nubere  prohibetur  :  itaque  si  Titius  indignus  sit, 
tale  est  ,  quale  (6)  si  generaliter  scriptum  esset  ,  si  non 
nupserit.  imo  ,  si  verum  amamus  ,  durior  haec  conditio 
est  ,  quam  illa  ,  Si  non  nupserit :  nam  et  caeteris  omni- 
bus  nubere  prohibetur  ;  et  Titio  ,  cui  inhouesie  nuptura 
sit ,  [cum]  nubere  jubetur. 

64.  Terentius  Clemens  lib.  5.  ad  legem  Juliam 
et  Papiam. 

HOc  modo  legato  dato ,  Si  Lucio  Titio  non  nupserii  : 
non  (7)  esse  legi  (8)  locum  ,  Julianus  aiebat. 
§.  1.  Quod  si  ita  scriptum  esset  ,  Si  Aridce  non  nu- 
pserit :  interesse  ,  an  fraus  legi  facla  esset.  nam  si  ea  es- 
set  ,  quse  alicubi  (9)  nuptias  non  facile  possit  invenire  , 
interprelandum  ,  ipso  (lo)  jure  rescindi  ,  quod  fraudan- 
dae  legis  gratia  esset  adscriptum  :  legem  enim  utilem  Rei- 
publicae  ,  sobolis  (11)  scilicet  procreandte  causa  latam  , 
adjuvandam  interpretatione. 

Si  heres  pejidente  legcUi  conditione  decesserit. 
65.  Paulds  lib.  62.  ad  Edicium. 

LEgato    sub    conditione    relicto  ,    si    heres ,  a  quo  sub 
conditione  legatum  est  ,    pendeuie    conditione  moria- 
tur  (12)  ,  heredem  suum  obhgatum  relinquit. 
De  manumissione  staiuliberi. 
66.  MoDESTiNUS  lib.  10.  Responsorum. 

HEres  staiuhberum  ,  cui  in  eventum  conditionis  fidei- 
commissum  restituere  rogatus  erat ,  manumisit  (i3). 
Quaero,  an  fideicommissum  ei  prsestare  debeat?  Herennius 
Modeslinus  respondit  ,  Quanquam  statuliberum  heres  ma- 
nuraiserit ,  tamen  fldeicoramissum  ,  quod  sub  iisdem  con- 
ditionibus  relictura  ei  debet ,  ita  praestare  cogitur,  si  con- 
ditiones  inipletas  esse  prgestabit  (i4))  ^"t  per  eum  stetit  , 
quominus  impleantur. 


c 


De  cautione  Mutiana  et  translatione  conditionali. 
67.  Javolenus  lib.    n.  Epistolarum. 
Um  sub    Jiac    condiiione   fundus    alicui  legatus  esset 
J  Si  ( 1 5)  senmni  non  nianumiserit  ,  et ,  Si  manumise- 
rit^  Jegatum  fundi  ad    Maevium  translatum  esset ,  legata- 
rius  de  non    liberando   satisdedit  ,  et  legatum  accepit  ,  el 
postea  liberavit :    Quaero  ,  an   aliquid  M«vio  detur  ?  Re. 
spondit  ,    si   cui   ita  legatum    erit  ,  -5"/  serf^um  non  mrinu- 
misent  ,  satisdatione  interposita  ,    accipere  ab  herede  (16) 
Jegalum  poterit  :  et  si  postea   servum  manumiserit  ,  cora- 
missa  stipulalione  ,  heredi  vel  fundum  ,  vel  quanti  ea  res 
est  ,  restituet  5  eoque  casu  heres   ei ,  cui  ex  sequenti  con- 
ditione  legatum  debuerit ,  restituet. 

De  conditione  nuptiarum. 
68.  Idem  Jib.   2.  ex  Cassio. 

SI  ita  legalum  esset,    Cum  nusperit:  si  nupta  fuerit,  et 
hoc  testator  scisset,  alterum  malrimonium  erit  exspe- 
ctandum  (17)5  nihilque  intererit  (18),  utrum  vivo  tasta- 
tore  ,  an  post  mortem  ea  iterum  nupserit. 
De  legato  ,  si  voluerit. 
69.  Gajus  lib.  i3.  ad  legem  Juliam  et  Papiam. 

SI  ita  expressum  erit ,  Titio  ,  si  (19)  voluerit  ,  do,  le- 
go  :  apud  Labeonem  Pi-oculus  nolat  ,  non  aliter  ad 
Iieredem  legatarii  pertinere  ,  quam  si  ipse  legatarius  vo- 
luerit  (20)  ad  se  pertinere  :  quia  conditio  personas  injun- 
cta  videtur. 

De  conditione  emancipationis . 
70.  Papinianus  lib.  16.  Qua^stionum. 
Uos  )nater  filios  sub  conditione  emancipationis  ex  par- 
-/tibus  heredes  instituit ,  eisque  plurium  rerum  prtece- 
ptiones  pure  dedil  5  hereditatem  adierunt  :  palrejn  a  le- 
gatorum  commodo  illa  quoque  ratio  debet  summovere  , 
quod  emancipando  (21)  filios,  obsecutus  voluntati ,  supre- 
mum  judicium  uxoris  sua?   cuslodiri  voluit. 

Dc  fundo    enicndo.    1.   De    matrimonio.  2.   De  jure  li- 
hertatis.  3.   De  clote. 

71.   Idem  lib.   19.  Quaestionum. 

Tltio  centum  ,  ita  (22)  ut  fundum  emat .,  legata  sunt  : 
non  (23)  esse  cogeadum  Titium  cavere  (24)  Sextus 
Cjecilius  existiniat  :  quoniam  ad  ipsum  duntaxat  emolu- 
mentum  legati  rediret.  -[-  Sed  si  filio,  fratris  alumno  mi- 
nus  induslrio  prospectura  esse  voluit  ,  interesse  heredis  , 
credendum   est   (2 5)  :    atque   ideo    cautionem  interpoaeu- 


d; 


(i)    Viduitatem  perpetuam  inducens  conditio  rcmittitur.  Bal<i. 

(2)  l.  64.  Infr.  h.  t. 

(3)  /.  2.   C.  de  instit.  et  substit. 

(4)  /.  71.  5.   I.  infr.  h.  t. 

(5)  /.  12.  5«  4^'  <Supr.  de  instructo.  l.  6.  5-  *•  Infr.  de  jura 
patronatus. 

(6)  /.  14.  Supr.  de  legat.  3.  hinc  Bald,  uxori  carere  marito 
melius  est ,  quam  maltim  maritum  habere. 

(7)  /.  63.  Supr.  h.  t. 

(8)  Julire  ct  Papiae  ,  ut  indicat  hujus  legis  inscriptio.  Goth.  vi- 
de  Brisson.  /.  3.  sciect.  cap.  3.  Ales.  ab  Alexandr.  gcniat.  dier. 
lib.  4-  cap.  8.  S.  L. 

(9)  Actiis  quoties  geri  ,  nisi  certo  loco  interdicto ,  non  potcstj, 
actus  inttrdictus  inttUigitur.  Bald. 

(10)  Ipso  jurc  rcsciuditur  ,  quod  fraudandae  legis  causa  factum  est. 

(11)  /.  1.  Supr.  solut.  matrim.hcx.  reip,  utiiis,  extendenda  est. 
Bald. 

(12)  Legatum  conditionale  non  perit ,  hcet  gravatus  moriatur 
pcndente  coaditionc.  Bald. 

(i3)  Antc  coiijitionis  eventum. 
(i4)  Praetendcrit ,  Hal.  constituit,  alii. 
(i5)  /.  73.  infr.  h.  t. 

(16)  Ltgatarius   in  quem    translatio    poen»  causa  fit  ,  capere  de 
manu  heredis .  non  dc  manu  primi  legatarii  debet.  Bald, 
Tom.m. 


(17)  Verha  condltionalia ,  in  dubio  intcUiguntur  de  fnlaro, Bald. 

(18)  /.  91.  infn.  infr.  l.  2.  supr.  h.   t. 

(19)  Lcgatum  valet  in  arbitrium  Icgatarii  coUata  conditionc ,  ut 
hic.  Au  et  stipulatio  in  voluntatem  stipulatoris  ?  Ita  ceuset  Cujac. 
ad  /.    17.   infr.  de  vcrb.  oblig. 

(20)  Id  est  ,  dcclaraverit :  et  sic  legatum  collatum  in  voluntatem 
legatarii,  ante  declaratioaom  nou  transmillitur.  Bald. 

(21)  Adde  /.  4o'  Supr.  h.  t. 

(22)  Et  sic  sub  raodo. 

(23)  Adde  /.  92.  infr.  h.  t.  l.   i5.  C.  de  fideicomm. 

(24)  Se  empturum. 

(25)  Rccte :  omnino  enim  ejus  interest  voluntatem  testatoris  tue- 
ri,  et  implcndam  curare,  aut  quod  ea  gratia  legatario  datiua  erat, 
secimdum  voluntatem  testatoris  revoc;u'e.  In  quo  perspicne  com- 
moJum  heredis  agitur:  ita  non  potest  dici  stipulatio  haec  nuUa  es- 
sc,  juxta  /.  stipukuio.  J.  alteri.  Jnfr.  dc  verb.  oblig.  idcm  autcm 
continetur  hac  cautione,  quod  Muciana.  /.  here.s.Infr.  h.  t.  In  li- 
bertate  lamen  relicta  cessat  haec  cautio  ,  et  ofiicio  judicis  compcl- 
lendus  est  libertus  testoris  jussioni  parerc.  /.  Mcevia.  Infr.  de  ma- 
numiss.  testam.  Casterum  huc  faciunt ,  qnse  tradit  Crotils  ad  l.  fi. 
liusfam.  §.  di\^i.  d-  leg.  i.  cnl.  9.  n.  2<S.  et  3o.  Ruin.  cons.  42. 
lib.  1.  et  in  rnibr.  sol.  matr.  n.  6.  ct  seq.  Cotta  in  i>erb.  Ttslatjr 
L-^Saiido.  Emanuel  Costa  lib.  2.  seloct.  cap.  6.  et  20.  Mod. 


i8 


DIGESTORUM 


dani  ,  ul  et  fuiidus  compiirclui  ,  ao  posica  (i)  non  alie- 
iiarelur. 

y  1.  Tilio  Cfnlum  rclicla  sunt  iia  ,  lU  Mccviam  iiro- 
nm  ,  r/i/a-  vidiia  cst  ,  ducat  :  condilio  (2)  non  reniillc- 
lur  :  et  idco  ncc  caulio  remillenda  est.  Iluic  senlenlia; 
jion  reria-altu-,  quod  si  quis  pecuniam  promillat,  si  Mae- 
viam  nxorem  non  ducat ,  Pra?lor  aclionem  denegat,  aliud 
est  eiiim  eligendi  malrimonii  po^ncc  (3)  metu  liberta- 
tcm  (4)  aujeiri^  aliud  ad  mairimonium  (5)  certa  lege  in- 
ntari. 

§.  2.  Tilio  centum  rclicla  sunt  iia  ,  ut  a  monwnenlo 
mco  (6)  non  re<.edat  ,  vcl  lui  in  illa  dvitaie  domicilium 
huhcat  :  polcsi  dici  ,  noa  (7)  esse  locum  caulioni  ,  per 
quam  jus  libertatis  inliii)giiur  .  Scd  in  defuncli  libertis  (8) 
alio  juro  utiinur. 

§-o.  Titio  genero  meo  heres  meus  dotis  Scice  filia^  mece 
tiomine  centum  dato  :  legati  quidem  emolumentum  ad  Se- 
iam,  qiiffi  dotem  habere  incipit,  pertinebil.  sed  quia  non 
tanium  mulieri ,  sed  Tilio  quoque ,  cui  pecuniam  legavit, 
consullum  vidctur  ,  prope  est  ,  ul  ipse  legatarius  inlclli- 
gatur  ,  et  legaium  petere  debeat. 

f  Si  post  divortium  genero  pccuniam  lieres  solvcrit  , 
wque  liberabuur  :  quoniam  in  doletn  solutio  convertitur. 
f  Constante  aulem  raatrimonio  ,  eiiam  probibente  mulie- 
re  ,  Titio  recte  soivelur  :  hoc  enim  et  mulieris  inter- 
est  (9)  ,  ut  tncipiat  esse  dolata :  nam  el  si  quis  ipsam  quo- 
que  petittonem  habere  responderit  ,  eaque  pecuniam  pe- 
lat  ,  ncqne  dolis  fieri  vcllt  ,  non  dubie  doli  summovcbi- 
tur  excejHtone.  f  Ante  nuptias  vcro  Tilio  vel  muliere 
(letunctts  logatum  apud  hcredem  manet.  Quod  si  nolil  eaiTi 
nxorem  ducere  ,  causa  legati  ,  quod  ad  mulieris  persc- 
iiam  attinel  ,  satisfactum  inieUigetur  :  sed  Titio  lcgatum 
pelenli  nocebit  exceptio  doli.  Sabinus  autem  e^istimabat  , 
tiupta  mulicre  Titio  ,  sine  cautione  legatum  deberi  ,  quo- 
luam  pecunia  dotis  (lo)  efficerelur:  sed  cum  ante  nuptias. 
quia  purum  legatum  esl  ,  peti  potest  ,  cautio  ,  MuUeri 
jjecunmm  reddi ,  nccossaria  erit.  f  Quod  si  maritus  vitio 
suo  causa  ceciderit  ,  neque  solvendo  sit  :  numquid  adver- 
sus  heredem  mulieri  ,  qua?  nihil  deliquit  ,  succurri  dcbeat 
ob  eam  pecuniam  quae  doti  fUerat  deslinata  ?  Sed  quo- 
niam  ambo  legati  petiiionem  habuerunt ,  salvam  habebit, 


soluta 


pecuma  vuo  ,  mulier  aclionera. 


Be  conditione,  si  a  libcris  non  discesserit.  1.  De  eau- 
iione  fdcicommissi  non  petenda  ,    Z.  Et  ralione  non  exi- 

(0  Oimiisqui  cavctde  modo  implendo ,  tenetur  cavcre  dc  mo- 
<lo  implelo  conservaiido  ,  ut  si  quid  coutra  fccerit,  aut  conlra  vc- 
ment  ,  rem  restifuat.  Baldns. 

C-^)    /.  63.  Supr.  h.  t.  Modus  hic  anpcllalur  conditlo,  ut  /.108. 

•f^;     ,  '•  ^A-   ^-  "^'  ''"  '  7"'^  sub  modo. 
C3)     l-  2.  C.  dc  mutilU,.  stip. 

U;  DcLent  enim  matrimonia  cssc  libera.  /.  i34.  infr.  dc  verb. 
obtig.  ^       -' 

in      v'  i"^^'"^'^^'""-  '■<«  «^*  «■«  Florcntin. 

W  .  V.  /.  44.  infr.  de  manumiss.  testnm.  Paoto  qiiis  non  po- 
rcst  .iringi  au  domiciUum  uno  tantum  in  loco  liahcndiim.7?.//,/.  Ma- 
i>unussi  cunt  ct  habituU  q„o  l„bct  ,  /.  ,2.  C.  dc  oper.s  lihrvt.  v. 
^ujac     14    obs.  27.  an  subdifo  liceat  palriam  miitarc ,  vide  Papon, 

!ls     p    ■  -^-   ^'^-   *^  ^^"'•^'  ^^-  naturaliti  fol.   /jfia. 

t;  t^ossit  cx  boc  loco  vidcri,  iniquas  c4'  institntioncs,  qnibiis 
|.arci.lcs  cei^l,  loci  incolatum  scu  domiciUum  libe.is  injunsnnt. 

W  /•  j8.  m  fin.  supr.  dc  aUmev.tis.  coiidltionc  infrii.ci  libcr- 
las  ingcnui  non  polcst  ,  Jiberti  polest. 

(y;     /•    I.  svpr.  solut.  matr. 

(10)  /.   2.    C.  ne  fidcjussorrs  dot. 

(11)  Et  male.  i>ersic.  sed  di^pticuit.  infr.  h.  t. 

VV  l.  0.   C.  de  inst.  et  subst.  adde  /."«V.   C.  de  intt.  et  subst. 


genda.  4-   Dc   conditione  ,  si   arhitratu  illius  nupsTit  ,   5. 
Fel  d  non  nupserit.   6.    De  falsa    causa.   7.   De  condilio- 
ne  fulsa  vel  deficiente.  8.   De  fcdsa  denionstratione. 
72.   Idem  lib.    18.   QuaJbtionuin. 

(^Um  tale  legalum  esset  relictum  ,  Titia}  ,  si  a  liberis 
J  non  discesscrit  :  negaverunt  (n)  eam  recte  cavere  , 
quia  vel  mortuis  liberis  legati  conditio  possit  exislere  .  sed 
displicuit  senientia  :  non  enim  voto  (12)  inatris  opponi 
!am  ominosa  noa  interponendee  caulionis  iuterpretatio 
debiut. 

§.  1.  Et  cum  patronus  liberto  certam  pecuniam  legas- 
sct  ,  si  a  liberis  [ejusj  non  discessisset  ,  permisit  Impera- 
lor  velut  (i3)  .Mucianam  (i4)  cautionem  oHerri;  fuit  enim 
periculosum  ac  triste  ,  lijjcrtum  conjunctum  patroni  libe- 
ris  eorundem  morlem  exspcctare, 

§.  2.  Titius  (i5)  heredem  institutum  rogavit  post  mor- 
tem  suam  hereditaiem  reslituere  ,  si  fideicommissi  cautio 
non  fuisset  petita  :  Mucianae  cautionis  exemplum  ante  con- 
stitutionem  remissae  cautionis  locum  habere  non  poluit  , 
quouiam  vivo  eo  (16)  ,  cui  relictum  tst  ,  impleri  condi- 
lio  potuit. 

5.  3.  Quid  ergo  ,  si  ita  scriplum  sit  ,  Peto  post  mor- 
tem  tuam  resiituas  hereditatem  ,  ita  ne  satis  fideicommissi 
pclatur  .,  neve  (17)  raiio  exigaiur  :  sine  dubio  per  hujus- 
modi  verba  nou  interponendae  c[uidem  cautionis  conditio 
videbitm'  adscripta  ,  ratioui  vero  11011  exigenda^  rrfodus 
adhibitus  ,  scilicet  ut  culpa  ,  non  etiam  dolus  (18)  remis- 
sus  intelligatur  :  idque  ia  ejus  persona  ,  qui  negolia  gcs- 
sit  ,  cuique  rationis  reddendjB  uecessitas  fuevat  teslamento 
rcniissa  ,  rescriptum  est. 

§.  4-  Si  arhitratu  Tiiii  Seia  nupserit  ,  heres  tneus  ei 
fundutn  dato  :  vivo  Titio ,  etiam  (19)  sine  arbitrio  Titii 
e.im  nubentem  logatum  accipere,  res[X)iidendum  est:  eam- 
que  legis  sentenliarn  videri  ,  ne  quod  omiiino  nupliis  (20) 
impediinentum  inferatur.  •f-  Sed  si  Titius  vivo  (21)  testa- 
tore  decedat  ,  licet  conditio  defioit  ,  quia  tainen  suspensa 
quoque  pro  nihilo  foret  ,  mulieri  succunelur. 

§.  5.  Mcevio}  ,  si  non  nupscrit  ,  fimdum  cum  morietur, 
IciO  :  potest  dici  ,  et  si  nupserit ,  cani  confestim  ad  lcHa- 
tum  admitti  (22).  Nou  idem  probalur  ,  si  (^3)  certus  dies 
incertusve  alius  legato  fuerit  adscriptus. 

§.  6.  Falsam  causcim  legato  non  (2^)  obesse  verius  cst: 
quia  ratio  Icgandi  legato  non  coiianet.  sed  plerunque  do- 
li  exceptio  locuai  habebit ,  si  probetur  alias  legaturus  non 
fuisse. 

* 

(i3)  Id  est  ,  ad  oxemphmi  Mucianaa   comparata.  de  bac  particii- 
la  vid    qnae  s:ripsi  ad  /.   i.  J-  2.  infr.  de  supeijicicb. 
(i4)  Dc  Muciaua  cautione  scripsi  ad  ISiov.  22.  c.   43. 
(i5)  Vido  Cujac.  in  bunc    %.    i^-   obscrv.  37. 

(16)  l.    loi.  5'  P^'^-  "?^'-  "•  ^- 

(17)  Tostator  polcst  reinitterc  beredi  necessilatcm  conricicndi  in- 
venlarii  :  ca  taincn  reiuissionc  d  )ius  ininimc  conlinclur  ,  alias  be- 
res  ridoicommissario  universali  tenelur  ratiouoiu  rtdderc  :  cl  cam 
ob  catisam  invcntarium  facere.  Bald. 

(iS)  V.   /.  9.  supr.  de  Ub^rnt. 

(19)  Condiiio  nuptiarum  in  consilium  vel  aibifrium  altcrins  col- 
lala  iion  tonet  .  quamvis  dos  possit  conJTcrri  in  arbilriuin  aitcriu». 
Batd. 

(■20)  v.  /.  4.  5-  »•  *"/"■•  ^^  "^"' 

(31)  /.   28.   supr.   h.  t. 

(J2)   V.    Now.    22.   C.    44- 

(9.3)  CondificJ  expressa  vcl  tacifa  non  nubendi  ivjiciliir.non  alia 
susponsio.  /.  G>.  in  fin.  supr.  h.   t. 

(2f)  Falsa  causa  legatuiu.  uou  vitiat  ,  nisi  dc  vduiilalc  testatoris 
diicatur  ,  /.  17.  5.  2.  supr.  h.  t.  5«  3i.  Jnstit.  de  teg,it.  cj  ibi 
Tlieoph.  ubi  dixi. 


LISER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


'9 


J.  ".  Falsam  conditionem  Cassius  et  Caelius  Sabinus  im- 
possibilem  (i)  esse  dixerunt  :  veluli ,  Pamphilus,  si  quoci 
Titio  debeo  solverit  ,  liber  esto  :  si  modo  nihil  Titio  fuit 
debitum.  quod  si  post  teslameutum  factum  testator  pecu- 
niam  exsolvit  ,  defecisse  (2)  conditionem  intelligi. 

§.  8.  Falsam  legati  demonstrationem  non  facere  lega- 
tum  ,  Sabinus  respondit  :  veluli  si  quis  ,  cum  Titio  nihil 
.  legasset  ,  ita  scriptum  reliquerit  ,  ex  centum  qucB  Titio 
legavi  ,  quinquoginta  heres  Seio  dato  :  idque  sumpsit  ex 
1.  defuncti  volunlate  :  quia  non  animo  legandi  ,  sed  dimi- 
nuendi  legatum  ,  quod  falso  datum  existimaret  ,  ita  scri- 
beret.  "Y  Propter  falsam  tamen  demonstrationem  legaii 
non  plus  Seius  .adsequetur  ,  quam  si  vere  demonstralum 
fuisset. 

De  legato  diiohus  suh  contrariis  conditionibus  ,  et  cau- 
tione  Muciana. 

73.  Idem  iib.    19.  Quaestionum. 

Tllio  fundus  ,  si  in  Asiam  non  venerit  :  idera  ,  si  per- 
venerit  ,  Sempronio  legaius  est  :  cum  in  omnibus 
conditionibus  ,  quae  morle  legatariorum  finiuntur  ,  rece- 
ptura  est  ,  ut  Muciana  (3)  cautio  interponatur  :  heres 
caulionem  a  Tiiio  accepit  et  fundum  ei  dedit  :  si  postea 
in  Asiam  pervenerit  ,  Sempronio  heres  quod  (4)  cx  sti- 
pulatu  cautionis  inierpositae  consequi  potest  ,  utili  actione 
praestare  cogitur  ;  sed  si  cautio  medio  tempore  defecerit  , 
quae  sollicite  (5)  fuerat  exacta  ,  non  de  suo  praestabit  lie- 
res,sod  quia  nihil  ei  potest  objici,  satis  erit  actiones  pra^- 
siari:  si  tamen ,  Titius  cum  in  Asiam  venisset  ,  Sempro- 
i)iu3  prius  quam  legatum  accipiat ,  decesserit,  heredi  ejus 
deberetur  ,  quod  defunctus  petere  potuit. 

De  jure  accrescendi. 
74'  Idem  lib.  3-2.  Qusestionum 

Mriieri  et  Titio  ususfructus  ,  si  (6)  7ion  nupserif  (7) 
muiier  ,  relictus  (8)  est  ;  si  mulier  nupserit  (9)  , 
quamdm  Titius  et  vivit  et  in  eodem  slatu  (10)  erit  (11), 
partem  (12)  ususfructus  habebit  (i3).  tantum  enim  bene- 
hcio  legis  ex  legato  concessum  esse  mulieri  intelligendum 
est,quautum  haberet,  si  (i4)  conditioni  paruisset :  nec(i5), 
si  Tilius  ,  qui  conditione  defectus  (16)  est ,  legatum  repu- 
diet  ,  ea  res  mulieri  prodieril  (17). 


D 


De  die  incerlo. 
75.  Idf.m  hb.  34-   Quaestionum. 
Irs  incerlus  (18)  condilionem  (19)  ia  testameuto  (20) 
liicit. 


De  conditione  ,  si  sine  liberis  decesserit. 
76.   Idem  hb.  6.   Piesponsorum. 

Fldeicommissum   a   filiis    reliclum  ,    si  quis  ex  his  sine 
liberis  diem  suum  obierit  ■,  adoptionis  (21)  commento 
non  excluditur. 

De  repetilione  conditionis  vel  libertatis.  1.  De  cautione 
3Iuciana ,  7..  Et  legato  alicui.,  si  muher  non  nupserit.  3. 
De  tutoribus  Jussis  sub  condilione  ad  rem  gerendnm  acce- 
dere.  De  rendssione  cautionis  legaloruni  vel  Jideicommis- 
sorum. 

77.  Idem  [  lib.  7.  Picsponsorum  ]. 

AVia,  quae  nepotem  sub  conditione  emancipationis  pro 
parte  lieredem  instituerat  ,  ita  postea  codiciUis  scri- 
psit ;  Hoc  amplius  nepoti  meo  ,  quam  quod  euin  heredem 
institui.,  lego  prcndia  illa  ;  condilionem  eraancipationis  re- 
petitam  (22)  videri  placet ,  quamvis  avia  nullam  (23)  iu 
legalis  ,  ut  in  hereditate  subslitulionem  fecisset.  Nam  et 
cum  servus  pure  quidem  liber  ,  heres  autem  sub  conii- 
tione  scriptus ,  et  si  heres  non  exliterit ,  legatum  accipe- 
re  jussus  est  ;  in  legato  repetrtam  videri  Hberiatem  (24) 
Uivus  Pius  fescripsit. 

5.  1.  Muciana  cautio  locum  non  habet  ,  si  (25)  per 
aliam  conditionem  actio  Jegati  differri  possit. 

5-  2.  Titio  ,  si  niulier  non  nupserit  ,  hcres  centum  dct- 
to  :  quam  pecunram  eidem  mulieri  Titius  restiluere  roga- 
lus  est  :  si  nupserit  mulier,  die  legati  cedente  ,  fideicom- 
missum  petet  :  remoto  autem  fideicommisso  ,  legatarius 
exemplum  Mucianre  cautionis  non  habebit. 

§.  3.  Patcr  exheredatae  filioe  tutores  dcdit  ,  eosque  ,  si 
mater  ejus ,  impubere  fi!ia  constiluta  ,  vita  decessisset,  ad 
rem  gerendam  accedere  jussit  :  cum  uxori  mandatum  es- 
set,  ut  moriens  fllicc  communi  decies  (26)  restiiueret^  non 
sub  conditione  iulores  videbuntur  dati  ,  nec  si  quid  aliud 
inierea  puella  quajsisset ,  ejus  adminJstratione  prohiberi  : 
cautio  vero  fideicommissi  matri   remissa.  Quocunque  indi- 


(i)     Falsa  et  irtipossibilis  conditio  aeqtiipoUent.  Bald. 

(2)  Et  sic  valebit  favore  libertatis.  Accurs, 

(3)  /.   7.  supr.  h.  t. 

(4)  /■   79-  5-  2.  infr.  h.  t. 

^S)  S-tis  est  etiam  quod  crediderit  ei  velut  boao  viro.  Gloss. 
hic.  vide  Tir  iquell.  <:/e  poEtiis  causce.  5i. 

(6)  Ei,  ita  sub  conditione  viduitatis. 

(7)  Id  est ,  sub  bac  conditione. 

(8)  Conjnnctim  scil. 

(9)  QuKi  itur  ,  num  ususfructus  et  mulicri  et  Titio  debeatur  ? 
Responsio  :  Pars  mtdicri  tantum  dcbetur  ,  infr.  h.  t.  in  lun!). 
tantum.  in  |<«rte  aitera  Titius  conditione  deficit  ,  nec  mulieri  ad- 
crescit.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(jo)  Matrimonii. 

(i  i)  Ipsa  mvilicr  scil. 

(12)  Quasi  diccret,  post  nuptias  a  muliere  contractas  contra  vo- 
Jiintatein  testatoris  ,  mulier  ipsa  partcm  tantura  ususfructus  conse- 
quitur.,  Titiu;  ipse  conrlilione  defcctus  est,  noa  tamen  ei  pars  Ti- 
tu  adcrescit.  in  fin.   infr.  h.  t. 

(i3)  Atque  ita  mulier  admittitur  ad  legatum  contra  voluntatem 
testatoris  ,  idque  jure  speciali  et  favore  matrimonii. 

(i4)  Si  non  nupsissel- 

(i5)  Adcrcscendi  jus  non  habct ,  qui  ad  Icgatura  jure  spcciali 
ronlra  vohmtatera  defuncti  admittitnr.  Bart.  Bald.  Socin.  /.  3.  5. 
3.  /.  5.  5-  5.  infr.  de    legcu.  prastand.  secus    si  uoix  jure  spcciaU 


admittitcr.  /.  i.supr.  dc  usufr.  flccmc.Hsec  tamen  regula  displicet 
Alciato.  8.  paradnx.  8. 

(16)  Cur  ?  viduitatis  conditio  remlttitur  in  hac  specle  muUfri : 
non  antem  Titio.  /.    i.   C.  de  indicta  viduitate. 

(17)  Ad  qiiem  igitur  rcditura  est  portio  Titii  conditione  defecti? 
utiqiie  ad  proprietnrinm.  Casus  hic  valde  singularis  est  ,  ut  m  quo 
jus  adcrcscendi  non  sit  inter  re  et  verbis  conjunctos. 

(i8)  Dies  incerlus  est  ,  cum  ita  scribitur  ,  Heres  mcus  cum  mo- 
rietur  dato.  /.    i.    §.   2.  supr.  h.   t, 

(19)  Dies  incertus  appellatur  conditio.  /.  3o.  J.^-  infin.  supr. 
de  kgnt.  I.  /.  38.  §.  i6.infr.  de  verb.  oblig.  Goth.  Adde/.^.^Si. 
/.   22.  iiifr.    Quando  dies  legatoT.  S.  L. 

(20)  Et  contractlbus  ,  /.  56.  in  fin.  supr.  de  cond.  indeh.  in 
qua  argumento  huju»  legi3,lcgendum  esse  opinor  ,  co/iduioms ,  non 
condictinnis 

(21)  /.  5i.  infin,  supr.  de  legat.   2. 

(22)  Repetita  in  legatis  conditio  vidctur,  inslitutioni  heredis  ad 
jecta.  /.  82.  /.  108.  infr.  h.  t.  l.  18.  sup7'.  de  cond.  inst.  l.  83. 
in  fin.  supr.  dc  legat.  2. 

(23)  Vid.  /.   3o.  supr.   h.  t. 

(24)  Vid.  Ci-jac.  8.  obs.   36.  infn. 

(2.4)  Unum  impedimentum  removere  non  sufficit  ,  ubi  plura  re- 
movenda  sunt.   Castrens. 

(26)  Centena  ,  scil.  dotis ;  videtur  haec  fuisse  magna  quantilas  , 
ut  dixi  ad  /,  6,  infin.  Supr.  de  usuris. 


30 


DIGESTORUM 


cio  (i)  voluntatls  cautio  legatorum  vel  lldeicoinmissoram 
romitlti  (2)  potest.  Itarjue  si  cauiionis  iion  pelendcv  con- 
dilio  1(  gato  vfl  lideiconimisso  iJia-scribatur  ,  condilionem 
ea  res  uon  iaciet :  nou  enim  dellciet ,  si  quis  caveri  desi- 
deravcrit  (3)  ,  onere  cautionis  non  secuto  :  quod  adver- 
sus  invitum  hodie  jure  Publico  sequi  uou  polest  ,  post- 
quam  remitii  posse  cautionem  placuit. 

J)e  condilione  implenda.  1.  De  condilionihus  disjunctivis. 

;;8.  Idem  [  lib.  g.  Responsorum  ]. 

CUm  pupillus  aut  tutor  ejus  condilionem  in  pcrsonam 
pupilli  coUatam  impedit  ,  tam  legati  ,  quam  liber- 
lalis  ,  jure  (4)  communi  ,  conditio  impleta  (5)  esse  vi- 
detur.  • 

5.  i.  Disjunctivo  (6)  modo  conditionibus  adscriptis  , 
alteram  (7)  defecisse  non  oberit  ,  altera  vel  postea  im- 
pleta.  Jsec  iulerest  ,  in  potestate  fuerint  accipieulis  coudi- 
liones  ,  an  in  eventum  coUatae. 

De  legaio  ,  cum  morietur  legatarius  ,  1.  Vel  heres.  2. 
De  cautione  Muciana.  Z.  De  usufructu.  4-  De  nuptiis. 

79.   Idem  [  lib,   1.  Definitionum  ]. 
TTEres    meus  ,     cum    (8)    morieiur   Tilius  ,  cenlum  ei 
JlI   dato  :  purum  (9)  lcgalum  esl  ,    quia  non  conditio- 
ne  ,  sed  mora  suspenditur  :  non   potest  enim  conditio  non 
exsistere. 

§.  i.  Heres  mcus  cum  ipse  (10)  morietur ,  ccntum  Ti" 
tio  dato:  legatum  sub  (11)  conditione  relictum  est :  quam- 
vis  enim  lieredem  moriturum  cerlum  sit,  tainen  incertum 
est  ,  an  legalario  vivo  dies  legati  non  cedat ,  et  non  est 
certum  ad  eum  legatum  perveuturum. 

§.  2.  Qui  post  Mucianam  (12)  cautionem  iuteii:>osilam 
legatum  accepit  ,  si  contra  cautiontm  aliquid  lecerit  ,  sti- 
pulatione  commissa  etiam  fructus  (i3)  lieredi  restituet  : 
lioc  enim  legatarius  et  in  exordio  cavere  cogitur. 

§.  3.  Quamvis  ususfruclus  ,  cum  morielur  legatarius  , 
inutiliter  legetur  :  tamen  cautionis  Muciauae  remedium  , 
usufructu  quoque  sub  conditionem  alicujus  non  faciendi 
legato  locum  habet. 

§.  4-  Quod  in  fraudem  legis  (i4)  ad  impediendas  nu- 
ptias  scriptum  est  ,  nullam  (i5)  vim  habet :  veluti ,  Ti- 
tio  patri  centum  ,  si  filia  ,  quam  habet  is  m  potestate  , 
non  nupserit  ,  heres  dalo :  vel  filiofamilias  ^  si  paier  ^us 
uxorcm  non  duxerit  ,  heres  dato. 


De  conditione  et  modo. 

80.  Sc.EvOLA  lib.  8.  Qusesiionum. 

EAs  causas  ,  quae  protinus  (i6)  agentem  repellunt (17),        I 
iu  fideicommissis  non    (18)    pro     conditionalibus  ob- 
servari  oportet  (19)  :  eas  vero  ,  quae    habent  moram  cum        ' 
sumpiu  (20)  ,  adiuitlemus  cautione  oblata  :  nec  enim  pa-         ; 
rcm    dicemus    eum  ,    cui   ita   datum  sit  ,    si  monvmcntum 
fecerif  ;    et    eum  ,    cui    datum    est ,    ut    monumenlum  fa~ 
ciat  (21J.  ; 

De  rationibus  reddendis.  De  conditione  implenda. 

81.  Patjlus  lib.  21.  Qua;Stionum. 

JLlius  Paulus  Numphidio.  Quassisti  ,  si  ita  in  testamen- 
to  cauium  esset  :  Stichus  si  rationes  reddiderit  ,  cum 
contulernali  sua  liber  esto  :  eisiiue  decem  heres  dato  :  an 
Sticho  morluo  (22),  antequam  rationes  redderet,  vd  pa- 
riatore  (^3)  ,  vel  reliqua  liabenie,  libeia  esset  mulier,  et 
au  de  legato  idem  accipiamus  ?  Libertate  data ,  5/  raiiones 
reddiderit ,  hanc  couditionem  rationum  reddeudarum  ,  ut 
jussus  videatur  reliqua  reddere  ,  si  qua  habet  ,  cum  fide 
actus  sui  :  quae  si  (24)  nulla  suut  ,  pure  accepisse  liber- 
tatem  videbuntur  :  et  si  post  adilam  liereditatem  decessit  , 
competeale  libertale  etiam  legatum  eos  secutum  est :  quod 
si,  cum  adliuc  reJiqua  haberet,  decessit,  sub  eadem  con- 
ditione  et  contubernahs  ejus  hbertatem  accepisse  videtur  , 
et  defecta  [  videbilur  ]  condiiione.  Sed  non  inelegauter 
ilhid  dicetur  ,  Sliclium  quidem  sub  condilione  manumi&- 
sum  ,  contubernaltm  autem  ejus  pure :  et  illam  (25)  con- 
junctionem  non  ad  conjungendam  condilionem  ,  Sid  ad 
ntcessitudinem  demonstrandam  pertinere. 

5.  1 .  Tunc  demum  pro  (26)  impleta  habetur  coudilio, 
cum  pcr  eum  (27)  slat  ,  qui  si  impleta  esset  ,  debiturus 
erat. 

De  rationibus  reddendis. 

82.  CallistrAtcs  lib.  2.  Quaestionum. 

("^Um  servus  ita  liber  esse  jussus  sit  ,  si  raiiones  (28) 
J  reddiderit,  eique  fundum  lieres  dare  damnas  sit:  vi- 
dcamus  ,  ulrum  condilio  libertati  praeposita  sit  ,  au  vcro 
et  legato.  et  quidem  si  libertati  soli  accipiamus  praeposi- 
tam,  nullus  tractatus  amplius  superest :  nam  legaium  pu- 
rum  invenitur-,  et  ideo  inulile  lit :  quod  si  conclitio  etiam 
legato  iusita  sit  ,  quod  quidam  rccte  putant  ,  simul  cum 
libertale  dies  quoque  legati   utiliter  cedit.   Quid  ergo  oou- 


(i)  Dlxi  ad  l.  2.  C.  familia.  et  ad  /.  2.  infm.  C.  lU  ifi  pos- 
sess.  leg. 

(2)  L  7.   C.  ut  in  posscss.  Irg. 

(3)  /.   12.  wfr.  ut  legat.  nomin. 

(4)  Jus  commune  oj>ponitur  juri  singulari ,  /.  23.  5»  3.  infr. 
de  fideicomm.  lib.  quae  huic  lcgi  conjungenda  est.  Jus  coQunuuc 
est  rcgula  juris.  /.  3.  5-  lo-  «'!/'•■  de  statuliberis. 

(5)  /.  23.  iii  Jin.  supr.  de  cond.  inst. 

(6)  /.  5.  in  fin.  supr.  dc  cond.  inst.  ^.  1\.  Jnst.  de  hered. 
instit. 

(7)  Vid.  /.  no.  5.  3.  Infr.  de  reg.  iur. 

(8)  Lcgatuni  in  tcmpus  niortis  collaluin  ,  iix  inomcnttun  vitx 
polius ,  quaju  niortis  coIIaUmi  vidctur. 

(9)  Non  lamcn  debctur  aut  praestatur  praesonti  die. 

(10)  Paul.  3.  sent.  G.  5.  6.  /.  9.  C.  de  hered.  inst. 
(u)  /.  4-  "?/'■•  quando  dies  legat. 

(lu)  Vid.  Cujac.   14.  obscri>.  32. 
(i3)  Nou.  22.  c.  44.  5.  2.  infin. 

(i4)  Subaudi  ,  Julioe  Misccllae.  dc    qii.i  dixi  ad  /.    i.  /.  a.  /.  3. 
C.  de  ind^cta  viduitatc.  et  lcge  Julia  MisccUa  toUenda. 
(i5)  Dixi  ad  Noyetl.  aa.  cap.  43. 


(16)  Statim  ,  confcstim  •  veluti  si  lcgatum  sit  sub  conditionc  , 
qu;B  vei  tum  vel  jam  aiitea  falsa  sit.  Dyn.  Bart. 

(17)  Qualcs  sunt  cae  ,  quae  ad  praescns  tcmpus  coUatze. 

(18)  Id  est  ,  legatum  peti  illis  casibus  nou  polest ,  ctiam  oblata 
cautionc. 

(19)  Sunt  cnim  continuo  vcrx  Tel  falsw.  /.  i3.  supr.  de  reh.dub. 
l.    10.  infin.  supr.  de  cond.  inst.   l.  110.  in  fn.  infr.  de  verb.otl- 

(20)  Morara  conjunclam.  vid.  Forner.   i.  select.  uh.  malc. 

(21)  Non  faciat.  Ilal. 

(22)  /.   ^o.  infn.  infr.  de  statuliberis. 

(•>3)  Parialor  ,  icliquator  est  ,  Graecis,  a\o;T«r««  ,  id  cst  ,  pa- 
riator,  rcliqualori  opponitur;  vide  Cnjac.  ad  Jfric.  fol.  2i6.aliud 
cst  a  parario,  dc  quo  Scneca  2.  de  Clemeniia.  et  3.  vidc  Brissou. 
in  vcrbo  ,  pariu  facere. 

(24)  Dixi  ad  /.  3i.  5.   I.  infr.  de  statutib. 

(■j5)  Vide  Mauticam  10.  de  conject.  5.  //.   i.5.  in  fn. 

(2(>)  Pro  impiela  conditiocst,  qua  mora  advcisaiii  non  implctnr. 

(27)  Implcla  ci  couditio  intclligilur  ,  pcr  qucm  stat  ut  nc  im- 
plcatur.  vidc  /.  24.  sitpr.  h.  t.  . 

(•>.8)  /.  III.  infr.  h.  t.  vid.  /.  5.  inO:  de  staudihe.  l.  89-  "^ 
fn.  infr.  da  verb,  si§n.  vide  quse  nolayi  ad  /.  8.  supr.  fanidi<i. 


LIBER   TRIGES 

j  tinetur   his    (i)    verbls  ,    si  rationes  reddiderit  F  Quid^m 

I  hoc  aiunt  ,  si  reliqua  reddiderit :  quasi  nihil  (2)  intersit , 

I  utrum  sub  hac  conditione   5/  reliqua  ,  vel  si  hac  ,   [  si  '] 

\  rationcs    reddiderit.  Sed   nos    neque    (3)  condilionem  me- 

'  ram  putamus  esse  ,    quae  in    dalione    exsistit  ,  neque  me- 

!  ram  condilionem,  quae  in  lacto  sit  ;  sed  eam  condiliouem, 

quae  ex  mixtura   quadam    consistit.   nam  non  (4)  utique  , 

S  ille  in  ioUe  (5)  reLqua  obtulerit,  liber  erit:   uon  enim 

j  testator  hoc  sensit  :  se<l  ilhid   ut  raliones  reddat  ,   quomo- 

1  do  seivus    reddere  solet    (6)  ,  id  est  ,  legendas  oilerre  ra- 

tiones  primum  ,  deinde  computandas  ,   ut  explorari  possit, 

iraputaliones  probe  ,  an  iraprobe  referantur,  accepta  recle 

rekta  ,  an    non  recte.   Ita    enim  incipil  (7)  quidera  res  a 

lacto,pervenit  autem  ad  pecuniam.   Inest  liis  verbis  cliain, 

heredes  notilia  iustrui  rationum  ,  ut  sciant ,  quid  in  qua- 

qiie  ralione    scriptum    sit :  nam    quod    ipse  vivus  faclurus 

erat,  ab   heredibus    suis    fieri  jussisse  intelligitur :  iHe  au- 

tem  utique  nou  sic  solebat  servo  suo  ,  ostendenti  reli^iua , 

rationes  subscribere  :  sed  ila   ut  legerct  (8)  ,  examinaret  , 

exciperet.  Itaque  cum  servo    sub  hac  conditione  testamen- 

to  libertas  dalur,  Si  rationes  reddiderit  ,  non  hanc  solam 

habet  significationem  ,    si  cautiones  instrumentaque  omnia 

acUiS  sui  exhibuerit  heredi  :  sed  et  si  (9)  reliqua  solverit. 

De  filio  testatoris  herede  scripto  sulf  conditione' 

83.  Paulus  lib.   12.  Kesponsorum. 

LUcius  Titius  ita  testamentum  fecit ,  Aurelius  Claudius 
naius  ex  illa  muliere  ^  si  {\o)  filiuni  meum  se  esse 
judici  probavcrit  ^  hcres  mihi  esto.  Pauhis  respondit  ,  fi- 
Jium  ,  de  quo  qusereretur  ,  non  sub  ea  conditione  instltu- 
tum  videri  ,  quae  (11)  in  potestate  (12.)  ejus  est  (i3)  ,  et 
ideo  lestamenlum  nullius  esse  momenli  (i^)» 

De  conditio/ie.j  si  cum  fiUo  meo  morati  fuerint. 
84-   Idem  lib.    i4'  Responsorum. 

/Llis  liherlis  cdimentorum  nomine.,  si  cum  filio  meo  mo~ 
rati  fuerint  ,  nienstruos  denarios  centenos  et  vestiaria 
diiri  volo:  liberti  in  obsequio  fuerunt ,  quamdiu  adolesceiis 
ad  mihliam  promoveretur  :  qua  causa  effectum  est  ,  ut 
quibusdam  Roma?  rehctis  proficisceretur  ,  et  apud  (i5) 
castia  defunctus  est.  Quaesitum  est  ,  an  ab  heredibus  ejus 
alimenta  debeantur.  Paulus  respondit  ,  conditionem  qui- 
dem  in  persona  libertorum  ,  qui  cum  filio  defuncti  mo- 
rali  suut  aut  per  eos  non  stetit ,   quo  miuus  morarentur  , 


IMUSQUINTUS.  21 

mortuo  filio  testatovis  defeci<;se  non  (16)  videri  :  sed  si 
lestator  propter  filii  utihtatem  his  ,  qui  cum  eo  morati 
fuissent ,  ahraeuta  praeslari  voluit,  contra  voluntalem  de- 
functi  petentes  audiri  non  oportere. 

De    verhis  ,    cum    illi    petierint. 
Legatum  alicui.,  cuju  petierit,  non  cst  conditionale.  Ex  Barl. 
85.  Sc^voLA  lib.   3.  Responsorum. 

I^Ilia  heredis  instiluti  liberos  liabentis  filii  iidei  comrai- 
.  sit  ,  uti  rera  ejus  universam  restitueret  filiis  ejus  , 
Ijberisve  eorum  ,  cum  (17)  ipsi  petissent ,  slne  ulJa  juiis 
caviilalione  :  Quaero  ,  an  his  verbis  ,  cum  illi  a  te  petie- 
riiit  ,  conditio  fideicommisso  adscripta  videatur?  Uespou- 
dit ,  nou  videri. 


J 


De  lihertale  sub  conditione    et  legato  relictis  servo, 
86.   M^ciAjSUS  lib.  3.  Fideicommissorum. 
Ulianus    nostcr  ,    eu 


qui    deceni  dare  ,  ct  ita  lioer 


csse  jussus  esset  :  si  a  vivente  manumissus  esset ,  non 
aliter  legatum  ,  quod  ei  cum  libertate  datuni  esset ,  ha- 
biturum  ,  quam  si  conditioni  libertatis  paiuisset.  Item  in 
emptorem,  si  alienaius  essel.  Sed  id  tunc  (18)  locum  ha- 
bet ,  cum  omnimodo  simul  cum  liberlate  legatum  adqui- 
ri  potuit  ,  iicet  legato  imposita  non  sit ,  vciuti  cum  in 
teinpus  libertatis  legatum  collatum  esset.  -f  Cum  vero  ii- 
berias  sub  conditione  ,  legatum  auiem  praesenti  die  datum. 
est :  in  hoc  quaestio  est ,  an  constiterit  (19)  legatum  ?  eienim 
nec  Catonianae  (20)  senlentiae  locum  in  proposito  esse  , 
quia  elsi  statim  [testator  decessisset  ,  non  tamen  omnimo- 
do  inutile  esset  legatum  ,  cum  posset  conditio  libertaiis 
aule  (21)  aditam  hereditalem  impleri ,  et  legatum  mauu- 
7nisso  deberi  :  nisi  forte  necessarius  (22)  Ixeres  extitisset  : 
tuiic  enira  omnimodo  inulile  erit  legatum  juie  ipso :  quia 
sub  conditione  accepevit  libertatera. 

De  priore  et  posteriore  scriptura. 
87.  Valens  lib.    1.  Fideicommissorura. 

QUod  iraditum  est ,  in  Icgatis  novissimam  (23)  ,  in 
libertatibus  levissimam  (24)  condit;onem  spectaii- 
dam  esse : 

88.  Gajtjs  [  lib.    1.  Fideicommissorum  |. 
(  TD  est  ,  quae  ipsi  servo  commodior  sil  )  ; 


(0  /.  32.  l.  81.  snpr.  h.  t.  l.  III.  Infr.  h.  U  l.  3i.  Infr. 
de  statuliber. 

(2)  Raliones  rcdderc,  et  rcliqna  solvere ,  conditio  eadem,  uthic. 
et  /.   8.  5-  5,  supr.  dc  liber.  legata. 

(3)  Rationum  reddendarum  conditio  mixta  ex  facieiido  et  dando; 
Quid  ita  ?  incipit  a  faciendo  ,  desinit  in  pccuniae  dationtm  ,  ut 
ittfr.  h.  t. 

(4)  Rationes  rcddere  non  videtur  ,  qui  chartas  in  quibus  con- 
scriptae  sunt  rationes  ,  tradit ,  qui  edit  rationes  tantum ,  nisi  et  re- 
liqua  solvat:  et  e  contra  nou  vidctur  rationes  reddere,  qui  tantum 
oficrt  iu  folle. 

(5)  In  sacculo  ,  /.  3.  5-  6.  infr.  de  statuliber.  ut  ille  Juvcnalis 
vcrsus  ,  Si  reddat  velerem  cum  tota  cerugine  follem  :  hinc  depo- 
iiere  sacculum.  adde  /.  i.  5-  ^6.  /.  29.  siipr.  depositi.  in  sacculo 
solverc.  /.  25.  5-  >■  in  fin.  supr.  de  usufr.  et  quemadm.  atque  ita 
Bartolus  infcelligendam  ait  esse  /.  19.  C.  de  usuris.  in  qua  agitnr 
dc  oblatione  et  consignatione  pecuniae  ad  evitandas  usaras  facienda. 

(6)  Argumentum  a  solitis  et  consuetudine. 

(7)  Raiionum  reddendarum  conditio  incipit  a  facto  ,  et  pcrvcnit 
deinde  ad  ptcuniam  :  hoc  est  ,  incipit  a  computatione  et  dispun- 
ctione  rationura.,  et  desinit  iu  pccaniaB»dationcm. 

(8)  Rationcs  rcddens  pati  adversarium  debct ,  legecc ,  cxaminare, 
exciptre. 

(9)  Imo  non  cogitur  reliqua  solverc.  /.  37.  irfr.  de  fidcicomm. 
libdtt.  /.  5.   C.  an  servus  ex  suo  facto. 

(10)  Piol>citio  filiationis  ,  conditio  non  cst  potestativa.  adde  /.t4.. 


C.  de  prohat.  l.  6.  supr.  dc  his  ,  qut  sunt  sui.  vid.  Menoch.  2. 
de  arbit.    1.   casu  88.  n.   49- 

(ti)  -Addc  Augustin.   S.  confesuotmm.  5.  6. 

(i2)  Qui  sub  tali  conditione  instituit  ,  non  jnre  testatur  ,  /.  4. 
supr.  de  hered.  inst.  l.  4.  C.  de  instilut.  adde  Menoch.  2.  arbitr. 
1.  cam  88.   n.  8.  9.    10. 

(r3)  tltcunque  tamen  non  probetur  ,  lex  eum  defxnit  essc  filiiirn 
testatoris  ,  qui  ex  eo  cjusque  uxore  natus  est.  /.  6.  supr.  de  his  , 
qui  sunt  sui.  /.  5.  in  Jin.  supr.  de  in  jus  nocando.  Prsesumitur 
filiug  ,  tametsi  directe  noii  probetur. 

(i4)  Hiac  colligimus  ,  Non  sufficere  praesumptionem  legis  ,  ubi 
probatio  formaliter  requiritur  ,  Alciat.  tr.  prcBsumpt.  fol.  6o3. 

(i5)  Id  est  ,  in  castris. 

(16)  /.    I.   C.  de  legat. 

(17)  /.  48.  infr.  de  verb.  obh 

(18)  /.  66.  supr.  h.  t. 

(19)  Vide  5.  32.  Inst.  de  legat. 

(20)  /.    i3.  supr.  de  optione. 

(21)  /.  wi.  5'  6.   C.  de  caducis. 

(22)  /.  91.  |,    1.  supr.  de  legat.   1, 

(23)  /.  88.  /.  89.  itfr.  h.  t.  l.  8.  in  Jin.  supr.  de  testam.  tut. 
l.  16.  supr.  de  vulg.  /.  6.  /.7.  in  fin.  supr.  de  adimend.  l.  12. 
5-  ult.  supr.  de  legat.  i.  /.  3.  C.  de  codicillis.  l.  19.  C.  de  fi- 
deicomm.  i-^" 

(24)  Vitl.  /.  35.  supr.  h.  t. 


33, 


D     I     G     E     S     T     O     R    U    M 


89.   Valeks  Iil>.    1.   Fideicommissrrtim. 

NOn  ad  ea  duntaxat  pcrlinet  ,  qu.T  saei^ii/s  siib  diversis 
condilionibus  ,  srd  etiam  ,  quae  primo  pure  (i)  , 
deinJe  sub  conditione  dantur  (2).  Itaque  quod  heres  pii- 
re  daro  jussus  est  ,  quodve  pure  logalum  est  ,  ciun  id 
ex  (3)  intervallo  sub  conditione  legalum  est  ,  posterius 
valet.  Si  prius  sub  condilioun  ,  deinde  (4)  pure  legatum 
est :  pra^sens  debelur.  Quod  si  pure  logatum  ,  ex  conii- 
nenti  hcres  sub  conditioue  damnalus  aut  rogatus  est  dare: 
perinde  est,  ac  si  juncta  subjccta  scriptura  idcm  legalum 
essel,  vel  ut  prarsens  vindicari ,  si  hoc  voluerit  legatarius, 
vel  cum  conditio  exstilerit  ,  ab  herede  peti  posset  :  nisi 
commemoratione  (5)  superioris  legati  posterius  scriptum 
fiierit ,  velut ,  Stichufn  .  quem  Uli  legcvi  ,  herrs  meus  ci-, 
si  illucl  facium  erit  ,  dalo  :  tunc  enlm  revocandi  animo 
prysens  lcgatum,  et  sub  conditione  dandi  ita  scripsisse  vi- 
d^ilur  :  et  si  antc  conditionem  rem  vindicet  ,  doli  exce- 
ptio  locum  habere  poterit. 

90.   Gajus  lib.    1.  Fideicommissorum. 

PEr  fideicommissum  varie  data  libertate  non  levissima 
spectanda  est  ,  sed  novissima  :  quia  posterior  volun- 
tas  (6)  potior  haberi  debet  :  cui  consonat  eiiam  rescri- 
ptuin  Divi  Antonini. 

Divisio  condiliomim, 

91.  M^ciAKUS  lib.   1.  Fideicomraissorum. 

COnditionum  ,  f|uoe  in  futr.rum  conferuntur,  triplex  (7) 
naiura  est  ,  ut  quaedam  ad  id  tempus  ,  quo  testator 
vivat ,  quaedara  ad  id  ,  quod  post  mortem  ejus  futurum 
sit ,  qusedam  ad  alterutrnm  pertineant :  tempus  autem  vel 
certum  vel  inflnitum  comprehendatur  :  qua^  omnia  ncn 
rainus  in  fideicommissis  ,  qu.Tsm  in  inslilutionibus  ac  le- 
gatis  incidere  solent  :  Ut  haec  conditio  ,  Titice  ,  si  mihi 
Viupserit  ^  non  d,ubie  ,  nisi  vivente  testatore  ;  illa  aufem  , 
Si  ad  exsequias  funeris  mei  vcnvril  ,  nisi  post  mortera 
implcri  non  possit  :  illa  vero  ,  Si  filio  meo  nupserit ,  vel 
vivente  (8)  vel  morluo  (9)  testalore  impleri  possit  .  Et 
prinia  quidem  ac  tertia  ex  relalis  conditionibiis ,  infnu- 
tum  tempus  habent :  quandoque  enim  nupserit  ,  impleiur 
couditio  ,  secuiicia  ad  certiim  tempus  adscripta  est. 
De  emancipatione. 

92.  UlpiAnos  lib.  5.  Fideicommissorum. 

SI  cui  legalum  faerit  relictum  ,  isfjue  rogatus  sit  liberns 
suos  emancipare  :  an  cogi  debeat  manumillere  ?  Et 
retineo  me  dixisse ,  defici  eos  a  petitione  fideicommissi  ; 
neque  enim  Prator  fideicommissarius  (10)  eos  ad  liberta- 
tem  tuetur  ,  ut  servos.  Papinianum  quoque  libro  nono 
respousorum  scribere  referebam ,  non  (11)  esse  cogendnm 
emancipare  filios  suos.  Arbitror  tamen  extra  (12)  ordiuem 
debere  constilui  ,  eum  ,  qui  adgnovit  [id]   quod  sibi  reli- 

(0     l-  ^o,   (|,  2.  supr.  h.  t.  l,  7.  supr.  de  edimend. 

(2)  Vide  Dccium  com.  ii3.  col.  fin.  cons.  190.  col.  pcn.  H 
Ult.  ct  ad  l.  singularia.  supr.  num.  \(y.  u  cert.  petnt.  uln  et  Ale- 
Kandrum  consiile  num.  9.  in  fin.  lasonem  ad  l.  qui  his  idcm  vnm. 
5.  cdf.n.dei^erbor.oblig.Cxi^halamcons.  296.  num.  3o. /jt.a.Mod. 

(3)  Nou  conjuncla  scriptura. 

(4)  l-  52.  in  fjn.  /.  81.  5.  7.  A  i  iS.  $.  pcnvU.  supr.  de  leg. 
I.  l.  uk.  infn.'infr.  de futcicomm.  libert. 

Qi)  Novatio  inducitur  'conimemoratione  prioris  oWigationis.  vidc 
/.   47    c/e  verb.  obl. 

(6)  /.  5.  infin.  infr.  de  mamtmiss.  test. 

(7)  Adde  l.    16.  supr.  de  injust. 

(8)  /.  36.  /.  6£.  /.  68.  supr.  h.  t.  l.  7.   C.  de  institution. 

(9)  ^-    I9.    'u;;r.   h.   t. 

(10)  Fideicoinmissarius  Prator  ,  qui  de  fideicommissis  co8[noscc- 
Jiat;  de  q.io  dix:  ad  Ulp.  25.  5.   la.      >-     .  ..' 

(u)  Eniaiiciparc  filios,  agnito  legato  ,  legatarius  non  cogihir,  nt 
fnc,  Don  cogilur ,  inquam,  jUre  ordinario,  sco  secuudum  Tulgarem 


ctnm  est  hac  contemplatione,  ut  liberos  suos  emanciparet 
cogendum  (i3)  emancipare  :    neque  eniiu  debet  circumvel 
niri    trslantium    voluntas  ;    sic    ddnde    hoc  accipiendum 
qu^^madmodum  si  sub  conditione    liberorum  eraaucipando-. 
rum  ei  fuisset  legatum  ,  vel    ita  rehctum  ,  ut  eos  emanci- 
paret.  ^  Cui  rei  consecjuens    est    quod  Divus  Severus  re- 
scripsit  :    nam   cum  qusedam    mulier  nepotes  suos  heredes 
instituisset ,  et  ipsum  filiuni  coheredera  flliis  suis  dedisset,  5 
eosque    invicem    subslituisset ,   rogassetque  filium,   ut  filios 
emanciparet ,    non  autem    rogasset  ,  ut  hereditatem  eis  re- 
stitueret  ,    ex    auctoritate    D.  Severi  emancipare  eos  com-   ' 
pulsus  est  ,  hiscpe  restituere   hereditalem :  et  adjectum  est, 
[ulj  si  tardius  id  faceret  ,    quasi  ex  mora  usuras  praesta-. 
turum :  videri  (i^)  enim  eum  ,  qui  moram  faceret  emaa« 
cipationi ,  moram  reslituiioni  fideicommissi  eam  facere. 
93.  PapiniAnus  lib.   8.   P>.esponsorum. 

MAter  (i5)  filio  suo  coheredes  sine  uUa  conditione 
filias  ipsius  dedit  ,  ac  peliit ,  ut  ftlias  suas  emanci* 
paret  (16)  ,  ita  ut  curatores  a  Pra;tore  acciperent  :  filii  \ 
videri  fidei  commisisse  placuit ,  ut  eas  sui  juris  constitu-'  ' 
tas ,  ad  hereditatem  aviae  pervenire  paterelur :  uec  ad  rem 
pertinere  ,  si  portionem  filiarum  jure  substitutionis  quae- 
sisspt. 

Difjferentia  statuliberi  et  legntarii   in    conditione   dandi   ■. 
heredi  ,    1 .    Fel  non  heredi. 

94.  Hermogenianus  lib.   1 .  Juris  epitomarum. 

CUm  ita  datur  libertas  ,  si  Titio  ,  qui  noa  est  heres  ,  | 
decem.  dederil :  certa  (17)  persona  domonstratur  ,  ac 
propterea  in  personam  ejus  tantum  conditio  impleri  po- 
test :  sane  si  cum  cesserit  di^^s,  pecuniam  conditioni  com- 
prehensam  statuliber  habuerit ,  jure  constituto  (18)  nulh 
dando  consequitur  liberlatem.  -f  Diversa  causa  est  leeaia- 
rii,  in  cujus  persona  placuit  conditionein  deCcere,^i  an- 
tequam  dederit  legatarius  pecuniam,  Titius  raorialur. 

5-  1.  Ex  his  verbis ,  si  heredi ,  vel  si  heredi  Titio  de- 
cem  dederit  ,  liber  csto  :  non  tantum  liTi^di  .  sed  cliam 
heixdis  (19)  heredi  dando  ,  pervenit  ad  liberlate.m.  al  si 
nullus  heredi  successerit ,  jure  constituto  ,  nulii  dando  ad 
libertatem  perveniet. 

De  translatione  le^ati  suh  eadem  conditione  svmend^. 
95.   Idem  [  lib.   4-   Jui''S   epitomarum  ]. 

LEgafum   sub  condilione    rehctum  ,  et  ad  alium  trans- 
latura  ,  si  non  conditio  persona;  (9.0)  cohaereat ,  sub  (21) 
eadem  condiiione  translatum  videfur. 

De  verbo  desinere.   i,  Dc  nuptiis  et  Uheriate. 
96.   Paulus  [  lib.    1.  ad    ISeraliura  ]. 

Tltio  ususfructus  servi  legatus  est  ,  et ,  si  ad  eum  per- 
tinere  desisset  ,  libertas  servo  data   esl  ;  Titius  vivj 

formulam  juris.  /,  114.  5-  S.  Supr.  dc  legat.  t.  quia  patna  pofe- 
stas  inaestinKibilis  est  ,  et  sancta  :  sed  jure  extraordinario ,  scu  au- 
ctoritate  Piincipis.  dixi  d.  y  6-  vidc  /.  4-  C.  de  emmLipationib. 
adde  Paul.  4-  ^ent.   i3.  5.    i. 

(12)  Cui  opponitur  vulgaris  forma  juris.  /.  ii3.  5-  3.  in  fin.  i, 
114.  §■  8.  su{)r.  de  legat.   I. 

(i3)  Irao,  non  est  cogendus.  /.   ii^-  S-  ^-   "'/""•  ^^  ^'S-   •• 

(i4)  Moram  qui  in  prascedenti  comraittit,  eandem  »n  coasequea- 
ti  commiltcre  vidctur.  Castr. 

(i5)  Patcr  lilio.   Haloand. 

(16)  /.  70.  supr.  h.  t. 

(17)  CoDditio  dandi  certae  person»  ,  pcrscnam  non  cgrcditur. 
Castrens.  adde  /.  95.  infn^h.  t. 

(18)  Id  cst ,  constitutionibus:  qnse  scRpe,  et  plunmum ,  aul  nul- 
la  .  .iiii  !cvi  rationc  discrepant  a  jure  communi. 

(19)  /.  5i.  5.    I.  supr.  h.  t. 
(?.o)  Primi  icgafarii. 

(ai)  /.  a4.  supr.  de  adimendis. 


IIBER    TRIGES 

itestiitore  deces$lt  :  l)b(r'!»s  non  (j)  valet  :  quia  (2)  con- 
dilio  nec  initiiim  accepit.  Paulus  :  Eigo  et  si  viveret  Ti- 
lius  et  capero  non  potest ,  idem  dicendum  est :  desisse  (3) 
ciiim  iion  vidctur  ,  quod  nec  incipit. 

j  §.1.  Servi  usiisfruclus  mulieri ,  quoad  vidua  esset  ^  le- 
galus  :  id(m  servus ,  5^'  ea  (4)  nupsisset ,  liber  esse  jussus 
fest :  si  mulier  nupserit,  liber  erit  (5):  quia  potior  est  le- 
gato  libortns  (6). 

Ve  coniHlionc  jurisjurandi  municipibus  imposita  per  qitos 
implenda. 

97.  IpEM  [  lib.   2.  ad  Neratium  ]. 

MIJnicipi])us ,  si  jurassent  (7) ,  legatum  est  :  hsec  con- 
dilio  non  est  impossibilis.  Paulus  :  Quemadmodum 
ergo  pareri  polesl?  per  eos  itaque  jurabunt  (8),  per  quos  (9) 
jnunicipii  res  geruntur. 

De  re  legatarii  ipsi  legata. 

98.  Idem  [  lib.  3.  ad  Neratium  ]. 

T^/IEa  res  sub  (10)  conditione  legari  mihi  potest  :  quia 
ifX  in  hnjusmodi  lcgalis  non  testamcnli  facti  tempus  , 
si'd  conditionis  expletse  spectari  oporlet. 

De  conditione  ,   (jucn  tacite  inest. 
99.  Papinianus  [  lib.    18.  Quaestionum  ]. 

COnditioucs  cxtrinsecus  (1 1)  non  ex  testamento  (12)  ve- 
nien-les  ,  id  est  ,  qua»   tacite    (r3)    inesse  (i4)  viden- 
tur  ,  nou  (i5)  faciunt  lcgata  conditionalia. 
De  nuptiis. 
ico.  Idem  [  lib.   7.  Responsoi-um  ]. 

I^Iliae  ,  67  non  nupserit ,  ducenta  ,  si  nupserit ,  centum 
legavit :  nupslt  mulier:  ducenta  ,  non  etiam  cenlum 
residua  pctat:  ridicuhim  (16)  est  enim,  eandem  et  ut  vi- 
duam  et  ut  uuptam  admitti. 

De  liheris.  2.  De  verbis  ^  et  voluntate.  De  verbo,  Tu- 
lela.  3.  De  conditione  ,  si  in  matrimonio  perseveraverit. 
4.   De  rnens!ruis  cel  annuis  relictis. 

101.  Idem  [  lib.  8.  Responsorum  ]. 

PAter    Sevcrianam    Proculam    vEho     Phihppo    cognato 
nupliis  testameuto  designavit  (17)  5  eidem  filiae  pra3- 


IMUSQUINTUS.  23 

dium  ,  si  MUo  PhiUppo  nupsisset  ,  verbis  fldeicommissi 
r  lic^uit  :  ouod  si  non  nupsisset  ,  idcin  pracdium  Piiilippo 
dari  vohiit :  nondvun  viripolens  puella  diem  suu.m  obiit. 
Respondi  ,  cum  in  (18)  conditiouibus  testamentorum  vo- 
limfatem  potius  ,  quam  verba  cousiderari  oparteat  ,  Mllo 
Philippo  fideicommissum  ita  datum  videri  ,  si  ei  Procula 
defuncli  filia  nubere  nohiisset  (19)5  quare  cum  ea  prius , 
quam  viripotens  fleret  ,  vita  decesserit ,  conditionem  exli- 
tisse  non  videri  (20). 

§.  1.  Ita  fideicommisso  dato  ,  P^olo  restituas  si  sine  //- 
beris  deccdas:  condilio  deGcit  ex  voluntate,  vel  uao  (21) 
filio  superslile  rehcto. 

§.  2.  Condilionum  verba  ,  quae  testamento  prsescribun- 
tur  ,  pro  (22)  voluntale  considerantur  :  et  ideo  ,  cum  tu- 
tores  testamento  dali  ,  quoniam  interea  puer  adcleverat  (28), 
id  egerint  ,  ut  curatores  ipsi  constitaerentur  ,  conditio  fi- 
deicommissi  talis  praescripta ,  Si  tutclam  in  annum  octa- 
vum  decimum  (24)  gesserint .,  defecisse  non  videbitur. 

§.  3.  Socrus  nurtri  fKleicommissum  ita  rehquerat  ,  si 
cum  fiUo  meo  in  matrimonio  perseverai^erit :  divoriio  sine 
culpa  viri  post  mortem  socrus  faclo,  defecisse  conditionera 
respondi ,  nec  ante  diem  fideicommissi  cedere  quam  mori 
cooperit  nupta  vel  marilus  j  et  ideo  nec  Mucianam  cau- 
tionem  locum  habere  5  quia  (26)  morte  viri  condiUo  pos- 
sil  existere. 

5.  4.  Fideicommissa  menstrua  et  annua  sub  ea  condi- 
tione  hberto  rehcat ,  Quamdiu  res  patroni  fdice  gesserit  ., 
etsi  prjestari  neccss^  est ,  fiha  prohibente  res  suas  admini- 
strari  :  tamen  vohmfaiem  fiha  mutante  ,  conditioacm  re- 
sumunt  ,  quoniam  plura  sunt. 

De  conditione  subaudita  si   sine  Uberis  decesserit. 

102.   Idem  (26)    [  lib.  9.   Responsonun  ]. 

CUm  avus  fihum  ac  nepotem  ex  ahero  fiho  heredes 
instiluisset  ,  a  nepote  petiit  :  ut  si  {i-j)  intrn  annum 
tingesimum  moreretur  ,  hereditatem  patruo  suo  restitueret  : 
nepos  hberis  rehclis,  iulra  ataiem  :>uprascriptam  vila  de- 


(i)     /.   19.  Supr  quemadm.  scnnt. 

(2)  Iiiterdinii  tamen  quod  non  coppit ,  deficerc  dicitur.  /.  3.  5- 
I.  supv.  usufr.  qiiemadm.  caveat. 

(3)  Privatio  piiesiipponit  lialiitiitn.  Ita  dcsinere  non  potcst,  qnod 
ucc  incepit  ,  ut  hic.  vide  l.  20S.  irtfr.  de  reg.  fur.  dixi  l  43.  ^. 
y.  supr.  de  adiluio. 

(4)  /.   14.  supr.de  legat.  2. 

(5)  /.   ult.  infr.  de  statulih. 

(6)  Lihcrtas  potior  est  legato  alteri  facto  ,  ut  in  Iiac  specie  servi 
ususfrnctns  legatus  cst  raulieri ,  quoad  vidua  esset.,  si  ea  TUipsisset, 
libcr  esse  jussus  est  is  sen^us.  Favcndum  est  ]iotius  libcrtati  servi  , 
quam  nuptiis  Jegatariae  :  ad  hunc  modtim  Icgato  piam  causara  po- 
tiorcm  essc  tradunt.  de  quo  vide  Tiraqucll.  i's.  prii^ilrgio  pice  cau- 
aiK.  Ubi  etiam  notat  ,  Conditionem  impedicntem  matrimonium  i-c- 
jici,  nisi  vocata  sit  pia  causa  ,  deficiente  conditione  :  quippc  \w- 
jusmodi  conditionc  non  imjlcfa  piam  causara  succcdere.  Hrec  il!e; 
tametsi  ex  bac  Jegc  colbgi  possit  luatrimonii  libertate  potiorcm  csse 
JPaDuraissionem  .'ervi. 

(7)  /.    112.  suyr.  de  lcgat.    i. 

(8)  Ijiio  non  coguntur  jurarc :  juramenti  conditio  rcmittitur.  /. 
2<5.  iu  Jin.  pr.  supr.  h.  t. 

(9)  Ptr  coo,  quibus  summa  ReipublicBe  comraissa  est,  /.  il^.infr. 
nd  muuicip.    jicr  majordu  partcm.  /.    160.  §.   i.  infr.  de  reg.  jur. 

(10)  /.41.  '^.  2.  .<.upr.  dc  legat.  i.  non  purc  ,  ^.  lo.  Inst.  de 
Icgatis.  ct  ibidcm  Theoph.   ubi  dixi.  addc  /.   i3.   C.  dc  legat. 

(1 1)  Ex  i^atiiia  roi  lcgntje. 

(12)  Kon  cs.  voluntate  lestaloris. 

(i3)  Conditionum  tacifariim  varia  excmpla  vide  apud  Oldendorp. 
i/i  Topicis.  loco  ab  auctoritatc ,  scu  prajudiciis. 

C'4)  i-   '•  5-  "''•  *"/"■•  ^-  ^'  ^'6.  5-   '•  "*/'•  fjuando  dics  lcg. 


(i5)  Imo  faciunt.  vide  /.    i.  in  Jin.  supr.  h.  t. 

(16)  De  exccptione  contrarietatis ,  vide  Oldendorp.  cap.  26.  de 
cxceptionib.  per  cam  adversarius  rcj^ellitur  coutraria  proiJonens,  Goth. 
Yide  Covarruv.  Ub.  2.  var.  resolut.  cap.  19.  Ant.  Aug.  Ub.  1. 
emendat.  cap.   2.  S.  I/. 

(17)  Destinavit.  vid.  /.  36.  /.  66.  supr.  de  ritu.  Goth.  Adi  De- 
ciura  cons.  273.  col.  2.  ad  fin.  ct  seq.  Cagnolum  ad  i.  3.  da  reg. 
jur.  Forcatulum  in  Necyomant.  jur.  dial.  3o.  n.  7.  Bcrcng.  Fer- 
nan.  ad  l.  fin.  num.  65.  C.  de  posthum.  hered.  instit.  Dccmra 
iterum  cons.  191.  Lancel.  Polit.  in  tract.  substit.  sub  rubr.  de 
vulgar.  num.  6.  Antonium  Augustinum.  lib.  i.  em?nd.  cap.  i. 
Gomcsiiim.  ('«;■.  resol.  {om.  1.  cap.  3.  Gilbertum  Regiiuu  Iib.  i. 
«VavTfcipxyay  cap.   22.  Mod. 

(18)  /.    19.   supr.  h.  t. 

(19)  Immatura  viro  ,  non  dicitur  nolle  nnbere,  ut  quse  nubcre 
etiam  volcns  ,  non  possit.  NoUe  dicimm-  ,  cujus  contrarium  possu- 
mus.  vi<le  /.  3.  /.  /|.  infr.  de  regulis. 

(20)  Ut  no!uisse  non'videatur,  qni  velle  non  potuit.  Bart. 

(21)  /.  6.  5.  2.  C.  ad  SC.  Trcbcll.  /.  i^S.  /.  J^O-  ^"f'--  ^*^ 
i^ci-b.  sigrnf. 

(22)  /.  7.  in  fin.  siipr.  dc  supellectile. 

(23)  Et  finita  futcla  cjus  cssct. 

(24)  Tutclam  libcrorum  ad  aunum  usquc  decnnum  octavum  pa- 
rcns  coriim  potcst  cxtcndere. 

(25)  /.  72.  §.   -i.  supr.  h.  t. 

(2G)  Vide  Bartbdl.  Socin.  in  bac  legem  ,  quam  ad  na  iseam  us- 
que  rciietiit.  . 

(27)  Rogati  restitucre  liberl  altcri  hcrcditatem ,  uitcUigiintur  ro- 
g,.(i  le.stitucrc  sub  bac  conditiouc  ,  si  sinc  libcris  ipsi  dcc.^swrint , 
ut  bic.  addc  /.  6.   C.  de  inslitut.  l.  3o.  C.  de  fideicoinm. 


a4 


DIGESTORUM 


cesait  :  Fideicommissi  conditioncm  ,  conjectura  (i)  pie- 
latis ,  respoiidi  defecisse  (2) ,  quod  minus  scnptum  ,  quam 
diclum  lueral  ,  inveniretur. 

De  cautione  legali  non  exii^enda. 
io3.  Paulus  [  lib.   14.  Quseslionum  ]. 

SI  ita  legaluni  sit,  Titio  post  decem  annos  dato  ^  si  sa- 
tis  ab  hcrsde  non  excgerit  ,  et  Tiliiis  intra  decimum 
aunum  deccsserit,  ad  heredem  smim  transmittat  legalum: 
quia  moriente  co  conditio  extilit  (3). 

Quo  tempore  testamenti  factio  spectatur. 
104.  Idem  [  lib.    14.  Responsorum  ], 

EUm  j  qui  post  apertum  (4)  testamentum  deporta- 
tus  (5)  ,  et  restitulus  est  ,  fideicommissum  petere 
posse,  cujus  conditio  postea  exstitit,  quam  Civitatem  Ro- 
mauam  recipiat. 

De  jure  heredis  in  re  legata  sub  conditione. 
lo5.  PoMPOJVius  [  lib.   5.  Epistolarum  ]. 

SI  fundum  a  testatore  sub  conditione  legatum  heres  alii 
pendente  condiiione  legavit  ,  post  existentem  condi' 
tionem ,  quce  priori  testamento  pra^posita  fuerat  ,  neque 
proprietas  a  priori  (6)  legatario  recedit  ,  nec  locum  re- 
ligiosum  in  eo  fundo  heres  facere  ,  nec  servitutem  impo- 
ncre  poterit  :  sed  et  imposita  servitus  (7)  finietur  exsi- 
stente  conditione, 

De  conditione  ,  si  illi  non  nupserit. 
io6.  JuliAnus  [  lib.  25.   Digestorum  ]. 

HOc  genus  legati,  Si  Titio  non  mipserit^  perinde  ha- 
bendum  est ,  ac  si  post  mortem  Titii  legatum  fuis- 
*et  ,  et  ideo  nec  Muciana  (8)  satisdatione  interposita  ca- 
pere  legatum  potest  :  sed  et  alii  nubendo  ,  nihilominus 
legatum  consequitur. 

Utruni  sit  legatum  purum  ,  an  conditionale. 
107.  Gajus  [  iibro  singulari  de  Casibus  ]. 

ALiquando  aocidit  ,  ut  sub  conditione  (9)  datum  le- 
gatum  purum  intelhgatur  (10)  :  veluti  (11)  quod 
sub  eadem  (12)  conditione  relictum  est  ,  sub  qua  etiam 
heres    alius    institulus   est  :  item  quod  sub  liac  conditione 


reUctum  est  ,  si  hereditalem  adierit.  Ex  diverso  quoque 
puruni  datum  legatum  conditionale  videtur  :  veluli  quod 
sub  condilione  ademptum  est  :  quia  sid>  conlraria  (i3) 
couditione  datum  inteUigitur. 

De  tacita  repetitione. 
108.  Sc^voLA  [  hb.   19.  Digestorum  ]. 

Llbertis  omnibus  legavit  domum:  et  haec  verba  adjecit, 
iit  (i4)  in  ea  hahitent  Uberti.,  ne  (rS)  de  nomine  (16) 
exeat  ,  et  ut  ad  unum  ,  (]ui  novissimus  exstiterit ,  perve- 
niat  ^  et  eo  amplius  (17)  eisdem  libertis  meis  dari  volo 
fundum  Sosianum.  Qusesitum  est  ,  an  conditio  (18)  ad- 
posita  ,  ne  de  (19)  nomine  exiret  ^  ad  sequens  quoque  le- 
gatum  pertineret?  Respondit  pertinere. 

De  rogato  restituere  hereditatem  acceptis  centum 

nummis. 

109.  Idem  lib.  20.  Digestorum. 

ATestatore  rogatus  ,  ut  acceptis  (20)  centum  nummis 
restilueret  hereditatem  Titice  coheredi  suce ,  adita  he- 
reditate  decessit  ,  similiter  et  Titia  ,  antequam  daret  cen- 
tum  :  Quaesitum  est  ,  an  heres  Titiae  ,  ofFerendo  centum 
ex  fideicommisso  (21)  ,  partem  (22)  Weditatis  consequi 
possit  ?  Respondit  ,  heredem  conditioni  parere  (23)  non 
posse.  Claudius:  magno  (2^)  ingenio  de  jure  aperto  (aS) 
respondit  ,  cum  potest  dubitari  ,  an  in  proposito  condi- 
tio  essel. 

De  pecunia  data  a  statulibero. 
110.  PoMPONius  lib.  9^  Epistolarum. 

ETiam  si  invitis  heredibus  ex  peculio  statuliber  pecu- 
niam  Titio  det  ,  liber  quidem  flr  ;  scd  Titius  ,  qui 
invitis  heredibus  sciens  accepit,  pro  possessore  videtur  eam 
pecuniam  possidere  ,  ut  avocare  (26)  eam  hi  ,  qui  inviti 
fuerunt ,  possint. 

De  rationibus  reddendis- 
m.  Idem  lib.   11.  F.pislolarum.  * 

QTJi  sub  conditione  rationum  reddendarum  (27)  libvr 
csse  jussus  est  ,  docere  (28)  debet  ,  constare  fldera 
omnibus ,  quee  ab  eo  gesta  sunt^  ut  neque  (29)  sub- 


(1)  IScc  enim  pr.Tesumitur  avus  voluisse  cogcre  ncpolcm,  ul  rc- 
stitueret  potius  hercditatem  extraneo,  quam  piopriis  liberis,  l.  3o. 
C.  de  fidcic.  l.  8.  C.  de  donationib.  de  qua  prffisumptione  vide 
Alciat.    I.  prwsumpt.  9.  vid.  /.  3o.   C.  de  fideicomm. 

(2)  Ideoque  iiepos  non  rcstituet  hereditatcm  patrno  ,  scd  lihoris 
•pi-opriis:  hinc  colligc,  liheros  in  conditione  positos  intclligi  ad  he- 
reditatem  vocari.  /.  loi.  ^.i.supr.h.t.H^^.devulgnri.l.d.C.dc  in- 
slitutionib.  l.  3o.  C.  de  fideicomm.  l.  22.  //;//•.  ad  SC.  Treb.  et 
excludere  extraneos.  Magna  liic  tamen  qua^stio  occurrit  :  An  nc- 
pos  eo  casu  cogatur  nioriens  univcrsam  hcredllatcm  filiis  suis  relin- 
querc  ,  denegata  ci  facultate  cjus  dirainucnd;e.  vid.  Ilotom.  i3.  i7- 
ftistr.  et  Jul.  Clar.  3.  sent.  §.  testamentum.  q.  77.  Goth.  Vidc 
Censur.  Forens.  Ub.  2.  c.  7.  n.   18.  S.  L. 

(3)  Ccrtum  est  cnim  eum  ,  utpote  mortuum  ,  satisdationcm  cxi- 
gere  non  possc. 

(4)  /-31.  supr.  h.  t. 

(5)  /.  59.  5.  I.  in  fin.  supr.  h.  t.  l.  5o.  C.  4-  supr.  dc  he- 
red.  inst. 

(6)  /.  8r.  supr.  de  leg.   i.  l.  i5.  supr.  de  reh.  dub. 

(7)  y*'^' /:    •'•  infin.  supr.   quemadm.  sewit. 

(8)  Conditio  qiK-c  potest  irapleri  vivo  legatarlo  ,  non  implctur 
prs^stita  cautione  Muciana.  Bart. 

(9)  Conditiouem.  Fior.  ut  l.   m.  infr.  h.  t. 

(10)  lixpressio  corura  ,  quae  tacile  nisunt  ,  nihil  opcratur.  Bart. 
/.  19-  $■  i.  supr.  h.  t.  l.  3.  supr.  de  leg.  i.  /.  21.  in  fin.  l.  32. 
5.    I.  iiijr.  quando  dies  legat. 

(n)  /.   21.   5.    I.  infr.  quando  dies  legat.     V 

(12)  Eandcm  condiiioncra.  Fhr. 

O')  ^-  6.  infr.  quando  dies  leg.  l.   10.  supr.  de  adimend. 

(itf)   Ut  parlicL-Ia  modum  facit. 

('T')  SinuUs  pelilLo  est  in  /.  94.  svj-r.  de   Igat.  3.  /.  85.  ^.  G. 


supr.  de  leg.  2. 

(16)  Lihertos  gentilitium  nomcn  patronorum  tulissc  ,  hinc  colh- 
gitur :  quod  ctiam  confirmatur  /.  77.  §.  i5.  supr.  de  leg.  2.  I.i8. 
§.  I.  l.  94.  supr.  de  legat.  3.  Tertull  lib.  de  rcsumct.  carruj. 
Lactant.  2.  Instit.  3.  Hinc  Spurii  Camilli  lihertus  ,  Camillus,  Plu- 
tarch.  Problemat.  ct  Pompeii  Magni  lihertus  ,  Pompeius  Leneus , 
25.  Plin.  5.  Sueton.  lib.  de  claris  Rhetoribus.  Ciceronis  iibertus  , 
Laurea  TuUius  ,  3i.  Plin.  i.  CorncUi  Lcntuli ,  Cornehus  Alexan- 
der ,  a  Suida.  Quin  patronorura  originc  libcrti  ceusili,  disi  ad  /. 
6.  in  fn.  infr.  ad  municip.  AppcUationc  ctiam  familian  continen- 
tur.  /.  ultim.  C.  de  verh.  sign.  Et  tauicn  faniiliaria  sepulchra  li- 
bertis  patcrnis  negant  liberi.  /.  6.  supr.  de  religiosis. 

(17)  Dictio  ,  €0  amplius  ,  uon  solum  lcgati  ,  std  et  conditionis 
antcce<lontis  rcpctitiva  est.  Jiart. 

(18)  Modus  hic  appellatur  coiulitio  ,  nt  /.  71.    5-   '•  ^"/"*'  '*•  '• 

(19)  /.  77.  /.  82.  supr.  h.  t. 

(20)  Ahlativum  absolutum  faccre  co^ditioncm  ,  hinc  coiligunt. 

(21)  Al,  fideicoinmissi  parteni. 

(22)  Quae  potuisset  restitui  Titi,-o  ,  si  supcrstes  ccntum  obtulissct 
hercdi. 

(23)  /.  5i.  infin.  Supr.  h.  t.  l.   104.  §.  i-  supr.  ck   legat.   1. 

(24)  Scaevolam  laudat  Tiyphoniuus. 
(2.5)  Al.  aperte:  al.  non  apcrto. 

(2^)  Adde  /.  20.  5-   »•  i'ifi'-  dc  statuliber. 

(27)  /.  82.  supr.  h.  i. 

(28)  Qucmadmodum  autem  prohahit  se  nihil  subtraxisse  ?  hoc 
ipjo  ,  quod  suhtrasisse  non  prohatur.  /.  super  ser^^is.  C>.  C.  qui 
milit. 

(29)  Rationcs  bona  fide  rcddi  non  vidontur,si  quid  cxpemi»  faU 
so  retulerit  slatulibir  ,  vel  si  qtjid  sublraxcrit  acccptis. 


LIBER   TRIGESIMUSQUINTUS. 


25 


traxerit  qiiid  exhis,  quae  acceperit,  neque  expensum  (i) 
ralionibus  prKscripserit  ,  qiiod  noa  dederat  :  sed  et  quod 
reliquura  per  contexlum  scriplum  est  remanere  apud  eum, 
solvere  debei  :  neque  enim  aliter  liber  esse  potest  ,  quara 
si  hoc  modo  conditioni ,  sub  qua  data  est  Ubertas  ,  satis- 
fecerit.  Caeterum  debitores  ,  cmn  quibus  ipse  coutraxerit , 
uon  utique  iu  diem  mortis  domini  sui  fuisse  idoneos  (2) 
prastare  cogendus  est:  sed  eo  tempore,  quo  his  creditum 
est  ,  ejus  conditiouis  fuisse  ,  ut  diJigens  paterlamilias  his 
crediturus  fuerit. 

An  conditio  faciendi  ,   1.     ^el  dandi  ,  recipiat  divisio- 
nem.  3.   Ul>i  rationes  reddendcv. 
112.  Idem  lib.    12.  Epistolarum. 

TAles  conditiones  ,  si  momimentum  (  puta  )  fecerint  , 
pluribus  (3)  propositcc  ,  non  (4)  possunt  nisi  (5)  in 
o?nnibus  simul  personis  existere. 

^.  X.  Item  ,  si  Sumphoro  et  Januario  centum  Tilius 
pmstiterit  ,  fundum  ei  lego.  Sumphoro  morluo  an  lega- 
tum  perisset  ?  sed  hoc  quoque  sic  puto  interpretandum  , 
ut  si  dum  quisque  eorum  vivet ,  praestilisset.  Sed  benigna 
interpretatione  dicendum  ,  si  non  post  moram  Tilii  Sum- 
phorus  decessit  ,  debere  partem  dimidiam  Januario  dan- 
tera  ,  partem  fundi  dimidiam  legatarium  esse  consecuturum. 

§.  2.  De  illo  quoque  quaeritur ,  fundus  quibusdam  le- 
gatus  est  ,  si  pecuniam  certam  in  funus  impensamque 
perferendi  (6)  corporis  in  aliam  regionem  dedissent :  nam, 
nisi  uterque  dederit  ,  neutri  sit  legatum  :  quoniam  condi- 
tio  Disi  per  utrumque  expleri  nou  potest.  Sed  haec  huijia- 
nius  interpretari  soleraus  :  ut  cum  duobus  fundus  legatus 
sii  ,  si  decem  dedissent,  et  aheri  dando  partem ,  legatum 
qaoi|ue  debeatur. 

^.  3.  Priscus  respondit ,  statuHberum  non  (7)  ufique 
ibi  ,  ubi  paterfamilias  decessit  ,  aut  ubi  ipse  relicius  sit  , 
aut   ubi   (8)    velit  ,  rationes  reddere  debere  :  sed  iuterim 

(i)  Quid  ?  qua  tandem  ratibne  probaturus  est  ,  se  veruin  prae- 
acripsisse  ?  An  haec  persona  ex  earum  numero  est ,  quariim  jura- 
mento  slari  debeat?  arg.  l.  dims.'].  infr.  si  cui  plus  quam  per  l. 
Falaid.  l.  si  quis  pro  redent.  36.  C.  de  donat.An  tum  dcraum  , 
ajia  probaverit  virmn  bonum  tantum  fecisse  expensarum?  arg.  t. 
ult.   C.  de  alimentis  pupillo  prcestandis. 

(2)  /.41.  injin.  infr.  de  fideic.  lihertatib.  Goth.  Hinc  conige 
cuni  esse  solvendo ,  qni  fidcm  habet ,  licet  nuUum  patrimonium  , 
l.  112.  infn,  in/r.  de  verb.  oblig.  Ans.  Adde  l.  87.  ^.  i.  su/Jt: 
de  negot.  gcst.  l.  7.  C.  arhitr.  tutel.  Castr.  Cyn.  et  Alberic.  ad 
AutJi.  novissimc.  C.  de  administr.  tutor.  Vali.  de  reb.  duh.  tract. 
20.  n.  24.  Hartm.  pistor.  Ub.  i.  q.  49-  "•  29.  Joan.  Sande  decis. 
Frisic.  lih.  2.  tit.  9.  dcfm.   i3.  S.  L. 

(3)  Vid.  quae  not.  ad/.  6.  5-  2.  supr.  de  excus.  tut. 

(4)  lico  ,  individua  conditio  potest  per  uuura  impkri.  /,  pcn. 
C.  h.  t.  Potcst  per  unum  impleri  ,  ut  ei  prosit ,  non  aliis  ,  nisi 
rontrai-i.i  sit  voluntas  defuncti.    - 

(5)  \  idc  /.  j3.  Infr.  de  manumiss.  testam.  l.  ^S.  Supr.  do  he- 
red.  instit. 

(6)  /.    i»4.  5-  4-  ^upr.  de  religiosis.  vid.  Plin.   i.  epist.  "jS. 

(7)  Ralioncs  rcddere  statuliher  debet  ,  non  ubi  testator  mortuus 
cst  ,  non  (d)i  js  ipse  rtliclus  sit,  non  dcniqne  ubi  velit  ,  scd  apud 
eum  ,  cui  rcddcre  dcbct  :  quod  totum  judicis  arbitrio  relinquitur  , 
qui  id  aestiraaturus  est  ex  qualitate  loci  ctc. 

(8)  /.  4-  ^-  5.  /.  6.  supr.  de  cdcnd. 

(9)  Circumstantiae  personarum  ct  locorum  efficiunt  ,  ut  aliud  et 
aliud  aEslimetur. 

(10)  Quoeritur  ,  quando  qnis  res  suas  admiuistrare  posse  censea- 
tui?  Ncgat  lcx  etiam  post  viccsimum  annum  id  ccnscri.  Ncmo  di- 
ci  potcst  rcs  siias  administrarc  antc  vigcsimum  quintum  annum. 
•idde  /.  ult.   C.   dc  his  ,  qui  venium  cetat. 

(u)  Lih.  6.  e.  49.  1.  Inst.-2i.    Noi>.   I.   i8.'Paiil.  3.  sent.  8. 
*«;'    **>.xf?/«'    t{!\.  Eclog.    3i.  5.  Harmen.  9.  Ulp.25.5i4et  5^7. 
('2)  Qi.ic  et  plehiscitura  dici  potest. 

(»3)  De  quarta  Falcidiae    scripsit    Hotoraanus    vol.   i.  var.  disp. 
Tom.Ul. 


proflcisci  ad  eum  , 
pubhcae  causa  aber 
ahud  ex  persona  locoque  sit  ajstimandmn. 


reddere    dcbeat  :  utlque  si  is  Rei- 
ut  alias  (9) 


venssimum  est  autem 


an!e(piam  res  suas  administrare  pos- 


De  condinone 
set  ,  decessisset. 

11 3.   Paulus  Imperialitim  sententiarum  in  cogni- 
tionibus  prohilarum  ex    hbris  sex  hbro  secundo. 

CUm  fihus  rogatas  fuissct  a  patre ,  5/  antequam  rcs  sw 
as  administrare  posset  (10)  ,  decessissct  ,  hereditatem 
Titio  restituere :  et  egiessus  vigiuti  anuos  deeessisset  :  re- 
scriptum  est,  fideicommissum  deberi. 

T  I  T.     II. 

AD  (11)  LEGEM  (12)  FALCIDIAM  (i3). 

Verha  legis.  1.  Dc  mortuis  apud  hnstes.  2.  Si  quis 
omissa  causa  testamenti  ah  intestato  possideat  hereditatem. 
3.  De  jurisjurandi  condiiione  remissa.  /\.  De  eo  ,  quod 
legatum  est ,  servo  proprio  ,  vel  captivo  vel  posthumo  ,  5, 
Fel  mufiicipibus .,  vel  Deo.  6.  De  re  testatoris  vel  alieiia. 
7.  De  corpore .,  quantitate  ,  jure.  8.  De  legato  penoris  , 
€t  legato  decem  ,  si  penus  non  dstnr.-^.  De  usufructu  ct 
servi  operis.  lo.  Dc  dehito  legato  creditorl.  x\.  Si  lc-^a- 
tarius  possideat  vohmlate  heredis.  12.  De  cautione  quanto 
amphus  ,  quam  per  leg.  Falcidiam  ceperit  ,  reddi.  i3. 
De  substilutione  coheredis.  il\.  De  jure  ac  rescendi.  i5. 
De  arrogatione  coheredis.  16.  De  annuo  legalo.  in.  De 
naturali  dehito.  18.  Si  dehiior  creditori  successerit.  ig. 
De  inipensa  fiineris  et  monumenti. 

X.  Paulus  [  lib.   sifigulari  ad  legem  Falcidiara  ]. 

T  Ex  Falcidia  (i^)  lata  (i5)  est ,  quae  primo  capite  li- 

JLj  berara    (16)  legandi  facuUatem  dedit  [  usque  ad  do- 

drantem  (17)  ]  his  verbis  :    Qni  civcs  (18)  Romani  sunt ., 

et  oxtant  ad  huc  titulum  Duareni  et  Goveani  commentarii  ad  ruhr. 
ct  l.  i.scripserunt  eliam  Alciatus  et  Ferretu?  ad  ruhr.  snhim.  Jo- 
annes  Bolognetus  tom.  2.  rcpetit.  prnetcr  quos  vide  ct  Alexandrtim 
ah  Alexandro  /.  6.   Geniid.  dier.  cap.    i5.  Mod. 

(14)  Falcidia  non  a  falce  ,  ut  quidam  etiam  sctale  Harmonop. 
existimaruut  ,  5.  llarmen.  9.  sed  a  Falcldio  Tribimo  plobis  fem- 
poribus  Augusti  adhuc  triumviri.  Gofnan.  Goveanus  tamcn  refert 
Augiistum  eam  sanxisse.  porro  ,  ut  donationibus  lex  Cincia  :  doti- 
bus  Papia  :  Com.  Tacit.  manuinissionibus  Cauinia  :  Inst.  de  L. 
Fus.  Canin.  ita  lcgatis  lex  Furia  primum  ,  Inst.  eod.  uhi  Theoph. 
Cic.  pro  Balho.  deinde  lex  Voconia  ,  ct  ad  cxtreraura  lex  Falcidia 
praescripsit  modum  ,  dodrantis  sc.  qui  civilis  modus  dioitur  a  Corn. 
Tacito.  Eadem  Falcidia  constitutioue  D.  Severi  postea  ampliata  est 
ad  donationcs  causa  niortis  :  Scnatusc.  Pegasiano  (  quod  Vespasiani 
temporibus  ,  iit  Trebclliauum  Neronis  temporibus  factum  est  )  ad 
fideicomraissa  testaracnto  rclicta  :  Constitutionc  D.  Pii  ,  ad  fidei- 
coinmissa  ab  intestato.  vide  Cujac.  in  paratitl.  hic. 

(i5)  Cur  lata  est?  Icx  12.  tab.  libcram  polestatom  legandi  fecc- 
rat:  deinde  lex  Furia,tJlp.  in  pr.  ^.2.pius  mille  assibus  legatariura 
vetabat  capere  :  hinc  eveniebat  ,  ut  multiplicato  Icgatariorum  nu- 
mero  hcres  nihil  caperct ;  postea  lex  Voconia  vetabat  queraquam 
plus  alteri  Icgare,  quain  ad  hcredcm  Icgantis  pervenirct:  hinc  eve- 
niebat,ut  pluribns  legatariis  cxistcntibus,  nnus  intordum  aiirous  ab 
herede  pcrciperetur  :  spe  tam  cxigui  lucclli  fiebat  ,  ut  nuUus  he. 
res  adirc  vcllct.  Nc  id  esset,  lata  lex  est  Falcidia  ,  ea  quartam  hc. 
reditatis  peues  hcredem  essc  voluit  :  quovis  prohibito  U'gare  ultra 
dodrantein  bonorum. 

(16)  Novell.    I.  in  pr.   No^).  22.  cap.  2. 

(17)  Haec  verba,  usque  ad  dodrantcm  vo^iu^\<~%i'  quia  finis  do- 
drautis  sccuiido  capite ,  non  hoc  primo  ca|)ile,  dirigitur.  Cujac.  C. 
h.  t.  Hiec  enini  verba  Haloander  nou  legit. 

(18)  Oranes  Quirites  hoc  verbo  compiehendimtur  :  alterura  erat 
principium  Icgis,  quicunque  Scnalor,  qtia  lege  nec  plebs  nec  equi- 
tes  coiitinebantur.  Cicer.  pro  Rahirio  ,  ct  pro  Clucniio.  vicl.  Gq« 
Yeau.  hic. 

4 


a6 


DIGESTORUM 


ffid  corum  post  (i)  hiific  Irgeni  rogalam  (2)  testamen- 
iimi  (3)  Jhccrc  volct  ,  ;//  cam  (^ypcaiivam  (5)  ,  cas- 
quc  rcs  cjuibusquc  (6)  dare  (7)  ,  Igare  (8)  voht  , 
yj/s  (9)  potcslosquc  csto  ,  i/f  (10)  hac  hge  scqucnti  licc- 
hit.  Secunao  capite  niodum  legalorum  coiistituil  liis  vci- 
Lis  :  Quicunquc  cicis  Romanus  post  hanc  legcm  rogatam 
tcstamentum  fuciet  ,  is  quantam  cuique  civi  Romano  pc- 
runiam  jurc  pullico  (11)  dare  .,  legarc  volet  ,  jus  potc- 
stasquc  esto  :  dum  (12)  ita  dctur  kgatum  (i3),  ne  mi- 
nus  ,  quam  partem  quarlam  (i^)  hercditatis  (i5)  ,  co  tc- 
stamento  hcredes  capiant  :  eis  (16)  ,  quihus  qidd  ita  da- 
ium,  legaiiwive  (i^j)  erit ,  c.am  pecuniam  sine  fraude  (18) 
sua  caperc  hccto  :  isque  (19)  hcres  ,  qui  eam  pecuniam 
ctare  jussus  damnatus  erit  ,  cam  pecwiiam  debeto  dare  , 
quam  aamnaUis  est. 

§.  1.  Lex  Falcidia  etiam  ad  cos  (20)  qul  apud  ho- 
stes  (21)  moriunlur  ,  propler  legem  Corneliam  pertinere 
Videtur  :  quod  ea  lex  perinde  eorum  teslamenla  confirmat, 
atque  (22)  si  in  civitate  decessissent .  propter  quam  fictio- 
Jiem  (23)  Jex  Falcidia  ,  et  omnes  testamentari^  pertinenl:* 
"i"^  (^4)  tamen  possint  locum  habere. 

^V  2.  Ad  eos  ,  qui  omissa  causa  teslamenli  ,  possident 
Jiereditatem  ,  non  pertinet  lex  Falcidia  :  sed  per  Edi- 
ctum  (25)  praetoris  inducitur  polestas  legis. 

.V  6.  Idejuqueesl,  si  jurisjurandi  conditio  remissa  (26)  sit. 
y  4-  Sed  et  si  servo  suo  testalor  data  libertate  legave- 

ri^     ^^™  t"""f-  '^''  '  ^"''^  *^^^^'' '  prKteritnm  lcmpus  respicit. 
l^<TPm  ocf»°  u^    flicitor  ,  qu„m    po]n.lus  interrogabatur  ,  juJjcretnc 
ZTJT'        T    '"    *''^*^"'^'  *I""'»^  «"«'-'-'gi^  ferebantLr,  scripta 

A7    N  '  ""  ''°^'"-  Govcan.  ' 

C-J;     ^tc  cmiu  ahbi ,  quam  in  tcstamcnto  lcgatura  rellnquebatur. 
J-    jo-   ^'"'^-  defideicomm.  hered. 

„;it?    f^"'''"  1"^«=""^«'«  5  qtiasque    rcs.  Duar.  disv.  58.  fam  pecu- 
niam  ,  fcque  rcs ,  «Vxx.x^,.  Cujac.   C.  h.  t.        ' 

{o)     l^ecuniffi  verJio  intellige  rcs  hercditarias  patrimonii  ,  vcl  e.x- 

.4;-.^r/;;"r"-  ^''""'-  ^-  ''■  ^-  ^^  ^^'^«'"-  ^-  ''•  -^-  ^^- 

/1'^     n  ^'  9"j]'"«?""q"c  ,  sive  marllms  sivc  foemlnis. 

C7;     l  cr  vindioaUonem. 

(8)     Per  damnationem  vel  alium  legandi  modum. 

l^lji-    '•   V   9-   et    II.  5.    14.  "  ' 

^(1^0)  Hsec  verJ.a,  «f  hac  lege  scquenti  liceMt.  vobiwn*i.  Cujac. 


„i'l'o  r'?°  t^-stamento  ,  /.  3.  supr.  qui  testam.  scd  quod  i)er  Jc- 
gos  licet  Jegarc.  /.  G7.  infr.  h.  t.  ^         l 

(!2)  /.  73  m/;7.  /,0.;  /j.  /.  et  merito  :  ut  por  lcgem  Faloidiam 
aehau  possit  beredUas;  onerari  vcl  c.vhaurin  V.on  possit.  Lo^ata 
1  r^  '"'  r*^''^.^"t'  quae  non  excedunt  dodrantem :  onerant,  q.u-e 
3    50,""  8'^"""°*'*^"""  ^''""  «bsumunt.  yid.  Cujac.  apud  Paul. 

^'/>  n*''"V  ^^Setur.  Cujac.  C.  h.  t. 
c.  ,i  ,V"?     °'^"'  ''"'^*^  '^*'-  "''•  -^"^0''-  »8.  An  liberi  fidcicommis- 
so  gravati  duas  quartas  detrahere  posslnt  jure  civili ,  alibi  dicam. 

>  AwV-  ^i^'  ""^^"  J"'"^  1'ereditatis    haberc  debet.  /.  91.  infr.  h.  t. 

^  .N  1^^    '^'r'"'  *^''^"'"  capntlegislFalcidiac  constiluit,i'.</«p.58. 

(17)  Datum  lcgatum.  Cujac.   <?.  h.  t.  ^ 

•  ^  \P"'j  Poena  quadrupli  legis  FuriK.  vid.  Duar.  2.  disp.  Jo. 
nU    ^t    ,  ^""i'^''^''    dlminutioae    cx  legc  Toconia.  adde  Cujac.  7. 

(.9)  Quarlum  caput  logis  Fakidix  addit  Duarcn.  i.  disp.  58. 
quod  Cujacio  displicct.    C.  h.  t.  /  •  ^"- 

\Jl^^lfr\'J''^  TV'"'  •'^«tamcnta:  lex  enim  Falcidia  locum  ha- 
ro\\  /      «        "  '^'^'^"'^f  "^-  «^'^  >*lictls  in  huj.smodi  testamentis. 
r     {   T,-     ■  *'^'''*'  "'''^        *^  contrarium.  itifr.  h.  t. 
t\SS.   V"^'*,'-"""  ^*'''    Cornelia  cajitivumipsaiact  hora  captivila- 
tis  dece  sis:c    /.   ejns.  8.  snpr.  qui  tostam.  ^ 

«,i«;l      •  •  ^"<^«*^tiva,  privaliva,  translaliva  ,  veJativa,  per- 

3  Jr.,'.'r'7'"l'''  5''"n'^"  ^  *"^  '^"if"  ^oc'''"^  inlerpretes  .Jocon- 
flum  A..O  •'  "'■•^  "'^'  clisputationcm  Pyrrhi  in  tine  Consuetudi- 
oum  Aurehanensium, 

(24)  ^on    euim  kx    CoincIIa   cnplivonm  tcslamcnta  confhnial  , 


rit  ;  quia  difFertur  in  id  tempus ,  quo  liber  futurus  est  ; 
iieni  si  ei  ,  qui  apud  Iiostes  est  ,  aut  ei  ,  qui  nonduin 
nalus  est  ,  datum  sil  aliquid  ,  Iiaec  lex  locum  habebit. 

§•  5.  Ad  municipum  (27)  quoque  legata  ,  vel  (28) 
etiam  ca  quae  Deo  (29)  relinquuntur ,  lex  Falcidia  perti- 
net  (3o). 

5.  6.  Non  solum  autem  ad  res  proprias  testaloris  lega- 
tas ,  sed  et  alienas  lex  pertinet. 

5.  7.  Et  omne  quod  ex  bonis  defuncti  erogatur  ,  re- 
fertur  ad  lianc  legem  :  sive  in  corpore  constet  certo  in- 
certove,  sive  pondere,  numero,  mensura  valeat,  aut  etiam 
si  jus  legatum  sit  ,  ut  ususfructus  ,  aut  quod  iu  nomini- 
bus  (3i)  est. 

5.  8.  Item  si  ita  legatum  sit  ,  heres  meus  Seio  penuni 
daio  (32)  ;  si  non  dedcrit  ,  cleceni  (33)  dato  :  quidam 
putant  omnimodo  in  legato  decem  esse  ,  penura  autem 
njortis  causa  capi  ,  nec  in  Falcidiam  imputare  id  here- 
dem  posse.  Ego  autem  didici  (34)  ,  si  in  coiuinenli  he- 
rcs  penum  solveril  ,  videri  hoc  legatum  esse  ,  et  in  le» 
gem  Falcidiam  imputari  (35)  posse  :  et  quod  dlxi  in  (36) 
continenti  ,  ita  accipiendum  ,  cum  aliquo  (3 7)  spalio  : 
quod  si  jam  mora  lacta  solverit  heres  penum  ,  tunc  iiec 
legalum  eum  accepisse  ,  nec  in  Falcidiam  imputari  (38) 
posse :  jam  enim  transfusum  legatura  esse  ,  et  decem  de- 
beri. 

•];  Idemque  erit ,  et  si  ab  initio  ita  legalum  datum  sit, 

qui  tempore  testamenti  factionem  testamenti  non  habuere.  /.  pater. 
10.  in  jln.   infr.  de  captiuis. 

(2,5)  Addc  /.  6.  supr.  ii  quis  omissa  caus. 

(2G)  /.   36.  infin.  pr.  supr.  de  cvnd.  et  demonst. 

(27)  Al.  municipium.  /.  122.  sup7'.  de  irg.    1. 

(28)  Non  etiam  ca  .  Cuj.  Jnst.  h.  t.  el  apud  4.  Paul.  te?H.  3, 
5.  2.  et  10.  obs.  34.  reprehensu9  a  Forneiio  2.  scicct.  a5.  ct  a 
Iloberto   i.  recept.  lect.   i5. 

(29)  Deo  legare  possunius.  Porro  apud  veteres  ,  Dii  non  omncs 
heredes  poterant  instltui.  vld.  IjJp.  22.  5-  Deos.  6. 

(30)  Neque  cnlm  inlquum  vlderi  dcbct,si  de  legatis  Deo  relictis 
quarta  detrahatiir ,  cum  ipsls  rebus  Dil  non  indigeant  ,  quas  ipsi 
mortalibus  ad  usum  vlta;  tribuunt.  Goi'ean.  vorum  hodic  in  lcgatis 
ad  pias  causas  Falcidia  locum  non  habet.  JVofell.  i3i.  cap.  12. 
quod  Intellige  ,  si  heres  moram  admitlit  in  reliclis  ad  pias  causas 
pr.Tstandis. 

(3i)  In  nominibus  est ,  quod  in  tabulis  debetur  :  quod  quamvis 
nnstnun  non  sit  (  qaia  vindlcari  non  potest  )  tatnen  quia  nobis 
dcbetur  ,  recte  noslrumi  appellatur.  Govcanus  hac  voce  actiones  in- 
telliglt. 

(32)  V.  Anton.  Rub.  ad  l.  non  solum.  5.  morte.  infr.  de  nox>. 
oper.  nunc.  num.  519.  Jac.  Nig.  ad  l.  siinsulam.  iri/r.  dc  verb. 
vhlig.  num.  t83.  Socinus  Juulor.  ad  l.  ita  stipulatus.  dict.  tit.  de 
rerbor.  ohlig.  num.  i48.  Jacobus  Menochius  in  tract.  de  arb.  jud. 
lib.   2.  cent.    I.  cas.  3o.  tnim.    i.   Mod. 


(33)  /.    ig.  infr.  qiiando  dics  legat.  l.   i.  supr.  de  penu. 

(34)  A  quo?  forte  a  Juli.mo:  fuit  enim  Juliani  XJIpianus  studio- 
sissimus. 

(35)  Id  cst  ,  ct  ideo  Iieres  detrahet  suam  cx  eo  Falcidiam.  Nota 
in  hac  lege  vcrbnm  imputandi  sensu  planc  conlrario  accmi  ,  quam 
in  toto  hoc  titulo  ,  ubi  inipularc  ia  Falcidiam  ,  est  aduumerarc 
Falcidiae. 

(36)  Ycrba  hacc  ,  in  continetui ,  cx  continenti,confestim,  statim, 
illico  ,  quamprimum  ,  accipienda  sunt  cum  aliquo  ten>porIs  Ijxa- 
iiicnto.  /.  I.  /.  i3.  infr.  de  .solut.  Goth.  ^'erba  in  continenli  quo- 
modo  accijncnda  siut ',  vide  Tcssaur.  decis.   77.  tntm.   3.  Ans. 

(37)  Cum  aliquo  temperamonto  ,  quod  jiidicis  arbitiio  defiuilnr. 
/.    io5.   //;/;.  dc  so/ut.  /.   5.  5.    1.   itifr.   de  coUution. 

(38)  1(1  ost  ,  non  dctr.-ihet  ralioiie  sux  Falcldlae.  Nain  lcx  Fal- 
cidia  ad  ca  logafa  pertinet,  quce  voluutale  lestaloris  erogantur.Quod 
aufcm  niortis  causa  capitur  a  legatarlo  (  quamvls  de  palrlmonio 
to.staforls  orogclur  )  ad  legcm  tanien  )  alciiiiaia  nou  pcrlincl  :  id 
cnim  sua  voluntate  hercsdiit,  iil  kgatl  ouus  defiigiat,  siculi  ostoc- 
dit  /e.r  ()3.  irifr.  h.  t.  In  iis  ,  quic  caiis.i  morlis  capiuutur,  admit- 
li  l\dciflia  non  potcst.  vid.  tanien  /.  5.  C.  ad'leg.  I'a'cid.  tt  l. 
2.  C.  de  mort.  caus.  donat. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


Si  pemtm  (i)  non  de^erit  ,  dccetn  dato:  quia  hio  peuus 
non  est  legata  :  et  penus  si  datur  ,  mortis  causa  capitur  ; 
quia  deficit  legati  conditio- 

§.  9.  Si  itsnsfructus  iegatus  sit  ,  qui  et  dividi  (2)  po- 
test  (3)  ,  non  sicut  ceterae  servitules  individuae  sunt :  ve- 
teres  (|uiderai  sestiraandum  tolum  usumfructum  putaliant  , 
et  ila  constituendum  quantum  sit  in  legato.  Sed  Arislo  a 
.  veterum  opinione  recessit  :  ait  enim  ,  posse  (4)  quavtam 
partem  ex  eo ,  sicut  ex  corporibus  retincri.  idque  Julia- 
nus  recte  probat.  -j^  Sed  operis  sen>i  legatis  ,  cum  ne- 
que  (5)  usus  ,  neque  ususfructus  in  eo  logato  esse  videtur  , 
necessaria  est  velerum  sententia ,  ut  sciamus  ,  quantum  est 
<ft  legato  :  ([uia  necessario  ex  omnilnis  ,  quse  sint  facti  , 
pars>  decedere  debet,  nec  pars  operae  inlelligi  potest.  Imo 
et  in  usufruclu  ,  si  quaeratur  ,  quantum  hic  capiat  ,  cui 
ususfruclus  dalus  est  :  quantum  ad  c.aterorum  legalorum 
aestimationem  ,  aut  etiam  hujus  ipsius  ,  ne  dodrantem  ex- 
cedat  legatum ,  necessario  ad  veterum  sentcniiam  reverten- 
dum  tst. 

§.  10.  Si  qui^  creditori  suo  ,  quod  debet  ,  legaverit  : 
aut  inutile  legatum  e»it ,  si  nullum  conimodum  in  eo  ver- 
sabitur  ^  aul  si  propter  repra^sentationis  (  puta  )  commo- 
dum  utile  erit  ,  lex  quoque  Falcidia  iu  eo  (6)  commodo 
locum  habobit. 

5.  11.  Si  legatarius  possessiouem  nactus  est,  et  non  (7) 
potest  avocari  ei  res  ,  quia  voluntate  heredis  errantis  (8) 
nactus  est  possessionem  :  dabitur  actio  (g)  heredi ,  ut  id, 
quod  supra  dodrantem  est  ,  ofleratur  (10). 

§.  12.  Interdum  omnimodo  necessarium  est  ,  solidum 
solvi    legatario    (11)    interposita    (12)    stipidalione    (i3)  , 


Quanlo  (14)  amplius,  quam  pcr  lcgem  Falcidiam  ceperit, 
rodcli :  \eluti  si  ([Uip  a  papillo  legata  sint  (i5),  non  ex- 
crdant  modum  \vv'i6  Falcidiie  ;  vcremur  autem  ,  ne  impu- 
berc  eo  mortuo  aiia  legata  iuveniautur  ,  quas  contributio- 
ne  facla  excedant  dodrantem.  -^-  Idem  dicitur,  et  si  prin- 
cipaJi  testamento  qusdam  sub  conditioue  legata  sunt,  quae 
an  del-eantur  ,  incertum  est ;  et  ideo  si  heres  sine  judi- 
ce  (iC)  solvere  paratus  sit,  prospiciet  sibi  per  hanc  stipu- 
lalionem. 

5.  i3.  Id  (17),  quod  ex  substitutione  coheredis  ad  co- 
heredem  (18)  pervenit,  proficit  legatariis  (19).  Is  enim  si- 
milis  est  heres  ex  parte  purc  ,  ex  parte  sub  condilione 
heredi  instituto  :  sed  ea  (20),  quae  ab  eo(2i)  legata  sunt, 
si  omiserit  (22)  hereditatem  (28)  ,non  augebuntur,  scilicet 
si  ab  eo  (24.)  nominatim  (25)  data  sunt,  non  (26)  Quis~ 
f/uis  (27)  nii/d  lieres  erit. 

5-  i4-  Si  (28)  coheredis  mei  portio  (29)  exhausta 
sit(3o),  mea  integra  ,  et  illam  vindicavero  (3 1)  ,  Cassius  con- 
fundendas  (32)  esse  partes  exislimat  (33)  :  Procuhis  con- 
tia.  in  qua  specie  et  Julianus  Proculo  (34)  adsensit :  quam 
sententiam  probabiliorem  esse   puto. 

•\-  Sed  et  Divus  Antoninus  ju^licasse  dicitur  commiscen- 
das  (35)  esse  utrasque  partes  in  computatione  legis  Fal- 
cidias. 

5.  i5.  Si  coheredem  meum  (36)  post.aditam  (3^)  he- 
reditalem  adrogavero  (38)  ;  non  du])itabitur  ,  quiu  sepa- 
randge  (3^)  sint  porliones  ,  pcrinde  atque  si  coheredi  meo 
heres  extitissem. 

§.  16.  Si  in  annos  singuhs  legatum  sit  Titio,quia  mul- 
ta    (4o)  legata  et    conditionalia  (4i)  sunt  ,    cautioui  (4^) 


(0     Vicie  l.    i35.    5.   2.   infr.  dc  uerb.  ohlig. 

(^y  Usdsfriictns  dividuus  est.  /.  5.  supr.  de  mufrnct.  l.  19. 
supr.  (le  nsn.  l.  i^-  supr.  quihus  modis  ususrruct.\id.  in  hunc  lo- 
cura  Ilolom.  18.  illustr.  uLi  notat  ,  quemadmodum  ususfructus  di- 
vidi  possit. 

(3)  Quamvis  jus  sit.  et  merito  5  huic  enira  jurl  corpora  sub- 
wnt ,  hoc  est ,  fructus ,  qui  dividi  possunt. 

(4)  /.  8i.  infr.  h.  t.  t.  5.  Supr.  de  usufr. 

(5)  Imo  ,  usus.  l.  5.  supr.  de  oper.  servor. 
(G)     l.  5.  infr.  h.  t. 

(7)  Cur  non  potest  avocari  posscssio  ei  ,  qui  eam  nacttis  est  ab 
eirante  ,  cnm  errore  acta  nil  yaleaut  ?  /.   i5.  supr.  de  jurisdiet. 

(8)  In  facto  scilicet  ,  seu  non  existiihantis  Falcidiam  sibi  com- 
petere  ,  cum  csset  ignarus  patrimonii,  Aliud  plane  crit ,  si  sciens 
prudens  lcgata  promittat  vcl  solvat ,  /.  9.  C.  h.  t.  Nam  si  solve- 
rit  igoorantia  juris  ,  comparatur  ei  qui  donat.  d.  l.  9. 

(9)  Incerti  condictio  ,  non  certi.  /.  21.  /.  22.  infr.  ad  SC. 
Trebell.  •' 

(10)  Anferattir. 

(ii)  Cur  cnim  cum  rcmorctur  incertitudo  hercdis  dubitantis  , 
habitura  sit  necne  locum  Falcidia  ? 

(i:>.)  Cur  interponitur?  ne  sc.  lapso  facultatibus  legatario  ,  res 
heredi  pereat  ,  qui  necessario  solida  legata  solvit. 

(i3)  /.  I.  5-  9-  if^fr.  si  cui  vlus  quam  per  lesem.  Cavet  ,  qui 
dat  fidejussorem.  r         i  r        &  >  -1 

('4)  '•    '•  5'  "•  infr.  si  cui  plus  ,  quam  per  legem. 

(15)  Sensus  est  :  ante  secundarum  tahularum  apertioneirt  (  quse 
lcgis  consilio  clausae  raancut  )  legata  primis  tabi.lis  relicta  interim 
solida  solvunkir  exacta  cautione  ,  Quanto  amplins  ;  quae  quidem 
cautio  committitur  apertis  tabulis,  si  legata  securdarum  tabularum 
oum  lcgatis  primarum  commixta  dodrantcm  excedant  hereditatis  te- 
statoris  .  Govean.  ;  1  /.   j.  ^.    ,.  i,ifj..  tit.  prox. 

(16)  Id  est,  aibitro,  quem  prator  dare  solct  ad  ineundara  quau- 
titatcra  palrimonii.  /.   ,.5.  6.  infr.  lit.  prox. 

(17)  Vide  ad  hanc  kgcm  Ant.'  Fabr.  4.  conjcct.   i3, 

(18)  Puta  ad  me  ejus  substilutum  pcrvenit. 

(19)  Ut  id,  quod  ad  me  ita  pervcnit,augeat  legata  a  mc  relicta. 

(20)  Haec  non  de  substitutionc  iiitclligenda  ,  scd  dc  iure  accre- 
»««ndi. 

(ai)  Id  est  ,  a  me. 


(21)  Id  est  ,  si  omiscro  :  cteo  casu  portio  raei  cohercdis  raihi 
taraen  non  snbstituto  adcrcscit. 

(23)  Aditionem.  Hal. 

(24)  Id  est,  a  me. 

(2J)  Id  est ,  nonune  ejus  expresso.  /.   1.  supr.  de  liheris. 

(9,6)  Id  cst ,  non  ita. 

(•>7)  Hfcc  cniin  verba  sunt  commuria  :  idcoque  meus  coheres  , 
quamvis  mibi  non  sit  substitutus  ,  legata  a  rae  relicta,  quasi  a  se 
relicta  ,  solida  prsestabit. 

(28)  Vide  Cujac.  3.  obs.  35.  et   i5.  cap.   14. 

(9,9)  Nihil  hic  de  substitutione  pripouilur  ,  scd  de  portione  de- 
fccta  adcrescente  ,  non  repudiata  :  quod  colligitur  cx  vetbo  vindi- 
cavcro  ,  quod  raox  sequilur. 

(3o)  Utputa  ,  quia  uitra  dodrantem  legatum  erat  ah  eo  ,  legata 
eraut  ab  co  tredecim  ,  cura  legatum  duodecim  tantum  essct. 

(3i)  Ut  ita  legatariis  integra  trcdecini  praestcm. 

(32)  Ut  puta  ,  quia  ille  partera  vel  repudiat ,  vel  capere  noa 
potest  ,  et  ea  raibi  acccdit  ,  et  ita  onerata  ejus  portio  meae  Qoa 
oneratae  accedit. 

(33)  Et  male  ,  infr.  cod.  scnsus  est  :  Queraadmodum  quod  ex 
substitutione  coheredis  ad  me  pcrvenit  ,  legata  a  rae  rcUcta  augct  , 
5-  i3.  supr.  h.  t.  ita  et  accrcscens  ejus  portio  meis  proticit  legata- 
riis  :  quia  repudiante  coherede  ex  parte  utraque  vidcor  ab  ixiitio 
institutus.    Gouean. 

(34)  Imo  Cassio,  fuit  enim  Julianus  Cassianus ;  et  ideo  Cujacius 
monet  bic  legeadum  esse,   Cassio.  vid.  Cujac.  26.  obs.  22.  in  Jin. 

(35)  Non  commisjendas.Cu>c.  4-  ohsen>.  35. 

(36)  Cujus  partcm  tcstator  non  gravavit ,  meara  vero  e\hausit. 

(37)  Aliud  cst  ,  si  ante  aditam  ,  ^.  i3.  supr.  h.  t.  et  ila|,  Quod 
cx  arrogatione  coheicdis  ad  me.  pervenit  ,  est  ,  cum  lcgatariis  meis 
proficit  :  est ,  cum  non  proficit.   Goveanus. 

(38)  Vidcor  eo  casu  ejus  universa  bona  acquisivisse. 

(39)  Ut  ita  non  prosit  legataciis,  quibus  a  me  legatum  est,  por- 
tio  non  gravala  coheredis  mei, 

(40)  /.  4«  supr.  de  annuis.  l.   10.  infr.  quando  dics  legat. 
(4i)  Eorum  enim  dies  non  semcl  ,  sed  per  singulos  annos  ccdit. 

/.    II.  infj:  quando  dies  leggLt.  Et    ca  ratione  in  annuis  Icgctis  ,  ot 
stipulationibus  aunuis  ab  initio  cw-^uscunque  anni  computandum  est 
tempus  praescriptionis.  /.   7.  $.  iilt.C.  de  prcescr.  3o.  »'c/  ^o.  unn. 
(42)  /.  45.  infin.  infr.  h.  t. 


38 


D     1     G    E     S     T     0     R    U     M 


locns  pst  (i)  ,    qtiae   in  Edicto  proponitur  ,  Qiianto  am~ 
plhis  accipit ,  reddi  . 

$.  17.  Id  ,  quod  natiira  (2)  hcrcditati  debetur,  et  pc- 
ti  quidem  non  potcst  ,  solutuui  Vtro  non  repdilur  (3)  , 
non  esse  coniputanduni  in  hcredilato  quidam  putant  (4)  • 
Sed  Julianus  et  ha^c  ex  eyentu  augere  patrinionium  aut 
non  augere  existimat,  et  heredilario  jurc  id  quoque  capi: 
ideoque  ct  in  restilutionem  hereditatis  vcnturum. 

5-  18.  Si  dehilor  (5)  creditori  heres  cxistat  ,  quamvis 
confusioue  liberetur  (6)  ,  tamen  locupletiorem  heredita- 
tem  percipcre  videtur  :  ut  computetur  ei  quod  debet  , 
guamvis  aditione  (7)  confusum  sit. 

5.  19  De  impensa  monumenti  nomine  facta ,  qxiaeritur, 
an  deduci  dcbcat  ?  Et  Sabinus  ita  deduceudum  putat ,  si 
ueccssarium  fuerit  monumenlum  (8)  cxtruere.  Marcellus 
consullus  ,  an  funeris  (9)  moimmenticpie  impensa,  quau- 
lare  tcslator  fiiri  jussit,  in  asre  aheno  dcduci  dcbeat,  Re- 
spcndit,  non  amphus  eo  nomine,  quam  quod  funeris  cau- 
sa  cor.sumptum  est ,  deducendum  :  nam  cjus  quod  in  ex- 
ifuctionem  monumenti  erogaium  est  ,  diversam  esse  cau- 
sam.  rsec  enim  ita  monumenti  aedificationem  necessariam 
tsse,  ut  sit  funus  (lo)  ac  sepuUura:  idcirco  eum  cui  pe- 
cunia  ad  faciendum  monumeutum  legata  sit  ,  Falcidiam 
passurum. 

2.  Marcelhjs  [  lib.  11.  Digestorum  ]. 
jV^  Ec    ampJius   concedendum    eril  ,    quam  quod  sufficiat 
i^    ad  spcciem  modicam  (11)  monumeuti. 

De  vevditore  heredilatis  non  solvendo.  1 .  Ve  transaclio- 
?ie.   1.   De  ammo  legato  reipuhlicK  relicto. 

3.  Paulus  [  hbro  singulari  ad  leg.  Falcidiam.  ]. 

SI  hcres  iuslitulus  eam  heredilalem  ,  quse  solvcudo  non 
est  (12)  ,  vendiderit  (i3)  :  vix  quidem  poterit  per- 
suaderi  uon  fuisse  cam  hercditatem  solvendo,  qua;  empto- 
rcm  invenerit.  vera    autem  ratioue  nihil  legatariis  debebi- 


lur  :  quia  magis  ex  stultltia  (i^)  emptoris  habere  videtur 
Iieres  insiituius  ,  quam  ex  bonis  defiincti.  nara  et  e  con- 
Iraiio  ,  si  raale  vendidcrit  res  hereditarias  ,  nou  erit  hoc 
legafariorum  detrimenlum  ;  ila  erco  commodum  debet  e»- 
se  heredis  ,  si  bcne  res  administraverit. 

5.  1.  Sed  et  si  is  ,  qui  solvendo  non  est ,  legaverit  , 
et  heres  cum  ci-ediloribus  dccideril  (i5),  ue  soh"dum  sol- 
veret ,  et  ob  eam  decisionem  iacium  sit ,  ut  ahquid  reli- 
neret  ,  nihil  lameu  legatariis  debilurum  :  quia  eam  pecu- 
niam  non  ex  heredilate ,  sed  ex  decisione  habet. 

5.  2.  Iiera  (16)  si  Reipubhcae  (17)  in  aunos  singulos 
legatuni  sit  (j8)  :  cum  de  lege  Falcidia  quseratur  ,  ^Ja£=^ 
cellus  pulat,  tantum  videri  legatum  ,  quantum  sufjicilr 
sorti  ad  usuras  trientes  (19)  ejus  summae  ,  quae  legata 
est ,  colligendas. 

Si  legatarius  pendente  legati  conditione  heredi  succcsse- 
rii  ,  dcinde  legati  conditio  extiterit. 

4.  PAPmiANTJS  [  hb.   16.  Qusestionum  ]. 

FUndo  legato  mihi  sub  coudiiioue  (20)  ,  pendente  le- 
gati  conditione  heres  (21)  me  heredcm  inslituit  ,  ac 
postea  legati  couditio  extitit  :  in  Falcidiae  ralioue  ("ii) 
fuudus  uou  (23)  jure  hereditario  ,  sed  legati,  meus  esse 
iuteUigitur  (24)« 

De  pollicitatione. 
5.  Idem   [  lib.  8.   Eesponsorum  ]. 

Verbis  (26)  legati  vel  lideicommissi  non  (26)  necessa- 
rie  (27)  civilati  (28)  reliuquitur,  quod  ex  causa  pol- 
licitaliouis  praslari  uccesse  est  (29).  Itaque  si  debiti  (3o) 
modum  tcstamento  dominus  (3i)  exce  sit,  superfluum  duu- 
taxat  Falcidia  luinuetur  (32).  Qunre  nec  fidci  commitli 
legatarii  (33)  poterit  (34).  •f  Quod  si  dies  aut  conditio 
legatum  fecerit  (35)  ,  uou  utilitatis  (36)  aestimatio  ,  sed 
loium  (37)  petetur  quod  daium  est   (38) :  aec  si  vivo  te- 


(i)  Nec  enim  propter  inccrtam  conditionem  fieri  potest  comnu- 
tatio.  ^ 

(2)  Puta  nudo  pacto.  L  84.  in  fin.  infr.  dc  reg.  jur. 

(3)  Surit  cnim  quxdam  natura  debita  ,  quae  soluta  repeti  pos- 
simt.  Ea  ciim  possint  invito  heredi  cxtorqucri  ,  mirum  non  est  , 
si  ejus  hereditatem  non  augeant ,  neque  lcgatariis  proficiant.  vide 
Couean. 

(4)  Et  male.  irfr.  h.  t.  Cur  ita?  vid.  /.  10.  infr.  de  ohl.  et  act. 
(■'^)     tJt  l.  ()5.  vfr.  h.  t.  l.  41.  5.  ult.  supr.' de  evict. 

(6)  Ab  co  cui  successit. 

(7)  Coiifundit  res  suas  cum  defuncti  bonis  ,  qui  defuncti  herc- 
ditatem  adit  :  igitur  qui  adiit  ,  confuudit ;  aditioque  ipsa  confusio- 
uem  parit. 

(8)  Qiiid  sit  ,  vid.  /.  42.  supr.  de  religiosis. 

(9)  Vid.  /.  ult.  5.  9.  C.  de  jure  delib. 

(10)  5.  uh.  Inst.  h.  t.  De  funcraria  actione  ,  vid.  /.  14.  S.  6. 
supr.  de  religiosis. 

(11)  De  sumptu  funerum  et  sepulturffi  dixi  ad  leg.   12.  labularum. 

(12)  Talis  cnim  esse  potest.  /.  3.  itfr.  de  bon.  poss.  l.  ug. 
mfr.  de  ucrb.  sign. 

-n^j^i  ^^^^^'^^t^^era  scih'cct  majori  pretio  quam  valuit  :  siquidem 
illud  heres  habet  ex  stultitia  emptoris  ,  non  ex  dispositione  defun- 
cti  :  ideoque  ca  summa  nil  proderit  lcgatariis. 

(i4)  Emcns  rem  m.njori  ct  immodico  pretio  ,  stultiiia  emissc  vi- 
detur.  Unde  colhgitur  ,  compcndium  negotii  cxtra  rcm  essc.  /.  47. 
5.  6.  supr.  de  adm.  et  peric.  tut.  Bonis  defuncti  non  adnumera- 
n  ,  quod  heres  sua  prudentia  vel  stultitia  venditoris  quajsivit. 

(i5)  Id  cnim  ctiam  potcst  ante  hereditatem  aditam. 

(16)  Hujus  paragraphi  rationem  fructumve  se  ignorarc  profitetur 
Castrens.  sed  ad  hunc  locnm  Govcanus  videndus  est ,  Juc. 

(17)  /•  3-  C.  ad  SC.   Trebell. 

(18)  /.  68.  infin.  pr.  infr.  h.  t.  Golh.  Vidc  Cottam  in  voc 
t^5Mj-/E  trientes.  Ant.  August.  lib.  2.  emend.  cap.  10.  Covarruv. 
lib.  3.  (,ar,  resol.  cap.  9.  Ant.  Guilbcrt.  tib.   1.  qucest.  jur.  cap. 


I.  Mod. 

(19)  Tricntes  nsurae  leves  Sunt.  vid.  Capitolinum  in  ^lexandr. 
suntque  tertia  pars  usurse  c.entesimae.  Centcsima  cst  ,  qu«  singulis 
mensibus  centcsimam  sortis  partcm  solvit.  Dc  tiiaitibus  asuris  vidc 
Hotom.    I.  de  usuris. 

(20)  Pnta  a  Titio. 

(21)  Titii  scil. 

(22)  Id  cst ,  cum  inibitur  ralio  patrimonii  beredis. 

(23)  /.  6.  C.  h.  t. 

(24)  Et  mcrito,  quia  jurc  hereditario  habcre  non  videor  ,  quod 
alio  hcrede  instituto  cram  haluturus  :  ideoque,  neque  in  rcstitutio- 
ucm  hcreditatis  id  veniet.  /.  68.  .uipr.  de  legat.  2. 

(25)  Vide  ad  hanc  legcm  Antonium  Falnum.  4-  conjcct.    la. 

(26)  Verbis  lcgati  ,  vel  fldeicommissi  non  neccssarxe  ,  Ikdc  cst 
frustra  ,  et  inutihter  rclinquitur ,  quod  ex  debiti  causa  praestari  ne- 
ccsse  est. 

(27)  Quia  id  sine  tuo  Icgato  conscqui  potcst. 

(28)  Puta  creditrici. 

(29)  Cur?  poliicitatio  facta  Reipublica:  obligat  pollioeotem.  /.  1 . 
5.    I.  i'fr.  de  pollicilut. 

(30)  Id  est  ,  ejus  quod  cx  sua  pollicitatione  debuit. 
(3i)  Id  cft  ,  tcstator. 

(32)  Ab  lierede  scilicet. 

(33)  Crcditores  scilicct. 

(34)  Cui  scilicet  testator  nilul  dc  suo  dat  ,  nisi  ci  plus  logav^- 
rit  ,  quara  debuit  :  tunc  cnim    dc  superfluo  fidcicommitlcrc  potcst. 

(35)  Id  cst ,  si  purc  legavcro  stipulauti  ,  quod  ilJi  in  dit m  vel 
sub  conditionc  dcbui. 

(36)  Ulililatis  haec  aestimatio  vcrsatur  in  rcprascntatione.  /.  i. 
5.    10.  su]>r.  h.  t. 

(37)  lude  igitur  Falcidia  dctrahetur  ,  sestimata  taraeu  utilitit* 
lcgati  quam  dics  vel  conditio  reaiissa  iiifert.  /.  2.  tupr.  dt  dott. 
pralcg. 

(38)  Adde  /.  80.  supr.  de  lcgat.  2. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS 


I 


I 


staiore  (i)  dics  venerlt  ,  aut  conditio  fuerit  impleta,  fiet 
irritum  quod  scmel  ccmpetit. 

De  sumptu  funeris. 
6.  Vekulkjus  [  lib.   i3.  Siipulationum  ]. 

SI  vir  (2)     uxori  (3)  heres   exiiteri^,,    et  in  funus  ejus 
jmpeDderit :  non  videbitur  lottira    quasi  heres  impen- 
dere   (4)  ,   sed    deducto   eo  ,    quod    quasi  dotis  nomine  , 
miam  luaifacil  ,  couferre  debucrit. 
De  sevvitute. 
7.  Papimanus  [  lib.  7.  Quacstionura  ]. 

LEce  Falcidia    imerveuiente    legata  servitus  ,  quoniam 
dividi  (5)  non  potesi   (6)  ,     non    ahler   in  solidum 
resliluelur  ,  nisi  partis  cfferatur  aestimalio. 
De  ccre  alieno. 

8.  Idem  lib.    i4-   Quoestionum. 
N  legem  (7)    Falcidiam    (8)    aeris    alieni    rationem  (9 

ji.  iu  Lereditate  relicti,  quod  unus  (10)  ex  heredibus  (11 
solvere  (12)  daronatus  sit  (i3)  ,  ipse  sokis  habebit  (i4). 
De  fructihus.   1 .  De  partu  ancillas. 

9.  InEM  lib.    ig.  Qusestionum. 
|N  Falcidla  placuit,  ut  fructus  postea  (i5)  percepti,  qui 

jL  maturi  (16)  mortis  (17)  teropore  fuerunt,  augeant  here- 
ditaiis  a-stimaiionem  (i8)  fundi  nomine  ,  qui  videlur  illo 
in  tempore  fuisse  preliosior  (19). 

§.  i.  Circa  ventrem  ancillae  nulla  (20)  temporis  ad- 
missa  distluctio  est.  nec  immerito  :  quia  partus  noudura 
editos  ,  homo  non  recte  fuisse  dicitur  (21). 

De  eo  quod  potest  ad  h^edem  pervenire. 
10.  Idem   [  lib.   20.   Qufcstionum  ]. 

QUod  supra  quadrantem  apud  heredem  potest  perveni- 
re ,  supra  dodrautem  in  pecuniam  (22)  legatum  non 
onerat  iieredem :  veluli  hcreditas  pupilli  (23)  ,  si  for- 
le  substitutus  sii  exheredato 
cxstilit. 


(24)  j  qui  patri  pupilli  heres 


29 

De  reientionilms  omnis  temporis.  1.  De  m,orte  servi  cui 
sub  conditione  liberlas  data  fuerat.i.  De  parte  bonoruni 
ablata.  4.  Si  seri^us  testaniento  mamimissus  deccdat  ante 
adilionem.  De  servis  qui  moriente  domino  ea  valetudine 
qffecti  erant  ,  ut  vivere  non  possent  ,  et  his  qui  sub  eo- 
dem  tecto  fuerunt  cum  dominus  a  familia  necaretur.  5. 
Dc  tabulis  pupillaribus. 

11.  Idem  Ilb.   29.   Quaestionum. 

1N  ratione  legis  Falcidia:  relenliones  (^5)  omnis  temporis 
heredl  in  quadrantem  impulanlur. 

5.  1.  Si  servus  sub  conditione  libcrtate  data  ,  vita  de- 
cessit  :  si  quidcm  impkta  conditio  quandoque  fuerit,  hc- 
rcdi  non  videbltur  perisse  :  quod  sl  delecerit  ,  in  coutra- 
rium  ralio  trahit  :  sed  ,  cjuanii  statuhber  ,  moriens  fuisse 
videbltur. 

^.  1.  Imperator  Marcus  Antoninus  decrevit  ,  heredes  , 
quibus  pars  bonorum  ablata  cst  (26),  non  (27)  in  amplio- 
rcm  partem  ,  quam  pro  ea  parte  ,  quae  relicia  tst  ,  lega- 
lorum  nomine  teneri. 

§.  3.  Cum  quidam  parte  dimidia  bonorum  adempta 
fiiisset  relegatus  ,  idemque  ,  provocatione  interposlta  (28), 
tcstamento  postea  facto ,  obllsset ,  atque  post  mortem  ejus, 
non  juste  appellatum .fesset  pronunciatum  (29)  :  Quaesitum 
est  ,  ulruin  aeris  ailenl  loco  pars  dlmidia  abscederet  ,  ut 
residua  sola  vlderetur  fulsse  in  bonis  ,  an  vero  succurri 
heredi  necessarium  esse  videbiiur  ?  Sed  videtur  succurri 
debere  :  cum  animus  litiganiis  [et]  oblinendi  votum  hanc 
opluionem  admltlit. 

§.  4-  Si  servus  testamento  manumissus  ante  adltam  he- 
redltatem  decedat  ,  heredi  quidem  perllsse  intelligltur  : 
sed  cujus  pretii  erit ,  qui  si  viveret ,  non  (3o)  aestimare- 
tur  ?  Nam  et  eos ,  qui  moriente  domlno  ea  valetudlne  af- 
fecti  fuerant,  ut  eos  non  posse  vivere  certum  esset ,  tamen 
si  postea  jnoriantur,  hereditati  periisse  responsum  est.  Nec 


(i)     §.   14.  Inst.  delcgatis. 

fa)    Qui  dotcm  ex  paclo  post  mortem  uxoris  luOTabatur. 

(3)  In  aijus  palriinouio  erant  ducenta ,  in  dote  centum. 

(4)  Partem  enim ,  ut  heres  impendit  :  aliam  vcro  partem  de  8110 
proprio  ,  ut  dominus  dotis  quam  lucrifecit.  ideoilue  si  centum  in 
funus  nxoris  impcndit  ,  quinquaginta  tantum  ,  ut  heres  uxoris  he- 
reditalis  oncri  imputabit:  eoque  fucto  Falcidiam  a  legatariis  detrabet, 

(5)  l.   1.5.  9.  supr.  h.  t.  l.  80.  iiifin.  infr.  Ii.  t. 

(6)  Quaritur  quo  modo  de  ca  Falcidia  detrahetur  ab  bercde  ? 
si  spectaniHS  servitutis  lcgataj  naturam  ,  servitus  legatario  dctrahi 
Boo  potcst :  quin  solida  servitus  tribuenda  est.  dict.  l.  80.  /.  76. 
supr.  de  legat.  2.  Igitur  ne  heres  careat  sua  Falcidia,  eundum  est 
ad  ffistimationem  scrvitutislegatae,  ut  cx  ca  quartam  heTd»  detrahat. 

(7)  M.  Icgc  Falcidia. 

(8)  Id  cst ,  in  rationc  legis  Falcidiae  ponenda. 
(g)     Puta  ccntum. 

(10)  Puta  Titius. 

(11)  Fingamus,  duos  hercdes  relictos  eequis  partibnsj  ab  eis  pla- 
rima  legala  rciicta;  ab  uno  vero  (  puta  Titio  )  nominatim  centum 
relicta  fuisse  Caio. 

(12)  Creditori  testatoris  scil.  puta  Caio. 
(i3)  Nominatim  scil. 

(i4)  Id  cst ,  sustinebit  :  ut  quemadmodum  is  hfircs  qui  nomina- 
tim  jussus  est  creditori  solvere  ,;solus  compeHi  potesl  ad  solutioncm, 
ita  solus  ex  hujusmodi  legato' deducit  Falcidiam  ,  non  ejus  cohc- 
rc6.  /.  53.  iiifin.  Supr.  de  legat.  1.  Alii  haBC  vcrba  varie  intcr- 
pretantur  ,  ipse  solus  tenetur  :  Alii  ,  solus  deducct ,  ut  Dynus  : 
Alii  ■,  ipsc  solus  dcducet ,  qucm  testutor  damnat  ,  ut  Bart. 

(i5)  Past  mortem  testatoris. 

(16)  AHi  d  in  immaturis :  ct  sic  Goveanaa  intelliglt.  l.  i8.  infr. 
ad  SC.   Tixbell. 

(17)  Tcstatoiis. 

(18)  Ideoque  lcgatariis  prodernnt ,  ut  pkniu»  bcres  ds  legata  80I- 
TJrt.  idde  /.  i5.  infin.  aupr.  de  vulg* 


(19)  Proptei'  fructus. 

(20)  Imo  aliqua.  Nam  partus  augcre  hercditatera  videtur  ,  cum 
sit  pars  rei.  /.  J.  §.  ex  hoc  rescripto.  i.  Supr.  de  ventre  iiispic. 
l.  si  quod  ex  Pamphila.  78.  Supr.  de  leg.  2.  /.  qui  in  ulero.  7. 
Supr.   de  stat.  hom. 

(21)  Partus  nondinn  cditus,  non  est  horao.  Sequimur  enim  Stoi- 
corum  sentcntiam  ,  tij^civx  non  esse  animalia  :  sed  tamen  -Oalcnus 
i?  cpo'i  txrpiKoli  ■>  et  libro  proprio  j«'  ^woi;  kxiu.  yctTnoi,  quomodo 
et  leges  Lycurgi  et  Solonis  docent  iu$p<jor  esse  animal  ,  nam  quse 
abcgit  partum  ,  punitur  ,  sed  hoc  non  tam  quod  animal  ,  quam 
quod  spem  aninialis  percmit  ,  /.  2,  supr.  de  mortuo  inferend.  id- 
que  fit  fictione  quadam  ,  qua  partus  habctur  pro  animali.  Idem 
scribit  Galenus  lib.  Trtai  (piKoa-6(pv  troptxi'  ^'"^c  Cujacium  ad  /.  2. 
5.  6.  supr.  dc  cxcus.  tut.  Tertullianus  in  Apologetico  :  Nobis  ve- 
ro  homicidio  severiter  interdicto, ctiam  conceptura  utcro  ,  dum  ad- 
huc  sanguis  in  hominem  delibatur  ,  dissolvere  non  licet :  horaicidii 
festinatio  est ,  prohiberi  nasci  ;  nec  refcrt  uatam  quis  eripiat  ani- 
raam  ,  an  nascentium  disturbet :  homo  est  ,  et  qui  est  futurus,  ct 
fructub  hominis  jam  in  semine  est. 

(22)  In  pecuniam  legafcira.  vid.  Cuj.  4-  "/«^.  36.  in  fin. 

(23)  Quod  ex  re  alterius  ,  quamvis  testatoris  voluntate  ac  judi- 
cio  ad  heredem  pervenit,  in  Falcidiam  non  imputatur. 

(24)  /.   I.  5*  2.  Supr.  de  uulgar. 

(25)  /.5o.  infr.  h.  t.  Retineri  hic  intelligc  Icgata,  quce  apud  he- 
redcm  ipsum  remanent ;  qualia  sunt,  et  quse  vcl  ab  initio  non  con- 
stiterunt ,  vcl  quoe  postea  deferuntur. 

(26)  Puta  per  contra  tabulas  ,  vel  querelam  inofficiosi. 

(27)  /.  4^'  5*    '•  ^upr.  de  cond.  et  dcmonstr. 

(28)  Appellatio  si^pendit  sententise  effcctum ,  /.6.  5-  »•  ^npr,  de 
his  ,  qui  not.  hinc '  vidcri  potcst  pars  haec  obligata  quodammodo 
fuisse  in  bonis  defuncti. 

(29)  Hinc  vidcri  potesl ,  partem  illam  perire  heredi. 

(30)  Ut  /.  ult.  supr.  de  his  ,  qui  ejfud.  vel  dejecer. 


39 


D     I     G     E     S     T     0     R    U     M 


aliud  in  his  .    qui   sub  codem    tecto  fiarunl  ,  cuin  doiui- 
11  us  a  faiuilia  necaretur. 

§.  5.  Quod  vulgo  dicilur  (i)  ,  in  tahulis  parris  (2)  ei 
filii  unaiii  (3)  Falcidiarn  servari  ,  f|uain  poleslalem  lia- 
beat  ,  videndum  cst.  Quanwis  cniin  substilutus  ,  qucc  a 
pupillo  rdicta  (4)  sunt  ,  cum  filius  heres  exslitit  ,  ut 
aes  (5)  alienum  quodlibel  debeal:  tamen  propter  ea  ,  quaj 
data  sunt  tabubs  secundis  (G)  ,  contvibulioni  (y)  locus 
esr.  Stcundum  qua;  poterit  evenire  ,  ne  subslitutus  quic- 
quam  retiueat  ,  vel  ul  (B)  longe  plus  babeat  quarla;  pa- 
ternae  hereditatis.  -f-  Quid  (9)  ergo  ,  si  non  sulFiciat  pu- 
pilli  hcredilas  legatis,  cuin  palris  suffecisset?  De  suo  qua- 
drante  (10)  nimiruni  dabit  substitulus  :  quoniani  pater  le- 
gavit  de  suo  :  nec  ad  rem  pertinet  ,  quod  ex  nullo  testa- 
menlo  prxstalur  ultra  vires  patrimouii ,  cum  in  hac  par- 
te  juris  legata  ,  quae  tabulis  secundis  (11)  rehnquuntur  , 
quasi  pi-iniis  sub  conditione  rchcta  inteUigunlur. 

5.  6.  Si  filio  suo  duos  substitueril  ,  et  alterius  portio- 
nem  oneraveril,  traclari  solet  ,  an  ex  persona  sua  Falci- 
diam  possit  inducere  substitutus  ,  fjuam  pupillus  non  ha- 
beret ,  vel  uuus  pnpilh  substitutus  ?  et  fiacde  quis  dixerit 
consequenter  prio)ibus  ,  quae  de  patrimonii  ratione  dicta 
suut ,  non  esse  Falcidiae  locum  :  et  ultra  vires  porlionis 
conveniendum  alterum  subslitutnm  :  Sed  verior  esl  diver- 
sa  sententia ,  perinde  huic  quartam  rehnquendam  existi- 
mantium  ,  atque  ita  si  patri  heres  extitis&et  :  ut  enim  o- 
pes  (i2)pa(ris  et  contribulio  legatorum  inde  capiunt  et  for- 
jnam  et  originem  ,  ita  plures  subslituti ,  subducta  persona 
pupilH  ,  revpcandi  sunt  ad  intellectum  institutionis.  -|- 
Quid/tamen  dicemus  de  altfio  snbstituto,  qui  non  est  one- 
ratus  :  si  forte  nondum  legata  pupillus  a  se  relicta  solvit, 
et  aliquid  ultra  dodrantem  sil :  in  onuiibus  et  ipsum  FaJ- 
cidiam  habiturum  ?  At  quin  quartam  habet  :  neque  ideiu 
patiatur  instiluti  comparatio.  rur^us  si  negemus  ,  ahud  , 
aperte  quam  quod  vulgo  probatum  est  ,  respondelur.  Ita- 
que  varietas  exislet  :  ut  is  quidem  ,  qui  proprio  nomine 
oneralus  est,  velut  institutus  desideret  quariam  :  alter  au- 
tem  ,  qui  non  est  oneratus  ,  ut  substitulns  ,  lic-t  portio 
largialur  ejus,  non  in  soJidum  convenialur  propti-r  calcu- 
li  confusionem.  Huic  consequens  est  ,  ut  si  pupillo  de 
Falcidia  caulum  (i3)  fuit,  duobus  committatur  stipulalio: 


vidtlicel  in  eani    quanlitalom.,  quam  unuv|uisqiis  slbi  ro- 
tinere  potuisset. 

§.  7.  Qu.Tsilum  est ,  si  quis  pupilo  cohn-edem  substi- 
tuisset:  queinadmodum  legis  E\ilcidiae  ratio  iaquiri  debeat, 
et  quale  est  ,  quod  vulgo  diceretur  ,  lcgatoruin  rationem 
separandam  ?  Dixi,  quantum  ad  legala  !^  quae  pater  a  fi- 
lio ,  itein  a  substituto  reliquit ,  nullam  fieri  posse  separa- 
tionem  5  cum  communi  calculo  subjiciantur  ,  et  invicem 
inducant  (i^)  contributionem  :  sed  legata  ,  quae  ab  insti- 
tuto  exlero  data  sunt ,  permisceri  casteris  non  oporlere  : 
ideoque  quartam  pupillo  datae  portionis  habere  substitu- 
tum  ,  quamvis  suam  porlionem  habeat ,  ut  inslitutus  5  et 
aliain  causam  esse  ejus  ,  qui  ex  variis  porlipnibus  heres 
scriberetur  :  ibi  enim  legatorum  confuudi  rationem  noa 
minus ,  quam  si  semel  fuisset  nuncupatus  ex  ea  porrione, 
quae  conficeretur  ex  pluribus  ;  neque  referre  ,  pure  saepe , 
an  sub  diversis  conditionibus  sit  lieres  inslitutus. 

^.  8.  Si  quis  ejcheredato  fdio  substiiuit  heredera  in^ti- 
tutum  ,  et  ab  eo  tabidis  quoque  secimdis  legaverit  :  ne- 
cessario  ratio  confundetur.  cum  ideo  legata  valere  (i5) 
dixerit  Juhanus  a  sul^tituto  relicta  ,  quod  idem  patri  he- 
res  exsliierit. 

Si  credilor  snccessernt  debitori. 
12.  Idem  [  lib.  3o.   Qua^sliouum  ]. 

ST  debitor.,  creditore  herede  insiituto,  petisset  (16),  m 
in  ratione  legis  Fcdcidioe  ponenda  creditum  srmrn  le- 
gatariis  reputaret  (17)  :  sine  diibio  ratione  doH  (18)  mali 
exceptionis  apud  arbitrum  Falcidiae  defuncti  voluntas  sar- 
valur  (19).  * 

De  tacito  fideicemmisso. 
x3.  Idem  [  lib.  37.  Quae.slionum  ]. 

SI  tacilum  fideicommissum  (20)  servus  injiKigente  aomi- 
no  .susceperit  ,  habitururn  eum  legis  Falcidiae  b;  iiefi- 
cium  ,  quia  parere  (21)  domino  debuit ,  constitutum  est. 
Idemque  piacuit  in  filio  ,  qui  fuit  in  patris  potestate. 

Aii  dos  imputefur  in  Falcidiam.  i.  De  onnre  retentiv- 
nis  omittendce.   2.  De  tahulis  pupillaribus . 

14.  Idem  lib.  9.   Responsoium. 

PAter  (22)  flliam,  quae  a  viro  diverterat,  lieredem  pro 
parte  iustituit  (28)  ,  et  ab  ea  petiit,  lU  fratri  el  co- 


.'(i)  7.  80.  m  pr.  H  fm.  Infr.  h.t.  L  i.  $.  i.  Infr.  si  cui  plus 
.qunm  per  lcg.  Falc. 

(2)  Quarum  illae  principales ,  hse  secundse  dicunlnr.  scripsi  ad  /. 
II.  supr.  test.  queinadm.  aperianUir. 

(3)  Una  Falcidia  in  duplicibus  tostamentis  scrvatur.  jFit  et  in 
cisdcm  legatorum  et  bonoruin  coMtributio  :  in  Falcidia  in  eis  de- 
trahenda  niortis  paternas  tempus  inspicitur  ,  bonorujc  augmentum 
vel  diminutio  post  contingens  lcgatariis  ncc  prodest ,  nec  noret. 

(4)  Lcgata.  Goth,  Yid.  Donnell.  8.  c.  23.  Duaren.  hoc  tit. 
cap.   8.  Cuj.  lib.  4-  obs.  34.  Govean.  hoc  loco.  hm. 

(5)  Substitutus  pupillo,  bocloco  lcgata  a  pupiMo  rclicta  intcgra 
so'vit;  qua;  ab  eo  relicta  non  solvit ,  sed  contwbutioni  locus  est. 

V6)     /.    18.  5.   1.  supr.  de  test.  milit. 

(jf)  Contributio  S\t  heredi  a  legatario  ,  ut  hic.  et  Z.  14.  $•  i. 
h  i5.  /.  3o.  5.  8.  /.  79.  {/i/r.  eod.  Contributio  «^niui  ostendit  , 
quantuni  cuique  dcbeatur. 

(8)  Ycbit.  Hal.  quod  improbat  Cujac.  4-  o**-  34-  infin. 

(9)  ^/.  quid  cnim.   Govean. 

(10)  Hoc  Tcrbum  ,  quadrante  ,  cxpungit  Govean.  hic.  Cujacius 
•vero  defendit  ,  t\.  obs.  34.  ^ 

(11)  Id  est ,  pupillaribus.  dixi  ad  /.  11.  supr.  test.  quemadm. 
apcriant. 

(12)  XJt  enim  opus.  Hal.  ut  cnim  confiuio  patrimonii ,  Ranco- 
netus,  ct  post  eum  Balduinus  tractatu  ad  legem  Falcidiam.*  ut  enim 
opes  patris  lormam  capiunt,  ct  origincm ,  ct  inik  contribulio  lcga- 


toruni,  ita  etc.  Govean.  hic.  \\i  sit  sengiis,  ut  in  dupHcibua  tabuhs 
opcs  ct  bona ,  de  quibus  legata  rcHnquuntur  et  pr.-cslautnr ,  capiunt 
patrisforraam  (  dicuutur  namque  patrinionium  )  et  originem  (  quia 
a  tcstatore  proficiscuntur  ):sic  inde  contributio  legatorum  nascitur, 
quod  absurduin  sit  separari  legatorum  rationem ,  quae  c.\  iisdem  ho- 
nis  relinquuntur. 

(i3)  Ut  /.  3i.  Infr.  h.  t. 

(i4)  /.  ^78.  in  fin.  infr.  eod. 

(i5)  Tmo  noa'valent.'/.io3.5W^r.ofe/«!5r.3. /.77.5.31.  supr.dt  l«s;.l. 

(16)  /.  6.    C.  de  hered.  act. 

(17)  Et  sic  ut  coiupcnsarct  sibi  debitum.  /.85.  SHpr.  de  legat.i. 

(18)  Vide  quffi  scripsi  ad  /.   23.  infr.  h,  t.  , 

(19)  Nam  in  iniponcnda  rationc  legis  Falcidiae  CTcditor  hercs  a 
dcbitore  iiistitutus  ,  snum  rrcditum  detrahit.  /.  6.    C.  h.  t. 

(20)  Hic  Govcaiuis  scribit,  legata  incapaclbus  ad  fisciim  pcrtiBc- 
re  ,  et  in  cis  fiscum  Falcidiam  pati :  quo  nominc  reprcbcnditur  .» 
Cujac.  7.  obs.  3i.  infr.  nod. 

(21)  Adde  /.  lo.  iVj  /in.  Supr:  de  hi.i  ,  quce  ut  iiuiign.  vid-.  /. 
37.  siipr.   ad  leg.  Jquil.  l.    i^.    infr.  adleg.Corn.de/idsis. 

(22)  FalcidisD  non  imput.iutur  data  intcr  vivos  filio  a  i>atre  vcl 
cxtraneo  ,  dotis  vcl  donationis  causa  :  luijusmodi  eniiu  res  a  patr.- 
raonio  donatoris  cxccptae  fuerunt.  v.  Grass.  J.  Falcidia.  qu.    16. 

(33)  V.  Ripa. ad  l.  in  quartam.  num.  29.  cum  seq.  inCr.  eod. 
Lanccl.  Polit.  ad  t.  fiUiini  quem.  C.fam.  ercisc.  num.  6i.  el  \hi 
Corasium  num.  93.  Mud. 


hercdi  suo  portionem  hcreditalis  acccptam  , 
rcstiliierct  ;  acLuissa  conipensalione  dotis  in  Falcidiae  la- 
tionc  :  Si  pater  dotem  conscnticnie  (i)  fllia  non  pelisset, 
Falcidiam  f[uidem  jure  (2)  liereditario  ,  dotem  (3)  au- 
tem  jure  propiio  (4)  filiam  habiiuram  ,  respoudi  :  quia 
dos  in  liereditale  palris  non  inveniretur  (5). 

^.  1.  Avia  uepotibus  beredibus  institutis ,  fidciconimisit, 
ut  emissa  (6)  reienlione  (7)  ,  ^ice  per  legem  Fakidiam 
ex  alio  (8)  testamcnto  cumpetebat  (9)  ,  solida  legata 
froirihiis  ,  et  coheredibtis  sohrrent  :  Recte  (10)  datum  fi- 
deicommissura  respondi  ,  sed  hujus  quocpjc  onus  in  con- 
trilHitionem  (11)  venire. 

§.  2.  Duobus  (12)  impuberibus  substitutum  ,  utrique  (i3) 
lieredem  existentem  ,  in  allerius  hereditale  Falcidia  non  uti 
eonvenit ,  si  de  bduis  alierius  impuberis  onartam  partera 
heredkatis  patris  ,  quae  ad  filios  pervenerit ,  reiineat. 

§.  3.  Quod'  si  [  frater  fratri  (i4)  ]  Ifgitimus  heres  ex- 
tilit,  et  impuberi  suprcmo  substitutus,  portio  quidem  pa- 
ternorum  bcnorum,  qnam  intestatus  puer  acccpit ,  rationi 
Falcidiae  non  couiundetur ;  sed  quartam  ejus  tantum  por- 
tionetn  subslitulus  relinebit  ,  quam  impubes  acccpit  ,  qui 
substitulura  habuit. 

De  mortis  caiisa  donat:one.  1 .  De  stipvhtione ,  ne  Fal- 
cidia  utatur.  2.  De  affhids  legatis.  3.  Si  creditor  succes- 
scrit  debitori.  5.  De  donatione  inler  firum  et  uxorem.  6. 
De  fruclibus.  7.  De  fideicommisso  portionis  supplendoa 
gralia.  8.  De  mtimatione  testatoris. 

i5.  Idkm  lib.   i3.  Responsorum. 

QUod  (i5)bonis  jure  Falcidia?  contribuendum  (16)  est 
a  debilore  ,  cui  mortis    (17)  causa  pacto  (i8)  debi- 
tum  remissum  est  ,  in  factum  (19)  concepia  replica- 
tione  (20)  rctinebitur. 

5.   1.  Frater  ,    cum  heredem  sororem  scriberet  ,  alium 

(i)    Dixi  ad  TJIp,  6.  5.  4. 

(•/)  Falcidia  jura  hcieditario  rctinetur,  ut  hic.  ut  ct  jurc  tosta- 
iQculi.  /.  42.  supp.  de  vul§.  Cur  ita?  diii  ad  /.  3o.  suvv.  dc  act. 
tnlpt.  '^ 

(3)  Dos  mulicris  cst  proprium  patrimonium  ,  etiam  si  sit  in 
jatns  lolcslate,  ut  hic.  ct  /.  4.  Infr.  de  coUatione.  /.  denique.  S. 
etg6.  supr.  cle  minorib. 

,  C^),'^-  ^-  3.  5.  5.  supr.  de  minnrib.  l.  16.  supr.  de  relimos.l. 
4.  uijr.  dc  collat.  hmc  coUige  ,  Quaj  cxtra  «ausam  tcstamenti  ca- 
].iuntm  ,  in  Fnlcidiam  nou  imi  ulari.  Imo  ,  dos  i-nuaitam  impu- 
latur  ,  /.  ag.  C.  ae  ,ncjj:  a  lilia  alterutro  coillHib&sc  debct.  /. 
22.  5.  3.  suvr.  soliuo.  '  ^ 

(5) 


LIBER    TRIGESIMUSQUINT¥S. 

deducta  sexta 


3.  supr.  soluio. 
Atqui  dotem    pater  gravare   potest.   /.    ult.  J^.  supr.  de 


Kepotes  rogare  non  pos»„mus  , 
^  id.  quae  scripsi  ad  /.  g3.  infr 
ralcidiam  dcdnr^  «-r  ^^.♦..^    ;,.„ 


ne  Trehelliana  utautur. 
.  /..  t. 


lcga 

(:) 

(8)  xciii,iuiara  ucuuci  ex  nostro  testamenlo  prohiLcrc  non  pos- 
sumus  ;  rx.  ahino  ,  possumus. 

(9)  Rcs  enim  hcrcdum  legari  possunt. 

«.,.t  ;.    .^!!  ,™"'"  lcgarepossumus:  scd  tamen  ejus  fidcicommissi 
ams  lu  coulnhutionem  venit. 

^/"i  ^"„"^'?"^  icgis  poncuda  lenata    omnia  contribuuntur  ,  Loc 
.^h;.    viH^  f  tcstalor  de  suis    honU  reliquit ,  ct  qu»  de  homs  hc 

C'?)  /.42.  Supr.  de  vu!i(ari. 

(i3)  Si  j.lunhus  uuus  sul^stitntus,  uti-ique  dircoto  succcdijt,  con- 
;^ml::^JSr£^'=  "'^"^   ^'  ^^^^   directo,  aUerl  per  conscquen- 

04)  Rlortuo  s<;ih  inlra  puhertatcm. 

(1.5)  Al.  (jnod  de  honis. 

(iC)  Vid.;  /.   ,4.   ,j.  3.  Supr.  h.  t. 

(17)  Dojialioiits  mortis  causa  refcnmtur  in  cumulum  iKJuorum, 
ut  i"<lc  ialcidia  detrahatur.   Goweanus. 

(,8)  Dc  non  ict.ndo  vide  /.  82.   infr.  eod. 

(19)  A!),y>,Mu-iiKtor  sic  in  Cxlossis  Philoxem.  vidc  Thophil.  /?;- 
siuut.  de  ncept.  RepUcatio  iq  factuxu    respondct  ciccptioni  iii  lii- 


ab  ea,  cui  donatum  volebat,  stipulari  ciiravit  (21)  ne  (22) 
Fcdcidia  iitentur  ,  et  ut  certam  pccuniam  ,  si  contra  fe- 
cisset  ,  prcnstaret.  privatorura  (23)  cautione  legil)us  (2^) 
nou  csse  refragandum  constitit  :  et  ideo  sororem  jure  pu- 
bhco  retentiouem  habituram  (2 5)  ,  el  actionem  ex  stipu- 
latu  denegandam. 

5.  2.  Non  /26)  idciifco  minus  Falcidiae  rationem  iii 
cajteris  annuis  (27)  legatis  admilti  visum  est  ,  quod  pri- 
mo  ac  secundo  anno  ,  siue  ulla  detractione  fuissent  lega- 
tario  soluta. 

§.  3.  Quod  avus  ex  causa  tutelae  nepoti  debuit  (28)  , 
cum  avo  nepos  solus  heres  extitisset  ,  ratio  Falcidije  si 
poneretur ,  in  aere  alieno  bonis  deducendum  respondi :  nec 
ad  rem  pertinere  ,  quod  heredem  avus  ,  idemque  tutor 
rogaverat  (29)  ,  ut  si  sine  liberis  ante  certam  setatem  de- 
cederet ,  tam  hereditaria  ,  quam  propria  bona  restitueret: 
non  enim  ex  hoc  hereditatera  debito  compensatam  videri, 
cum  vel  ideo  maxime  declaretur  ,  non  esse  compensalio- 
nem  factam ,  quoniam  heredem  suum  habere  propria  bo- 
na  defunclus  osiendit.  "Y  Plane  si  conditio  fideicommissi 
fuerit  impleia  ,  fructus  hereditatis  post  mortem  avi  per-' 
cepti  ,  pari  pecunia  debito  tutelae  compensabuntur  :  sed 
quartam  heres  nepotis  de  bonis  (3o)  duniaxat,  quae  mo- 
riens  avns  reUquit ,  retinebit. 

§.  4-  Cum  fldeicommissum  ex  voluntate  matrls  a  patre 
moriente  debitum  filio  pater  hereditate  sua  ,  quam  in  fi- 
hum  conferebat  compensari  voluit :  quod  liHo  debelui  , 
si  ratio  Falcidiae  poni  coeperit,  fini  (3i)  quadrantis  queni 
ex  bonis  patris  cum  effectu  percepit  ,  compensabitur  ,  at- 
que  ita  superfluum  reris  aheni  dodranti  tantum  detrahetur. 

§.  5.  Ex  donatiouibus  (3^)  in  uxorem  collatis  ,  quod 
heres  ejus  reddere  vii'o  cogitur  ,  in  bonis  mulieris  non 
erit :  nam  ita  fit  locupletior  ,  ut  tanto  pauperior  esse  vi- 
deafur  :  quod  autem  heres  inde  minuit,  viro  non  (33)  perit. 

ctiim.  /.   ,4.  /.  23.  infr.  de  excep.  ubi  dixi. 

(20)  V.  /.   22.  infr,  h.  t. 

(21)  Sensus  est,  quemadmodum  testamento  vetari  Falcldia  sccun- 
dum  rcgulam  juris  antiqui  non  potest ,  ita  conventione  aUigari  he- 
res  nnn  potcst  ,  vivo  testatore ,  ne  Falcidia  utatur.  vide  Cujac.  ad 
Nos'cn.   I.  , 

(22)  Falcidiae  detractionem  ollm  non  potuisse  prohiheri  a  testa- 
tore  ,  lioc  cst  ,  detractam  fuisse  contra  teslatoris  voluntatem  ,  Jiinc 
colUglliir.  hodic  potest  prohiheri  :  de  quo  vide  Authent.  sed  cum. 
testator.  C.  ad  leg.  Falcid.  vide  Manticam.  9.  de  conject.  i3. 
num.  3. 

(23)  Vide  /.   30.  supr.  de  religiosii. 

(24)  /•    i3.   C.  ds  tcstament. 

(25)  Hodie  non  hahct.  Novell.  i .  cap.  2.  Nam  si  Falcidia  tesla- 
nicnto  prohiberi  potest,  eldem  potest  et  inter  vivos  renunciari  ,  /. 
40.  supr.  de  pactis.  Sed  in  d.  l.  ^6.  non  diciliir  legatarius  satis- 
dalionem  remisisse  vlvo  testatore  ,  sed  hoc  potiiis  ,  a  legatario  non 
minus  hcrcdl  eam  satisdationem  remitti  posse,  quam  a  testalore. 

(26)  Hodle  allud.   Novell.   1.  cap.  3; 

(27)  Non  ea  sunt  annua  ,  quae  annua  ,  hima  ,  Irima  dle  relin- 
qunntur,ut  sentit  hic  Gov.  undc  et  eo  nomine  reprehenditur  a  Cuj. 
7.  ohs.  20. 

(28)  /.  6.   C.  h.  t. 

(29)  Ilaec  rogatio  videtur  inducere  conjecturam,  nepotem  ab  avo 
tcstatore  rogatum  :  ut  quod  ex  rcllquatione  tntelse  avus  (lchebat  , 
compensarct  cum  heredltate  ,  quam  accipit :  nec  antc  omnia  dedii- 
cerct  ,  nt  a'S  alienum  ,  /.  5/  debitor.  supi:  eod.  imo  ex  his  verbis; 
propria  iona  coUigitur  ,  avum  noluissc  ut  compensatio  crediti  fic- 
rel  cum  hcrcditate.  Gozad.  cons.  io4-  Cravctta  cons.  16.  Kota  de- 
cis.  3.  Paris.  cons.  1.  //.  90.  cum  seq.  lil>.  3.  Soc.  Jiinior  coits. 
5j.  n.  II.  et  14.  Idf.  3.  Koland.  a  Valle  cons.  Gj.  num.  24.  lib. 
a.  Mod. 

(3,-.)  /.   5?,.   5.   5.   infr.   ad  SC.    Trchrll 

(3i)  Dc  Ijoc  hiqucndi  genere  v.  /.    i<).  supr,  de  compenscti 

(.'»2)  -\(lde  /.   32.  sjipr.  de  donat.   inter  vir. 

(j3)  Pioindc  hcrci  marito  id  i-rceslare  teiichitur. 


33 


DIGESTORUM 


§.  6.  Fruclus  prsediorum  sub  conditione  verbis  fidei- 
ooininisii  relictos  ,  in  causain  fideicominissi  non  deductos 
heies  iu  ratione  Falcidiac  sic  accepto  facere  sibi  cogitur  , 
ut  ({uartam ,  [et]  quartae  fruclus  ex  die  mortis ,  bonorum 
quaj  morfis  temj^ore  fuerunt ,  habeat.  Nec  ad  rem  perti- 
uet ,  quando  Falcidia  Lex  admissa  sit :  nam  etsi  maxime 
post  implotam  conditionem  fideicoinmissum  locum  habere 
coepit  ,  tamen  ex  die  mortis  fructus  (i)  quadrantis  apud 
heredem  rehnqui  necesse  est. 

5-  7'  Fideicommissum  portionis  supplendge  gratia ,  pro 
qua  matrem  fifius  heredem  instituit  ,  eidera  matri  datum 
ratioue  Falcidiaj  minuitur  :  et  eam  pecuniam  raater  su- 
pra  (2)  quartam  poriionis  sune  percipiet. 

§.  8.  Quarta,  qux  per  legem  Falcidiam  retinetur.  aesti- 
inalione  (3)  quam  teslator  fecit  ,  non  magis  miaui  (4) 
potest  (5)  ,  quam  auferri  (6). 

»  -.'^       De  Falcidia  ab  initio  non  detracta. 

16.  Sc,5:voLA  lib.  3.  Quaestionum. 

SI  ex  pluribus  rebus  legatis  heres  quasdam  solverit  (7), 
ex  rehquis  Falcidiam  plenam   per    doU    (8)  exceplio- 
nem'  retinere  potest  ,  etiam  pro  his,  quae  jam  data  sunt. 
5.   1.  Sed  etsi    una    res   sit  legata  ,    cujus  pars  soluta 
«it:  ex  reliquo  potest  plena  Falcidia  retineri. 

De  testamento  militari  ,    et  codicillis  post  missionem 

factis. 

17.  Idem  lib.  6.  Quaestionum. 

ST  post  missionem  (9)  faciat  codicillos  miles  (10)  ,  et 
inira  anuum  decedat  :  ex  testamento ,  quod  in  mili- 
lia  jure  militaii  fecit ,  plena  (11)  legata  ;  ex  codicillis  , 
habita  (12)  Falcidise  ratione,  prsestari  debere  dicitur.  sed 
res   ita  expedielur  :   si  cuni    quadringenta  haberet  ,  testa- 


mento  quadringenla ,  codicillis  centum  legaverii ,  ex  quia- 
ta  parte  (  id  est  ,  octoginta  ,  quae  ad  legalarium  ex  co- 
dicillis  pervenirent ,  si  Falcidiam  non  paleretur  )  quartam 
(  id  est  ,  viginti  )  heres  retinebit. 

De  castrensi  peciilio.  De  mortuo  apud  Jiostes. 
18.  Paxjlus  lib.   11.  Quaestionum. 

Flliusfamihas  (t3)  ,  qui  (i4)  militaverat,  decedens  pa- 
ti-is  sui  fidei  commisit  codicillis  (i5)  ,  ut  peculiurn 
suum  castrense  Titio  post  mortem  restitueret  (16).  Qase- 
rebatur  an  (17)  ut  heres  (18)  quartam  deducere  possit  ? 
Dixi  ,  legem  Falcidiam  inductam  (19)  esse  a  Divo  Pio 
etiam  in  intestatorum  (20)  successionibus  propter  fidei- 
commissa  :  sed  in  proposito  nec  hereditatem  (21)  esse  : 
quamvis  (22)  placeret  mihi ,  extraneo  herede  instituto  , 
fieri  hereditatem  aditione  ejus  ;  nam  cum  apud  patrem 
remanet ,  jus  pristinum  durat ,  et  peculium  est.  nec  huic 
contrarium  est ,  quod  iu  testamento  ejus,  qui  apud  (23) 
hostes  decessit ,  exercetur  Falcidia  :  nam  fictio  legis  Cor- 
neliae  et  hereditatem  et  heredem  facit.  sed  me  non  dubi- 
tare  ,  quin  debeat  id  quoque  indulgeri  legis  (24)  benefi- 
cium  ,  si  quidem  [  quasi  (25)  ]  patrisfamiliae  bona  re- 
stituere  cogitur  ,  et  heres  scriptus ,  omissa  ex  testameato 
aditione  ,  exemplo  Edicti  legatorum  nomine  convenietur. 
5.  1-  His  consequens  erit  ,  ut  ^  si  ex  fructibas  medio 
tempore  quartam  ,  et  quartae  fructus  (26)  habuerit  pater , 
etiam  Trebellianum  Senatusconsulium  inducamus  ,  et  uli- 
les  actiones  exerceri  possint  ,  fialque  herediias  (27)  po»t 
restitutionem. 

De  venditiom. 

19.  Sc>EV0LA  lib.  8.  Quaestionum. 

SI  dignum    decem    (28)    fundum  damnetur  heres  quiu- 
que    vendere   (29)  :   sine    dubio    quinquo   (3o)  eruat 
imputanda  (3x)  Falcidiae  (32). 


(i)  l.  17.  C.  h.  t. 

(2)  /.  22.  5.  2.  infr.  ad  SC.   Trehell. 

(3)  /.  81.  5-  si  libcrt.  4-  supr.  de  leg.   l. 

(4)  l.   27.  infin.  infr.  h.  t. 

(5)  Hodie  polest,  Noi^ell.   1.  cap.  2. 

(6)  Augeri. 

(7)  "P^}  et  eidexn  legatario  sc.  arg.  l.  i5.  ^.1.  supr.  eod.  idqtie 
siDe  diniinutione  ,  ac  integre  ;  ideoque  non  cst  mirum  ,  Novelt.  i . 
cap.  3.  vetari  Lcredcra  uni  legata  integra  ,  aliis  non  integra  solvc- 
re  ;  est  enim  ejus  divcrsa  ab  hac  legc  species. 

(8)  Vid.  /.   22.  Infr.  h.  t. 

(9)  Alias,  antc  missionem  facti  a  milite  codicilU  ad  Icfem  Fal- 
cidiam  non  pertinent. 

(10)  /.  92,  /.  ult.  irifr.  eod.  l.    17.   18.   19.  Supr.  de  test.  mitit. 

(11)  In  mililis  testamento  logi  FalcidicE  locus  non  cst.  /.  i.  ^, 
la.  Infr.  tit.  prox.  l.  i.  ^.  18.  infr.  ad  SC.  Trebell.  l.  la.  C. 
de  testam.  milit. 

(12)  Dixi  ad  /.   12.   C.  de  test.  milit. 
(i3)  V.  Langcbekiura  cap.  27.  annolat. 
(14)  Et  sic  vetcranus. 

(i5)  Nullo  testamento  facto  ,  atque  ita  intestalus  fllius  patrem 
rogat ,  ut  mortuus  restitnat  peculiura. 

(16)  Morijtur  pater,  ejus  heredibus  peculium  condicitur,  quartam 
rctinere  volunt. 

(17)  Pater  sc. 

(18)  i^ilii. 

(19)  Quia  legis  Falcidigs  verba  ad  tcstatorcra  tantum  «ucccssioncs 
pertineni.. 

(20)  Falcidia  propric  ad  tcstamcnti  caiijam  pcrtinet;  ti-aliitur  ta- 
mcn  et  ad  causam  intcstati ,  ut  hic.  sic  lox  Glicia  propric  pcrtinct 
ai  testamenta  jtrahilur  tamca  ad  codicillos  factos  ab  intestato.  vide 
Cujac.  iVoc.    18. 

(2i)»ld  cst  ,  pcculiura  ,  de  quo  agitur  ,  non  fuit  «pud  patrem 
tanquam  Uereditas ,  qui  peculiura  apud    se  relinuit  jure  potestatis  : 


id  enim  patii  licet,  quoties  fillus  jure  suo  non  ntitur.  /.  ij.  infr, 
de  castrcnsi.  non  est  etiam  hereditas  :  ergo  nec  detrahctar  qcurta , 
quia  quarta  tantum  dctrahitur  ex  heieditate. 

(22)  Id  est  ,  non  suflicit  Glium  de  peculio  aistrensi  testatum  es- 
se,  ut  peculium  cjus  censeatur  hereditas:  neccssc  est  enim  pratci- 
ea  ,  ut  adcatur  cx  testamento. 

(23)  /.  I.  5.   I.  supr.  h.  t. 

(24)  Falcidiae  scilicet  iuductae  a  Divo  Pio  in  «ucccttionibus  in- 
testatorum.   ^^^ 

(25)  Sensi4PRf  patcr  quasi  legitimus  hercs  filii  restiluil:  mcn- 
to  igitur  qyosi  hercdi  legitimo  legis  Falcidiie  bcncficium  ei  indul- 
gebitur. 

C26)  /.  58.  5.  5.  infr.  ad  SC.   TrebeU. 

(27)  Peculium  castrense ,  quod  fuit  apud  patrcm  noa  ut  Btrcdi- 
tas  ,  post  restitutioncra  cjus  a  patre  factam  ,  heralitas  ocas*:tur, 

(28)  Si  fundura  dignum  dccom  ,  Ik  rcs  quinquc  vend^re  jassus 
sit ,  quinque  legata  inlclliguntur.  \i(lc  /.  qui  fundum.  87.  in/r.  /i. 
t.  Nam  cum  cx.  fundo  digno  decom,  licn-s  a  lcgatario  prctii  ni)nii- 
ne  quinque  accipit ,  altera  quinquo  fautura  sunt  in  Icgat.o.  Proiu- 
de  ,  et  de  his  quinquc  hercs  Falcidiam  d<  trahct ,  ut  detiahcre  so- 
lct  ex  aliis  Icgatis.  Quod  si  hercs  fundum  iqno  prctio  vcoilerc  da- 
mnetur  Titio  ,  utile  crit  legatum :  cum  fortc  Titio  cxpedLit,  ctLira 
aequo  pretio  fundum  conscqui  vclut  vicinum ,  vel  a  majoribus  altc- 
ri  rclictum.  /.  etsi  wquo  pretin.  66.  suvr.  dc  l^^gut.  t.  Aa  tx  hoc 
logato  Falcidiain  hcres  deducet?  minimc  ,  cum  nihil  dc  suo  t«{st«- 
tor  croget. 

(29)  Legatum  est  utile.  /.  66.  Supr.  de  l^.gat.  t.  Quid ,  ii  rem 
dignam  quinque  jussus  sit  heres  deccm  ciaere  ?  vidc  /.  3o.  5-  '• 
Infr.  h.  t. 

(30)  Quae  scilicet  prelii  loco  hcres  accepit. 

(3i)  Cur  hoc  pretium  in  Faloidiam  impul  itur  ?  loco  rci  ocdit. 
(32)    Reliqua  quinquc  legatum    iutelll.Muilur.  /.   3o.   S-   '•  /    6i- 
/.  87.  Infr.  h.  t. 


LIBER   TRIGESIMUSQUINTUS. 


33 


Si  legetur  domino  heredis^ 
20.  Idem  lib.  9.  Quaestionuin. 

SI  a  (1)    servo  (2)    meo  herede  insliiulo  mihi  legetur  , 
et  mihi  adquiratur  hereditas  :    negat    (3)  Mfecianus  , 
id  legatum  in  Falcidia  computari :  quia  non  debeatur  (4). 

De  naturali  obligaiione.   1.  De  domino  et  servo  cohere- 
dibus  et  legatariis. 

21.  Paultjs  [  hb.  12.  Quaesiionum  ]. 

SI  pupillus  ,  cui  sine  tutore  auctore  decem  mutua  data 
sunt  ,  legatum  a  creditore  meruerit  ,  sub  hac  condi- 
tioue  ,  si  dccem  quce  acceperit  ,  heredi  reddiderit  :  una 
«umeratione  et  implet  conditionem  ,  et  liberalur  nalura- 
\  li  (5)  obligatione  (6)  ,  ut  etiam  in  Falcidia  heredi  im- 
^  putentur  :  quamvis  non  imputarentur  ,  si  tantum  condi- 
lionis  impJends  causa  data  fuissent.  Adeo  autem  et  solve- 
re  videtur ,  ut  repudiato  legato  ,  vel  Sticho  ,  qui  legatus 
est ,  mortuo  ,  nihil  repetere  possit. 

5.  1.  Si  ego  (7)  ,  et  servus  meus  heredes  instituti  si- 
mus  ex  diversis  partibus ,  nec  a  servo  erogatus  dodrans 
his  ,  quibus  a  me  legatum  est:  contra  Falcidiam  proderit 
quod  ex  portione  servi  ad  me  pervenit  supra  Falcidiam 
ejus  portionis.  Ex  coulrario  si  servo  meo  servus,  et  mihi 
decem  lcgata  fuerint  :  servi  Falcidia  ex  decem  milii  le- 
gatis  noa  lenetur  ,  exemplo  eodem  Falcidiae  (8)  :  nam 
quartam  retineo  ex  persona  (9)  servi  ,  quainvis  de  mea 
portione  niliil  exhaustum  sit. 

De  pnelegaio.  i.  De  legatis  ab  herede  ,  et  fideicom- 
misso  a  doniino  heredis  relictis.  2.  Si  servus  doniino  sub- 
stitualitr.   3.   De  debitore  ,  qui  non  est  solvendo. 

22.  Idem  hb.  17.  Qugestionum. 
IVfEsennius  Apollinaris  Juho  Paulo.  Ex  facto  ,  domine., 
LS  species  ejusmodi  incidit  (10):  Titia  filias  suas  tres 
numero  a?quis  ex  partibus  scripsit  heredes  ,  et  a  singuhs 
legata  inviccm  dedit  ,  ab  una  tamen  ita  legavit  tam  co- 
heredibus  ejus,  quam  extraneis  (11)  ,  ut  Falcidiae  sit  lo- 
xus  ,  Qusero  ,  an  adversus  coheredes  suas  ,  a  quibus  le- 
gata  et  ipsa  accepit ,  uti  possit  Falcidia  :  et  si  non  pos- 
sit,  vel  doli    (12)  exceptione    summovenda  est  ,  quemad- 


modum  adversus  extraneos  computatio  Falcidiae  iniri  pos- 
sit?  Respondi  (i3),  id  quidem  ,  quod  a  coherede  legato- 
rum  nomine  percipitur  ,  non  (i^)  solet  legatariis  profice- 
re  (i5)  ,  quo  minus  Falcidiam  patiantur  :  sed  (16)  cum 
is  ,  qui  legalum  pra^staturus  est  ,  ab  eodem  aliquid  ex 
testameuto  petit  ,  non  est  audiendus  ,  desiderans  uli  ad- 
versus  eum  Falcidia:  beneficio ,  si  id  ,  quod  percepturus 
est  (17)  ex  voluntate  testatoris  ,  suppleat ,  quod  deducere 
desiderat.  Plane  caeteris  legatariis  non  universum  ,  quod 
colieredi  prsestat ,  imputabit  :  sed  quantura  daturus  esset , 
si  niliil  ab  eo  perciperet. 

5-  i .  Servo  herede  instituto ,  si  a  domino  fideicommis- 
sa  ,  a  servo  legata  data  sunt  :  prius  ratio  legatoruin  ha- 
benda  est  ,  deinde  ex  eo  quod  superest  fideicommissorum. 
dominus  enim  ideo  lenetur ,  quod  ad  eum  pervenit :  per- 
venit  autem  ,  quod  deductis  legatis  superest.  plaiie  (18) 
Falcidiam  exercet. 

5.  2.  Sed  et  si  dominus  ,  omissa  heredltatis  aditione  , 
servum  sibi  substilutum  adire  fussit :  prius  erogantur  , 
quae  ab  ipso  domino  data  sunt;  lunc  eorum  ,  quae  a  ser- 
vo  reJicta  sunt ,  ratio  initur  ,  si  patitur  Falcidia. 

$.  3.  Si  debitori  (19)  liberatio  legata  sit,  quanivis  sol- 
Vendo  non  sit,  totum  legatuiu  computetur  (20)  :  licet  no- 
men  hoc  non  augeat  hereditatem  ,  nisi  ex  (21)  eventu. 
Igitur  ,  si  Falcidia  locum  habeat ,  hoc  phis  videbitur  le- 
gatum  ,  quod  huic  legatum  esset:  caetera  quoque  minuen- 
tur  legata  per  lioc  ,  et  ipsum  hoc  per  aha  :  capere  enim 
videtur  ,  co  quod  hberatur. 

§.4»  Sed  si  alii  hoc  nomen  legetur  ,  nullum  legatum 
erit  :  nec  caeteris  contribuetur. 

De  fundo  et  via  legatis. 
23.   ScTRvOLA  [  llb.  i5.   Quaestionum  ]. 

SI  fundus  mihi  legetur ,  et  via  :  iu  Falcidiae  ratioue  , 
si  lantum  (22)  slt  in  via  ,  quantum  (^3)  amplius  est 
in  Falcidia,  integci-  fundus  capietur,  et  (2^)  vla  perit.  -Y 
Sed  si  via  legetur  ncc  solvendo  sit  hereditas  :  noa  debe- 
bitur.  -^  Videndum  ctiani,  si  fundo  et  i'ia  legato  .,  minus 
ex  utroque  desideret  ,  quam  sit  vlse  pretium  ?  potest  co- 
acta  (aS)  ratioue  dici ,  non  tanlum  fundum  solidum  capi, 
sed  (26)  etiam  ut  doli  (27)  exceptio  tantum  sarciat,  quan- 


(i)  Si  a  scrvo  hcrede  instituto  domiuo  lcgetur  ,  lcgatiini  valet. 
5-  ati  scivo.  "i-i.  Iiiit.  de  legat.  l.  cuin  Ifgato  seri^o.  17.  infr.  quan- 
do  dies  legator.  Itaque  hujusmodi  Icgato  csetera  lcgata  noii  dimi- 
iiuentur ,  si  jussu  domini  servus  hercditatem  adicrit  ,  ut  hic.  Nam 
in  Falcidiara  impiitatur  hoc  legatum.  /.  afdio.  20.  siipr.  de  le- 
gat.   I. 

(2)  Quid  ,  si  a  filio  ?  vide  l.  aS.  supr.  de  Ingat.  i.  Quid  ,  si 
a  domino  hcrcde  instituto  ,  servo  legctnr  ?  inutile  est  legatnm  pro- 
ptcr  rcgulam  Catoni.anam,  ncque  convalescit ,  quandoqne  servo  ma- 
numisso.  ^.  an  scri>o.  82.  Inst.  de  legat.  Itaque  domino  in  Falci- 
diam  imj'utabitur.  l.  78.  infr.  h.  t.  Neque  reliqua  lcgata  per  hu- 
jusmodi  lcgatum  minucntnr! 

(3)  Imo  imputabitur.  arg.  l.  aS.  supr.  dc  legat.   i. 

(4)  Eliam  servo  manumisso  :  idque  ob  regulam  Catonianam.  ^. 
32.  Instit.  de  Irgat. 

(5)  Atqui  constat  pupilhim  naturaliter  non  ohligari , /.  [\\.supr. 
de  condict.  indeb.  vide  qiiee  scripsi  ad  /.  69.  infr.  de  obligat.  et 
act.  Gothofr.  Vidc  Govean.  hic  ,  et  Goed.  de  contrahend.  stipu- 
lat.  cap.  7.  n.  aS^.  Ans. 

(6)  Vidc  /.   5.   infr.   de  fidejuss. 

(7)  Vide  ad  hunc  5-  Cujac.  lib.  8.  observ.  2.  S.  L. 

(S)     Eodcm  excmplo  Falcidianara  quartam.  Cujac.  7.  obs.  35. 

(9)  '•    I-   5-    '4-  supr.   eod.  I.   78.   in  fm.  infr.  h.  t. 

(10)  Vidc  Pclr.  Mat.  ad  l.  fdium  ,  qucm  habentem.  C.famil. 
ercisc.  n.  5.  ubi  Vincentium  a  Sala  n.  52.  Politum  n.  33.  Sg.  et 
60.  Corasium  //.  /ji.  70.  )3o.  i33.  et  166.  Picum  ad  /.  in  quar- 
tarn.  ad  3.  ct  !\.  opposit.  Bartolum  Infr.  hoc  tit.  n.  61.  70.  etc^ 
Vacoiiiuiu  a   Vacuna  lib.  i.  dcclar.  jur.  deciar.  bq.   Gilhcrtum  Re- 

Tom.m. 


gium    lib.    I.    (■■x»TiC(p*'.'av    cap.   1.  Rainaldum    Corsura  lib.   i.  in- 

da^.  c.   3.  Mod. 

(11)  Sic  lcgc,  quara  cxtraneis:  ut  Falcidiae  sit  locus,qucero  etc. 
(i?)  V.  qua;  scripsi  ad  /.   23.  infr.  h.  t.  ,        ,  , 

(t3)  Ad  postremam  qucestionem  scil.  id   est ,  quemadmodum  ad- 

vcrsus  extraneos  computatio  Falcidiae  iniri  possit. 

(i4)  /.   74-  l.  86.  /.9'-  "?/''•  '»•  «•        .  3       . 

(i5)  Id   cst  ,   in  quartam  heredis    non    imputatur  ,   quod  quis  a 
coheredc  perccpit.  ut  /.  91.   infr.  h.  t. 

(16)  Respondet  priori  qirastioni  ,  An  scil.    coheres  pri?elegato  ho- 
noratus ,  altero  oncratus  ex  eo  dotrahat  Falcidiam. 

(17)  /.   35.  5.    I.  Supr.  delicred.  insl. 

(18)  /.  6.  Supr.  si  qins  omissa  caus. 

(19)  /.  82.  Infr.  h.  t.  l.  3i.  5.  I.  et  ult.  infr.  de  mortis  caus. 
donat. 

(20)  Al.  computatur. 

(21)  /.   56.  5.    I.  Infr.  h.  t. 

(22)  /.    122.  infin:  Supr.  de  legat.   i.  /.  '^o.  Supr.  de  legat.  %. 

(23)  Vulgar.  quanta. 

(24)  Ncc  ,  Gowean.  rcprchcnsus  ab  Antouio  Fabro  4.  conjectu- 
rar.  6. 

(25)  Coacta  ratio  :  stricta  ratio. 

(26)  Scd  et  viam.  Ita  emendat  Jacobus  Lectius. 

(27)  Falcidiae  rctentio  non  lit  nuIUi  excoptionc  opposita,  ut  qui- 
dam  perperara  putant,  scd  opc  exceptionis  doli ,  vel  in  factimi ,  ut 
hic.  l.  12.  /.  i5.  /.  16.  /.  22.  Suiyr.  l.  80.  in  fin.  Infr.  eod,  l. 
■21.  infin.  Infr-  ad  SC.   Trcbel.  idquc  apud  judicem. 


D     I     G     E    S     T     0     R    U     M 


Falcidia  desiilerat.  ut 


34 

ium  deest  :  ne  plus    haheat ,    qnatii 

lunc  solum  via  iutercidal  ,    quotierjs  p^u-s  1-alcidia  deside- 

rat  ,  cjuain  est  via^  pveliuin. 

Jh  rehus  ab  herede  suhtrjctis.  i .  De  pcirfu  ancillcc.  a. 
T)e  frui  ubus  rei  hervdis. 

24.  rAiars   [  lib.    14.  Responsovum  respondit  ]. 

FA!cidije  legis  ralicnem ,  si  habeii  oporLet  ,  ila  liaben- 
dam  ,  ac  si  hae  res  ,  quae  (1)  ab  lierede  sablracl^ 
sunl ,   in  liereditate  relictte  non  fuissent. 

^^.  1.  Idem  rcspondit  ,  pavtus  ancillarum  ante  diem  fi- 
defcommissi  editos  ,  ad  htredes  ejus  ,  qui  rogatus  est  , 
pertineie:  eosque  in  quartam  cl  quariae  fructus  compulan- 
dos  ,  si  de  lege  Falcidia  quaestio  iuterpedat. 

§.  2.  Idem  respondit  ,  fvuctus  cx  propria  re  hcredis  , 
cjuae  legala  esl ,  post  diem  fideicommi  si  cedeulem  perce- 
plos  ,  clsi  non  sial  restilueudl  fi.deicommissario  ,  hcredi  in 
cjuarlam  imputari  non  soiere. 

Ve  paire  el  flio  cohertdihus.  1.  De  fideicomrrusso  le- 
gatarii. 

25.  Sc^vOLA  [  lib.   4-  Responsorura  ]. 

MAvitum  suum  et  lilium  communem  a-quis  part^bus 
heredes  instiluit.  Quaesilum  cst,  an  in  ratione  lcgis 
1'alcidiae  impulandum  sit  marito  quod  ad  eum  ex  eadem 
lieredilate  per  filium  pirvenit  ?  Respondit  ,  si  ex  inslitu- 
tione  fiiii  lanlifm  retiueal  ,  quanlum  ad  ]''alcidiaiii  satis 
sit  :  nihd  quartas  noniine  deduceudum. 

§.  1.  A  liberto  ,  cui  fundum  legaverat  ,  per  fideicom- 
missum  Seiae  annua  decem  dedit.  Quaesilum  est ,  si  lex 
Falcidia  Lberti  (2)  legalum  minuerit,  an  Seiae  quoque  an- 
liuum  fideicommissum  minutum  videatur  ,  cum  rcditus 
largiatur  annuam  pr£eslaliouem  ?  Respondit ,  secuudum  ea 
quae  pvoponeventur  ,  nou  vdevi  minulum  (3)  ,  nisi  alia 
niens  teslatoris  probetur.         ^ 

De  lifiea  margaritarum  quct'  cst  apticl  h'^atarium.  i . 
De  staiuis. 

26.   Idem  [  lib.   5.  Responsovum  ]. 

Llneam  (4)  margavilavum  trigiutaquiuijue  legavit  ,  qnse 
hnea  apud  legalarium  fueral  mortis  t.inpore.  Qurero, 
an  ea  linea  ]}eredi  restilui  deberet  propter  legem  F.ilci- 
diam  ?  Respondil  ,  posse  (5)  heredem  conscqui  ,  ul  ei 
leslilualur  :  ac  ,  si  malit ,  posse  viadicare  (6)  partem  in 
ea  ]inea ,  quge  propter  legis  Falcidiaj  rationem  debcrel  re- 
manere. 


§.    1.  Qua^situm    est ,  an  pretium   statuarum  (7)  Falci- 
di.;m  pati  del^eat?  Respondit  ,  debere. 

An  possil  tesiator  prohibcre  reientionem  Falciduv. 

27.  Idem  [  lib.  6.   Responsorum  ]. 

C^iEins  et  Jgerius  si  intra    diem  trigesiinwn  mortis  mecB 

kj    reipuhlico'.  nostrce  cai'erint  contentos  se  futuros  tot  au~ 

reis  legis  Falcidice  beneftcio  omissn  ,    heredes  mihi  sunio  : 

fjuos  invicem    subsfiiuo  :     quod  si  voluniali  niece  non  con- 

icnserint  ,  exheredes  sunlo.  Quaesitum  est  ,  au  heredes  in- 

stituti  hereditatem  adire  possint  ,    si  conditioui:  ^arere  no- 

Itmt ,  cum  babeant    substitutos   eadem  conditioue  prjescri- 

ptf.  ?    Respondit,  Seium    et  Agerium  primo  loco  institutos 

jierinde    adire    posse  ,    ac   si   ea    conditio  (8)  ,  qnae  frau- 

ciis  (9)  causa  adscripia  est ,  adscripta  (lo)  non  esset. 

Si  patri  legefar. 

28.  Meciantjs  lib.    1.   Fideicommissovura. 

PAter  (11)  auoquein  legatis ,- quas  filius  ei  dedit,  alio 
herede  insiituto  ,  legis  Falcidiae  ralioneni  patilur. 

De  re  a  le-^atario  vel  fideicommissario  Jieredi  post  tem- 
pus  restituenda. 

29.  PAULtJS  [  lib.   a.  Fideicommissorum  ]. 

SI  a  m"e  libi  fideicommissum  [  vel  legatum  ]  est,  tucpie 
id  post  tempus  rogatus  sis  milii  restituere  ,  non  puto 
hoc  imputandum  esse  in  Falcidiam  :  quia  incipio  postea 
quasi  (12)  fideicommissarius  id  recinere. 

De  ro,  quod  accidit  post  mortem  tes'atoris.  i.  De  jus~ 
so  vendere  vcl  emere  certo  pretio.  2.  De  dcunno  post  mor- 
tem  testaforis  illuto.  7.  De  eo  ,  quod  hered,  datur  condi- 
tionis  implendce  causa.  De  eo  ,  quod  hcres  non  figira 
condilionis  accipere  Jussus  est.  8.  Si  legetur  heredi  ,  vel 
servo  heredis .,  vel  servo  prjprio. 


I 


3o.  MmiAnus  [  lib.  8.  Fideicommissorum  ]. 
N  ratione  ]eiris  Falcidi»  mortes  (i3)  servorum,  c 


_  -umque  a  Jimalium,  furla  ,  rapmae  ,  mceudia  ,  rumac, 
naufragia  ,  vi^  hoslium  ,  pra;donum  ,  lalvonmn  ,  debito-, 
rum  facta  prjora  nomina,in  summa*  quodcuuque  damnum, 
si  modo  cul.oa  legatarii  careant,  heredi  (i4)  pereunt :  quem- 
admodum  fi^)  ad  heredis  lucrum  pertinenr  fruclus  (lO)  , 
partus  ancIUarum  ,  et  quae  per  servos  ad  (uisila  sunt  (  ut 
slipulationes,  rerum  traditiones  ,  legata  ,  hereditalesve  his 
dalje  ,  cjpLerce  donationes  )  ,  item  servitutes  ,  qudjus  hbe- 
raia  prajdia  pretiosiora  fierent  •,  actiones  jue  adquisilae  ,  ut 
furti ,  damni  injuri*  ,  similesque  quorum  ndnl  ui  ratio- 
nem  legis  Falcidia;   cadit. 


(1)  l.  6.  Supr.  de  his  ,  qxicE  ut  indignis.  Goth.  vide  Govo.m. 
hic  ,  et  Charond.  Vemsimil.  lib.  1.  cap.  3.  Ans.  Addc  Cujac.  ///'. 
aG.  obseri'.  cap.  12.  Meuoch.  de  arbit.  jud.  l.  2.  ccis.  49  S.  L. 
Charbnd.  /.  2.  \^erisim.  c.  3.  Mod. 

(ji)  l.  21,   5     I.  sujir.  dc  aimuis. 

(3)  Pars  eiiim  i])siiis  legati  a  legatario  noa  est  relicta.  nam  in 
fundo  non  continetur  stiinma  anniia,per  fidcicommissum  relicta.  Quod 
si  partem  lcgati  prapstarc  per  fidcicommisbum  logatarius  jnssus  sil  , 
si  minuatiip  pcr  Faloidiam  hgalutn  ,  rainuetur  quoque  fideicommis- 
sum  ,  /.  janales.  5-  si  Tiiio.  iiifr.  h.  t.  Lex  enim  Falcidia  mi- 
liuit  legai,:m  ct  omnes  res  legatus  pro  portione.  /.  si  mihi.  supr. 
de  leg.    I     Mod. 

(4)  Li  <;  inargaritarum ,  ornanicntum  csf  quod  mullcrcs  inscrunt 
collo  ex.  margarilis  conlextum.  Gneci  ipz^XiiMKci'  JtiVuow-  vid.  Cu- 
]cc.  8.  o/  .  (.  hinc  colligerc  po.>.^is  ,  Falcidiara  et  lcgitimam  dc- 
trahi  cx  cj  .i),i;scunque  roJius.  Uottomann.  4-  ^^'^-  "^-  pu''*^  *-'^"' 
ttlam  dolia"  i  rx  qiiibuscuiuiuc  aliis  rehus,  quam  corporibos. 

(.^)  /.    9  :     infr.   ad  SC.    Trebcll. 

(6;  Facidia  Joge  non  tantum  quarlaR  rctentioncm  dari  ,  sed 
ei.jm  yiiij  cationcm  ,  lunc  oolliguul.  T[uod  Cujacius  imiuoLal,  Ub. 


4.  obscv.  2.  y       •  /•     I 

(7)  Quia  ,nh'as  dividi  non  possutit.  /.   80.  in  Jin.  mjr.  h.  t. 

(8)  Nc  scilicct  liciTS  ulatiir  Falcidia.  vid.  /•    >5.  ui  fin.supr.h.t. 

(9)  Hodie  valet  hujusmodi  conditio  ,  nempe  ul  hcrcdcs  scnpti 
cavcai.t,  conlenlos  ,se  tot  aureis  {'uturos  ctc.    ZVofe//.    \.  cap.  1. 

(10)  Conditio  in  fraudem  adjccta  pro  non  adjecta  habelur./faW. 
(lO  Falcidiam  ctiam  ]>alcr  in  legatis  slbi  a  filio  rehclis  patitur. 
(12)  Qiiod  heres  habiturus  est  non  jure  hcrcddatis,  uon  wnputa- 

tiir  in  Falcidiam.  Bo7-t.  . 

(i3)  V.  /.73.  infr.h.t.  Ponc  totam  horeditalem  dcfuucti ,  niortis 
ejus  tempore  digtiam  1200:  hgitarium  \ero  yoo  petore ,  ut  jure 
Falcidi.x  3oo  maneant  apud  horcdem.  Poue  horedem  hac  cxceptio- 
ne  uti  ,  hcrodilatom  d-functi  ila  iauuiuulam  osso  ,  ul  9)0  lautura 
valoat.  horodem  deiiiquc  post.ilarc  ,  ul  ex    900  Falcidiara  dctruliat. 

(i:i)  Qwid  ,  si  inventarium  factiim  sit  ?  an  l.orcdi  pcnh.ml.'  no- 
cat  Bartol.   arg.  l.  ult.   ^.   4-    (-'■  de  /iwe  d-libcr. 

(i5)  Daniuii  et  hicra  "ohvonioiilia  horoditati  posl  mortem  testato. 
ris,  ad  herodom  spoctant,nou  ad  kgatanos.  v.  taiucn  J.  -i.iufr.h.t. 

((6)  /.  73.  infi.  h.  t. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


u.    1.   Vrntlere  (>)    autem    vcl    einere    (2)    jussus  certo 
|uelio  fundum  ,    aliamve   quampiam  rem  ,  in  legis  Falci- 
6ix  ratione  ,  cum  quantum  sit  legatum  ,  requiraiur ,   tan 
turn  eo  nomine  inducetur,  quanto  pluris  minorisve  sit  re 


es 
anve  uis- 


ea  quantitate,  quam  quo  pretio  testator  accipi  d 
sit.  sed  (3)  ut  e.i  quidem  portioni  ,  quae  legatis  deduclis 
faciendft  erit  ,  amplius  deducetor.  quippe  non  noslri  (4) 
causa  capi  id  pretium  :  sed  eo  deducto  pretium  reliquuui 
legalum  esse  inielleclum  e-,t. 

5.  2.  Rursus  diligenter  aniraadvertendura  est  ,  ne  quod 
dicilur,  danina  post  mortem  testatoris  illata  ad  iolum  hc~ 
redem  respicere  ,  usquer[uaque  ,  et  sine  (5)  ulla  dislin- 
ctione  recipiaiur:  quod  (6)  enim  (7)  ,  remota  lege  Fal- 
cidia  ,  iu  totum  jmis  foret  ,  hoc  idem  fore  in  ea  pavte  , 
qua?  lege  Falcidia  conslitueretur.  hoc  enim  attinet ,  damna 
postea  facta  non  deduci  ,  ne  amota  portio  legatis  fideive 
commissis  detrahatur. 

5.  3.  Verum  est  autem  ,  his  solis  ,  qu.T  pondere  (8)  , 
numt TO  ,  mensura  constant ,  nec  damno  poslea  incidente , 
ex  portio7ie  ,  quaj  fieri  (9)  sd  aeslimationem  eorum  ho- 
noruui  ,  quae  mortis  tempore    fuerunt  ,  quicquam  detralii. 

§.  4-  Gertis  vero  corporibus  ,  et  his  ipsis  ita  reliciis  , 
'  Pecuniam  ,  (juam  (10)  in  illa  arca :  vinum  quod  in  illis 
doiiis :  pondus  argenti  ^  quod  in  illis  htrreii  (11)  hdieo  : 
si  siue  culpa  heredis  deperiermit ,  vel  deleriora  sunt  facla, 
proculdubio  aut  (12)  nihil  debehitur  ,  aut  coriun  ,  qua? 
exstabunt ,  quaha  erunt ,  ea  portio  dehehitur  ,  qua)  pi  y 
legeni  Fulcidiam  efficialur  ex  acstimalione  honorum  ,  quss 
mortis  testatoris  tempore   fuerint. 

^.  5.  IncerlfB  autem  res  relictae  distinclionem  reciniunt. 
nam  si  e.x.  suis  rebus  incerlam  rem  testator  reliquisset ,  ve- 
luti  ,  argenturn  quod  elegcrit  (i3)  ,  et  omne  argenlum 
teslatoris  interisset  sifie  culpa  heredis:  nihil  deberclur.  sin 
vero  arfcnti  pondus  pure  relictum  esset  ;  quamvis  omne 
argenfum  testattris  deperisset ,  admissa  lege  Falcidia,  por- 
tio  ejus  quaniitatis  sunielur  ,  quae  fuit  in  houis  eo  teai- 
pore  ,  quo  testator  decessit  :  nec  ad  imminuendam  eain 
quicquam  damna  postea  incideniia  proficient. 

§.  6.  Res  tamen  ,  qua;  interierint  ,  pro  nulla  parte  , 
ac  ne  ffsiimatio  quidem  deheatur  ;  non  magis  ,  quam  si 
omnes  res  per  speciem  enuraerata?  relicfa;  esseut. 

5.  7.  Tamclsi  autem  legis  Falcidiae  ratione  ,  quae  (i4) 
condilionis  implendoe  causa  heredi  sunt  data  ,  in  quartam 
non  conipulai.lur  :   tanien    ij  ,  quod  non  figura  conditio- 

(i)  l.  19.  supr.  h.  t.  Vendcre  jns.stis  rem  minore ,  quam  valet, 
prctio  ,  quo  plus  ca  r<s  valebit  ,  eo  et  plus  in  legato  fuerit  :  por 
contranum  jussus  emere  majori  pretio,  quo  majus  pretium  rei  fuerit, 
*o  et  plus  m  legato  erit. 

(2)  bi  rem  dignam  quinqne  ,  decem  cmere  jussus  sit  hcres  , 
quui.iue  dcntaxat  legata  ii,tclligentur  ,   ut  hic. 

(3)  Go-seani  s  monet  luinc  locum  cniriiplum  esse. 

(4)  Kon  n.ortis  causa  ,  Govean.  hic.  ut  si  quaeras ,  cur  id  , 
quod  pretu  loco  datnr  ,  deduci  oporteal;  cum  quanitur ,  quaiit(un 
in  legato  sit  ?  Respoi  deri  possit  ,  ideo  deJnci  ,  quia  mortis  cansa 
non  capiUir:  co  deducto,  quod  rejiqutim  fuerit ,  in  legato  erit. 

(.1)  Interdum  enim  pcrit  res  lcgatario.  /.  26.  S,  i.  Supr.  de 
legat.    I.  j  r 

(6)  Partis  ad  parlem  ca  ratio  est ,  qiu-e  totius  ad  totnm  est. 

(7)  Quemadmodum  heres  damnum  omne  prrestat,  si  Falcidiam 
nuUo  mouo  gravatam  habet  :  Ita  si  in  parte  gravati  Falcidiam  lia- 
bebit,  in  parle  damnum  sentiret. 

(8)  Pcounia  ,  Irumento,  yino. 

(9)  Fieri  solet.   //«/. 

(10)  Vide  /.  37.   infr.  de  ucrb.  oblig. 

(11)  lu  Lorrcis  res  pretiosissimae  reponi  sclitre  erant.  /.  3.  ^.  2. 
Supr.  cle  off.  Prmf.  vigil.  adde  qua  de  horreis  scripsi  ad  V.  -. 
iupr.  de  uistructo.  ' 

(12)  /,  aG.  j.   I.  sufT.  de  legal.x. 


nis  accipere  iussus  est  ab  (i5)  eo  ,  cui  heredilatem  resti- 
tuere  ro2;atiiS  est,  Celso  et  Juliano  nostro  placuit  compu- 
lari  (^iG)  ,  queiuidmodum  si  ea  summa  iieres  veadere  eas 
res  jussus  esset.  ({uia  non  conditionis  implendie  causa,  sed 
qiiodammodo  pro  prctio  infl.Tre  sunt  jussi.  Quo  loco  am- 
plius  qua^situm  est  ,  an  fideicommissarius  quoque  invitus 
cogatur  dare  eam  summam ,  et  (17)  recipere  hereditatem, 
quasi  et  ipsius  fidcicofamissum  esset  ?  Sed  id  verisimiie 
non  est  ,  cum  talis  oratio  magis  ipsius  causa ,  quam  con- 
tra  ipsum  posila  videatur. 

^.  8.  Cum  lex  Faicidia  intervenit  ,  non  ^8)  veniunt 
in  contrihutionem  ((9)5  quae  ipsi  heredi  a  semetipso  (20) 
vel  scrvo  ejus  legata  fideive  commissa  sunt.  -j^  Alia  cau- 
sa  est  corum  ,  qu.^e  i.a  diem  certam  dantur  :  nain  ,  si  li- 
J)Pitatis  (31)  dies  coepit  cedeie,  ei  debebuntur,  et  in  con- 
fribulionem  veniunl.  Ac  ne  ea  quidem  ,  quae  quis  servis 
su.is  iiuUililer  (22)  sine  hhertate  legavit  ,  fideive  commi- 
sit  ,  in  computationem  ejus  legis  cedunt. 

5.  g.  Res  ,  quas  neque  per  fideicoramissum  relinqtti 
posse  certum  est  ,  in  legis  Falcidi^  computationem  nca 
veniunt. 

De  cautione  .  quanto   amplius  cepcrit  ,  reddi. 
3i.   PoMPONiTjs   [  lib.   2.   Fideicommissorum  ]. 

IS  ,  cui  fideicommissum  solvitur  ,  sicut  is  ,  cui  legatum 
est  ,  satisdare  dehet  (^3)  quod  amplius  ceperit  ,  quaiu 
per  legem  Falcidiam  ei  licuerit  ,  reddi  :  veluti  cum  pro- 
ptcr  conditionem  aliorum  fideicommissorum  ,  vel  legalo- 
rum ,  legis  Falcidioa  causa  pendebit.  Sed  et  secundum  (2^) 
Cassii  ,  et  veterum  opinionem,  si  a  pirpillo  fideicommissa 
capiuntur  ,  propter  ea  quse  a  substiti*lo  erunt  relicta ,  ca- 
vere  dthebit  is  cui  solvatur.  Nam  quamvis  repttiLo  sit 
eor;:m  ,  qu.ns  fideicommissi  nomine  non  debita  solventur  , 
tameu  sclisdato  (^5)  cautum  debet  esse  ei ,  a  quo  pecil- 
nia  proficisceretur  ,  ne  damnum  sentiat  deficiente  eo  cui 
solulum  eiit. 

Be  actionihus  poencdibus.  1.  De  actionibus  honorariis. 
1.  De  cautione  quanio  amplius.  3.  De  kgaru  annua  ,  bi~ 
ma  ,  irima  die.  4-  ^^  jidei  legatarii  coinmisso.  5.  De 
libertate. 

32.  M^ciAKCS  [  lib.  g.  Fideicommissoiuin  ]. 

POei  cdes  (26)  actiones  ,    sive  (27)  legitima;  (28)  ,  sive 
lionorariae,  exceptis  (29)  popularibus ,  in  bonis  acto- 
ris  non  ideo  minus  computandje  suut,  quia  morte  reorum 

(i3)  Elcctionis  legatum  incertum. 
(i4)  l.    \o.  in  f:n.   l.   44-  ^    9'-   in  Jin.  infr.  h.  t. 
(i5)  -Ab  eis  quibus  res  certas  restituere    rogatus  est.  Ita  eiaeud.'.t 
Ant.  Fab.  6.  conject.   3. 
(iG)  5>    !•  supr.  h.  t. 

(17)  "Hkc  vciba  ,  et  rcctpere  hereclitatcm  ,  glossema  esse  exidi- 
mat   Ant.  Fab.  6.  conject.  3. 

(18)  Legata  ,  quae  non  valent  ,  non  veniunt  in  ratiotem  legis 
Falcidiffi.  Bait. 

(79)  /.    II.  5-  5.  supr.  h.   t. 

(20)  Nec    enim    possct  heredi  a    scmelipso  lcgari.  /.   116.  5-   '!• 


supr. 


de  Ip 


(21)  Nam  si  Hbcrato  dies  coepit  cedere.  Cujac.  14.  obs.ii.in  f.u. 

(22)  5.   32.   Inst.   de  lcgat. 

(23)  /.    I.   Infr.  ii  cui  plus  quam  per  leg.  Falcid. 

(24)  /.   45.   5.    I.   Infr.  h.   t. 

(25)  /.    I.  ۥ  9-  ^"f''-  ^^  ^"'  /'^"^  quain  per  lcg.  l.  11.  Infr.   ad 
SC.    Treb, 

(26)  Pop.nales  actiones    (  exceptis    popularibns  )    in  bonis  actoris 
sunt,  licct  mortc  reorum   (  imo  et  actoris  )   intercidere  possiut. 

(27)  Poenales  actiones  aut  legitimae  sunt,  aut  honorariw. 

(28)  Ut  furti  non  manifesti.  Inst.   dc  noxal. 

(29)  Populares  actiones  in  bonis  uon  sunt. 


36 


DIGESTORUM 


intercidere  possunt.  E  confrarlo  aulem  escdera  actiones  iii- 
hil  bonis  rci  ,  defunclo  eo  delrahuni.  Sed  ne  in  actoris 
quidtni  Lonis  derunclo  eo  ,  injuriarum  (i)  actio  poteril 
compulari  ;  quia  et  ipsa  simul  (2)  cnrn  eo  inleixidil,  ut 
usujliuctus'(3)  ,  et  id  ,  quod  in  (4)  dies  ,  menses,  an- 
ncsve  siugulos  alicui  ,  qitoad  vival  ,  debcalur.  Elcnim  ea 
denium  oWigatio  rei  bouis  diniiimtionciu  piffsla!  ,  quje  in 
htredim  transit.  Kec  conlrarium  est  ,  qutd  vivenle  reo  , 
eo  niinus  in  bonis  cjus  iutelligebalur  :  nam  ct  si  ila  sti- 
puJatus  csset  ,  ut  cum  morcretur,  debere  ei  inciperet,  ta- 
mcu  augerentur  bona  cjus  ,  quemadmodum  si  ipse  sub 
eadtm  condilione  promisisset  ,  defuncto  eo  minuerciilur. 

5.  1.  Hoiioraricc  quoque  acliones  ,  quas  intra  certum 
tempus  a  rra-tore  prcmillunlur  ,  cum  bonis  (5)  acioris , 
defuncto  eo  ,  augmentum  (6)  rei  (•;)  ,  decessionemve  , 
si  talcs  erunt  ,  ut  iu  iieredtiu  quoque  transtant  ,  prae- 
stabunt. 

§.  2.  Juhauus  scribit,  si  utriusque  heredis  pars  exhau- 
sla  est  legatis  ,  et  alter  ex  heredibus  caulionem  (8)  Pra;- 
loriam  accepit  a  legatariis  ,  non  aqualilcr  ,  std  pro  suo 
iDcdo  h'gis  Fidcidiaj  raUonem  el  actioncm  ex  slipula- 
tu  habiturum  5  omncs  enim  Praetorias  stipulationes  ejus- 
dtm  (9)  interpretationis  esse  ;  nam  constare  ,  ex  judicatum 
solvi  stipulatione  ,  sive  a  parte  actoris  sivc  [a]  rei  plu- 
res  heicdes  extitisseul  ,  non  omnibus  nec  adversus  omnes 
acticuem  ccnlingere  ,  scd  duntaxat  his  ,  qui  vicissent ,  et 
advtrsus  viclcs  5  hisque  advcrsus  quos  res  defensa  non  es- 
set  ,  adversus  eos  (10),  qui  rem  non  deftndisscnt, 

§.  3.  Annua,  hima  ,  irinia  die  aureis  cenlenis  legatis  , 
ex  cmnilus  (n)  ^ij-nniis  ,  ncn  (12)  tantum  ex  posterio- 
riLus  porlicncm  legis  Falcidia;  delrahi  placuit. 

§.  4-  Si  Tilio  viginti  Itgatis  portio  per  legom  Falci- 
oiam  dtiiacta  esset  ,  cum  ipse  quoque  quinque  Seio  ro- 
gatus  esset  restiluere :  Vindius  noster  tantum  Seio  pro  por- 
ticne  ex  quiuque  detrahendum  (i3)  ait  ,  quautum  Titio 
ex  viginli  detractum  esset  :  quae  sententia  et  a^quitatem  et 
raticnem  magis  habet  :  quia  exemplo  hercdis  legatarius 
ad  fideicommibsa  praistanda  obhgybitur  ;  nec  ,  quia  ex 
sua  pcrsona  legatarius  inducere  legtm  Falcidiam  non  pos- 
sit  ,  idcirco  ,  qucd  passus  esset  ,  non  impulaturum  j  uisi 
forle  teslator  ita  fldei  ejus  commisisset  ,  ut  totum  ,  quid- 
quid  ex  testamenlo  cepisset  ,  restilueret. 

(i)  hijirriariim  aclio  in  boiiis  actoris  ,  co  dcfunclo  non  compu- 
talur.  /.    }3.  J„fr.  dc  injuriis. 

(2)  Injuriarum  aclio  iiiia  cum  actorc  moricnte  intcrcidit. 

(3)  Ususfiuctus  mortuo  frucluario  extinguitur. 

(4)  Debitum  in  diem  ,  quoad  vivat  creditor  ,  eo  mortuo  extin- 
guitur. 

(5)  Tum  bonis.  Hal.  in  bonis.    Govean. 

(6)  Angmcntum  ,  tum  rei  dccessioncm.  Petr.  Faber  apud  Cu- 
jac.  7.  ohs.  35.  addc  Vcrtraiiiura  Maurum  ad  lib.  5.  Varron.  de 
liiigua. 

(7)  Rci  yero  decessionem.   Govcan.' 

(8)  Cautio  bwc  quae  est?  quod  amplius  ,  quam  pcr  legem  Fal- 
cKliam  hccat  ,  rcddi.  dixi  /.  3.  $.  4.  infr.  si  cui  plus  <juam  per 
legrm.  Inlfrdum  tamcn  ofHcio  judiciis  interpouilur  l»arc  cautio.  L 
ex  faclo.  35.  supr.  de  hcndibus  instit. 

(9)  {-J-   itifr.   de  Prwtoiiia  stipul. 

(10)  Stipulatio  interposita  ab  uno  cx  heredibus  ,  ad  alios  non 
pcrri^itnr  ,  Bart.  iUm  ,  Si  pocna  committitur  cx  stipulationc  Prae- 
tpna  ,  faclo  unius  licrodis  ,  ipsc  solus  ,  non  alii  ,  teucbitur. 

(n)  Vide  /.   2.  C.  h.  t. 

(12)  Centum  ,  annua  ,  bima  ,  trima  die  legata  sunt,  Primoriim 
aiinorum  ptnsiores  plenae  soluta  sunt ,  plcnre  ,  boc  cst ,  sinc  dc- 
tracl  one  Falcidia: ;  Quaeritur  an  ut  cx  poslcrioribus  pensionibus 
Falcidiim  diduccrc  vult  beres  ,  ila  possit  ex  omnibus  ,  hoc  e>t  , 
aiil<ii()iijij,s  7  potcst.   addc  /^    i5.  ^.  ricn  idcirco.   1.  supr.  h.   t. 

('3)  Imo  uiliil  dclriilicudum.  /.  25.  in  fin.  supr.  h.t.  l.  Q'.supr. 


§.  5.  Si  autem  manumittere  servnm  vel  suum  vel  alie- 
num  rogatus  sit;omnimodo  pra^slare  debebit  liberlatem.  nec 
iioc  contrarium  est  superiori:  quia  favor(i4)  hLertatis  sa3- 
pe  et  aJias  benigniores  sententias  exprimit. 

33.   Paxjlus   [  hb.   3.  Fideicommissorura  ]. 

SI  servus  tibi  legntus  sit,  eumque  rogatus  (i5)  sis  manu- 
mitltere,  ncc  prasterea  capias  unde  qunrlam  ,  quK  per 
Falcidiani  retinetur  ,  recipei^e  (16)  potsis  :  Senatus  censuit, 
cessore  Falcidiam  (17). 

34.   Marcellus  [  hb.   42.  Digestorum  Juliani  (18) 
notat  (19)  ]. 

IN  irslatoris  servo  non  erit  Falcidise  locus.  Si  vero  pe- 
cuniam  (20)  aliudve  quid  lcgaverit  ,  lideique  legatarii 
commiserit  ,  ut  alienura  servum  vcl  legatarii  manumitte- 
rct,  locus  erit. 

35.  Ulpianus  [  hb.  6.  Disputationum  ]. 

PLane  si  quid  sit  praHcrea(2i)  legatcm  ipsi  servo,Fal- 
cidiaj  locuin  fore  Senatus  ciecLiravit.  Unde  Sca:voIa 
ait  in  eo  ,  quod  praelerea  seivo  legatum  est  ,  ita  Falci- 
diam  admittendam  ,  ut  inde,  et  quod  pro  servo  piaeslan- 
dum  cst  ,  sumatur. 

36.  JPavlvs  [  hb.   3.  Fideicommissorum  ]. 

SEd  si  non  servus  ipse  legalus  sit  ,  sed  pecunia  (22)  , 
rogatusque  sit  legaiarius  scrvum  smim  mauumillere  , 
Falcidiam  patietur  ,  et  nihilominus  (^3)  cogelur  manu- 
niitlere,  quia  (24)  tanti  aestimasse  videbitur  seivum  suum. 

§.  1.  Quid  ,  si  alienus  scrvus  fuerit  ?  in  eo  non  pkis 
quam  accepit  ,  atl  redimendum  cogitur  impendere. 

§.  2.  Sin  vfTo  heres  servum  rogatus  sil  manumittcic  , 
jjlacet  ,  pretium  (25)  ejus  ,  ut  a?s  alicnum  ,  deducen- 
dum  esse. 

5,  3.  Si  solus  servus  legatus  ,  et  (26)  fideicommissa  \i- 
bertate  donatus  fuerit  •,  licet  Falcidia  interveniente,  t.itus 
vindicari  petive  potest.  sed  el  si  aliud  (a-)  pra;terea  <a- 
piat  Jegatarius  ,  adhuc  servus  totus  peti  potest.  quarlara 
autem  utriusque  ex  legalo  retineodam  ,  ne  impediatur  li- 
bertas. 

§.  4-  Si  incertum  sit  ,  an  libertas  prajstari  debeat,  ve- 
Juti  quod  (28)  sub  conditione  ,  vel  post  (29)  tcmpus  oa- 
la  sil ,  nunquid  (3o)  incerto  eo,  au  pra-stcl\ir ,  cum  pos- 
sit  aut  servus  mori  ,  aut  conditio  deficere  ,  interim  FaL-i- 
dia    admittenda   est  ?    deinde    cum    Ijberlas   competere  vd 

de  leqat.    i.  1.   77.   ^.  3i.  supr.  de  legat.   1. 

()4)  Favor  libertatis  facit  ut  quis  scrvo  suo  libertatcm  praestct, 
quamvis  ipse  in  lcgato  Falcidiam  patialur. 

(i5)  /.  36.  5.  3.  infr.  h.   t. 

(16)  Ecficcre.  Govean.  hic. 

(17)  Nec  cnim  Falcidia  Lbertalem  iniuuit.  /,  34.  infr.  h.t.  l. 
6.  in  fin.  hifr.  de  fideicommiss.  l.  8.  5.  9.  supr.  de  inoff.tcslam. 

(18)  j4l.  Julianus. 

('9)  Quid  notat  MarceIlus?scnatusconsultum  ad  scrvum  duntaxat 
testatoris  pertiuere. 

(20)  /.  36.  infr.  h.  t. 

(21)  /.  36.  5.  3.  infr.  h.  t.  Scrvo  legato  ,  cui  pcr  fideicommis- 
sum  libcrtatcm  reliquimus  ,  si  quid  proeterea  Icgavcrimiis  ,  in  eo 
legato  Falcidia  ponctnr  ex  senatusconsulto.  Ita  liet,  ut  et  hcrcdi  sal- 
va  fiat  Falridia  ,  et  libcrtas  uou  impcdiatur. 

(25)  /.  34.  siipr.  h.  t. 

(23)  Et  sic  plus  pra-stat ,  quam  accepit. 

(24)  /.  70.  S.    I.  in  fin.  supr.  dc  lciiul.  2. 

(25)  /.  3<,.  infr.  h.  t. 

(26)  /.  33.  supr.  h.  t. 

(27)  /.  35.  supr.  h.  t.  l.  56.  5.  4.  infr.  h.  t.  /.  5.  $upr.  de 
legat.  2. 

(28)  Vcluti  si  sub.  Hal. 
(99)  /.  56.  5.  3.  infr.  h.  t. 

(3o)  Hanc  particulam  expuugit  Govcanus. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


deberi  coeperit  ,  tum  legalarius  illam  partem  recipiat  , 
quam  Falcidia  delraxit  ?  Caecilio  placebat  ,  si  quid  ex 
operis  ejus  medio  (i)  tempore  cousecutus  fuerit  heres  : 
id  iu  prelium  ejus  erogare  eum  debere,  pioptev  legis  Fal- 
cidise  ratioiiem. 

37.  Valeks  lib.   6.  de  Fideicommissis. 

EJus    servi  a^stimatio  ,     p.eriude    ac  (2)  slaluliberi  fieri 
debtt. 
§.   1.  Sed   et    si   heres  servum  ah"euum  rogalus  est  ma- 
numiltere  ,    placuit  ,    ut  eliam    hujus  pretium  ex  a-stima- 
tioue  hereditalis  deduci  debeal. 

De  staiulihero.  i.  De  sen>o  communi.  2.  De  servo  fru- 
cluario  ,  pi^norato  ,  sub  lege  comniissoria  cUstracto  ,  ad 
dicni  acldiclo. 


37 


s 


38.  Hermogf-MANUS  lib.  1,  juris  Epitomarum. 
Tatuliber  heredis  non  (3)  auget  familiam  (4). 
§.    1.     Commuues  servi  in  uiriusque  (5)  patrimonio 
coiinumerantur. 

5.  2.  Cujus  ususfructus  alienus  est  ,  in  dominio  pro- 
prielatis  conuumeratur  :  pignori  dati  ,  in  debitoris  (6)  : 
sub  lege  commissoria  distracli  ,  item  ad  diem  addicti ,  in 
venditoris. 

Quorum  servorum  pretium  cnris  alieni  loco  dcducitur. 
39.   PAtLUS  lib.  3.   Senlentiarum. 

7r?J^is  (7)  alicni  loco  deducuntur  non  sohun  pretia 
jtlj  eorum  ,  quibus  hbertas  data  est  ,  et  eorum  ,  qui 
supplicio  sunt  affecti  (8)  :  sed  et  ejus  ,  quem  Pr«tor 
propter  (9)  indicium  prodilas  mortis  (10)  ,  vel  detectae 
eorum  (11)  conjurationis  ,  hbertale  douavit. 

Be  tcsiamento  velerani.  1.  De  eo  .,  qui  dat  condiiionis 
implendcc  causa. 

4o.   IJermogemanus  lib.   4-  j"i'Js  Epitoniarum. 

AD  veterani   (12)  teslamentum  ,  sive  paterfamilias  ,  si- 
ve  fiiiusfAnilias  sit  ,  licet  intra    (i3)  annum  missio- 
nis  dccedat ,   kx  Falcidia  pertinet. 

5.  1.  Si  (i4)  cui,  si  (i5)  decem  dedisset.,  viginti  fun- 
dus  fuisset  legatus  :  is  in  toto   fuudo  legatarius  habebitur. 


De  legads  prccstitis  sine  cautione. 
4i.  Paultjs  [  hb.   9.   ad  Ediclum  ]. 

DOlo  (16)  carere  nou  videlur    (17),  si  jam  mota  (18) 
quis  controversia  hcreditalis  legala    sine  (19)  cautio- 
nibus  det  (20). 

De  a^stimatione. 
42.  Ulptanus  [  hb.    14.  ad  Edictum  ]. 

IN  Falcidia  sesliinatio    prelii    reriim  ex  (21)   verifate  fa- 
cieuda  est. 

De  postlimiuio. 

43-  Iet.m   [  Hb.    19.   ad  Edictum  ]. 

SErvi  qui  apud  hostes  (22)    sunt  ,  post  mortem  teslato- 
ris  reversi  ,  (juod  ad    Falcidiam    perlinet  ,  locupletio- 
rem  faciunt  hcrediialem. 

De  dalo  condiiionis  implendco  causa. 

44-  Idem   [  lib.   2].   ad  Edictum  ]. 

FAlcidia    inlciveuire   (23)    non    potest  :   si  statuHber  de 
aJieno  dedit  ,  non  (2^)   de    bouis  defun('ti  •   vel  alias 
est  homo  liber  ,  qui  conditioncm  (25)  implevit. 

De  legato  in  die?n.,   1.    J^el  sub  conditione. 
45.    Paulus  [  lib.  60.   ad  Ediclum  ]. 

IN  lege  Falcidia  non    liabetur  pro  puro  ,  quod  (26)  in 
diem  relictum  est  :  medii  (27)  enim  temporis  commo- 
dum  cojnpulatur. 

5.  1.  lu  his  Jegatis  ,  qu?e  sub  conditione  relicta  surt  , 
Proculus  pulahat  ,  cum  quaeritur  de  lege  Falcidia  ,  tan- 
lum  esse  in  legato  ,  quanli  veuire  possunl:  quod  si  est  , 
et  dcductio  sic  potest  fieri  ,  ut  tantum  videatur  vi  (28) 
deberi  ,  quanti  nomen  venire  potest  :  sed  haec  sententia  non 
proLatur  :  cautionibus  (29)  ergo  melius  res  temperabitur. 
De  eo  qui  se  dcUurum  promisit  ,  vel  per  legem  Falci- 
dium  retinere  poterat. 

^a.   Ulpiakus   [  hb.   76.  ad  Edictum  ]. 

QUi  ,   quod  (3o)  per    Falcidiam   retineie  poterat  ,  vo- 
lunJatem  testatoris  seculus  spopondit  se   dalurum(3i), 
cogendus  est  (32)  solvere  (33). 
De  annuis  legatis.    1.    Quibus    compedt    benejicium  leg. 
Falcidice. 

47.   IiJEM   [  lib.   79.   ad  Ediclum  ]. 

LEx  Falcidia  ,    si  interveniat  ,    in  omnibus  pensionibus 
locum  habet.  sed  lioc    ex  post  facto  (34)  apparebit  : 


(1)  /.  58.  5.  5.  infr.  ad  SC.   Treb. 

(2)  Kun  est  cDim  stafulibcr  ,  cui  per  fi(icicommissum  data  est 
libcitas.  Dirccla  lihertas  vcl  post  tcmpus  ,  vel  sub  couditioiic  clata 
stalulibeicm  facit.    Goucan. 

(3)  Cur  ?  projiter  iiiccrlam  ipsius  statuliberi  concJitioTiem, 

(4)  Ifl  cst  ,  substautiam  ,  bona  ,  hcrcditatem  ,  Wo  cpov  i\sv^-s- 
pinivof  b  o-u/xvJ^ij^pi^sTa/  h  -r»?  »(7(V.  t»  KXn^oyo^is-  4'-  Eclog.  cap. 
36.  e«  Schalivii.   16.  ^n  u.\j%u  j>iv  urixv  78  K\>ipovcf*ii' 

(5)  Domini. 

(())     Est  cnira  dominus.  /.  B.  l.  9.  C.  de  pignorat. 

(7)  V.  /.  36.  §.  2.  supr.  h.  t.  l.  6.   C.  h.  t. 

(8)  Quod  dominura  non  juvisseut.  l.  i.  supr.  dc  SC.Silaniano. 

(9)  V.  /.   4-   infr.  dc  bon.  lib. 

(10)  Domini  sciJic.    Grceci ,  hic. 

(11)  Reorum.    Hal.  xxt'  xvjZv.  Eclog.   17.  adversus  ipsos. 
(:'2)  Vid.  /.   17.   siipr.  h.  t.  dixi  ad  /.   12.  C.  de  test.  milit, 
(i3)  /.  92.  infr.  h.  t.  l.   5.    C.  de  test.  milit. 

(i4)  Si  acceptis  quinque  fundum  hcrcs  dare  jubetur ,  totus  fun- 
dui  lcgalus  inteliigetur,  et  de  toto  Falcidia  detrahetur,  et  quinque 
cxfra  quarfam  raorlis  causa  capiuntur.  adde  /.  19.  supr.  h.  t.  ct 
ibi  Gcvean. 

(i.">)  Id  cst  ,  sub  conditionc.  l.   76.   infr.  h.   f 

(i6)  Culpa.  /.  4.  5-   ^-   in  /in.  i'fr.  tit.  prox. 

(17)  Gcsfor  scilic.  negotiorum  vel  actor. 

(18)  Aliud  ,  si  non  niota.  /.  22.  5-  4-   ^-  de  jure  dclih. 
C'y)  l-  9-  5-  4-  supr.  ad  cxhibend. 

(•io)  l^rccstat ,  vcl  solvat. 


(21)  /.  i5.  infn.  supr.  /.  60.  in  fin.  l.  62.  in  fin.  l.  63.infr. 
h.  t.  l.  81.  5-   4-   iJi  fn.  supr.   de  leg.    i. 

{p.1)  Quia  fingunlur  non  fuisse  capti.  /.  5.  5.  i.  infr.  de  ca- 
ptii'is. 

(■i3)  Falcidiam  hcres  an  deducere  possit  de  00  quod  statuliber 
coi)diii(mis  implendae  causa  non  hercdi  dare  gravatus  cst  ?  si  statu- 
lib(r  cx  pcculio  suo  dal,  Falcidia  in  co  locura  habct:  si  de  aheno, 
non  habet.  Non  cnim  in  bonis  defuiicti  fuit,  quod  datum  est.  vld. 
Langcbekium  c.   56.  annct. 

(24)  Vidc  /.  36.  Infr.  dc  mort.  caus.  donat. 

(25)  /.   76.  infr.  h.'  t. 

(26)  V.  /.   73.  §.  4.  infr.  h.  t. 

(27)  /.58.  5.  5.  irfr.  ad  SC.   Treb. 

(28)  Vi  dcberi ,  Jy^a^.j  ,  /.  29.  Siipr.  de  rec.  qui  arbitr.  l.  i. 
supr.  de  condit.   et  demonst. 

(29)  /.   I.   i.   16.  supr.  h.  t.  l.   1.    i.  7.  infr.  tit.  prox. 

(30)  /.  ult.   C.  h.  t. 

(3i)  Is  plenara  fidem  cxhibct  testatori.  /.  ult.  C.  h.  t.  l.  46. 
supr.  de  pact.  l.  20.  in  fin.  infr.  de  donat.  v.  Cujac.  ad  Nouel/, 
1.  fol.   139. 

(3?,)  Imo  non  est  cogendus  :  nam  si  cogitur  ,  juri  publico ,  id 
cst  ,  Icgis  Falcidiae  beneficio  dcrogat :  id  autcra  fieri  non  potest.  /. 
i5.   ^.    I.  supr.  h.  t. 

(33)  Ncc  cnim  audicndus  cst  suae  confcssioni  repugnans.  vid,  /. 
2y.  in  fin.  Infr.  de  donat. 

(34)  Imo  ,  ab  initio  computatio  ficri  debct.  /.  68.  Infr.  h.  t. 


38 


D     I     G     E     S     T     O     R     U    M 


ul  piita  in  aimos  sii)guloS  lcgatnift  relicfam  f:sf  :  qnanidiu 
Falcidia  nondnm  ]ocum  habot  ,  integvcD  pensiones  aniUiPe 
dabuntin-  :  sod  cnim  si  annus  venerit  ,  qno  fit  ,  nt  coii- 
tra  legeni  Falcidiam  ullra  dodranleni  aliquid  debeatur  , 
evenict  ,  ut  retro  omnia  iegata  singulorum  annorum  im- 
minuantur. 

§.  i.  Nunquanr  (i)  lctatarius  (2)  vel  fideicommissa- 
rins  ,  licet  ex  Trebelliano  Senalusconsulto  resliluilur  ei 
hereditas  ,  utitur  legis  Falcidiaa  beneficio. 

Si  en.ptor  venclitori  siiccesserit  ,  vel  e  rotitra. 

48.  Patlxis   [  lib.  2.   ad  Ediclum  ^dilium 

Curulium  ]. 

CUm  emptor  venditori  vel  contra  heres  exstitit  ,  evicto 
homine  (3)  utrum  clupliim  in  ses  alicnum  deducere 
Vel  computare  debeat  ,  an  simplum  ?  dnplum  enim  es- 
set  (4)  ,  si  alius  hercs  exslilissel  (5)  .  Et  benignius  est , 
eodeni  herede  existente  ,  simplum  ei  (6)  imputari. 

Si  seri'o  legato  legelur.  1.  Si  fundus  et  ad  eum  via 
lcgetur. 

49.  Idem  [  lib.    12.   ad  Plaulium  ]. 

PLautiiis  (•;)  :  Servo  ,  qntm  tibi  Jegaveram  ,  fundum 
legavi.  Alilicinus  ,  Kerva  ,  Sabinus  ,  primum  in  servo 
rationem  Jegis  Falcidise  liabtndam  ;  et  quota  pars  ex  eo 
decederet ,  eam  partem  in  fundo  legato  inulilem  futuram: 
deinde  ex  reliquis  parlibus  fundi  legis  Falcidia^  portionem 
decessuram  ,  sicut  ex  omnibus  Jegatis.  Cassius  ,  quod  ser- 
vo  pais  lege  Falcidia  deccdi.l.  incipere  servum  fieri  com- 
iriunem  (8)  heredis  et  legaiarii  ;  communi  (9)  auiem 
servo  cum  legatum  sit  ,  totum  (10)  pertinere  ad  socium  : 
quia  in  eam  personam  legaium  consistei-e  possit :  qua  ra- 
tioue  semel  ex  fundo  parteni  legis  Falcidiae  decessuram. 
Paulus  :  Cassii  sententia  utimur  :  nam  et  Divus  Pius  re- 
scrfpsit  ,  servo  communi  fideicommissum  datum  ,  totum 
ad  socium  pertinere. 

§.  1.  Interdum  evenit ,  ut  propler  rationem  legis  Fal- 
cidije  ,  sequens  legatum  exlinguatur  ,  veluti  si  fundus  et 
ad  eum  via  Icgaia  sit  per  alium  fundum  ;  nam  si  pars 
iundi  remanserit  in  hereditate  ,  non  potest  procedere  viaj 
legatum:  quia  per  parlem  (11)  servitus  adquiri  non  potest. 


5o.   CELStJS  [  lib.    14.   Digestcrnm  ]. 

1%J0n  est  duliium,  quin  ea  (12)  Jegrtia  ,  a  quibus  heres 

1  ^    summovere    exceptiono    (i3)     pjiiioreru     potcst  ,    ia 

quarlam  ei  imputentur,  nec(i4)  caJleroium  legata  minuunt. 

5i.   JuLiANUs  [  Jib.   61.  Digeiiorum  ]. 

NEc  inlerest  ,  ntrum  ab  initio    quasi  inutile  luerit  ,  an 
ex  accidenti  postea  in    eum    casum    pervenisset  lega- 
tura  ,  ut  actio  ejus  denegaretur. 

52.  Marcellus  [  lib.  9.  Digestorum  ]. 

I^X  asse  patronum  (i5)Jreredem  instituit  lilertus  ,  cum 
-J  ducentos  (16)  aureos  in  bonis  haberet  ,  et  leguvit  fi- 
lio  centum  (i^^viginti  ,  extraneo  reliqua  U8)  :  diminutio 
legati  (19),  quod  extraneo(2o)  prajstat  legalum  ,  proficit 
filio  ad  consequenda  solida  ,  guje  ei  legata  sunt. 

5-  '•  Quacunque  ex  causa(2j)  Jegata  non  prfeslantur  , 
imputanlur  heredi  in  quartam  pariem  ,  quse  propter  ie- 
geni  Falcidiam  remanere  apud  eum  debet. 

De  legotis  puris  et  condiliomdihus. 
53.   Celsus   [  Hb.    17..   (22)  Digeslorum  ]. 

ST  propter  ea,  quae  (^3)  sub  conditione  legata  sunt,  pen- 
det  Jegis  Falcidise  ratio  :   praesenti  die  data ,  non  (24) 
tola  vindicabuntur. 

Z>e  fundo  in  familia  relinquendo. 
54-   IMarcellus   [  lib.    i5.   Djgesloium  ]. 

F[  Ater  filium  ,  ex  quo  tres  habebat  nepotcs  ,  heredeni 
instituit  ,  fideique  ejus  commisit  ,  ne  (20)  fundum 
alienarei  ,  et  ut  in  familia  eum  relinqueret  :  filius  dece- 
dens  tres  filios  scripsit  heredes.  Quoerendum  cst  ,  an  om- 
nino  quasi  creditore^s  unusquisque  in  ratione  legis  Falci- 
dia3  aliquid  possit  deducere  :  quia  m  potestate  sua  habuit 
pater  ,  cui  ex  his  potius  reJinqueret  ?  Sed  hac  ralione 
nemo  in  Falcidiae  ratione  quicquam  deducet.  quod  viJen- 
dum  ,     ne  dure   constituatur.   utique    enim  in  alieno  (26) 


^re  habuit    fundum  :    necessitate    quippe  obstrictus  fuisset 
filiis  eum  relinqiiendi. 

De  annuis  legatis. 
55.  Idem  [  lib.   20.  Digestorum  ]. 

CUm  Titio  in  (27)  annos  singulos  dena  Jegata  sunt,    et 
judex  (28)  legis  Palcidiae    rationem  inler  iieredem   et 
alios    legatarios   habeat  :    vivo  quidem  Tilio  ,  tanti  litem 


(i)  Imo  aliquando  :  idqne  etiam  fequitas  siiadet :  nam  cum  ex- 
emplo  liercdis  ad  legata  prsebtaida  obiigetur,  Bcqumn  est  ctiam  eum 
Falcidia  uti.  /.   32.  ^.  \.  suj>7\  k.  t. 

(2)  Ut  enim  Trebelliano  locus  sit ,  non  sufficit  de  beredilate 
rogatum  esse  ,  sed  qnasi  beredem  rogari  oportet.  /.  "Ji.  i?i  fn.mfr. 
ad  SC.    Trebell.  Legatarius  autem  non  est  hcres. 

(3)  Fingamus  euim  cmptorcm  duplum  stipulatum ,  quo  casu  ?C3 
d  vendita  evinceretur  :  fingamus  eundcra  suo  veuditori  licredem 
eese  :  fingamus  rem  ei  eyictam  esse. 

(4)  Is  scilicet  consecuturus. 

(5)  Id  est  ei  ,  a  quo  rcm  venditam  emit. 

(6)  Id  est  ,  ab  co  :  ul  sit  sensus  ,  Emptor  idemque  hores  ven- 
ditori,  utcunque  duplum  fVierit  stipiilntus  a  vcnditore  :  si  tanicn  ci 
ics  cvincitur ,.simphun  iraputat  acri  alicno  bereditatis,  non  dupliuu. 
adde  /.   a.  ^.    i5.   in  fin.  supr.  de  hered.  uet  act.  uend. 

(7)  Vid.  Langebtk.  c  3^.  aimot.  Goth.  Adde  Ant.  August. 
emnid.  I.   i.  c.  6.  S.  L. 

(8)  Falcidia  admissa  scrvus  legatus  fit  conimunis  inter  hercdem 
et  legatarium  ,  ut  hic.  Cur  fit  communis .'  quia  heres  utens  jure 
suo,  ut  bcrcs  et  dominus  retinet  Falcidiam  jure  hereditario,  /.  14. 
supr.  h-  t."]mt  testamcnti.  /.    42.  i^upr.  de  uulgar. 

(9)  Communi  servo  cum  libertate  ct  sine  libcrtate  ,  legari  po- 
test ,  totuliKjue  Jegaium  socio  testatoris  adquiritur.  Paul.  3.  sent. 
6.  5-  4-  ^-  ^-^-  5-  9-  *"/"'•  pro  socio. 

(rb)  Irao  totum  non   pertinet.    /.  3^.  §.  i.  infr.  de  adqu.  rer. 

7.   §.    I.   infr.   de  slip.  seri>. 

(II)  Adde/.    i36.  in fn.  infr.  de  yerb.  obl. 


(12)  /.   II.  supr.  l.  5i.  /.  52.  /.  76.  /.  78.  infin.  iifr.  h.  t. 

(i3)  Exceptione  rcmovcri  qui  potest  a  legati  petitione  ,  lcgatum 
habuis,se  non  intclligitur,  ideoque  id  genus  legati  heredi  imputatur 
in  quartam  ,  neque  cseteroruni  lcgata  minuet. 

(i4)  Iniputatio  in  quartam  ideo  introducta  est  ,  ut  quain  mini- 
mum  lcgata  minuerentur  :  qnippe  Falcidia  legata   minuit. 

(10)  Adde  /.  I.  5.  14.  infr.  tit.  prcx.  Goth.  vidc  Cujac.  lib.-ib. 
obs.  cap.   24.  S.  L. 

(16)  Et  ita  cum  major  esset  ccntcnaiio.  v.  5-  postea.  2.  Inst.  dc 
success.  lihert. 

(17)  Centum  viginti  extraneo,  rehqua  reliquii.  j^ccu  1.  quod  nun 
placet  Hotomanno. 

(18)  Id  est  ,  octingenta.  vidc  Antonium  Fahr.   i.  conject.    i5. 

(19)  Exoneralio.    Govcan. 

(20)  Extranco  non  praestatur.  Gov.  hic.  arg.  ^prvx.  reprehen- 
sus  ab  Antonio  Fabr.    i.  conject.   i5. 

(21)  Vide  /.  5o.  supr.  h.  t. 

(22)  Cclsus  a  Proculo  profcctus  ,cujus  scntentia  rcfutatur.  /.  ^5. 
^.    I.   supr.   h.  t. 

(23)  /.    i.  5-  7-  ii\fr-  tit.  prox. 

(24)  Tamcn  tota.  veteres  ,   Goveamis. 

(23)  Adde  /.   32.  in  fn.  supr.  de  leg.  "i.  dixi  5.  Fendor.    il. 

(26)  Fidcicommissariam  hcrcdilatem  heres  iu  aMC  alicno  habci. 

(,1.7)  Lcgatum  annuuni  in  pendonlc  conditionc  sestinjatiu"  quanti 
vendi  potest  :  post  conditionis  evenlum  ,  quanti  est. 

(28)  Judcx  legis  Falcidia;  is  dicitur  ,  qui  de  lege  Fulcidia  co- 
guoscit. 


LIBER    TRIGESI 

jejtimare  delieat ,  cjnanti  venire  id  legatum  pot('St  ,  ia  in- 
certo  posito  cpiaiiKliu  viclurus  sit  Titius  :  uiortuo  autein 
Titio  «on  aliud  (i)  spectari  debet  ,  <juam  quid  hcres  ex 
csL  cauaa  debuerit. 

Si  is  Y  cum  qiio  de  peculio  agi  poterat  ,  Iwres  creditori 
(xlidl.  3.  J^e  libertate.  5.  Si  tesLcUor  fuluro  hcrtdi  qua- 
drantem  tncus  dcderit. 

56.  Idem  [  lib,   22.  Digestorum  ]. 

CUin  (2)  t[uo  de  peculio  agi  poterat  ,  heres  crcditoi-i 
exslitit.  Quarris  ,  cujus  temporis  peculiuin  computari 
oporteat  in  Falcidia  lege  ?  Plerique  (3)  putant  ,  quod 
lunc  in  pcculio  fuerit  ,  cum  adiretur  lieredilas,  inspicien- 
dum  .  Ego  dubito  (4)  "•  quoniam  mortis  (5)  tempus  in 
ratioue  lcgis  Falcidije  ineuada  placuit  obseivari.  quid  enira 
interest  ,  peculium  servi  post  mortem  creditoris  diminu- 
luni  sil  ,  au  dcbitor  paupej-ior  factus  [  sit  ]  ? 

§.  1.  Aliquis  dicet,  Quid  ex  contrario,  si  ante  aditam 
hereditatem  adquisierit  servus  ?  et  ego  quasram  ,  Si  debi- 
loris  ,  qui  tunc  noxi  (6)  erat  solvendo  ,  ampliatae  facul- 
tales  iuerunt?  et  cum  iu  isto  placuerit  ex.  post  facto  ube- 
riorem  videri  fuisse  hereditalem  ,  sicuti  cum  coudilio  (7) 
crediti  exstitit  post  mortem  ,  ita  eliam  pecuiii  iacremeu- 
lum  pleuiorem  faciet  heredilatem. 

§.  2.  Sca\'«la  nolat  :  Quid  ergo  ,  si  idem  seryus  de- 
f  :ucto  ct  alii  dena  debuit  ,  et  una  decem  habuit  ?  auge- 
lur  scil.  et  his  hereditas  ,  decera  ,  quae  defuuclo  natura- 
liter  dcbebautur  ,  ia  hereditate  manealibus. 

§.  3.  Is  ,  qui  in  bonis  unum  duntaxat  servum  habe- 
Lat  ,  lcgavit  eum  Titio  ,  et  iidei  ejus  commisit  ,  ut  post 
Iriemiium  (8)  manumitteret.  debet  ex  eo  ,  quod  iaterim 
ex  operis  servi  ad  Titium  pervenire  potest  ,  quarta  apud 
heredem  remanere  :  quemadmodum  si  directo  post  triea- 
nium  servo  hberlatem  dedisset  ,  ejusque  usumfructum  ei 
hjjiasset ,  aut  ei  pioprietatem  per  fideicommissum  rejiaquil. 

5.  4-  Slichiim  tibi  ,  servo  luo  (9)  decem  legavit  (10): 
vel  ccntra  tibi  decem  ,  servo  tuo  Stichum  hbertateiuque 
Sticlu  fidci  ejus  commisit.  Lex  Falcidia  minuit  legata.re- 
dimcie  ab  herede  partera  debes  ,  quemadmodum  si  tibi 
ulruuique  legasset. 

§.  5.  Saspius  evenit ,  ne  emolumentum  cjus  legis  heres 
consequatur.  nam  si  cenlum  aureorum  dominus  viginti- 
quinque  aUcui  dodisset  .  ot  eum  instituerit  heredem  ,  et 
dodrautem  legaverit  :  nihil  aliud  sub  occasione  legis  Fal- 
cidiac  intcrvenire  potest.  quia  vivus  (n)  videtur  heredi 
luluro  providere. 


MUSQUINTUS.  39 

De  dote. 
57.  Idem  [  lib.  26.   Digestorum  ]. 

GUm  (12)  dotcm  maritus  alicui  legaverit  ,  ut  uxori 
reslitualur:  non  (i3)  habere  legem  Falcidiam  locuin, 
dicendum  est  :  et  sane  in  plerisque  ita  observatur  ,  ut 
omissi  inlerposili  ,  capicalis    persona  spectetur. 

Quando  L   Falcidicv  hemficiuin  iniplorari  polest. 
58.  MoDESTiJius    [  lib.  9.  llcgularum  ]. 

LEgis  Falcidiae    bencficium    hercs  etiam  post  (i^)  lon- 
giim  (i5)  lempus  morlis  tcslatoris  implorare  (16)  non 
prohibetur. 

De  eo  ,  qui  id  egit ,  ut  ftdeicommissum  intercideret.    1. 
De  tacito  fideicommisso. 

'59.  Idem  [  lib.  9.  Pandcctarum  ]. 

BEneficio  legis    Falcidiae   iadigims  esse  vidctur  ,   qui  id 
egerit  ,  ut  lideicommissum  inlei-cidat. 
§.    I.  Pra°terea  cpii  non  (17)  capienti  rogatus  est  resti- 
tuere    hereditalem  ,    Senatusconsulto   Planciano    (i8)   non 
concedilur  quartam  retiaere  :  sed    ea    ciuarla  ,  (|uara  non 
retinuit  ,  ad  (19)  fiscum  pertinet  ex  rescripto  Djvi  Pii. 
De  tahulis  pupillaribus.    \.  De   in  lilein  jurando. 


60.  Javolenus   [  lib.    14.   ex  Cassio  ]. 

CUm  pater  impuberi  filioe  heredem  substituit ,  id  ,  quod 
ei  legatorum  nomine  a  patre  obvenit  ,  cum  heredi- 
tas  ad  subslitulos  perliact ,  iu  computalionem  legis  Falci- 
diae  non  venit. 

5.  1.  Legato  pctito  (20),  cum  in  lilem  juraium  est  (21), 
ralio  legis  Falcidias  ,  non  ejus  summae  in  quam  legata- 
rius  juravit  ,  haberi  debet  5  sed  ejus  ,  quanli  re  (22) 
vera  [  id  ]  fuit  ,  quod  petitum  est  :  nam  id  ,  quod  poe- 
uae  (23)  causa  adcrevit ,  in  legem  Falcidiam  non  incidit. 
De  re  aliena  legafa. 
61.  Idem  lib.  4-  Epijtolarum. 

ALienus  fuadus  tibi  legatus  est  :  hanc  heres  cum  eme- 
re  (24)  uisi  inflniio  pretio  nou  posset ,  emit  multo 
pluris  ,  qiiain  quanti  crat  :  qua  emptione  effectum  est  , 
ut  legatarii  ad  legeoi  Falcidiam  revocarentur.  Quaero  , 
cum  si  fundus  lanti  ,  quanti  revera  emptus  esset ,  legata 
non  fuerant  excessura  jus  legis  Falcidise:  an  hoc  ipso  he- 
res  institutus  partem  revocandi  a  legatariis  jus  habeat  , 
quod  ex  voluntate  defuncti  pluris  eraerit  funduin ,  quam' 
cjuanti  erat  :  Respoadit,  quod  amplius  (^5)  heres,  quam 
pretium  fundi  ,  legalario  solvit  ,  id  lege  Falcidia  impu- 
tari  non  potest:  quia  negligeutia  ejus  nocere  legatariis  non 
debet  ,  utpote  cum  is  coufitendo  ,  veram  (26)  Jestimatio- 
nem  pracstare  poterat. 


(0    Lno,  cautio  cxlgenda  est.  /.  1.5.  16.  /.  45.  injin.  supr.h.t. 

\i{     %?"*^  exemplum  in  patre. 

{i}     TJt  JuJianus  scil.  /.   83.  infr.  k.  t. 

(4)  Imo  ,  de  co  iion  cst  duliitandum.  Certum  cst  enim  peculii 
quantitatem,.qu3e  aditap  hcreditatis  temporc  fucrat ,  ia  quadrantom 
imputan.  /.  83.  Infr.  h.  t 

(5)  V.  /.  73.  i„fr.  h.  t. 

(6)  Adde  /.  22.'  5.  3.  supr.  h.  t. 

7)     Autspes.  L  73.  5.    I.  infr.  h.   t. 

r<     .    a^^ '  P°^*  tempus.  /.  36.  C.  4.  supr.  h.  t. 

C9),  i-J^-  5-  3.  supr.  h.  t.         ^  ^       ^ 

C'o)  At.  le^avi.  ct  post  commisi. 

C'';  In  quartam  Faicidiam  non  imputantur  ca  qua;  Heredi  intcr 
t^vos  doiiala  sunt  ,  nisi  idco  donata  sint  ,  ut  integra  liens  let,'ala 
pra^starct  ,  Cujac.  hinc  Paulus  ,  Ea  quse  matcr  yiva  fiho  donavit , 
'"/''T't'''i  """  ""P"t^"l"r,  3.  sent.  8.   5.   3. 

(12)  Pacidia  non  deducitur  ex  Icgato  dotis  uxori  rclegatae  ,  ut 
hic.  et/    8..  5.   ,.  i„fr.  h.t.  ' 

(li)  luio  J.aJxt.  /.   ,.5.   12.  supr.  de  dote  praleg. 


(i^-)  Facit  /.   i5.  $.  2.  /.  55.  supr.  h>  t. 

(i5)  An  decennii  ?  An  quadraginta  annoriim  ?  Jus  cnim  omne 
annis  ^o.  praescribitur  ,  /.  4-  C  de  pvcescript.  3o.  fel  4o.  annor. 
vide  Bart.  hic. 

(16)  Excipiendo  ,  non  agendo. 

(17)  Incapaci.  /.    11.  supr.  de  his  ,  quce  ut  indign. 

(18)  Ulpian.  25.  5.    17. 

(19)  /.   3.   C.  h.  t. 

(20)  Et  non  prsestito. 

(21)  Quid  ila  ?  oonstat  enim  in  litem  non  jurari  cx  testamenti 
causa,  /.  6.  snpr.  de  iii  liiem  jurando.  scd  hic  juratura  est  iu  actio- 
ue  in  rem  arJjitraria. 

(22)  /.  42-  S^upr.  h.  t. 

(23)  Rcs  qiiam  hcres  sua  culpa  amisit,  in  cjus  qtiartam  imputa- 
tur.  /.  61.  iufr.  h.   t.  l.    i5.  supr.  dc  his  ,  qnae  ut  indign. 

(24)  V.   /.   88    infr.  de  i^erb.  sign. 

Qih)  Nain  hgatuin  per  damnationeui  ,    quo  solo  res  aliena  legari 
jKJterit,  inficiatione  cres<:it  iu  dupliim.  V.   (Jujac.    i^.  ob.iG.inJin. 
(2G)  Yid.  /.  42.  supr.  l.  63.  iiifr.  h.  t. 


4o  D     I     G    E    S 

De  duohus  reis.   i.  De  cestimadotie. 
G2.  TjLPiANts  Ijb.    1.  ad  legem  Juliam  et  Papiam. 

1\  Jege  Falcidia  hoc  esse  servaiidiun  Juliaims  ait,  ut  si  duo 
rei  promittendi  ftierint ,  vel  duo  rei  stipulandi ,  si  qui- 
dcm  socii  sint,  in  ea  re  dividi  inter  eos  debere  obligatio- 
iiem  ,  atqiie  si  singuli  parlem  pecuniae  stipulati  esseut  vel 
promisissent :  quod  si  socielas  inter  eos  nulla  fuisset  ,  in 
j^ndenti  (1)  esse  ,  in  utrius  bonis  compulari  oporteat  id 
quod  debelur  ,  vel  ex  cujus  bonis  detralii. 

§,  1.  Gorpora  ,  si  qua  sunt  in  bonis  defuncti  ,  secun- 
duin  rei  veritatem  (2)  cestimanda  eruut  ,  hoc  est,  secun- 
dum  praesens  (3)  pretium  :  uec  quicqnam  eorum  forma- 
li  (4)  pretio  jestimandum  esse  sciendum  est. 

63.  PAtJLLS  lib.   2.   ad  legem  Jidiam  et  Papiam. 

PRetia  (5)  reruni  uou  ex  affectu  ,  nec  utilitate  (6) 
singulorum,  sed  (7)  communiter  (8)  fuuguntur  (9). 
Kec  enim  qui  filium  naturalem  (10)  possidet  (ii),  tanto 
locuplelior  est  ,  quod  eum  ,  si  alius  possideret  ,  pluri- 
>no  (12)  redcmpturus  fuisset.  -Y  Sed  nec  ille  ,  qui  filium 
nlienum  possidet  ,  tanlum  habet  quanti  eum  patri  vende- 
re  polest:  nec  expectandum  est,  dum  vendat:  sed  in  prae- 
sentia  ,  non  qua  filius  alicujus,  sed  qua  homo  sestimatur. 
•j-  Eadeui  causa  est  ejus  servi ,  qui  noxa  (i3)  nocuit:  nec 
enim  delinquendo  quisque  pretiosior  fit.  ■^  Sed  nec  here- 
dem  post  mortem  testatoris  institulum  servum  tanto  plu- 
ris  esse  ,  quo  pluris  (1.4)  venire  potest ,  Pedius  scribit. 
est  enim  absurdum  (i5)  ,  ipsum  me  heredem  institutum 
non  (16)  esse  locupleliorem  ,  antequam  (17)  adeam  ;  si 
autem  servus  heres  inslitulus  sit,  statim  me  locupleliorem 
eftectnm:  cum  multis  causis  (18)  accidere  possit ,  ne  jus- 
su  nostro  adeat.  adquirit  nobis  certe  ,  cum  adierit :  esse 
autem  prseposterum  ,  ante  nos  locupleles  (ig)  dici,  quam 
adquisierimus. 

§.  1.  Cujus  debitor  solvendo  non  est ,  tanlum  habet  in 
bonis  ,  quantum  (20)  exigere  potest. 

5.  2.  JXonnullam   tamen    pretio   varietatem  loca  ,  tera- 

(0     Cnr  i(a?  vid.  /.  2.  infr.  de  duoh.  reis. 

(2)  /.   33.  supr.  nd  leg.  Aquil. 

(3)  /.  3.  5-  5.  infv.  de  jure  fisci. 

(4)  Formale  pretium  ,  cstne  conventum  a  contrahentibns  ?  an 
forma  ccnsuali  praescriptiun  ?  an  qiio  res  cmpta  est ,  aut  quo  vendi 
posset,  si  coleretur  diligenter ,  nt  vult  Goveanus  ?  an  a.  testatore 
prajstitutum  ?  l.  i5.  5.  uh.  supr.  h.  t.  Si  diligentcr  spccfes ,  for- 
male  ,  hic  opponitnr  ,  vcro  ct  prffisenti.  Vero  et  praescnti  opponi 
potest  pretium,  quod  ex  aftcctu  et  spe  singulorum  sumilur,  /.  63. 
ivfr.  h.  t.  formale  alioqui  possct  dici  commune ,  /.  63.  infr.  h.  t. 
quod  communit^r  sequimin-.  Sunt  cnim  pretia  formanda  ab  univer- 
sa  icgione  ,  non  a  quodam  privato  :  non  ex  momento  tcmporis  , 
iTon  ex  eo  quod  raro  accidit  ,  /.  63.  in  fin.  infr.  h.  t.  hac  tamcn 
Jcge  forniale  prcliiun  aliud  est  qnam  commune.  Est  igitur  /Jiay 
c9fj.$o\!Ksy ,  singuiore. 

(5)  d.  l.  33.  supr.  ad  l.  Aquit.  adde  /.  10,  infr.  de  diuersis 
temp.  prcEscr.  l.   3rt.   C.  de  dnnnt. 

(6)  Quid  empliytculicus  fundus,  quemadmodum  jestimatur?  ter- 
tia  partc  totius  fiuidi.  Bald.  cons.   io3. 

(7)  Rcs  tauti  est ,  quanti  vendi  potest,  ut  hic.  et/.i.^.  16.  infr. 
ad  SC.   Trehell.  vide  tamen  Socin.   reg.  3 '[3. 

(8)  An  arbitrio  judicis  aestimatur?  vidc  /.  3.  supr.  de  eo  qucd 
ccrto.  An  potins  quod  ca  pretia  consideranda  sint,  qune  in  quaqne 
provincia  vel  civitate  obtinent?  $.  ult.  infr.  h.  t.  vid.  /.  2.  §.  i. 
C.  ut  nem.  liceat.  in  empt.  specier.  lib.  10.  tit.  27.  an  inspccta 
rei  vcvifate  ?  v.  /.  42.  supr.  h.  t.  vel  fori  jretio? 

(9)  Finguntnr  ,  Hal.  nialc  :  fnngi  est  succedcre  in  locum  rci. 
V.  Kohert.  3.  lec.  seiU.    r^. 

(10)  Atque  ita  libcriim  homincm. 

(11)  Yide  Baldnm  cons.  io3.  lih.  i.  Ripam  ad  l.  nnturaUtcr. 
J.  vihil  communn.  num.  g.  col.  2.  de  acquiroid.  vel  aniilt.  pos- 
sess.  Polit.  ad  i.  fdium  ,  quem  habentem.  C.  famil.  ercisc.  num. 
86.  Scbast,  Sap.  ad  /.  unic.  C.  de  scnt.  quap.  pro  co ,  quod  inter. 
mm.  76.  et  ihi  Alciatuiji  uum.  72.  Joan.  I?;apl.    piot.  w  rcpet,  l. 


T    0     R    U    M 

poraque  (21)  adferunt.  nec  enim  tantldem  RomJB  et  ia 
Hispania  oleum  aestimabitur  :  nec  continuis  sterilitatibus 
tantidem  ,  quanti  secundis  (22)  fructibus  :  dum  hic  quo- 
que  non  ex  momentis  (^3)  teinporum  ,  nec  ex  ea  qugc 
raro  accidat,  caritate  pretia  constituantur, 

Si  cui  legetur ,    quanto  minus  per  l.  Falcidiam  capere     I 

poterit.  : 

64.  Ulpianus  [  hb.   i3.  ad  legem  Juliam  et  | 

Papiam  ].  j 

SI    in    testamento    ita    scriptum   sit  ,  Heres  nieus  Lucio    \ 
Titio  dccem  dare  damnas  esto :  et  quanto  quidem  mi-    '. 
71US  (24)  per  legem  Falcidiam  capere  poterit.^tanto  amplius 
ei  dare  damnas  esto  :  sententiae  testatoris  standum  est. 
De  conditione  dandi. 
65.  Paultjs  [  lib.  6.  ad  leg,  Juliam  et  Papiam  ]. 

SI  fundus  legatus  sit  quinquaginta  (26)  dignus,  sub  hac 
conditione  ,  si  quinquaginta  heredi  dedisset  :  plerique 
putant  ,  utile  esse  legatum  :  quia  conditionis  implendae 
causa  datur.  nam  constat  (26),etiam  Falcidiam  eum  pati 
posse.  sed  si  quinquaginta  aurei  legati  sint  ,  si  quinqua- 
ginta  dedisset  :  dicendum  ,  inutile  (2^7)  esse  legatum  et  ; 
magis  ridiculum  esse.  j 


De  relicto  in  diem  vel  sub  conditione.  1 .  De  cere  alieno. 
QQ.  Ulpianus   [  lib.    18.  ad  legem  Juliam  et   Papiam  ]. 

Clrca  legem  Falcidiam  ,  in  eo  ,  quod  sub  conditione  , 
vel  in  diem  alicui  relictum  est  ,  lioc  observandum  ■ 
est :  Si  decem  sub  conditione  alicui  fuerint  relicta,  eaque 
conditio  post  decennium  forte  extiterit  :  non  videntur  de-  i 
cem  huic  legata,  sed  minus  decem.  quia  intervallum  tem-  ( 
poris  ,  et  interusurium  (28)  hujus  spatii  ,  minorem  facit 
quantitatem  decem. 

§.  I.  Sicuti  (29)  legata  non  deb?ntur,nisi  deducto  sere 
alieno  aliquid  supersit  ,  nec  mortis  causa  donationes  de- 
bebimtur,  sed  infirmantur  (3o)  per  xs  ahenum.  quare,si 

si  qnando.   C.  unde  vi.  n.   182.  v.  aducrte.  Mod. 
(19.)  Propter  patcrnam  afrectionem. 
(i3)  Al.  noxam.  fulg.  Goth.  Ita  etiam  Florcnt. 
(i4)  Pioptcr  liorcditatcm  delafain. 
(1.'))   In  l.  Falcid.  secus  in  /.   Aquil. 

(16)  Si  heres  institutus  sim  antcquain  adcam  ,  non  sum  I(x:uplc- 
tior  :  igitur,  etsi  servus  meus  hcres  fucrit  institutus  ,  iiun  ci-o  lo- 
cupletior  antequam  meo  jussu  adicrit. 

(17)  V.  /.  33.  supr.   ad  l.  AquU, 

(18)  Quid  enim  ,  si  antc  moriatur?  quid  ,  si  mihi  hcrcditas  su- 
spccta  ?  quid,  si  adirc  nolit?  jiotest  enim  nolle  ,  /.  ctim  ptxiponas, 
3.  C.  de  heredibus  instit.  Quid ,  si  coactiis  adicrit?  adilio  erit  nnl- 
lius  niomcnti.  /.  qui  in  aliena.  6.  5-  ull.  siipr.  de  adqu.  vel  cmitt. 
hercd.  Neqiic  cnim  nudum  scrvi  factum  ,  scd  mciis  .ittendltur. 

(19)  Locuples  quis,  v.  /.  234.  $.  i.  infr.  de  \>e.rb.  sign.  /.12G. 
5.    I.  /.    16O.  lif}-.  de  reg.  jur.  l.   2.  Supr,  qui  salisdare. 

(20)  /.   82.  irifr.  h.  t. 

(21)  Cicero  3.  in   ^m-.  Omnis  fnimcnti  ratto  ex  fcmporihiis  est. 

(22)  IIoc  cst  ,  optima  annona  ,  ct  auiionae  maxima  ubi  rtate. 
(^.i)    Et  ita  qno  phiris    res  cst  ,    hodic  accipimus.  (/.  si  stcrilis. 

21.    ^.  cuni  per  t^enditojcni.  3.  supr.  dj  act.  cmpt. 

(24)  /.  88.  Inft:  h.  t. 

(25)  /.    19.  supr.  h.  t. 

(26)  /.   84-  supr.  de  leg.    i. 

(27)  Si  decem  legata  sint  suh  hac  conditionc.  ?t  decem  legattirius 
dcderit  .,  Icgatnm  inutile  est  ct  ridiculum,  ut  hic.  cim  iiilcr  pares 
quantitates  nihil  iutersit.  Proiudc  cx  hiijusmodi  legato  Falcidia  nou 
dediicctiir. 

(28)  /.  58.  5.  5.  Infr.  ad  SC  Trrhell  In  Icgafis  condifionali- 
biis  ,  ct  in  diem  ,  laiito  minus  dicilur  csse  iii  legaio,  qnam  facit 
liitio  intcrusurii  mcdii  temporis.  Alcxander. 

(29)  Simililndincin  mortis  caiisa  ilonalionuin  et  Icgaiorumob6crv.\. 

(30)  /.    17.   infn.  Infr.  de  mort.  caus.   donalionib. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


4 


jmmodicura    ses   alienum    interveniat,   ex  re  mortis  causa 
sibi  donata  nihil  aliquis  consequitur  (i). 
De  non  solidi  capacitate. 
67.  Terentius  Clemens  [  lib.  4-  ^^  legein 
JuJiam  et  Papiam  ]. 

QUotiens  (2)  cuiclam  amplius  legatum  sit,  ({uam  ei  ca- 
pere  liceret,  et  lcx  Falcidia  locum  haberet ,  prius  (3) 
Falcidi*  ratio  habenda  est  ,  scilicet  ,  ul  subducto 
eo  ,  quod  lex  Falcidia  exceperit  ,  reliquum  (4)  si  non 
eicedat  stalutam  lege  portionem,  debeatur. 


pulant  ,  ejus 
nihil  intersit 


Falci'^ 


quoque   ralCKiiara  non  posse  rctinen  5  (jnia 
subtraxerit    (i4)?    •'"^  hcreditariam  esse  ne- 
gaverit.   quod  Ulpianus  recle  iniprobat. 

De  usiifructu  bonoruin  el  (vre  alieno. 
69.  PoMPJNius  lib.   5.  ad  Sabinum. 
Sufruclu   bonoruin    legalo  ,    aes    aheauiu   ex  omnibu^ 
rebus  deducendum  est;  cpinniam  post  Sanatusconsul- 
tum  nuUa  (i5)  res  est ,  quaj  noa    cadit  in  ususfructus  le- 
gatum. 

De  Falcidicn  stipulatione 


w 


De  cestimatione  alimentorum  et  ususfructus.  1.   Si  heres     "|[^AIcidice    slipulatio  slatim    (i6)  commiuitur 
orc 
vincatur. 


rem   propnam    esse    con 


tendat  ,  et  hereditariam  esse  con- 


l  F 


■o.   Ulpianus  hb.    16.  ad  Sabinum. 


68.  ^Emilitjs  Macer  hb.  2.  ad  legem  vicesimam  (5) 
hereditatium. 
ahmentis  (6)  faciendae  hanc  formam 
scribit  ,  ut  a  prima  (7)  cBtate  usque 
ad  annum  vicesimum  (8)  quantitas  ahmentorum  trigiuta 
annorum  computetur  ,  ejusque  quantitatis  Falcidi*  pras- 
stetur :  ab  annis  vero  viginti  usque  ad  annum  vicesimum- 
quintum  ,  annorum  viginti  octo  :     ab  annis  vigintiquinque     causa 


COmputationi  in 
esse  Ulpianus 


71- 
"pOlest  heres 


vel  debiti  exstitit 
De  vendilione  hercditatis. 
Paulus  lib.  32.  ad  Edictum. 
in  vendenda    hereditate    cavere 


,  ub!  con 


««(in), 


et  kge  Falcidia  intcrveniente ,  solida  legnta  prce- 
stentur:  quia  ea  lex  heredis  causa  laia  est  :  nec  (i8)  fraus 
ei  fit  (19)  ,  si  jus  suum  diminuat  heres. 

De    eo    quod   impendiiur   explicandarum    venditionuni 


usque  ad  annos  triginta ,  annorura  vigintiquinque  :  ab  an 
ms  triginta  usque  ad  annos  trigintaquinque ,  annorum  vi- 
gintiduo  ;  ab  annis  trigintaquinque  usque  ad  anuos  cpia- 
draginia  ,  annorum  viginti  :  ab  annis  quadraginta  usifue 
ad  annos  c^uinquaginta  ,  [  tot  ]  annorum  computatio  ht  , 
quot  Ktati  ejus  ad  anuum  sexagesimum  deerit  ,  reraisso 
uno  anno  :  cib  anno  vero  quinquagesimo  uscpie  ad  anuum 
quinquagesimum  cjuintum  ,  annorum  novem  :  ab  annis 
quinquagintaquinque  usque  ab  annum  sexagesimum  ,  an- 
norum  septem  :  ab  annis  sexaginta  ,  cujuscunque  aetads 
sit  ,  annorum  quinrjue:  Eoque  nos  jure  uti  Ulpianus  ai 
et  circa  coraputalionem  ususfructus  (9)  faciendam  .  Soli 
tum  est  tamcn  a  prinia  cetate  usque  ad  annum  trigesimum 
computafionem  annorum  triginta  fleri  :  ab  annis  vero  tri- 
ginta^  tot  annorum  computationem  inire ,  quot  ad  annum 
sexagesimum  deesse  videntur.  nunquam  ergo  amplius(io) 
quam  triginla  annorum  computatio  initur.  ■j-  Sic(ii)deni- 
que  ,  et  si  Reipublica^  ususfruclus  legetur ,  sive  simj^liciter, 
sive  ad  ludos  ,  triginta  annorum  (12)   computatio  fit. 

§.   1.   Si  quis  ex  heredibus    rem  propriam  esse  conten- 
dat  ,  deinde  hereditariam  esse   convincaiur  (x3)  :  quidam 


72.   Gajus  hb.  3.   da  hgatis  ad  Edictum  Prff>loris. 

QUantilas  patrimonii ,  deducto  eliam  eo  cjuidquid  ex- 
plicandarum  (20)  venditiouum  (21)  causa  impendi- 
tur  ,   asstimatur. 

De  eo  quod  contingit  post  morlem  testatoris.  i.  De  con- 
ditiomili  debito  ,  2.  ^e/  legato  ,  3.  Vel  libertaie.  4-  De 
legatis  in  diem.  5.  Si  teslator  intra  vel  ultra  dodrantem 
legavei  it. 

73.  Idem  lib.  18.  ad  Ediclura  provinciale. 
it,  TN  cfuanlitate  patrimonii  excjuireuda  visum  (22)  est,  mor- 
li_  ■*-  tis  (23)  tempus  spectari.  Qua  de  causa  si  quis  cenlum 
in  bonis  haljuerit ,  tota  ea  legaverit :  nihil  legatariis  pro- 
dest ,  si  anle  adilam  hereditatem  per  servos  hereditarios  , 
^t  ex  partu  anciilaram  hereditariarum  ,  aut  ex  Ibefu  pe- 
corum  tantum  accessoi-it  (24)  heredilati  ,  ut  centum  le- 
gatoram  nomiue  erogatis  habiturus  sit  heres  quartam  par- 
tera  :  sed  necesse  est ,  ut  niiiilorainus  quarta  pars  legatis 
detrahatur.  Et  ex  diverso ,  si  ex  centum  sepluagiutaquin- 
qne  legaverit  ^  et  ante  achtam  liereditatem  in  tantum  de- 
creverint  JDona  (  inceadiis  forte  ,  aut  naufragiis,  aut  mor- 


(i)  Donari  mortis  causa  non  potest  in  fraudcm  creditorum. 

(2)  -Vidc  /.91.  Infr.  h.  t. 

(3)  nic  dcdiTCtio  fit  ex  uno  legato  ,  duSthus  legibus,  lege  Falci- 
dia  et  Je!»e  Julia.  vide  Cujac.  lib.  7.  obser.  3i. 

('})  Duas  quartas  filium  de  fideicoinmisso  restituendo  gravatum, 
detraherc  hinc  Accursius  coUigit:  quo  nomine  a  Cujacio  rcpreheii- 
ditur  8.  oLseiv.  3.  de  hac  quaestione  dicam  ad  l.  3.  T  2.  infr.  ad 
SC.   Trebell.  ^  -^ 

(5)  Dc  vlcesima  yide  Cnjac.  9.  observ.  24.  Hanc  interim  legem 
vdut  siugulaivm  et  quae  parem  nou  habet  ,  observa. 

(6)  Adde  l.  8.  supr.  de  transact.  Goth.  \  idc  in  hanc  legem 
Suarcs.  in  /.  quoniam  in  prioribus.  32,  C.  de  innjjic.  tcstam.  'am- 
pUut.  3.  num.  8.  J.  B.  Cost.  de  tjuota  et  ratd.  qucest.  i.  Rodcric. 
dn  rcditih.  lib.    i.  qu.  5.  Ans. 

(7)  Addc  /.  47-  supr.  h.  t. 

(S)  V.  Covarr.  /,  3.  var.  resol.  c.  9,  Ant.  Aug.  l.  i.emendat, 
c.  4-  Mod. 

(9)  Modici  ,  /.  8,  §.  23.  supr.  de  transaci.  usus.  Go^ean. 

(10)  Imo  amplius,  constat  enim  alimenta  cum  vita  finiri.  /.  8, 
5.    10.  in  fui,  supr.  de  transact. 

(11)  Imo  uliter  ,  nam  legatum  debetur  reipublicae  usque  ad  ceo- 
tum  annos  /.  5G.  supr.  de  usufr.  /.  8.  supr.db  usu  et  usujr.  hga- 
to.  V.  Ciij.io.   lib.  d«  prcBscript. 

(12)  Vide  Cufac.  Ao^^ell  7. 
Tom.m. 


(i3)  Mendacium  punitur.  di.\.i  /.  3.  supr.  de  Senatusc.  Macc^ 
don.  si  a  sciente  comniissum  est  :  cst  eniui  furi  simdis ,  qui  sciens 
mentitur.  yid,  plura  apud  Molia.  in  CQmucUidines  Paris.  §.  43. 
num.  5. 

('4)  V.  /.  24.  supr.  h.   t.  l.  6    supr.  de  his,  qucB  ut  indignis. 

(i5)  Ususfructus  uniuscujusque  rei  legari  potest.  Paulus  3.  sent. 
6.  5-  17.  /.  I.  /.  uU.  suj>r.  de  usu  et  usufruct.  lcgato.  Nulia  res 
est  quae  non  cadit  in  ususfruotus  l^tum  vel  slipulation*d.  Naia 
ex  Senatusconsulto  remedio  cautionis^|i.etiam.  cariun  rerum  quaruiu 
ahuaus  est  noii  usus  ,  ususfruclus  coustituitur,  /.  i.  /  2.  supr.  de 
usufrucUi  earum  rcrum  quce  usu  consumuntur. 

(16)  Et  post  loQgum  tempus.  /.  08.  supr.  h.  t. 

(17)  FalcidiEB  lcgi  iicres  potest  renunciare.  \.  Manticam  9.  de 
conject.  uUirn.  voluntatum  n.  6. 

(18)  xidde  /.   4G.   supr.  de  pacds. 

(19)  Potest;  enim  qudibet  juri  suo  renunciare.  /.  29.  C.  da  pacds. 

(20)  Adde  /.  ult.  5-  9.   C.  ds  jurc  deliberandi, 

(21)  Dic  idem  'm  eo  qiiod  expensum  est  ad  te.5tamenti  iiisinua- 
tionem  ,  inventarii  confectionem  et  hujiismodi  causas  necessarias. 
d-  §.9. 

(22)  Imo  aliud  visum  est  Juliano.  /.  83.  infr.  h.  t. 

(23)  /.  3o.  /.  56.  supr.  /.  79.  infr.  h.  t.  l.  n3.  /.  33.  infr.  ad 
SC,   Trebell.  j.  2.  InU.  de  leg.  J'\ilcidia.  efc  ibidem   Thsoph. 

(24)  /•   3o.  supr.  h.  l, 

6 


4a 


DIGESTORUM 


te  seivoiuiu  ),  ut  non  pUis  (fnam  scpliiai^intaquinque  vel 
eliam  niiiius  relirtquutur  -.  solida  kgala  di'i)L'iitur.  nsc  ea 
ves  dauinosa  est  heredi ,  cui  libeiuiu  est  uou  adire  here- 
dilatein  :  quae  res  eflicil  ,  ut  neccssc  sit  legalariis  ,  ne  de- 
stiluto  (i)  teslauifuto  iiiliil  cousequantur -,  cuin  herede 
iu  por  iuiieru  legaloruni  pacisci. 

§.  1 .  Magua  dubilatio  (2)  fuit  de  his  (3)  ,  quorum 
condilio  luortis  lenipore  pcudel ,  id  est,  an  quod  sub  cou- 
dilioue  dcbetur,  in  slipulaloris  bouis  aduumerelur ,  et  pro- 
iuissoris  bonis  detrahalur  ?  Sed  hoc  jure  utimur  (4)  ,  ut 
quauti  ea  spes  obligatiouis  venire  possit ,  lantum  stipiila- 
toris  quideni  bonis  accedere  videatur  :  promissoris  vero 
decedere.  aut  (5)  cautionibus  rcs  explicari  potest  ,  ut 
duoruni  alterum  fial  ;  aut  ita  ratio  haljcatur  ,  tanquam 
jiure  debeatur  :  aut  ita  tauquam  nihil  debeatur.  deinde 
lieredes  et  legatarii  inier  se  caveaut ,  ut  ,  existente  con- 
ditioue  ,  aut  heros  reddat,  quanto  minus  solverit :  aut  le- 
galarii  restituaiu  ,  quanto  pUis  conseculi  sint. 

§■  2.  Sed  etsi  lcgata  quaedam  pure  ,  quaedam  sub  con- 
dilioue  ichcta  efliciant,  ut,  es.istente  conditione,  lex  Fal- 
cidia  locum  habcat  :  pure  legata  cum  cautione  (6)  red- 
dunlur  :  quo  casu  magis  iu  usu  est  ,  solvi  quidem  pure 
legala  ,  perinde  ac  si  nulla  alia  sub  conditioue  legata 
fuiisent  :  cavere  autem  legatarios  debere  ,  ex  evenlu  con- 
ditionis  ,  quod  amplius  accepissent  ,   redditu  iri. 

§.  3.  Cujus  generis  cautio  necessaria  videtur,  et  si  qui- 
Lusdam  scrvis  eodem  testamento  sub  conditione  libertas 
oata  sit ,  quorum  pretia  ,  condilione  existente  ,.  bonis  de- 
IraJiunlur. 

§.  4-  In  diem  (7)  relicta  legata  alterius  esse  juris,  pa- 
lam  est  5  cum  ea  omui  modo  tam  ipsi  legatario  ,  quam 
]ieredibus  ejus  deberi  ,  certum  est.  sed  tanlo  minus  ero- 
gari  ex  bonis  intelligendum  est,  quaulum  ^B)  interea,  donec 
dics  cbtingit  ,  heres  lucraturus   est  ex  fructibus  vel  usuris. 

§.  5.  Eigo  optimum  quidem  est  ,  statim  ab  initio  ita 
testatorem  dislribuere  legata  ,  ne  ultra  dodrantem  relin- 
quaiilur.  quod  si  excesserit  quis  dodrantem ,  pro  rata  po^ 
ticne  ,  per  (9)  legrm  ,  ipso  (10)  iure  niiuuunlur  (11): 
Verli  gratia  ,  si  is  ,  qui  quadringenta  in  bonis  habuit  , 
tola  ea  quadringenta  erogaverit  ,  quarta  (12)  pars  legala- 
riis  delrahitur  •.  si  trccenta  quinquaginta  legaverit,  octava: 
quod  si  qiiingenta  legaverit  habens  quadringenta  ,  initio 
quinla  ,  deiude  quarta  pars  detrahi  debet.  ante  enim  dc- 
traJienduin  cst,  quod  extra  bonorum  quantitatem  esl:  de- 
iude  quod  ex  bonis  apud  heredem  remanere  oportet. 


Dc  co  quod  hercs  habel  jure  hercditario ,  vcl  jure  Jcgali. 
7.4.  loEM  lib.  3.  de  legatis    ad  Edictum  Praetoris. 

QUod  autem    dicitur  ,    si    e.c  Judicio   defun-ti  qutrtain 
habcat  heres^  solida  prmstaiida  esse  liic^aia.,   ita  acci- 
pere  debemus  ,    si  hereditario    (i3)  jure  habeal:  ita- 
que  quod  (i4)  fpiis  legatorum  nomine  a  coherede  accepit, 
in  quadrautcin  ei  non  imputatur. 

75.   Ex  libro  4o.  Digestorum  JoLiANi  ,  Marcellus. 

SEd   si    ideo  legatum  ei  dalum    est  ,  ul  inlegra  legata  , 
vcl  fidc.icommissa  pnesiet:  deneganda  erit  actio  legati, 
si  lege  Falcidia  uti  mallet. 

De  €0  quod  datur  conditionis  implendce  causa.  1.  De 
legatis  imitilibus. 

76.  Gajus  lib.  3.  de  legatis  ad  Edictum  Praetoris. 

Id'  autem  ,  quod  conditionis  ( 1 5)  implenda?  causa  vel  a 
coherede  ,  vel  a  legatario  ,  vel  a  statulibero  datur  , 
in  Falcidia  nou  impulalur  :  quia  (16)  morlis  causa  capi- 
tur.  +  Sane  si  a  (17)  statulibero  peculiares  nummos  ac- 
cipiat*,  pro  sua  parte  quadrauti  eos  impulare  debel:  ([uia 
pro  ea  parte  non  mortis  causa  capere  ,  sed  heredi- 
tario  (x8)  jure  eos  habere  intelligitur. 

§.  1.  Qua  ratione  placuit  legata  ,  quae  legatarii  non 
capiunt,  cum  apud  heredes  subsederint  (19)  ,  hereditario 
jure  apud  eos  remanere  intelligi  ,  et  ideo  (20)  quadran- 
ti  (21)  imputanda  :  nec  quicquam  intercsse  ,  utrum  slatini 
ab  initio  legatum  non  sit  ,  an  ,  quod  legatura  est  ,  re- 
manserit. 

De  plurihus  hercdihus. 
77.  InEM  lib.    iS.  ad  Edictuin  provinciale. 

IN  singulis  (22)  heredibus  rationem  lcgis  Falcidia)  compo- 
nendam  esse  non  dubitatur.  et  ideo  si  Tiiio  el  Seio 
heredibus  institutis  semis  hereditalis  Tilii  cxhaustus  est  , 
Seio  autem  quadrans  totorum  bouorum  relictus  sit ;  com- 
petit  Titio  beneflcium  legis  Falcidiae. 

78.  Idem  [  lib.   3.  de  legatis  ad  Edictum  Praetoris 
Urbani  ]. 

QUod  (23)  si  alterutro  eorum  deficiente,  alter  heres  so- 
lus  extiterit  ,  ulrum  perinde  ratio  legis  Falcidi,©  ha- 
benda  sit ,  ac  si  statim  ab  inilio  is  solus  heres  institutus 
esset ,  an  singularum  portionum  separatim  causse  spectan- 
das  sunt?Et  placet,si  ejus  pars  legalis  exhausta  sit  ,  qui 
heres  extiterit  ,  adjuvari  (24)  legatarios  per  deficientem 
partem  ;  quia  ea  non  est  legatis  onerata  ;  quia  et  legata 
quae    apud  heredem  remanent  (26)  ,  efficiunt  ,  ut  csetcris 


(0  pcstitiilum  testamentum  qiiodnam  dicatur.  v.  /.  9.  C-  2. 
oujjv.  de  libcris  et  posth. 

(2)  Inter  quos  ?  inter  Cassianos  et  Proculianos.  de  qua  dixi  /. 
4^.  5-    '•  ^iipi-  h.  t. 

(3)  /.  56.  5.   I.  infin.  supr.  h.  t. 

(4)  Hsec  est  senteutia  Proculi    refutata  a  Paulo.  d.  l.  45.   ^.   r. 
(a)     Haec  est  scntentia  Sabini^  Cassii ,  Juliani  et  PauH  conlVaria 

Pjocuh  sentcntiae  :  quam  Gaius  quod   postcriore  loco  eam  referat  , 
piobare  videtur  magis. 

(6)  /.    I.  5.   7.  infr.  tit.  prnx. 

(7)  /.  43.  in  pr.  supr.  h.  t.  l.  3.  $.  3.  iifr.  si  cui  plus  quain 
per  leg.  Falcid. 

(8)  /.  58.  5.  5.  infr.  ad  SC.   TrcbeU. 

(9)  Falcidia  lcge  ipso  juic  legata  minuuntur. 

(10)  Id  cst  ,  ex  lege  Falcidia. 

(n)  Minui,  id  est  ,  detrahi  ,  retincri ,  deduci  ,  rccidi  ,  dixi  ad 
i,  3o.  suyr.  de  act.  empt.  Quid  ?  possisne  hoc  cx  loco  cclligcre  , 
Itge  Falcidia  quartae  eliain  vindicationcm  dari?  Cujacius  ncgat  raliud 
tnuxi  csse  ,  nt  supra  ditfum  tst,  rainucic  Icgala  pcr  legcm  Falci- 
diain  :   aliud,  vindicare  quarlam.  vide  Cujac.  8.  obs.  •». 

(12)  /.    I.  siqr.  h.  t.  Jiist,  ecd.   in  princ. 


(i3)  Falcidiam  jure  hereditario  liabendara  csse,  hinc  oolligiint, 

04)  /•  32.  supr.  h.  t. 

(i5)  Mortis  caus.i  capitur  ,  qnod  conditionis  implendae  causa  a 
cohcrcde  vel  Gdeicommissario  accipitur.  /.  ^o.  5-  i .  /•  44-  *"/"'•  /• 
91.   circa  fln.  infr.  h.  t. 

(16)  Falcidise  non  imputatur  ,  quod  inortis  causa  capitur. 

(17)  V.  /.   36.  infr.  de  mort.  caus.  donat. 

(i8)  Mortis  causa'  capere,  et  hercditario  jure  ,oppoumitur.  Hxc, 
non  illa  ,  Falcidire  imputantur. 

(ly)  SuLsidcnt  apnd  hcredcs  ,  scu  hcreditario  jurc  apud  licicdc» 
rcmanent ,  quas  a  legatariis  non  capiuntur. 

(20)  FalcidiK  imputat  heres  ca ,  qu»  hertditaiio  jurc  &  quocun- 
que  accipit. 

(21)  Id  cst,  Falcidiae.  v.  /.   5o.  supr.  h.  t. 

(22)  Ac  si  plurcs  essent  hcreditates.  $.  v.  Inst.  cod.  ubi  Theo- 
phil.  vidc  in  hanc  leg.  Cuiac.   4.  obs.  Z.\. 

(23)  Superiori  lege  utorque  hercditattin  adiit :  hic  uuus  taatiun, 
et  hic  portio  non  gravata  acccdit  giavatae. 

(24)  /.    I.  5.   i3.  supr.  h.  t. 
(a5)  Velut  iautiliter  relicta. 


LIBER   TRIGES 

leiatariis  aut  uihil  aut  minus  detrahatur  :  si  vero  defecta 
pa"rs  fuerit  exhausUi  (i)  ,  perintle  (?)  iu  ea  ponendam 
rationem  legis  Falcidiae|,,  atque  si  ad  eum  ipsum  perline- 
ret ,  a  quo  defecta  fieret. 

De  testamentis  dnplicibus. 
^9.   Idem  [  Jib.    18.   ad  Edictum  provinciale  ]. 

IN  duplieibus  (3)  testamentis  ,  sive  de  patrimonio  qua:- 
ramus,  ea  sola  subslantia  spectatur,  quam  pater,cum  (4) 
moreretur  ,  habuerit :  nec  ad  rem  pertinet ,  si  post  mor- 
tem  palr  ^  fiiius  vel  adquisierit  aliquid  vel  deminue- 
nt  :  si>j  de  legalis  (5)  quapramus  ,  tam  ea  (6)  qua^  in 
primis  (;)  ,  quam  ea  ,  quae  in  secundis  U>bulis  relicta 
sunt  ,  iu  unum  conlribuuntur  (8)  ;  tanqnara  si  et  ea 
quae  a  iil.i  herede  rehquisset  lestator  ,  a  suo  herede  sub 
alia  condit;one  legasset. 

De  pujj-llari  substitutione.   1.  De  legalis  individuis. 

80.  Idem  [  hb.  3.  de  legatis  ad  Edicium  Pra^toris  ]. 
01  is,  qui  quadringcnla  in  patriraonio  habebit,  filio  (9) 
O  impu:.fie  hercde  instituto ,  duanla  lcgaverit  ,  eique 
Xitium  t-  Seium  lieredes  subsiituerit ,  et  a  Tilio  centum 
iegaverit  :  ideainus  ,  quid  juris  sit,  si  nondum  soluiis  le- 
gatis    pU|>;:Jus    decesserit  ,    et  ob  id  ea  legata  utri([ue  de- 


heres    Tiliiis    utetur  lege  Falcidia.   c 


um  enim 


Leut 

ducenla  t?:  hereditaie  pupilli  ad  eum  pertineanl:  ducenJa 
legatorum  uomine  debet  ,  cenlum  ex  ducentis  ,  qua;  yn- 
pilius  dctel  at  ;^  et  centum  ,  quas  ipse  dare  jussus  est.  ila- 
que  ex  utiaqi;e  quantitate  qnarta  deducta  habtbit  quin- 
«[uaginla.  In  pexsoua  vero  Seii  lex  Falcidia  uon  interve- 
nit ,  cuni  ad  eum  ex  hereditate  pupilli  ducenta  pertineaiit, 
et  debeaL  >gatorum  nomine  centum  ex  ducentis ,  qua^  a 
pupillo  :c'  cta  sunt.  Quod  si  pupillus  solvat  legala  ,  de- 
btut  cuia;     (10)  tutores  pupilli  ,  ut  caveanl  legalarii. 

^.  1.  Q uaedam  legata  divisionem  non  i-ecipiunt:  ut  ec- 
ce  legatu  r.  viae  ,  itineris  ,  actusve  :  ad  nullum  enim  ea 
rts  pro  Ti^.rte  potest  pertinere.  -^-  Sed  et  si  opus  munici- 
pibus  he:.i  facere  jussus  est ,  individuum  videtur  legatum: 
neque  e:.i!ii  ullum  balineum  ,  aul  [  uUum  ]  theatrum  , 
aut  stadiu-u  fecisse  intelligitur,  qui  ei  propriam  formam  (11) 
quae  ex  eousummatione  contingit  ,  non  dedtsrit  :  Quo- 
rum  omn.uai  legatorum  nomine  ,  elsi  plures  heredes  sint, 
Singuli  in  solidum  tenentur.  -]•  Haec  itaque  legata  ,  quse 
dividuitateui  (12)  non  recipiunt  ,  tota  ad  legatarium  per- 
tinent.  Sed  potest  heredi  hoc  remedio  succijrri,  ut  ,  aebti- 
matione    (i3)    facta  legati  ,    denunciet  legaiario  ,  ut  pai-- 


IMUSQUINTUS.  43 

lem  (i4)  ?estimationis  inft:;-at  :  si   non  iuferat  ,  utalur  ad- 
versus  eum  exceptione  (i5)  doli  mali. 

De  usiifructu.  1.  Dc  dote.  2.  De  mulieris  cciusa  paralis. 
8i.   i»EM  [  lib.    18.   ad  Edictum  provinciale  ]. 

SEd  usiisfruclus  (i6)  legatus  veuit  iu  computationem 
Icgis  Falcidiae  :  nam  divisionem  recipil  ;  adeo  ut  ,  si 
duobus  legatus  fuerit  .  ipso  jurc  ad  siugulos  (17)  partes 
perliocant. 

5.  i.  Dos  relcgata  (18),  extra  (19)  rationem  legis  Fal- 
cifliae  est  ,  scilicet  tjuia  suam  (20)  rem  mulier  recipere 
videlur. 

^.2.  Sed  et  de  his  quoque  rcbus  ,  quae  mulieris  cau- 
sa  emptse  ,  paratae  essent  ,  ut  hae  quoque  extra  modum 
legis  esscni  ,  nominatim  ipsa  Falcidia  iege  expressum  est. 

Si  is  qui  sohim  in  nomine  quadringenta  in  bonis  habe- 
bat ,  ipsi  debiioriliberationem,  alii  quadringenta  legaverit. 

83.   Ulpianus  [  lib.  8.  Bisputationum  ]. 

QUaerebalur  ,  cum  is  ,  qui  Solum  in  nomine  quadrin- 
genfa  in  bouis  habebat  ,  ipsi  debitori  iiberationem  , 
Seio  autem  tjuadringenta  legaverit  :  si  debitor  vel 
solvendo  (21)  non  sit  ,  vel  centum  facere  possit  5  quan- 
lum  quisffue  habeat  interveniu  legis  Falcidiae  ?  Dicebam  , 
legem  Falcidiam  ex  eo  ,  fjuod  refici  ex  heredilate  potest , 
(|uarlam  hertdi  tril)uere  :  residuuin  dodrautem  inter  lega- 
tarios  dislribuere.  Quare  cum  (22)  nomen  minus  solvendo 
cst  in  hereditate  :  ejus  quod  exi^i  potest  pro  rata  fit  dis- 
tribuiio  ,  residui  veuditio  facientla  est :  ut  id  demum  ia 
hereditate  computetur  ,  qtianti  nonien  disirahi  polest.  Sed 
cum  debilori  liberatio  relin^piitur ,  ipse  sil)i  (23)  solvendo 
videlur  j  ct  ,  <[uod  ad  se  altiuet  ,  dives  est :  quippe  si  ei 
mortis  causa  ancepto  feratur  id,  quod  tlebet,  quadringen- 
ta  cepisse  vidtbitur ,  licet  nihil  facere  possjt :  seusisse  enim 
libeiationem  plenam  videtur,  fpainvis  nihil  facere  possif, 
si  soli  ei  liberalio  relicta  cst.  et  ideo  Falcidia  intervenien- 
te,  trecenta  accepto  illi  ferri  debent,  residua  tentum  du- 
rabunt  iu  obligalionem  ;  et  si  quitlem  facere  posse  coepe- 
rit ,  exigeutur  ab  eo  duntaxat  usque  ad  cenlum.  Idem- 
que  erit  dicendum,  et  si  mortis  causa  accepto  ei  quadrin- 
genla  ferantur  (24)-  Unde  eleganter  dicitur  ,  acceptiiatio- 
nem  in  pendenti  (^5)  fore  :  ut  si  quidem  mortis  tempore 
quadringenta  tota  inveniantur  ,  in  trecenta  valeat  accepti- 
latio:  si  vero  praeierea  aliquid  invenialur,  quod  fjuadran- 
tem    suppleat  ,    heredi   in  quadiingenla  acceptilatio  profi- 


(i)  Et  sic  portio  gravata  non  gravatae  accedit.  yide.l.^o.supr.h.t. 
(a)  A  idc  /.21.  in  fin.  supr.  h.   t. 

(3)  Diiplicii  t( ttamcnta  dicuntur  iu  quiLus  sibi  quis  hercdem  fa- 
cit  ct  lilio  impuLcii.  v.  l,   u.  5.  .'5.  supv.  h.  t. 

(4)  V.   /.   73.  supr.  h.  t. 

(5)  Sivc  de  palrimonio  ,  ut  wfr.  eod.  sive  de  legatis  fjuEeiamiis 
ut  hic  ,  quse  iciicta  sunt ,  iu  «num  contribuunlur  et  legatarii  con- 
fcrurit  hercdi.  /.  88.  in  fin.   infr.  h.  t. 

(fi)     d.  ^.5. 

(7)     13e  piimi.s  et  secundis  tabulis  scripsi  ad  /,   i.  et  seqq.supr. 
tfkain.  quemadni.  aperiantur. 
T»)     }:/•_"•  5^  5.  supr.  h.  t. 


(9)  Vid.  /.    II.  5.  G.  supr.  h.  t. 

(10)  Vid.  /.  84.  in  /in.  infr.  h. 

(11)  Forma  individiia  eit:  pars  foi 


pars  forraae  aut  operis  nulla  est,  addc 
/.    112.  supr.  dc  condit.  ct  demonstr.  l.   n.  §.  'xi.supr.  de  lefj.   3. 

(12)  Lci;ata  iudividua  defalcantur  partc  nestimationis  praestita, 
Jiart.  i.    11.  5.  24.  supr.  de  lcg.  3.  /.  uh.     Supr.  de  seru.  legut. 

(i3)  Lcgatarius  scrvitutis  ffiitimalionem  dcbct  oflcre  heredi,  I.jCi. 
infin.  supr.  h.  t.  l.  5.  f.  i.  hfr.  de  dol.  nnd.  ct  mct.  except. 
l.  76,  supr.  de  lei^at.  2.  /.  ult.  lupr.  de  sery.  leg. 


(i4)  /.  ,7.  supr.   h.  t. 

(i5)  V.  qiipe  scripsi  ad  /.  22.  sup7\  h.  t. 

(i'^)  V,  /.    I.   5.  9.  supr.  h.  t. 

(17)  Vid.  /.   uh.  in  fin.  supr.  de  usufr.  et  quemadm. 

(18)  Falcidia  non  detrahitur  cx  logato  doti.s  rciegaKT,  ut  hic.  ni- 
si  d(*  rclcgata  commodum  aliqiiod  r(>prreicntalionis  habeat  :  lunc 
enini  dcfhicitur.  Accursius  in  /•  cunt  dotem.  supr.  h.  t.  Idem  tamen 
contrarium  sentit  in  /.  3.  C.  de  falsa  causa,  adjecta  legutc.  idcpie 
vcriiis  putat  Costa  ,  in  c.  si  pater.  num.  5i,  de  testam.  V.  Grass. 
^.  Fidcidin.  qu.']. 

(19)  /.  8.  5.  3.  infr.  de  leg.  pra:st. 

(20)  Non  ex  kicrativa  causa.  Paul.  4-  '«"^-  >•  .?•  ?•  *'  tamen 
instrumcntis  vel  testibiis  suam  cssc  probavcriL  :  aiias  si  suam  esao 
sofo  mariti  testamcnlo  probavcrit  ,  vchit  fidcicommissum  ,  dottm 
siiani  pctet  ,  et  Falcidiam  in  co  patictur.  d.  l.  3. 

(21)  V.   /.   22.  infin.  supr.  h.   t. 

(22)  /.  r>3.  5.    ).  supr.  h.  t. 

(23)  Dcbitor  sibi  ipsi  scmpcr  est  ct  videtur  divcs.  Bart. 

(24)  Vcl  pactum  ei  fiat  dc  non  pclcndo.  vide  /.\i5.  supr.   h.  t. 
(•>.r))  Imo  stipulatio  cx  pra3senli  yircs  accipit-  /.  36.  infr.  dc  sti- 

pulat.  serv. 


44 


DIGESTORUIM 


ciet.  Qucd  si  debitor  iste  (juadringcnlonim,  duntaxal  (i) 
cculum  fuccre  patcst :  quia  sibi  solvriido  cst  ,necesse  Labebit 
ceulum  reliuulcTC.  Cniu  i!:,itur  debilor  sibi  solveudo  sit  , 
eveuiet  ,  ul  si  ,  herede  aliquo  instilulo  ,  ipsi  clebilori  li- 
Leralio  ,  el  alii  quadringenta  lcgaia  sint  :  si  qiiidem  sol- 
vendo  sit  tlebilor  ,  ccnluui  quiiifpagiuta  ex  trecentis  reti- 
jieat  ,  iilia  ccntura  quiaquagiuta  legalario  pracstcntur  ,  he- 
res  centiun  habeat.  Sin  vcro  centum  lanium  facere  possit, 
Jzeredi  ex  refecto  quarla  servanda  esl  :  sic  fiet  ,  ut  cen- 
lum  qua;  pra?slari  possuut  ,  in  quatuor  parles  dividaulur: 
tres  partcs  feiant  lcgatarii  j  beres  vigintiquinque  liabcat  : 
debilor  ,  qui  solvcndo  (2)  non  est  ,  sccum  centum  quin- 
quagiuta  compensct  :  de  rcsiduis  centum  quinquaginta  , 
qua;  exigi  nou  possunt,  vcndilio  fiet  nominis:  idque  qua- 
si  sclum  in  boms  fuerit,  rcpra^sentatur.  Quod  si  nihil  fa- 
cere  debitor  potest  ,  seque  iu  centum  quinquaginta  acce- 
jjlo  liberandus  cst:de  residuo  venditionem  nominis  facien- 
dam  ISeralius  ait ;  quod  et  nos  proLamus. 
Dc  pcculio. 
83.  JuLiAKus  lib.    12.  Digestorum. 

SI  crcditor  filii  lui  hcredem  te  instituerit ,  ct  legis  Fal- 
cidia;  rationem  ponas  :  peculii  (3)  quantitas  ,  quod 
adita;  (4)  heredilalis  tempore  fuisset  ,  in  quadrautem  ti- 
J)i  iujputabitur. 

Quo  casu  hercs  agcii  (lucimvis  lcstator  agerc  non  potuerit. 

84.  Idlm  lib.   i3.  Digestorum. 

REperitur  casus  (5)  ,  quo  Iieres  agere  potest ,  quam- 
vis  tcstator  agere  non  poluerit ;  veluti  si  lutor ,  cum 
Eolveret  legata  ,  non  iuterposuerit  stipulationem  ,  quanto 
jAus  qucnn  pcr  legcm  Falcidiam  capi  licuerit  ,  solutum 
fucrit.^redcli.  pupilhis  quidcm  eo  nomiue  tutelac  non  agit: 
scd  lier^di  (6)  ejus  Jioc  qucque  ncmiue  tulor  obliga- 
ti.s  erit. 

De  doie. 

85.  Idem  lib.    18.  Digcstorum. 

Sl  dos  (7)  soccro  data  esl  ,  et  solus  fihus,  hercs  patri 
extitisset :  dolem  confcstim  in  compulatione  heredila- 
tis  ,  et  P'a]cidia3  ralionem  in  acre  alieuo  deducet  (8) :  ali- 
ter  enim  videbitur  indotatam  (9)  uxorem  habere.  quod 
si  filius  cxtraneum  (10)  coheredem  habeat ,  ipse  quideni"^ 
semper  ,    pro   qua    parle    patri  heres  erit  ,  dotem  in  sere 


alieno  deducef.  et  coheres  ejus,  aniequam  dos  a  filio 
cipialur  (11). 


prre- 


Si  praicgatur  ei  qui  jussus  est  hereditatcm  restituere. 
86.   Idem  [  lib.   4o.  Digestorum  ]. 

Tltia  (12)  tcslamento  suo  Titium  Vratrcm  suum  ex  par- 
te  tertia  heredem  instiluit  (i3)  ,  lideique  ejus  com- 
misil,  ut  hercditatem  (i^)  ,  rctenta  quarla  parte  ,  Sccun- 
dce  [et'\  Procula;  restituat :  eadem  fratri  quajdani  [  pra^- 
dia  ]  pra^legavit.  Quaro  ,  an  Tilius  ea  ,  qua;  pra;Jega- 
ta  (i5)  sunt  ,  etiam  pro  ea  parte  Iiercditalis  ,  quam  ro- 
galus  est  rcstituere  ,  an  (16)  mlegra  retiuere  debeat?  Re- 
spondi  ,  Titium  iegata  integra  retiucre  debere :  sed  in 
partem  quarlam  inqmtari  oportere  duodecimam  (m)  par- 
tem  pracdiorum.  sed  si  ncn  essct  adjectum ,  ut  pars  quar- 
la  deduccretur  :  totum  (18)  Irienlcm  (19)  praediorum  legi 
Falcidiae  iinputari  oportere  ,  (|uouiam  coulra  (20)  senten- 
liam  matris  familice  lex  Falcidia  iuduceretur. 

De  hcrcdc  jusso  venderc.  2.  Si  fidcicommissarius  here- 
di  successerit.  3.  De  conditione.  ^.  De  pupillari  suhsti- 
tutione. 

87.  Idem  lib.   61.  Digcstorum. 

QUi  fundum  solum  in  bonis  centum  relinquebat ,  si  ho- 
redem  suum  damnaverit ,    ut    eum  quiuquaginta  Ti- 
tio  veuderct:  non  est  existimandus  amplius  (21)  quam 
quinquaginta  legasse :  ideocjue  lex  Falcidia  locum  non  (22) 
habet  (23). 

5.  1 .  Ilem  [  si  ]  is  ,  qui  duos  fundos  in  bonis  centuin 
haneret,  si  me  ct  Titiuin  heredes  instituissel  ei  damnasset 
me  ,  ut  Tilio  fundurn  Cornelianum  quinquaginta  vende- 
rem  ,  et  coutra  Titium  damnasset  ,  ut  mihi  Jundum  Sc- 
ianuin  quinquaginta  venderet  ,  non  animadverto  ,  quem- 
admodura  lex  Falcidia  locum  habere  possit  :  cum  utejque 
Iieredum  (2^)  unius  fundi  partem  dimidiam  licreditario  ju- 
re  habiturus  sit,  in  qua  pars  dimidia  hercditatis  est.  nam 
certe  ,  qui  damnatus  est  fundum  Cornelianum  vendere 
Seiaui  fundi  partem  hcreditario  jure  Iiabet ;  item  qui  da- 
jflnatus  est  Seiauum  fundum  vcndere  ,  j)artem  Corneliani 
fundi  hcreditario  jure  retinet. 

5.  2.  Si  quis  heredem  instituerit  eum  (^5),  cui  rogafus 
fuerat  post  moriem  suam  ccnium  iestitutre,in  ralioue  legis 


(I)  Taiilum  dicitur  esse  in  bouis  dcbitoris ,  quantum  ab  eo  cx- 
igi  polest.  Bart. 

(■2)     /.   0.1.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(3)  Filii,  cujus  nominc  jiater  conveniri  potuit  aclionc  dc  jicculio. 

(4)  Imo  non  aditro  Lcrcditatis  (cmjnis  scd  morli.s  spcctalur.  l. 
£G.  /.  73.  sujjr.  h.  t.  ubi  MarcclUis  cl  Gaius  aliud  cx.istimant. 

(5)  Alias  regulariter,  qusc  aclio  mihi  non  compctit,  Lercdi  meo 
non  datur,  cl  heredis  cadcm  qua3  dcfuncti  conditio  csl.  adde  Z.  5l. 
5.  3.  supr.  de  cinct. 

(G)  /.  80.  iriftn.  supr.  h.  t.  l.  1.  5-  2.  Injr.  tit.  prox.  Z.  11. 
iif?:  de  rehus  auc.  jud. 

(7)  Si  fiiius  ]  atii  (  cui  dos  dnta  cst  )  succcdit  in  solidum  vcl 
jio  paite,  in  solidum  vd  pio  partc  dolcm  uxoi-is,  ut  ecs  alienum, 
dcducct.  vide  /.   2.    C.   fainilicb  crciscuiulca. 

(8)  Sibi.  Dos  cnim  ajuid  cum  cssc  dcLct  qui  oncra  malrimonii 
.«ustincl.  /.  iG.  ^.    I.  supr.  dc  jur.  dot.  l.   11.  ^.  pcn.  suju:  solut. 

(9)  Botcs  ,  c[uautuiii  fieri  jjotcst  ,  uxoriLus  scrvandre  ,  ut  qute 
iridotatam  facial  uxorcm  intcrjuetatio ,  in  duluo  lejici  dcbcat. 

(10)  Filius  cx  tcst::mento  coLcrcdcm.   Gof. 

(II)  Yide  Ciiaroi/d.  fcjisimil.  lH>.'2.cap.  ly.^Ei  nota  casum  quan- 
do  praelcgata  non  conlincntur  iu  fidcicommisso  uuivcrsali.  v.  Pc- 
rcgrin.  de  fdeicoininiss.  art.  3.  n.  Sg.  Ans. 

(12)  Lcx  liac  singuhiris  c6t,parcm  ct  concordanlcm  non  habcns. 
Burt.  vide  Fcrrctum  in  hanc  lcg.  et  Anlon.  Fahr.  6.  conject.  4- 
(i3)  In  Lanc  legcm  scripsit  iimilius  rcLrclus.  Yidc  Pctr.  MaUi, 


ad  I.  flium  ,  quem  hahentem.  C.  famil.  ercisc.  num.  31.  ct  77. 
Corasium  ad  l.  cum  i'erum.  C.  de  fidcicoinmiss,  iium.  43.  et  45. 
Bcrcng.  Fcriian.  ad  l.  in  quartam.  infr.  hoc  tit.  num.  C5.  Socin. 
Jun.  ad  dici.  l.  in  quartam.  num.   83.  Mod. 

(i4)  Icl  cst ,  nortioncm  Lcrcditariam  ,  ut  in  /.  3.  €.  4.  Infr.  ad 
SC.  Trcb. 

(i5)  Prffilcgafa  uon  veniunt  in  rcstitutioncn  ct  fidcicomraissum  , 
quando  quis  primo  rogat ,  secundo  prajlcgat  ,  ut  hic.  Bart.  /.  aa. 
supr.  h.  t.  Quid  ita  ?  Testator  de  co  rogassc  non  vidctur  ,  quod 
uondum  dcdcrat.  adde  /.  3.   S.  i\.  infr.  ad  SC.  Trelell. 

(i6)  Ac  intcgra,  ita  lcgcndum  putat  Anton.  Faber  6.  con/ecr.4. 

(17)  Id  cst,  uuam  unciam. 

(18)  Totum  i^rclium.  Anton.  Fabcr  6.  conjecl.  4- 
(ly)  Quera  jure  Lcrcditario  Labct.  /.  90.   liifr.  h.  t. 

(tio)  Falcidiam  dctralii  contra  voluntalem  testatoris  ,  hinc  col^ 
gtmt.  Quartam  dcUaLcns  sinc  voluntile  defuncti  ,  tolam  LcrcdJBI 
riam  j^artcm  sil)i  pi-aElegatam  ,  in  quartam  siLi  imputat :  voLuitato 
vcio  dcfuncli  quarUuu  detralicns  ,  solum  quartam  prjeicgalorum  in 
quartam  imputat. 

(21)  Vidc  /.    19.  supr.  h.  t. 

(22)  Imo  LaLct ,  cum  totum  in  lcgato  csse  vidcatur  .  /.91.  in 
fn.  infr.   h.  t. 

(33)  Quia  Leros  habet  pcncs  sc  quiiiquagiuta. 
(^4)  Plor.  Leredcm. 
{ib)  Vidc  /.  6.  C.  /i.  t. 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS. 


45 


Falcidiae  ceiUum  deducere  debet:  qui  si  alius  quilibet  he- 
res  extitisset  ,  ba^c  cenlum  iu  aere  alieuo  ponerentur. 

§.  3.  Si  (i)  lu  ex  parte  quaita,  Tilius  ex  parie  quar- 
ta  heredes  scripti  lueritis  ,  deiiide  tu  ex  parte  dijnidia  (2) 
heres  institutus  fueris  sub  couditione  ,  el  legata  ,  item  h- 
bertates  data3  fuerint :  pendenle  (3)  coudiiioue  ,  hberiates 
competeut ,  legala  tota  pi  seslabuntur  :  quia  sive  coudiUo 
extiterit,  le  hereJe  exisicnte ,  uiraque  (4)  valenl  5  sive 
coudilio  defecerit  ,  tu  et  Tilius  heredes  eritis.  Lege  Fal- 
cidia  si  hoc  quaris ,  an  eNistcnte  conditione  miscetur  qua- 
drans  tuus  et  scmis ,  atque  iia  (5)  pro  dodrante  ralio  po- 
nendu  est  cum  bis ,  (juibus  a  le  pure  Iicrede  legalum  esi? 
Kespoudcbimus  ,  misceri  duas  parfes. 

§.4.  Qui  filium  suum  impuberem  et  Titium  a^quis 
pariibus  heredcs  ii.s!i(uerat  ,  a  fiHo  totum  semissem  lega- 
veiat  (6)  ,  a  Tiiio  nihil  (7)  :  et  Tilium  (8)  lilio  subsii- 
lueral.  Qussitum  est,  cuin  Titius  ex  instilulione  adiiset , 
et  impubere  filio  morluo,  ex  subsiilutione  lieres  exlitisset, 
quaiitum  legaturum  nomine  proestare  deberet  ?  ct  placuil  , 
solida  legata  eum  praestare  debere  :  nam  confusi  duo  se- 
misses  efbcerent ,  ut  circa  legem  Falcidiam  toiius  assis  ra- 
tio  habcretur  ,  et  solida  legala  pra:slarcntur.  Sed  hoc  ila 
vexum  est ,  si  filius  ,  anlequam  patri  heres  exisieret  ,  de- 
cessisset.  Si  veio  patri  heres  fuil  ,  non  ampliora  legata 
debet  substitutus  ,  quam  quibus  pupillus  obhgalus  fucral : 
quia  non  suo  uomiue  obligatur ,  sed  defuncti  pupilli ,  qui 
nihil  amplius  ,  quam  semissis  dodrautem  praestare  necesse 
habuit. 

§.  5.  Quod  si  exlranei  heredis  semis  totus  legatus  fue- 
rit ,  isque  pupillo  ,  a  quo  nihil  legatum  erat  ,  ex  substl- 
tutione  hercs  extiterit  :  polerit  dici  ,  augeri  (9)  legata  , 
et  perinde  agendum  ,  ac  si  dbilibet  coheredi  subsiitutus 
fuisset ,  eoque  omitlenle  hereditatem  ,  cx  asse  heres  exli- 
tisset :  qma  seniper  substitutus  ralionem  legis  Falcidiae  ex 
quautitate  bonorum  ,  quas  pater  reliquerit  ,  ponet. 

§.  6.  Eadem  dicenda  suut ,  et  si  pater  duos  impuberes 
heredes  iustiiuerit  ,  et  cosdem  invkern  (10)  subsUiuerU  : 
deinde  jure  substiiutiouis  ad  alterum  hereditas  reciderit  , 
et  legis  Falcidia'  ratio  habenda  sit. 

§.  7.  Qui  filios  impuberes  duos  habebat,  allerum  liere- 
dem  instituit  ,  alterum  exheredavit  :  deinde  exhereda- 
tum  (1 1)  instituto  suLstituit  (12)  ,  ac  postea  exheredato  (i3) 
MaBTium  ,  et  ab  eo  legavit  ;    et  esJiaedatus  fratri  impu- 


beri  extiiit  beres  :  deinde  impubes  decessit  :  Cum  judieio 
palris  facultates  pateruaj  per  causam  hereditariam  ex  sub- 
slilulione  ad  eum  perveniant  ,  potest  dici  ,  legata  ab  eo 
rclicia  pra^standa  esse  ,  babita  ratione  legis  Falcidiae  iu 
his  bonis  ,  quae  pater  mortis  (i4)  tempore  reliquerit.  *|- 
Nec  huic  contrarium  est  ,  quod  ,  cum  exheredalo  (t5) 
paler  legalum  dcdcrit  ,  nihilo  (iG)  magis  subslilutus  lega- 
lis  obligabitur:  quia  eo  casu  non  heredilatis  palornaB  por- 
tio  ,  sed  legatum  ad  eum  perveuit.  -]-  Dicet  aliquis :  quid 
ergo  ,  si  exberedatus  filius  non  ex  subslilulione  fralri  suo 
heres  extiterit :  sed  aut  lege  ,  aut  per  iuterposiiam  perso- 
iiam ,  alqiie  i(a  impubcs  decesserit?  sic  rjuoque  existiman- 
dus  erit  suljslilulus  lcgata  dcbere  ?  IMiuime  ;  nam  fjuan- 
lum  iutcrsit  ,  exbcrcdalus  filius  ex  subslilutione  fratri  suo 
heres  cxisiat  ,  ari  alio  modo  ,  vel  ex  eo  a[»paret  ,  quod 
alias  ab  eo  legare  paler  poluit,  alias  nou  potuit:  est  igi- 
tur  rationi  congruens  ,  nc  plus  juris  circa  personam  sub- 
stituti  testator  habeai  ,  quam  habuerat  iu  eo  ,  cui  eum 
substituebat. 

§.  8.  Coheres  (17)  pupillo  datus  si  pro  parte  sua  le- 
gata  ,  habita  legis  Falcidice  ratione  ,  prffisliterit  ,  deinde  , 
impubere  mortuo,  ex  subsiilutione  heres  exliterit ,  et  (18) 
semis  pupilli  legatis  exhaustus  esset,  ex  inlegro  lcgis  Fal- 
cidia?  ratio  poucnda  cril  :  ut  contribulis  legalis  ,  quae  ab 
ipso  ,  et  quK  a  pupillo  data  fuerant  ,  pars  quarta  bono- 
rum  apud  eura  remancal.  licet  enim  pupilio  heres  existat, 
lamen  circa  legem  Faicidiam  perinde  rulio  habetur  ,  ac 
si  patri  heres  extitisset.  Kec  aliter  augebuntur  legata ,  quae 
ab  ipso  ullra  dodrantem  data  fuerant  ,  quam  augentur  , 
cum  ex  parte  hercs  inslitutus  ,  et  coberedi  suo  subsliiulus, 
deliberante  coherede  ,  legata  ,  habiia  ratione  legis  Falci- 
diae  ,  solvit ,  deinde  ex  subslilutioue  alteram  quoque  par- 
lem  hereditalis  adquirat. 

De  perplexitate.  3  De  legato  pure  ,  et  legato  condi- 
tioncdi. 

88.   AFRicAHtiS  [  lib.   5.   Quorstionum   (19)  ]. 

QUi    quadringenta    habebat  ,     irecenla    legavit  :  deinde 
fiindnm  tibi  dignum    centum    aureis    sub  hac  condi- 
tione  legavit ,  si  (20)  legi  Faicidiis  in  lcstamento  suo 
locus  iion  essel.  Qua;rilur  ,  quid  juris  est  (21)?  Dixi  trui; 
tiifdpfaf   (22)  ,   id  est  ,    ex  perplexis  (aS)  ,  hanc  quaestio- 


(1)  Incertse  parlis  ratlonc  non  dividitur  actio  pro  hereditaria 
jjortionc.  vide  Bald.  in  /.  2.  n.  6.  C.  de  hered.  act.  et  liiW.Barl. 

(2)  V.  /•   69.  5'  5.  supr.  de  hered.  instit. 

(3)  Conditio  ,  cujus  evenlus  vel  defectus  lcgata  et  Ubertatcs  QOQ 
vitiat  ,  eorum  petitioncm  non  difiert.  Bart. 

(4)  Legata  ct  libcitates. 

(5)  /.  4'-  S-  ^-  ^upr.  dc  vulgari. 

(6)  Et  ita  pars  impuLeris  oneratur. 

(7)  Et  ita  pars  Titii  intcgra  manet. 

(8)  Id  est  ,  non  oneratum  onerato  subslituit.  liinc  coUige ,  por- 
tionc  inlcgra  atccdcnle  portioni  oneratae  ,  ex.  subslitutionc  vulgari 
aul  pupillari  ,  contribulioui  locum  essc  :  sccus ,  si  oncrata  intcgraa 
accedat.  vide  lanien  Cujac.  i5.  observ.  i5.  ct  aS.  oi*.  23.  ubi  de 
contrihutionibus  (raclat. 

(y)     /.    1.  5.    i3.  supr.  h.  t. 

(10)  Sukstilulio  reciproca  hac  formula  eti^m  concipi  solei. 

(11)  Exhcrcdalus  polesl  subsUtui  instiluto. 
Q12)  Quod  potest.  /.1.5-  2.  supr.  de  vulgari. 
(i3)  ExliLredato  instltulo  potest  rursus  substitui, 

,    (i4)  Addc  /.  79.  supt\  h.  t. 

(ifi)  Exhcrcdato  filio  legatum  adspergere  ,  hoc  est ,  legatum  rc- 
linqacre  possumus 

(iC))  Id  e»t,  oiiiilominus.  vidc  /.  2.  §.  i.  infr.  de  vi  hon.  rapt. 


(17)  Vide  in  hunc  §.   Cujac.  25.  ohs.  22.  ct   i5.    ohs.   i5. 

(18)  Nec  semis ,  Cujac.  i5.  ohs.  i5.  in  Jin.  ct  ad  l.  4.  in  ver- 
bo  si  pitpilti.  ififr.  dc  usurpation.  reprchensus  ariobcrto  i.recepi.8. 

(19)  Yide  Cujac.   5.  ad  Afric. 

(20)  Adde  /.  G4.  supr.  h.  t. 

(21)  An  debctur  legatum  ?  si  deberi  dixcris,  tunc  sequilur  qua- 
si  deficiento  condilione  ut  nihil  dcbcatur  :  si  non  dcbcri ,  tuuc  sc 
quitur  quasi  existcnle  conuilione  ,  ut  totum  debealur.  Ncc  cnim 
scindi  unum  idcmque  legatum  potcst,  ut  pro  parte  non  valcat,  \id. 
Cujac.  ibid. 

(22)  Chrysippus  scripsit  vtpt  ruv  aVapiav  ItxKfKriKZv  Xcyuf.  Ha- 
loander  ,  ut  ct  Alciat.  4-  dc  vcrh  sign.  lcgit  rZu  aKpav^  id  cst  ,  de 
apicihus. porvo  ^^Zv  «Wo/xuv  ,  id  cst  ,  c.orwn  ,  qua  cjcitum  non  ha- 
ient,  nicniinit  Lucrtius  in  Zetionc  Ciuieo,  ct  Lucian.  in  Lapithis. 
dvopw  gencraiis  cst  appclkitio  ,  Soritcm  coniplectilur  ^  Pscudonac- 
non  ,  Crocn<hhim  ,  Electram.  JiocXxyS-tfjVOVTa  5  lyKtKxKviu./uiiiov ,  k£- 
fxrtv^*  ?  ^xKKKfB»,  ^ipi^QVTX  1  )tvpt£V)yTX  ,  ^Tttct.  de  quibus  vide 
ihid.  Cujac.  Fabrum  1.  c.  10.  Non  quia  Ceratinis  aut  Crocodihnae 
possint  liomincm  faccrc  sapientem  ,  sed  quia  illum  ne  iu  miuimis 
quidein  oporteat  falli. 

(23)  Si  pcii  lexitas  contingit  cx  accidenti  praeter  testatoris  propo- 
situra  ,  secundmn  mcutcm  tcst-';  ^■"''^  jiuUcandum  esU  JBarl. 


45 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


aiem  esse  ,  qni  Iractatus  apud  dialeciicos  (i)  t«  4juJo- 
uiva  (•J)  5  id  est  .  frustratorii  ,  cavillaloriique  .,  diciiur. 
lllenim  (3)  quidquid  constituerimus  verum  esse  ,  falsuui 
leperietur :  namque  si  Jegalum  libi  datum  valere  dicaiuus, 
lecfi  Falcidijfi  locus  erit  :  ideoque  deficiente  conditione  , 
nou  debebitur.  rursus  si  ,  quia  conditio  deficiat ,  legatum 
valitumm  non  sit  :  lcgi  Falcidioe  locus  non  erit.  porro  , 
si  legi  locus  non  sit  ,  existeule  conditione  ,  legatum  tibi 
debebitur.  cum  autem  voluntntem  testatoris  eam  fuisse  ap- 
pareat  ,  ut  ,  propter  tuura  legatum  ,  ca^terorum  legata 
luinui  nollet  ;  magis  est  ,  ut  statuere  debeamus  tui  legati 
■conditionem  defecisse. 

5.  1 .  Quid  ergo  dicemus  ,  si  ducenta  legavit  ,  et  tibi 
«imiliter  sub  eadem  conditione  ducenla  legata  esse  propo- 
nanlur  ?  nam  ,  aut  extilisse  aut  defecisse  legati  tui  coridi- 
tionem  ,  ut  aut  totum  ,  aut  niliil  tibi  debeatur  ,  et  ini- 
quum,  et  contra  voluntatem  testatoris  exislimabitur  :  rur- 
sus  partem  deberi  ,  raiioni  non  (4)  congruit  ,  quando 
necesse  est ,  totius  legati  condilionem  vel  extitisse,  vel  de- 
fecisse.  Ergo  per  exceptionem  doli  mali  lola  ea  rcs  lem- 
perauda  erit. 

§.  2.  Quai'e  cum  quis  tale  quid  cOnsecpi  velit  ,  sic 
consequetur  :  Si  quo  amplius_  legavi  ^  vcl  legavero^  quarn 
per  legem  Falcidiim  licebit^  tmii  ^nantum  ad  supplendum 
quadi antem  dedmi  oporiet :  ex  eo  legato ,  quod  Tilio  de- 
'di  ,  heres  meus  damnas  esto  dare. 

§.  3.  Qui  (5)  ducenta  in  bonis  relinquebat  ,  legavit 
fliilii  cenlum  pra?senti  die  :  tibi  seque  centum  sub  condi- 
lione  :  post  ahquantum  temporis  extitit  conditio  ;  ila  ta- 
raen  ,  ut  ex  reditu  (6)  ejus  summa;  ,  qua;  tibi  relicta 
e.-.t  ,  non  amplius  ,  quam  vigiiitiquinque  reciperet.  Legis 
Falcidia;  ratio  ita  habenda  erit  heredi  ,  ut  vigintiquinque 
confLTie  ei  debcamus  ,  et  ampHus  fructus  quinquaginta 
medii  (7)  lemporis  ,  qui  (  verbi  gralia  )  efficieut  quiu- 
que.  Cum  igitur  triginta  sint  conferenda  ,  quidam  putant, 
.quina  dena  ab  ufroque  nostrum  conferenda  esse  :  quod 
niirjime  verum  est.  Licet  enim  eandem  quantitalem  acce- 
perimus  ,    manifestum    tamen   est  ,  ahquaudo  uberius  esse 


meum  legatum.  Quare  slatuendum  erit  ,  lanto  minus  in 
tuo  legato  esse  ,  quantum  ex  fruclil^us  ejus  heres  perce- 
prrit.  Secundum  quod  in  proposita  specie  coinputalioneiu 
ita  iniri  oportet ,  ut  ex  septem  partibus  ego  quatuor  ,  lu 
tres  conferamus  (8).  quoniam  quidem  quarta  pars  am- 
plius  in  ineo  quam  in  tuo  legalo  est. 

De  alimentis.   i.  De  usuris. 

89.  Marcianus  [  lib.   7.   Institutionum  ]. 

Dlvi  Severus  et  Antoninus  rescripseruui ,  pecuniam  re- 
lictam  ad  alimeuta  puerorum  ,  Falcidias  subjectara 
esse  (9)  ,  et  ,  ut  idoneis  (10)  nomiuibus  coUocelur  pe- 
cuuia  ,  ad  curam  suam  i-evocaturum  Pra;sidem  Provinciae. 
^.  i.  Divi  Severus  et  Antoninus  generaliter  rescripse- 
ruiit  Bononio  Maximo  ,  usuras  (11)  prspstaturum  eum  , 
qui  frustrationis  causa  bcneflcium  legis  Falcidiae  imploravit. 

De  jusso  restituere  hereditatem  pecunia  accepta. 

90.  Florentinus  lib.    11.   Institutionum. 

SI  heres  ,  cujus  fidei  commissum  est  ,  ut  accepta  cerla 
pecunia  hereditatem  restituat  ,  a  voluntate  ejus  ,  cjui 
testamenlum  fecit  ,  discedat  (12)  ,  et  postea  legis  Falci- 
diae  beneficio  uti  volet  :  elsi  non  detur  ei  ,  quo  acrepto 
hereditatem  restituere  rogatus  est  ,  tanien  fideicomrais.iium 
restiluere  cogi  dehet  :  quoniam  quod  ei  pater  familice  da- 
ri  voluit  ,  legis  Falcidiae  conmiodum  praistat. 

Quid  imputatur  in  quartnm. 
91.  Marcianus  lib.    i3.   Institutionum. 

IN  (i3)quartam  hereditads,  quam  per  legem  Falcidiam 
heres  habere  debet  ,  il^utantur  res  ,  quas  jure  here- 
ditario  (i4)  capit ,  uon  (i5)  qnas  (16)  jure  legati  vcl  li- 
deicommissi ,  vel  implendje  conditionis  causa  aceipit :  nam 
hasc  in  quartam  non  imputantur.  -j-  Sed  (1-)  in  fidei- 
commissaria  hereditate  restituenda  ,  sive  legatum  vel  ii- 
deicommissum  datum  sit  heredi  ,  sive  pra;cipen» ,  vel  de- 
ducere  ,  vel  retinere   jussus    est  :  in  (juartam  i<l  ei  impu- 


(i)  Dialcctici  hic  sunt  Stoici  ,  .npuA  quos  mnltae  captloncs  refc- 
fuutur.  Sunt  aulem  ex.  eis  duse  yiraecipuce.  Pseudomcnon  ct  Soritcs: 
utriusque  meniinit  Cicero  in  Hortensio  et  Lucuilo.  j^uguslinus  con- 
Zra  Academicos.  Hicronym.  in  Ilujinum  ,  et  in  Atnos,  V.c  cavilia- 
tione  tt  sophisniate  agitur  in  in  l.  177.  infr.  fle  veib.  sii^n.  l.  ().'i. 
Jnfr.  di  reg.  jw.  Soritcs  ab  eviriciiter  veris  ad  falsa  inlcrrogando 
deducit.  Sencca  5.  de  bcnef.  19.  Sorites  illc  incxplicahilis  suliit  , 
cui  difficilc  cst  luodum  imponcre  ,  quia  paulatini  surripit ,  ct  iion 
desinit  scrperc.  Pseudomenon  tale  «st,  ut  sive  aias,  sive  ncges ,  re- 
perialur  sfatim  id  falsum  essc.  Cujac.  ibid.  adde  Gell.  5.  10.  etg. 
cup.   i5.  et  16. 

(2)  Pseudomenon  syllogismiim  Cicero  2.  de  diuin.  mentieutcm 
rationcm  intcrpictatur  .•  nam  qnidrjuid  stafuitur  verum  cssc ,  stetim 
rcperitur  falsum  ,  ut  in  /.  9.  infr-  de  i'erb.  pblig.  tibi  fundum  da- 
bo  ,  nisi  illi  dcdeio  :  illi  dabo  ,  nisi  fibi  dcdero. 

(3)  Adde  cxcmpla  ex  /.  4-  '"  f'^-  I'f''-  "d  SC.  Trebellian. 
1.  9.  infr.  d?  verb.  ohllg. 

(4)  Striclc  scilicet  :  nam  sequifate  cxceptionis  doli  mali  hoc 
conscquilur  hercs,  ut  centum  accipiat  Titiiis  jure  lcgati ,  ct  ita  *er- 
TCtur  voluntai  defuncti. 

(5)  Vid    Cujac.  ibid. 

(6)  Id  cst  ,  ex  usuris.  vide  l.  23.  supr.  de  prcEscript,  verh.  V- 
surjE  ,  qiire  pcndcnte  conditione  exignntur  de  quautitate  Icgata ,  in 
legera  Falcidiam  imputantur ,  et  quod  decst ,  pro  rata  ab  omnibus 
lcgalariis  supplctur.  Bart. 

(7)  /.  58.  5.   5.  infr.  ad  SC.   Treh. 

(8)  In  Falcidire  icgis  ratione  lcgatarii  confcrunt  heredi.  /,  79. 
supr.  h.  ,t 

(9)  Imo  subjccta  non  cst.  Ccssnt  cnJm  F.ilcidia  in  iis  ,  quse  ad 
piai    causas  rclicta   sunt.  Aot'.    i3i.  «.   12.  Authent.  simililer.  C. 


hoc.  tit. 

(10)  Idonca  nomina  ,  idonei  ct  lociiplefcs  debitores. 

(11)  /.  pen.  supr.  de  iisuris.  l.  1.  C.  de    Uiuris  et  fructib,  leg. 
(fi)  Qui  repudiat  id  ,  qund  quartam    minuit ,  quartam  non  dc- 

ducit. 

(i3)  Addc  /.  67.  supr,  h.  t. 

04)  I'i  Falcidiain  ca  tantum  imputantnr  ,  qusp  jiirc  hcrcdifario 
capiuntur :  in  Trcbcllianicam  vero  ,  qu;e  quoc.inque  judicio  lestu- 
foris  ,  puta  legati  vel  fideicommissi  ,  hercditarto.  /.  (jG.  Supr.  de  leg. 
3.  Cur  ita?  lc.\  Falcidia  quartam  p.irtem  hcrcdiiatis  apud  heroh  lu 
maficre  jul>ct  ;  ergo  nihil ,  quod  nou  est  hercditarium  ,  potcrif  ui 
Falcidiam  imputari.  Trebellianum  Senatusconsullum  Toluit  simpU- 
cifcr  apud  hercdem  remanerc  quartam  c\  fidcicommissis:  crgj  qjc- 
quid  fidricommissi  nomine  hercs  habucrit  ,  id  <*i  ia  quaitora  iia- 
putiibitur.  V.  Ri])cnsein  ,  Alciat.  hic.  et  6.  p.iradoz.  4-  Unaren.  J. 
di.sp.  ic.  Contium  2.  lect.  5.  ct  i.  subcesit-ar.  i.i.  Cujac.  8.  oh- 
scri',  4.  Govcanum  i.  animadvers.  pen.  Corrasiuni  1.  miscell.  1. 
Interea  monct  Cujacius  ,  In  quarta:  deductionc  idem  orauiiK)  ja* 
csse  legatorum  cl  fidcicommissornm.  8.  obs.   4- 

(i5)  Aliud  cst  jure  bcrcdifario  capete,  aliud  jnrc  legati  et  fiJei- 
coinniis.si.  /.  22.  supr.  h.  t.  l.  96.  supr.  de  icgat.  3. 

(16)  Vidc  /.  22.  supr.  h.  t. 

(17)  Atqni  fidcicommissis  logata  exrequata.  /.  1.  supr,  de  hg-it. 
i.  Isjilur  non  aliud  esf  hic  coiistitucndum  in  fideicoinrais,<«i,  qii;ua 
lcgato.  Govcanus  hunc  lociim  emcndat  ,  •*  ila  hg-if  ,  Sid  et  1  .. 
Cujncius  putat  hunc  totum  vci.^iciilum  gencralis  priiiiis  senfciil.,t 
cx|:liiandae  ron  rcstiingendaB  causa  subjcctum  csfie  .  quoti  taBi<?ii 
iniprobatnr  .ib  .Antofiio  Fflbro  ().  conject.  ^.  niii  foric  kgatur  iift. 
in  quartam  id  ei  non  impuiulur. 


tafur.  pro  (i)  ea  vero  parte  quam  accepit  a  coherede  , 
exlra  quartani  ,  id  est  (2)  ,  quod  a  coherede  accipitur. 
Sed  etsi  accepta  pecunia  hereditatera  restiluore  rogatus 
sit  ,  iJ  ,  quod  accipit  ,  in  quartam  ei  iinputatur  , 
ut  B.  PiiiS  constituil.  [  (3)  Sed  et  quod  implenda?  (4) 
conditionis  caiisa  fideicommissum  heredi  datur  :  in  eadem 
causa  esse  admittendum  ,  sciondum  est.  ]  si  quid  vero 
impleiidae  condilionis  causa  heres  accipiat  a  legatariis,  in 
Falcidia;  computationem  non  prodesse.  et  ideo  si  centum 
prfedium  legaverit  defunctus  ,  si  quinquaginta  heredi  le- 
gatarius  dederit  :  cenlum  legatis  computationem  fieri  ,  et 
quinquaginta  extra  hereditatem  haberi ,  ue  in  quarlam  ei 
imputeutur. 

Z>e  tcstameiUo  miUtis  et  codicilUs  post  missioncm  faclis. 

92.  Mager  hb.  2.  de  re  militari. 

^/  miles  (5)  testamento  facto  ,    partem  dimidiara  here- 

A3    difalis  suac  tibi  restitui    jusserit  ,    deinde  post  missio- 

nera  faetis    codiciilis  ,  alteram    partejn  Titio  rcstitui  roga- 

verit:  si  quidem  post  (6)  annum  missionis  sua^  decesserit; 

el  tibi  et  Titio  htres  partem    quartam  retinebit  ,  quia  eo 

tempore  tcsfator  decessit  ,  quo    testamentum  ejns  ad  bene- 

ficium  Principale  perlinere  desierat  :  si  vero  intra  annum 

missionis  decesseril^  solus  Titius  deductionera  partis  quar- 

tae  patietur  ,  quia  (7)  eo  tempore  fideicommissum  ei   reli- 

ctura  est ,  quo  testator  jure  militari  testari  non  potuit. 

Dc  rogato  restOucre  hereditatem  pccunia  acccpla. 

93.   PAPiNiAmjs  lib.  20.   Qua^stionum. 

ACceptis  (8)  a  Ma>vio  centum  (9) ,  hereditatem  Ma^vio 
restituere,  pecuniamque  (10)  post  mortem  suam  (n) 
Titio  dare  rogatus  est  (12)  :  quanquam  ha?c  centum  quar- 
tam  bonorum  efficiant  ,  tamen  ,  propter  fideicommissum 
sequens  (i3),  quartas  refenlioni  (i^)  locus  erit.  tunc  (i5) 
eoim    ex    Goustilutione  D.  Uadriani  Falcidiae  satisfacit  ea 

(i)  Ilic  locus  in  Pandcctis  Florcntinis  asterisco  notatns  est:  ut 
vcl  omnino  tollendum  vel  cmcndanduiu  suspicari  liceat,.  alii  ita  le- 
g.iul  ,  rion  pto  ea  parte.  et  post  ,  extra  quartam  enim  cst  ,  quori 
at>  hervde  accipitur.  Antonius  Faber  6.  covjectur.  4.  ita  legit ,  /»ro 
f«  etiam  parte  ^  quam  a  colierede  accipit  ,  sed  ct  si  accepta  etc. 
alquc  ita  li;«c  vcrba  ,  extra  quarlam  ,  id  cst ,  quod  ab  heredc  ac- 
oijjitur  ,  dclcnda  csse  censet. 

(2)  Imo  non  est ,  cum  id  quod  a  coherede  accipitnr  ,  compen- 
sari  oporleat  :  ct  ita  in  quarlam  iinputari  ,  ut  hic.  et  /.  22.  supr. 
/|.  t.  /24.  e.fumilicB.  Aliud  e^se  dicitur  in  Falcidia  ,  aliud  in 
Irebelliainca.  Inio  non  abud:  nec  cnim  heres  cogitur  fideicommis- 
sum  restituere,  quod  a  cohercde  accipit.  /.  18.  in  fin.  infr.  ad  SC. 
Jreb.  Non  cogitur  :  nisi  supra  qnartam  Trcbcllianicam  ha))eat. 

(3)  IncUjsa  hisoe  uncinuhs  Gtt.jacius  monet  abesse  ab  Archetypo 
FlorenUno,  et  Basilicis  ,  hic ,  in  paratitl.  ct  8.  obscn'.  4.  Idem 
negat  ,  ea  imputan  ,  quae  conditionis  i«iplendae  causa  et  legati  et 
fidacommus.  jure  dantur.  arg.  /.  24.  Cfamil.  ercisc. 

(4;   I-  ;6-  si/pr.  h.  t. 

g)     /17.  supr.  h.  t.  l.  ult.  infr.  h.  t. 

(6)     /.40.  supr.  h.  t.  vidc  /.  5.   C.  de  test.  miht. 

7II     V  ?  '^"^  ^'^•■'P"  ^*^  '•    '^'  <^-  ^^  '"^  mitit. 

{fi)     i^ostquam  hercs  accepcrit  centum  a  Mjcvio. 

C9)     Haec  centum  donationis  mortis  causa  capiti 

(Jo)  oubaudi,  eam. 

(n)  Id  est  ,  post  raortem  legatarii. 

(12)  Subaudi  ,  Gaius. 

rlSp^^j'  ?"'*  J"^^"*  ^^  "'^*'™  c<^"tum  restituere  Titio. 

VM;  i-aicidu  lc^e  retenlio  tantura  datur  quart»,  non  vindicntio, 
io  m,!!  f'"*'^^'  -^'  •"'/"'•  ^-^-  ^o"''^-  '•  iJquc  .-t  sec.indo  capite, 
LLTn^  "  '  '^''/'•■•^,"'»  J:"e  nimirum  retcntioni.<».  (Idcm  in  SC.  Pc- 
pT«1?L  """^  ^"''^.'"  '*^^^*''  ^'''  Falcidia,  idero  in  fideicommissis 
Pegauanum  subsequrtur.  5.  sed  quia.  Inst.  de  fid.lc.  hcred.  /.  he- 
fi^.  V.  y'"'  '^'^^-  ^'^^"^'-  )-*^«d'^  ^^t  vindicatio  ex  constitu- 
nZ   f,^t  V\^\.<'    ^-  «^^-  ^«^<^-  1"<^^i^    •'"te    Justinianum 

non  tuit  uode  hodie  legatano  occipanli  legatum  ,  sine  voluntate 
bcrcdu,  h«cd.dal..   uiterdictum  quod  legatorum,  ut  recipiat  rew 


LIBER    TRIGESIMUSQUINTUS.  47 

quanlitas  ,  cum  apud  heredem  remanet.  sed  Falcidiam 
patietur  solus,  cui  hereditas  relicta  est:  nam  in  (i6)  cen- 
tum  ,  quae  mortis  causa  capiuntur  ,  admitti  Falcidia 
non(i^)  potesl.  -^  Plane  ,  si  quis  ita  scripsit ,  a<:ceir>/iV  cen- 
turn  pcto  restituas  hereditatcni  ,  ne(|ue  personam  daniis 
demoustraverit :  quasi  retentam ,  et  praeceptam  pecumam  , 
si  quartse  sufficiat  ,  induccre  Trebellianum. 


An  prcelegala  inipulentur  in  Falcidiam. 
94.   Sc>€voLA  lib.   21.   Digestorum. 

Fllio  et  filia  (i8)  scriptis  (19)  heredibus  ,  singulis  (20) 
cerla  praelegavit  :  sed  longe  minus  filiae  ,  cui  etiain 
domum  obfigatam  pra;Iegavit  cum  instrumentis  ,  et  quid- 
quid  ibi  fuerit  ,  et  adjecit  ha?c  verba  :  secl  ea  conditione 
lego  ,  ut  ,  quidquid  ceris  alieni  in  ea  domo  eril ,  Titius 
libertus  filii  mti  exsolvat  :  et  sit  eis  utrisque  domus  com^ 
munis.  Quaesitum  est  ,  si  filia  legis  Falcidiae  beneficio  uti 
volet  (21)  ad  qiiartam  retinendam  :  an  ex  hereditate,  quae 
ei  rehcta  est  ,  deducto  sere  alieno  ,  ejus ,  quod  superfue- 
rit  ,  quartam  consequi  debeat  ?  Respondit  ,  jure  quidera 
id  postulaturam  :  verum  uon  alias  ea  ,  quae  ei  dala  sunt, 
acceptiu^am  ,  si  modo  ea  quartam  suppleant  ,  quam  vo- 
luntati  defuncti  solvendum  praestando  pareret. 

De  eo  qiiod  heres  dehebat  defuncto.  1.  Dc  alimentis. 
2.   De  edendo. 

95.  Idem  lib.   21.  Digeslorum. 

MAritus  uxoris  res  (22)  extra  dolem  constitutas  admi- 
nistravit  (28)  :  eaque  decedens  ante  rationem  sibi 
redditam  administrationis  ,  ex  asse  eundem  maritum  here- 
dem  reliquit:  ejusque  fidei  commisit,  ut  decem  uncias  fi- 
iio  communi  ,  cum  morerelur  ,  restitueret  ,  duas  au- 
tem  uncias  nepoti  .  Quaesitum  est  ,  an  id  quoque,  qiiod 
ex  adttiinistratione  rerum  apud   maritum  resedisse  constite- 

legatam  ,  sibique  Palcidiam  scrvel  pcr  retentioncm  ,  Z.  1.  C.  quo- 
rum  le^(aorum.  vel  si  per  crrorcm  solverit  integrum  legatum,  da- 
tur  coiidictio  indebiti.  d.  l.  heres.  1.  i.  $.  si  lcgatarius.  11.  supr. 
h.  t.  Constat  etiara  cx  stipulatione  Falcidiae ,  si  inteiposita  fuerit  , 
oondicfionem  esse.  Sunt  qui  vindicatiouem  esse  putent  ,  ex  /.  i/t 
qunntitate.  78.  m  fm.  /.  lineam.  26.  supr.  h.  t.  quod  Cujacuis 
negat  et  improbat  8.  obs.  2.  ulii  ctiam  tenet  adversus  alios  ,  Re- 
tentionem  dc  qua  hic  agitur ,  ticri  exceptione  deraui»  opposita  doli 
vel  in  factura. 

(i5)  Conditionis  cansa  ,  quod  a  fideicommissario  heres  aecipit  , 
id  hcrcdi  ipsi  in  Falcidiara  iraputatur  ,  si  modo  id  quod  ita  acce- 
ptum  est  ,  apud  heredera  remanserit  ,  ut  hie. 

(r6)  Si  heres  non  gravatur  ,  ut  heres,  sed  ut  alius  comraoduni 
senticns,  Falcidiam  non  deducit> 

(17)  Irao  potest,  V.  /.  2.  C.  de  mort.  catis.  donat.  An  hic  hc- 
rcs  quartam  intcgram  habet  ?  An  mortis  causa  donatarius  Falcidianj, 
non  dcfrahit?  An  potius  plene  Falcidia  non  detrahitur  ex  morti» 
causa  capione  ,  sive  ea  non  proveniat  ex  voluntatc  testatoris  ,  sivc 
proveniat  ,  ab  alio  tamcn  ,  quam  :»b  herede  ?  Nam  si  ab  herede  , 
disscntiunt  intar|)retes.  Grassus  5-  falcidia.  q.  8.  in  fin, 

(18)  Qui  in  patris  sai  testatcris  potestate  positi  erant. 

(19)  jEquahter. 

(20)  Cnra  ab  heredibus  invicem  legata  vel  praelegata  relicta  snnt, 
pro  concurrente  qiiantitatc  compensationi  loctis  est  :  si  tantura  abs 
te  legati  causa  accipio  ,  quantura  noraine  Falcidi?e  peto.   Gov. 

(21)  Advcrsus  fratrcm. 

(22)  QuGenam  illae  les  extra  dotem  coBstitutaa?  paraphernae  ,  scu" 
parapbernalia  ,  in  /.  8.  C.  de  paetis  conucnt.  liuTpeiKoi  >^vxpx'' 
(pipycc-  4-  Harra;  g.  5-  ^i.^ 

(28)  Snbaudi,  et  forte  ea  quanlitato  fiuctiis  perccpit  ,  ut  quin- 
gcnta  efliccrcnt  :  quoriim  taincn  uullam  unqi;am  rcddidit  rationcm. 
itnde  in  hac  quantilalc  quajrebatur  ,  utnjm  cam  quanlitatem  heres 
marili  rcstituere  cogerctur .?  Respondemv  ,  cogi  Hstiluere  ,  tametsi 
videri  alioqui  polerat  eara  suramam  viro  ab  uxore  tacite  donataua<, 
aut  ejus  jncttle  confii raatam. 


45  D    I     G    E    S 

rit ,  cum  cspterls  [  bonis  ]  pro  rata  decem  unciarum  filio 
teslitui  (lcheat  ?  Respondit  ,  id  quod  (i)  debuisset  here- 
dilali ,  ia  laliononi  venire  debere. 

§.  I.  Fiiias  ,  qnam  mator  rogaverat,  si  impubes  deces- 
sisset ,  restituere  liercditatem  Titio,  palruus  legitimus  he- 
res  extitit  :  in  ratione  legis  Falcidia;  ponenda  desiderat 
deduci  sortes  ,  ex  quarum  usuris  alimeuta  impubes  defun- 
cta  ex  persona  testatricis  suoe  pluribus  debita  prajslilit. 
Quaesituni  est  ,  an  si  cas  deduxerat  ,  cavere  (2)  debeat , 
defunclorum  alimentariorum  (3)  portioues  pro  modo  sor- 
tiura  se  restituturum  ?  Respondit  ,  debere  cavere. 

§.  1.  Post  aditam  heredilatem  triennio  exacto  ,  legata- 
riis  heres  legem  Falcidiam  opponit  idcirco  ,  quod  admi- 
nistravit  tutelas  testator  ,  quarum  ratio  nondura  reddita 
sit  :  et  quod  neget  tanlum  redigi  ex  nominibus  posse  , 
quantum  in  cautione  deductum  est.  Quaesitum  est ,  an  ra- 
tiones  defuncti  ,  et  omnium  instrumentorutn  hereditario- 
rum  ,  et  pupillarium  rafionum  ,  legatariis  desiderantibus  , 
heres  describendi  (4)  potestatem  facere  debeat:  ne  in  po- 
testate  ejus  sit  proferre  quod  velit  ,  et  per  hoc  in  frau- 
dem  legatarii  inducantur?  Respondit,  ad  Judicis  Officium 
pertinere  ,  explorare  ea  ,  per  quae  probetur ,  quanti  sit  in 
bonis. 

Be  eo  ,  qui  pagaiius  te.stamentum  fecit  ,  militice  tem- 
pore  coclicillos. 

96.   Idem  lib.  sin^ul.  Qnrpstionum  publice  tractatarum. 

Mlles  (5)  si ,  dum  paganus  erat ,  fecerit  testamentum, 
mihaac  tempore  codicillos:  Lex  Falcidia  in  codicil- 
lis  locum  non  (6)  habet  ,  in  testamento  locum  habe- 
bit  (7). 

T  I  T.   m. 

SI  CUI  PLUS,  QUAM  PER  LEGEM  FALCIDIAM 

LICUERIT  ,    LEGATUM    ESSE   DICETUR    (8). 

Summa.  1.  De  tesiamentis  dupUcihus.  4-  De  cnre  nUe- 
no  certo  vel  incevlo.  5.  De  ficleicommissis.  6.  De  arhilro 
chndo  vel  cauiione  pvcsstdnda.  7.  De  lep-aiis  puris  ct  con- 
ditionalihus.  g-,De  utiiilate  hujiis  cnutionis.  10.  De  mor- 
tis  causa  donationihus.  \\.  De  pavte  vel  toto  reddendis. 
12.  De  testamentis  in  quihus  Fcdcidin  locum  non  hahet. 
i3  An  legalario  caoeatur.  i^.  De  portione  dehita  patro- 
110.  i5.  Si  res  legata  apud  legatarium  interierit. 
11.  Ferbum  aniplius  ,  quandoque  totum  continet.  Bart. 
1.  ULPiA?ius  lib.    79.   ad  Edictum. 

SI  cui  plus  ,  quam  licuorit  ,  legetur  ,  ct  dubitari  juste 
possit  ,  ulrum  lex  Falcidia  locnm  habitura  est  ,  nec 
ne:  subvenit  Praitor  heredi ,  ut  ei  legalarius  salisdet  (9), 
ut  si  apparuerit ,  eum  amplius  lcgatorum  nomine  cepisse , 


T    0    R    U    M 

quam  e  lege  Falcidia  capere  licebit  ,  quanti  ea  res  erit  , 
lantam  pecuniam  def,  dolusque  malus  ab  eo  abfuturus  $it. 

5.  I.  Neque  inlerest,  ulrum  (lo)  in  primis  tabulis  hoc 
fiat ,  an  in  pupillaribus  ,  au  iu  utrisffue.  etenim  legem 
Falcidiam  semel  esse  admittendam  ,  etiam  (11)  si  duplex 
sit  lestamenlum  ,  jam  convenit :  contributis  legatis  ,  tam 
his  ,  quse  ab  ipso  pupillo  ,  quam  his  quse  [a]  substituto 
impuberi  relicta  sunt. 

$.  2.  Si  non  fuisset  interposita  stipulatio  ex  persona 
pupilli  ,  tutelse  actio  heredi  (12)  pupilli  adversus  tutorem 
competit,  Sed  (  ut  Pomponius  ait  )  et  ipsi  pupillo  et  he- 
redi  ejus  poterit  committi  stipulatio  :  [ipsi]  ,  quo  casu  , 
vivo  eo ,  Falcidia  incipit  locum  habere.  -]-  De  tutelae 
quoque  aclione  idem  scribit. 

§.  3.  Marcellus  ait  :  Qui  quadringenta  in  bonis  habe- 
bat ,  impuberem  filium  heredem  instituit ,  eique  substi- 
tuit  (i3)  Titium  et  Seium  5  nihil  a  pupillo  teslator  lega- 
vit,  sed  a  Titio  trecenta :  utrum  ducenta  (inquit)  prsesta- 
buntur ,  an  centum  quinquaginta  ?  nam  trecenta  nuUo 
modo  eum  praestare.  Mihi  videtur  verius  ,  noft  amplius 
eum  parte  sua  erogare  compelli  *,  certe  nec  minus.  secun- 
dum  quod  eveniret ,  ut  non  soli  committatur  stipulatio  : 
sed  omnibus  heredibus  interponenda  est.  sed  causa  cogni- 
ta  Falcidiam  locum  habere ,  et  legatorum  modus  facit  , 
et  asris  alieni  onus. 

§.  4-  Et  si  quidem  evidens  aes  alienum  est  vel  certum: 
facilis  est  computatio.  si  autem  adhuc  incertum  est  ,  quia 
forte  vel  conditio  ejus  pendet  ,  vel  creditor  litem  conte- 
status  est  ,  et  necdum  hs  finita  est  :  dubitabitur  ,  quan- 
tum  legatariis  debeatur  propter  incertum. 

§.  5.  Hodie  (i4)  tamen  subsimile  aliquid  fit  in  fidei- 
commissis. 

5.  6.  Gum  dicilur  lex  Falcidia  locum  habere  ,  arbi- 
ter  (i5)  dari  solet  ad  ineundam  quantitntem  honorum  : 
tametsi  unus  aliquid  modicum  fideicommissum  persequa- 
lur.  quae  computatio  proejudicarc  non  debet  cneteris  ,  qui 
ad  arbitrium  missi  non  sunt.  -|-  Solel  tamea  ab  herede 
etiam  casteris  denunciari  fideicommissariis  ,  ut  i^eniant  ad 
arhitrum  ,  ihique  causam  suam  agcmt :  plerumque  et  cre- 
diioribus  ,  ut  de  ctre  alieno  prohent.  habet  tamen  rationem 
in  legatariis,  item  in  fideicommissariis  :  ut,  si  offerat  ia- 
tegrum  quod  relictum  est  ,  hcrcs  desiderans  cavere  sibi 
liac  stipulatione  ,  audialur. 

$.  7.  Si  legata  qu?edam  prasenti  die  relicta  sint,  quse- 
dam  (i6)  sub  conditione  :  iuterponenda  erit  ista  stipula- 
tio  proptcr  legata  conditionalia  :  dummodo  ea  legata  qna- 
pra3senti  sint ,  integra  solvaiitnr.  Julianus  denique  scribit: 
si  pure  ,  et  sub  conditione  lcgala  fuerint  :  ne  existente 
conditione  lex  Falcidia  locum  habeat ,  non  aliler  legato- 
rum  ,  quse  pure  data  sunt  ,  actionem  dari  debere  ,  quam 
si  caulum  fuerit  herodi  ,  quaulo  amplius  ,  quam  per  k'- 
gem  Falcidia;n  licueril  ,  ceperit. 


(1)  /.  I.  $.  i8.  supr.  h.  t.  l.  9.  5.  ult.  supr.  dc  jur»  dot. 

(2)  /.  3.  i'er,?.  dehebit  autem  i.<:,qui  accipiet.  supr.  dc  nlimentis. 

(3)  Alinientarii  sunt,  quibiis  alimenta  rciicta.  l.  8.  5.  "il^.supr. 
de  transaction. 

(4)  Rationes  atque  inslrumenta  actori  eilorc  rcus  cogitur  ad  con- 
firmamiajn  replicationem.  /.  i.  ^.  ^.supr.  de  edendo.  l.2.siipj\testa- 
ment.  cjtiemadm.  aper.  l.  i5.  infr.  dc  lonis  auct.  jud.  l.  i.  C.  de 
edendo. 

(5)  V.  /.  17.  supr.  h.  t.  A\\\  ad  /.  11.  C.  da  testamcnt.  milit. 
.    (6)     Ciir.''  FalciJia  locum  oon  habet  in  codiri^Us  factis  a  milifc. 

(7)  Cnr?  Faicidia  lociuu  habct  in  testanicnlo  facto  a  pagano. 

(8)  Et  ab  bcrcde  prseslandum  Icgatario  riierit:  poleiit  eo  casu 
lieres  stipuluri  tuntani  pecuniaui  $ibi  reddi.  tractatur  etiam  $ub  hoc 


titMlo  dc  stipulafionc,evicta  hercditatc,  lc^^ala,  ct  mprienlium  parto: 
rcddi ;  et  de  sfipalationc  fructuarii.  v.  Cnjac.  kiCi 

(9)  /.   I.  5.   16.  /.  3i.  supr.  tit.  prox. 

(10)  V.   qu.T  scripsi  ad  /.  i\.  supr.  testam.  qucmiulm.  ap^ritniten: 

(11)  /.   M.  $.  5.  Supr.  ad  l.  rnlcid.  $■  a.  Inst.  de  pupHUri. 

(12)  /.  84.  infm.  supr.  ad  l.  Falcid. . 
(i3)  /.    II.  5.  G.  ^upr.  ad  l.  Falcid. 

(i4)  Id  est,    post    SenatusconsuUum  Pcgasianum.  vide  Cuj««.  8. 

ohserv.  5.  Yide  ^^'.   i3.  et  l.b.  infr.  h.  t.  l.  i.supf:  dc  leg.    i.  et  i. 

3i.  supr.  ad  I.  Fcdcid. 

(i5)  /.  2.   C.  de  usuris.  Paul.  3.  sent.  S.  j-  ^- 

(16)  /.  45.  in  Jui.  l.  53.  /.  73.  5.   2.  supv.  ud  l.  FaLid. 


LIBER   TRIGES 

§.  8.  Idem  Jullanus  (i)  scribit  ,  eum  ,  ciii  quadrans 
sub  conditione  ,  el  dodrans  piire  legalns  est  ,  cavere  de- 
bere  ,  c|uanlo  amplius  ,  quam  per  legem  Falcidiam  li- 
ceat  ,  ceperit  ,  reddi. 

^.  9.  Hxc  slipulalio  ideo  (2)  locum  habet :  quia  ,  et- 
si  repeti  potcsl  id  ,  quod  solulum  est  :  lamen  fieri  po- 
test,  ut  non  sit  solvendo  is,  cui  soluium  est,  ac  per  lioc 
pereat  ,  quod  datum  est. 

§.  10.  In  morlis  causa  quoque  donationibus  polest  dici 
hanc  siipulalioncm  essc  inler}>onendam. 

§.  11.  Hsec  verba  stipulationis  ,  quod  amplius  (3)  Ic- 
gafontm  nomine  cepcris  ,  f/uam  e  lege  Falcidia  capcre  h- 
cebit,  non  taulum  eum  cojnprehendunt ,  qui  amplius  ac- 
cepit  ,  quani  ei  Falcidia  permisit  ,  ut  reddat  partem,  ha- 
beat  parton  :  verum  etiam  eum  qui  tolura  delieret  resti- 
tuere.  etenim  sciendum  est  ,  legem  (4)  Falcidiam  inter- 
dum  partem  ejus  ,  quod  dalum  est  ,  interdum  totum  re- 
vocare.  cum  enim  ,  habila  (5)  ratione  aeris  alieni  ,  Fal- 
cidJa  ineatur  ,  iilerumque  evenit  ,  ut  emergente  debilo  , 
vel  condilione  a^ris  alieni  existente  ,  totum  ,  quod  lega- 
tum  est,  exbauriatur.  sed  et  L'bertatum  conditio  interdum 
existcns,  cfFiciet  legatum  omnino  non  deberi:  quippe  non 
habila  ratione  libeitalum,  et  deductis  preliis  eorum,  tunc 
demum  legatorum  ineatur  ratio. 

§.  12.  lu  quibusdam  (6)  'autem  testamentis  Falcidia 
quidem  locuin  non  habet  :  verumlamen  ita  observatur  , 
ul  licet  fpiadranlem  heres  non  retineat ,  tamen  hactenus 
legata  debeantur  ,  quatenus  patrimonii  vires  sufliciunt  : 
utique  deducto  (7)  are  alieno  ,  item  deductis  pretiis  eo- 
rum  qui  libertatem  in  testamento  vel  directam  vel  fidei- 
commissariam  accejDerunt . 

§.  i3.  Sed  el  jigalario  cavendum  (8)  est ,  a  quo  fidei- 
commissum  relinquitur. 

§.  14.  Interdum  non  legis  FalcidijE  ,  sed  etiam  alterius 
legis  (g)  in  hac  stipulatione  ratio  facienda  est:  ut  puta  si 
patronus  (10)  ex  asse  heres  inslilulus  sil  ,  et  pure  quin- 
cunx  legatus  sit  ,  el  sub  conditione  aliquid  supra  debi- 
tam  (11)  patrono  parlem  :  nam  in  hunc  casum  ratio  facienda 
est  illius  legis(i2)  qua;  patronos  vocat,non(i3)  legis  Fal- 
cidiae. 

§.  i5.  Si  res  ,  qu?e  lcgata  sit  ,  apud  legalarium  inter- 
ierit  :  probandum  est,  exceptione  succurri  ei  (i^)  ,  qui 
promisit  (i5). 

2.  PAULtJS  lib,   75.  ad  Edicfum. 
"C^  Tiam  si  ,  quanti  ea  res  sit ,  promisit. 


IMUSQUINTUS. 


49 


1.  Qualis  sit  hnc  aclio.  2.  De  Icgatis  in  dicni  \  i'cl 
conditionalibus.^^.  Dc  aiinienUs.5.  De  fisco  et  ccu/eris.  Dc 
cautione  oinissa.  6.  De  arbitrio  boni  viri.  9.  An  scepius 
commiltatur  hwc  stipuhdio.    10.   De  cautionc  oinissa. 

3.  Ulpianus  lib.   79.  ad  Edictum. 
1^1  Isi    si    dolo    ipsius    aliquid  factum  sit  ,  lunc  enim  ex 
11    doli  clausula  ,    qua)    in  ista   stipidalione  oonlinelur  , 
tenebitur  :  ct  replicatione  repelli  polerit. 

§.  1.  Haec  cautio  ,  quae  propter  legem  Falcidiam  iu- 
lerponitur,  fidejussorum  (16)  habet  pr«stalionem. 

§.  1.  Si  in  pliues  dies  pecunia  L^gata  esl ,  cum  cer- 
tum  sit  legem  Falcidiam  locum  ]ial)ere :  non  stipidalioni, 
sed  computationi  locum  esse  Pedius  ait  :  ut  ajslimetur  , 
quanti  sit  ,  quod  in  diem  legatum  est  :  et  tanlum  creda- 
lur  esse  legatum.  efficit  aistirnatio  ,  ut  pro  modo  ejas  ex 
omuibus  legatis  statim  legis  Falcidiae  ratio  hubealur. 

5.  3.  Quotiens  futurum  est,  ut  palam  sit  et  ante  diem 
venientera  jam  F.'dcidiam  locum  habsre  ,  toliens  compu- 
tatio  ejus  fit.  nam  si  coiiditio  in  mora  est ,  expeclabimus 
condilionem  ,  quoad  eustat :  si  autem  dies  superest  (17), 
jam  hic  intercapedinis  temporis  habila  ratione  ,  atque 
aestimatione  ,  sic  de  Falcidia  disputabimus  ,  et  committi 
stipulationem  dicem.us. 

5.4.  Quamvis  autem  omnes  legalarii  el  fideicommissarii 
necesse  habeant  Iiac  stipuiatione  cavere:  tanien  quii)usdaui 
remitli,  Divi  fralres  rescripserunt :  utputa  his  quil)U3  mi- 
nuta  (18)  alimenta  sunt  relicla.  Pompeioe  euim  Faustinne 
rescripserunt  sic  ,  Non  eandcni  ccuisain  esse  deceni  aureo- 
rum  ,  rpios  annuos  tibi  testamento  Pompejm  Crispianoe 
patrona'  tuce  relictos  proponis  ,  atque  fuit  alimentorum  it 
vestiarii  hbertis  relictorum  ,  cjuibus  propierea  (19)  caulio- 
nis  onus  remittendum  e.vistimavimus. 

§.  5.  Item  sciendum  est ,  fiscum  (20)  hanc  cautioneia 
non  pali  :  sed  perinde  conveniri  pos^e  ,  ac  si  cavisset. 
caeteros  autem  cujuscunque  dignitalis  sint,  Hcet  jam  lega- 
ta  perceperint  ,  compeUi  (21)  deljere  ad  cavendum  ,  D. 
Pius  rescripsit.  ex  quo  rescripto  etiam  illud  accipimus  , 
quod  etiam  post  (22)  soluta  legata  voluit  stipulationem 
iuterponi. 

5.  6.  Si  legalarius  heredi ,  qui  conlroversiam  heredita- 
tis  palitur  jam  ,  vel  sperat  ,  de  reslituendo  legato  sibi 
praestito  caverit  5  et  evicla  hereditas  sit  ,  sed  negligen- 
lia  (23),  vel  dolo  ejus,f[ui  legatum  prsestitit :  dicemus  non 
conimilti  (2^)  stipulationem  propter  viri  boni  arbitrium  , 
quod  inest  huic  stipulationi. 

5.  7.  Item  si  ipse  (25),  qui  prsestilit  legalum,  ex  alia 


(i)    V.  qnae  scripsi  l.  45.  5.  i-  supr.  tit.  prox. 

(2)  l.  1.  §.  12.  Z.  3i.  infm.  supr.  ad  les.  Falcid.  l.  2i,infr. 
ad  SC.   TreheU.  J  r  5  J 

(3)  Hoc  reibnm  qiiod  amplius,  iiiterdum  totum  conlinet.  adde 
l.  2.   C.  de  hered.  instit.  Bart. 

(4)  Falcidia  interdum  partes  legati  ,  interdum  totum  legatum 
revocat. 

(5)  V.  /.  6.   C.  ad  l.  Falcid. 

(6)  V.  /.  7.   C.  ad  l.  Falcid. 
(Jj)     §.  ult.  Inst.  ad  l.  Falcid. 

(8)  V.  l.  3.  5.  4.  Infr.  h.  t. 

(9)  Papiae,  5.  2.  Insi.  de  success.  Uhcrt. 

(10)  l.  52,  supr.  ad  l.  Falcid. 

(n)  /.64.  infin.  infv.  a<l  SC.  TrehsU.  Quacnam  autem  pars  il- 
la  delnta  patronis  ?  Olim  diinidia  ante  Justinianum.  Suetonius  in 
rierone:  ut  ex  bonis  libertoruni  pro  semisse  dodians  cogeretur.  ad- 
de  /.  7.  Z.  8.  infr.  dc  honis  danin.  Hodie  assem  habcnt,  vide  /.4. 
C.  de  bnnis  lihertorum.    §.   3.   Inst.  de  success.  liherl. 

(12)  Quffi  lex  illa  cst  ?  Papia  ,  fjune  semissem  addicit  patrnno  in 
bonis  hberti  majoris  cenlenario,  id  est,  majus  patrimonium  haben- 
tis  centum  solidis.  5.  3.  Inst.  de  succeis.  lihert. 

(i3)  Duas  quartas  Jurc  CiviU  non  dctrahi ,  hinc  coliiqit  Bart, 
Tom.llh 


Jure  Canonico  purc  rogatus  restituere,  duas  non  dotrabit,  sed  qai 
sub  conditione  tantnm  institutns  cst.c.  Raynudus.  et  Rc.ynaldus. 
extra.  de  tcst.  adde  qute  scripsi  ad  /,  67,  supr.  ad  l.  Fulcid. 

(i4)  Legatario. 

(10)  Id  cst ,  qui  cavit  hcredi  sc  restituturum  id  quod  plus  cepc- 
rit ,  quam  ]3er  lcgem  Falcidiam  licuerit, 

(16)  Cautio  haec  fidejussorcm  exigit. 

(17)  l.  73.  5-  4-  *"pr.  ad  l.   Falcid. 

(i8)  De  quibus  non  potest  transigi  sine  Pi-setore.  /,  8.  5-  23.  (n 
fin.  supr.  de  transact. 

(19)  Prpelcri.ie  cantionis.  Cnjac.  ad  /,  5,  infr.  de  verh.  ohlig.arg. 
l.   32.  5'   ^-   supr.  ad  l.   Falcid. 

(■jo^Nec  enim  solet  fiscus  satisdare,  /.  i,  $.  18.  infr.  ut  legat. 
vel  fideicomm.  sei  vand. 

(21)  5.   nlt.  infr.  h.  t. 

(22)  /.   3().  sujir.   de  cond.  indeh, 

(23)  Eviiicitur  si  hereditas  culpa  heredis  ,  non  rominittitur  sti- 
pulatio.  Quod  qnis  culpa  sua  scntit,  id  ab  aiio  uon  recipit,  /.  29. 
§.   1.   supr.  de  e\>ict.  ubi  V.  Accurs, 

(2^)  Vel  quia  passus  est  se  vinci.  vid.  /.  g.  C.  de  legat. 
(25)  Hic  tractatur  de  cautione  cvicta  hcteditate  legata  reddi.quae 
iatcrponitur  ,  quoties  dubitatur  hcreditalem  heredi  cyiaci. 

7 


D     I     G     E     S     T     0     R    U     IM 


r;u:su  oibi  cvicoril  (  utpiita  quia  iuvouitur  seiiuciiti  (i) 
tostanjtulo  hms  scriplus  ,  iu  (juo  legaliun  iste  legalarius 
iiou  accopciat  )  :  diociuus  couiniilti  stipulationeni  propler 
viri  boni  arbitriuni. 

5.  y.  Et  g(>ncraliter  ubicunque  Iiereditalem  ,  vcl  rpian- 
titalom,  vol  cnioluinentum  pra'Stitit  is  ,  qui  hac  slipula- 
lione  sibi  prospcxorat  ,  dicendum  est  ,  ibi  couuuilli  oam: 
si  modo  culpa  abost  ab  eo  ,  (jui  stipuialus  est. 

§.  9.  Quajsilum  est  ,  an  (2)  Sirpius  committatur  .'  Et 
placot  ,  eliam  saepius  eam  commilli  ,  si  per  partes  ablata 
cst  hercditas. 

^^.  10.  Si  legatum  fuerit  prspstitum  ante  interpositam 
Iianc  slipulationem  :  au  condici  possit  ,  ut  caulio  ista  in- 
torpouatur?  movet  qua^slioucm  ,  cjuod  ea  ,  quae  per  erro- 
rom  omissa  vol  soluta  sunt,  coudici  possunt  :  et  hic  ergo 
quasi  plus  solulum  videtur  ex  eo  cjuod  cautio  intermissa 
est.  Et  ait  Pomponius  ,  condiclionem  interpoucudce  salis- 
dationis  gratia  compelere  (3)  :  et  puto  hoc  probandum  , 
quod  Pompouius  ,  ulilitatis  gratia. 

Ue    cauACn    lo^intiune.    1.   De    duobus    herediUitan  sibi 
iindicaiuibus.  2.  Si  quis  rem  suam  vel  hereditariam  iradal. 
4.  Paulcs  lib.   75.  ad  Ediclum. 

HiEc  autem  satisdatio  (4)  locum  habet  ,  si  justa  cau- 
sa  esse  videbitur.  nam  iniquum  crat  ,  omnimodo 
caveri  ,  nondum  illata  controversia  lilis  ,  cum  possint  ei 
lusoria?  (5)  miua;  fieri  :  ideoque  cam  rem  Pra;tor  ad  co- 
gnitionem  suam  revocat. 

$.  i.  Si  duo  ex  tcslameuto  hereditatem  in  solidum  sibi 
vindicent  ,  forte  qucd  ejusdem  nominis  siut :  lam  in  pos- 
sessorera  ,  quam  in  petilorem  ,  competunt  actiones  el  cre- 
ditoribus  et  Jegatariis. 

5.  2.  iJcec  cautio  ulique  necessaria  est  ,  si  quis  pccu- 
niam  suam  solvat  ,  vol  rem  tradat.  Si  viro  pecuiiiam 
hereditariam  solvat ,  vel  rem  tradat ,  quidam  non  putant 
cavendum  :  quia  nec  teneri  polcst  eo  nomine  viclus  ,  cum 
non  possideat  ,  vel  dolo  lecerit  ,  quo  minus  possideat  ; 
Iioc  si  ante  motam  controversiam  solvat :  quod  si  postca  (6), 
tenebitur  culpce  nomine. 

5.3.  Sed  cum  de  nomine  inlor  duos  qucestio  cst:num- 
quid  non  sit  cavenduin  ei  ,  qui  hereditariam  rom  tradat  , 
quia  omnijuodo  uniis  liberatur:  quemadmodum  si  a;s  alit- 
num  hercditarium  solvalur?  Sed  si  petitor  suam  pccuniam 
solvat  ,  aut  rem  suam  tradat :  non  habet ,  unde  retiueat. 
et  ideo  necessaria  (7)  est  ei  cautio. 

De  fideicoinmisso  relicto  a  legaiario. 

5.   iVlARCELLUS  lib.   21.   Digoslorum. 

jyldeanms    an  slipulalio  ,     Qua    amplius  per  FaJcidiom 

r       Ucucrit  ,  ceperis  ,  duri  ?  adversus  eum  nou  suflicial, 


qui  legatum  alii  roslituerG  ex  fidoicommissi  causa  dcbct. 
sufficit  autcm  dici  ,  uihil  ejus  fidoi  commissum  esse.  ca- 
vebit  scilicet  logalario  et  is ,  qui  fideicommisjum  accipict: 
nisi  forte  nudlol  Irgatarius  ,  cirouilu  (8)  sublato  ,  lieredi 
caveri.  sed  tt  logatario  pra;terca  cavendum  est  ,  si  (  ut 
plerumque  a^quum  est  )  pro  rala  ex  fideicommisso  retine- 
re  ei  concedendum  est :  quamvis  lantum  ex  lcgato  apud 
eum  erit  reuiansurura  ,  ut  sulficere  possit  ad  praebtaudum 
fideicommissum. 

De  eo  qui  fion  potest  satisdare  facile. 
6 .   Callistratxjs  lib.   4-   de  Cognitionibus. 

CUm  nou  facile  (9)  satisdationcm  oflerre  legatarius 
vel  fideicouimissarius  possit  j  et  fulurum  sit  ut  pro- 
ptcr  hoc  a  petitione  liboralitatis  (10)  ex  testamento  sub- 
moveantur  :  nunquid  onus  satisdationis  eis  remittendum 
erit  ?  Quod  videlur  (11)  adjuvari  rescripto  Divi  Commo- 
di  in  hasc  verba  :  Js  ,  cujus  de  ea  re  notio  est  ,  aditus  , 
si  compererit  ,  ideo  ^autionem  a  ie  exigi  ,  ut  a  Jideicom- 
missi  petilione  averiaris  ,  onus  satisdationis  tibi  reniiiti  cu- 
rabit  (12). 
De  eo,  quijussus  est  legata  percipcre  ad  distribuenduni. 
7.   Paultjs  lib.   7.   ad  logem  Juliam  et  Papiam. 

Dlvus  Pius  ab  co,  qui  annua  hgata  percipere  ad  dis- 
tribuendum  (i3)  jussus  erat ,  votuit  caulionem  exi- 
gi  ,  Cessuntium  partcs  rcddi :  nisi  aperte  cavere  jussus 
esset. 

8.  MjECIAkus  lib.    10.   Fideicommissorum. 

SI  heres  \  arlem  bonorum  ,  vol  etiam  universa  Lona  de- 
lata  ad  fiscum  dicerct  ,  consiaret  autem  de  fideicom- 
misso  :  decretum  est  ,  ut  petitori  cavcuti  (i4)  >  Evicla 
liercditate  restiiuiri  ,  solvereiur. 

Si  bona  delata  ad  fiscum  dicantur. 
9.   luEM  lil».    12.   Fideicommissorum. 

SI  non  in  controversia  sil  proprietas  ,  sed  ususfructus 
(  polest  (i5)  enim  roi  ,  cujus  proprietas  Titio  h^gata 
est  ,  ususfruclus  alii  logari  ):  lunc  de  eo  leslituendo  ncn 
hercdi  ,  sod  (16)  Tilio  caveri  dobcat.  ^^  Interdum  ct  si 
ab  herede  hgetur  ususfruolus  ,  Tilio  cavendum  est  :  ve- 
luli  si  detracto  usufructu  proprietas  ci  h^getur ,  ususfructus 
Seio.  quid  enim  attinebit  hoc  casu  ,  heredi  caveri  ,  ad 
quem  emohimentum  intercidontis  ususfructus  tion  sit  spe- 
ctandum  ?  Verum  si  usufruclu  Soio  legato  ,  propriotas 
Tilio  iia  legetur  ,  ut  ,  cum  ad  Seium  perliiiere  dosierit  , 
liabeat  j^ropriolatt jn  :  tunc  lieredi  cavori  oport(bit  a  fru- 
ctuario  ,  ab  herede  auiom  Titio  j  quia  uon  sit  ccrlum  , 
usufructu  iuiercepto  ad  Titium  proprietalem  reveisurara. 


(i)  /.  28.  siipr.  de  (idimenJis.  Rcpctita  lcgata  tacile  iu  scnin- 
do  tcstamcnto  rioii  vitieiUur  ,  cpj?e  iii  piiuio  rclicta  sunt:  idctmtic 
non  debcntur  ,  ctsi  in  sccundo  tcslamento  idem  iiislitutiis  ,  qui  in 
jnimo  futt.  Casus  hic  singulaiis  cst. 

(2)  Scepius  comniilti  polcst  praetoi-ia  stipulatio  ,  quBeri  quod  sin- 
giilariter  interest  commiltitur. 

(3)  Omissa  per  errorcm  cautio  ,  tempore  sohitionis  legati  potest 
condictione  inccrti  exigi.   §.  5.   supr.   h.  t. 

(4)  l]vicl;a  hcreditatc  lcgata  rcddi.  de  qua  lex  3.    ^.  G.supr.h.t. 
(.">)     \  ani  liinoris  justa    excusatio   non  cst.  /.    i84-  infr.  de  reg. 

I.  i3.  C.  (h  transcictionib.  l.  6.  supi:  quod  met.  causa.  l.  metum. 
f).    C.  quod  inelus  causa: 

(G)     /.  4  •  •  supr.  ad  l.  Falcid. 

(7)  /.  4'-  supr.  ad  l.  Falcid.  l.  44-  •s"/"'-  mandati.  vid.  /.8. 
Infi.   hoc  tit.  l.   17.  supr.  de  hcred.  pct. 

(b)     Lcgalarius  dcbcl  ca\crc  Lercdi  :  fidcicomniissarius  lcgalario, 


vd  /idcicommis<;arIns  hcrcdi  ,  cuisn  cvifandi  circnitus.  7?rt/</. 
(cj)     Ei  qiii   iion  potc.vt  satisdarc  ,  remittilur  salisdatio.  Bart. 

(10)  Tcstainenlum  hhcialitatis  gcnus. 

(11)  [d  cst,  ei  rcmittenda  cst.  Imo  ,  satisdatio  vidctur  nootssa' 
ria  ,  /.  27.  injin.  C.  de  cpisc.  (Uidient. 

(12)  Addc  /.  2.   C.  de  usuris  ct  fructilus  lcsator. 

(i3)  Adde  /.  21.  J.  4-  sujir.  de  antnus.  Dc  hujusmodi  distrilui- 
toribus  ,  scii  rxcciitoribus  tcstamentariis  ,  v.  quae  scripsi  ad  /. 
107.  supr.   de  legat.   i. 

(i4)  /.  4''^-  infin.  supr.  de  he;.  1.  L  9.  C.  de  legatis.  l.  4.  in 
fm.  supr.  h.  t.  l.  6.  supr.  de  Itered.  pct.  l.  17.  supr.  de  peculio 
legat. 

(i.'))  Ususfructn.s  uni  potrst  lcgari:   allcri  propriclas. 

(iG)  Cautio  usufrucfu  finilo,  rcm  lestitui,  dcbct  inlcrpoDi  ci  ad 
quem  perYenit  proprittas,  iiou  hcrcdi  tanlummodo.  Mart. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS, 


T  I  T.     I. 
AD  SENATLSCOISSULTUM 

TrEEELLUNUM    (l)' 

Scppiis  ct  ne.riis.  \.  Tempus  ^  2.  Verha  ^  3.  EJfcctus 
Scnatusconsulii.  5.  Dc  causa  testali  vel  intcstati.  6.  De 
pcculio  caslrensi  vel  quasi.  7.  De  bon.  poss.  ct  aliis  suc- 
cessoribus.  8.  De  Jiclcicommissario  restituente.  9.  De  fi- 
deicommisso  pure  ,  vel  in  diem  ,  et  sub  conclHione.  10. 
Si  pater  vel  dominus  heredis  rcstituat.  n.  Si  pater  filio 
rcstiluat.  12.  De  tutore  vel  curatore.  i5.  De  collegio  vel 
corpore.  16.  De  pnecepto  fundo.  17.  De  prct^cepfa  cjuan- 
rilate  ,  </««  scmissem  hereditatis  continet.  18.  De  testa- 
mento  militis  .  19.  De  fideicommissario  restituente.  20. 
De  semisse  restituendo.  21.  De  quantiiate  prcecepia,  quia 
quartam  continet. 

1.  Ulpianus  lib.  3.  Fideicommissorum. 


E 


^  Xplicito  (2)  tractatu  ,  qui  ad  fideicommissa  sin- 
gularum  (3)  rerum   pertinet  ,  transeijnus  nunc 
ad  interprelationem  Senatusconsulti  Trebelliani. 
J^        5-     ^*     Factum    est    enim   Senatusconsullum 
temporibus    Neronis  ,    viii.    Kal.    Septembres  , 
Annseo  (4)  Seneca  et  Trebellio  Maximo  Consulibus  (5). 

5.  2.  Cujus  verba  h.TC  sunt  :  Cum  esset  (Bquissimum  , 
in  omnibus  fideiconimissariis  (6)  hereditalibus  ,  si  qua  de 
his  bonis  judicia  penderent  .^  ex  his  (7)  eos  subire ,  in  (8) 
quos  Jus  fructusque  trcinsfcretur  ,  potius  cpiam  cuique  pe- 
riculosam  (9)  esse  fidcm  suam  :  placet  ut  actiones  ,  quc^ 
in  heredem  heredibusque  (10)  dari  solent  ,  eas  ncque  in 
cos .,  neque  his  dari.,  qui  fidei  suce  commissum  .,  sicuti  ro- 
gati  essent  ,  restituissent  ;  sed  his  ,  et  in  eos  ,  quibus  ex 
teslamento  fideicommissum  rcstitutum  fuisset  :  quo  magis 
in  reliquum  confirmentur  supremos  defunctorum  volunta- 
tes  (11). 

§.  3.  Sublata    est  lioc   Senatusconsulto    dubitatio    (12) 


eorum  ,  qui  adire  hereditatem  rerusare  sou  melu  litium 
seu  prajlcxtu  metus  [  censucruiit  1. 

^.  4.  Qnanquam  autem  SiMialus  subventum  voiuit  he- 
redibus,  subvenit  tamen  et  fideicommissario :  nam  in  eo, 
quod  hcredes  ,  si  convenianlur  ,  exceptione  uli  possunt  , 
liet-cdibus  subventum  est :  in  eo  vero  ,  quod  si  agaiU  iio- 
redes ,  repelluntur  per  exceplionem  ,  quod((ue  ageiidi  fa- 
cullas  rideicommissariis  compclit  :  proculdubio  consullum 
est  fideicommissariis. 

§.  5.  Iloc  autem  Senalusconsullum  locum  habet  ,  sive 
ex  tesiamenlo  quis  heres  esset ,  sive  ab  intcslato  (i3):  ro- 
gatusque  sit  restituere  herediiatem. 

§.  6.  In  filii  (i4)  quofjue  lamiiias  (i5)  mililis  iudicio, 
qui  de  caslreusi  peculio  ,  vel  quasi  (i6)  castrensi  testari 
polest  ,  Seuatusconsullum  locum  habet  (17). 

5.  7.  Bonorum  quoque  possessores  (18),  [  vel  alii  suc- 
cessores]  ,  ex  Treb  •lliano  restituere  potuerunt  hereditafem. 

5.  8.  De  illo  quaeritur  ,  an  is,  cui  ex  causa  fideicom- 
missi  restituta  est  hereditas  ex  Trebelliano  Senalusconsul- 
to  ,  ipse  quoque  restituendo  ex  eodem  Seualusconsullo  trans- 
ferat  actiones  ?  Et  Julianus  scribit,  etiam  ipsura  (19)  irans- 
ferre  actiones:   quod  et  Maecianus  probat,  et  nobis  placet. 

§.  9.  Sed  et  quotiens  quis  rogalus  duobus  restiluere 
hereditatem  ,  alleri  pure  vel  in  diem  ,  alteri  sub  condi- 
tione ,  suspeclam  (20)  dicit :  ei  ,  cui  erat  rogatus  pure 
vel  in  diem  reslituere ,  inlerim  universam  liercdilatem  re- 
stitui  Senatus  censuit  :  cum  autem  extiterit  conditio  ,  si 
velit  alius  fideicommissarius  partem  suam  suscipere,  trans- 
ire  ad  eum  ipso  jure  actiones. 

5.  10.  Si  filio  vel  servo  herede  instituto  ,  rogatoque 
restituere  hereditatem  ,  dominus  vel  pater  restiluat  :  ex 
Trebelliano  transferunlur  actiones.  quod  est  eliam  si  suo 
nomine  rogali  sunt  restituere. 

§.  II.  *  Idem  [  est  ]  ,  el  si  ipsi  filio  j)ater  (21)  roga- 
tus  sit  restituere  '^  hereditatem. 

5.  12.  Sed  et  si  lutor  (22)  vel  curator  adolescentis  , 
vel  furiosi ,  rogatus  sit  restituere  hereditatem  :  sine  dubio 
Trebelliano  locus  erit. 

§.   i3.  Fuit    quaesitum  ,  si    ipsi  tutori  rogatus  sit  resli- 


(1)  Lib.  6.C.  49- 4-  P^ul.  sentcnt.  2.  Factum  temporihus  Nero- 
ms,  Z.  I.  5-  I-  "i/r.  eod.  Insl.  h.  t.  de  fidcicommissai-iis  hcre- 
ditatibus  ,  2.  Inst.  23.  vtpl  (Dilstx.oixc(raupiuy  uyuyZy  «VoxoSTOtrM- 
c-so^.  35.  Eclog.  cap.  1.  de  fideicommissis ,  ■Dlpian.  25.  adde  de 
SC.  Pegasiano  ,  2.  Paul.  sent.  3.  Goth.  Differcntiam  inter  hanc 
quartam  et  Falcidiam  ,  vid.  apud  Charond.  verisim.  lib.  2.  cap. 
4.  Ans. 

(2)  Et  sic  de  singularibus  fideicommissis  prias  tractavit  TJlpia- 
uus  ,  quam  de  univcrsaUbus  ,  cum  contrarium  omnino  sit  servatum 
in  Institutionibus. 

(3)  In  hoc  diflTcrt  Trebellianica  a  Falcidia. 

(4)  5-  3.  Institut.  h.  t. 

(5)  SufTcctis  ,  non  ordinariis ,  anno8i5.  vide  Tacitum.  necenim 
in  Fastis  reperiuntur.  vidc  quae  scripsi  ad  Theoph.  J.  4.  Institut. 
de  fideicomm.  hercd. 

(6)  Hoc  verbum  abundare  ait  Cujac.  18.  ohs.  11.  quia  non  tan- 
tum  in  fideicommissariis  hereditatibus  pwmissum  hoc  est  ,  scd  etiam 
in  directis ,  et  in  iis  quse  ccduntur  in  jurc,  ut  oncra  subcant  ii  ad 
quos  jus  fructusquc  transfcrtur. 

(7)  ^f  .>2.    Tahulis  ,  ita  lcgit  Cujacius  18.  ohservat.  11.  infti. 

(8)  Fideicoiiimissarius  universalis  ,  juris  est  et  fructus  successor  , 
ut  hic.  lata  appcUatione  ,  institutus  dici  potest.  l.  19.  5.  i.  Supj\ 
dc  testam.  milit.  Est  cnim  heres  post  factam  ei  restitutionem.  vid. 
L  G3.  infr.  h.  t. 

{(j)  XJnicuique  damnosam  fidcm  suam  esse  non  oportet,  yid.  Paul. 


4-  sent.  2.  5-   un.  in  Jin. 

(10)  7.  ull.  in  fin.  infr.  dc  fideicomm.  libert. 

(11)  Voluntates  ccnsuerunt.  Hcd.  Quod  verhum  censendi  solen- 
ne  in  Senatusconsultis. 

(12)  /.  4.  infr.  h.  t. 

(i3)  l.  78.  m  pr.  infr.  h.  t.  vid.  Z.  3.  C.  et  $.  10.  Inst.h.  t. 
cur  ab  intestato?  vcl  ideo  ,  quod  ex  identitatis  rationc  licita  est  cx- 
tensio  de  herede  tcstamentario  ad  lieredem  ab  intestato  ;  et  sic  , 
quem  non  honoro  cxpresse  ,  sed  tacite  ,  gi-avare  possum  ,  Rip.  Goth. 
vide  Govean.  lib.  2.  var.  lect.  33.  S.  L. 

(i4)  l-   II 4-  supr.  de  legat.    i. 

(i5)  Yidc  ad  hunc  locum  Govean.  2.  variar.  ult. 

(16)  Potest  enim  rogari  restitucre.  5»  n-  in^t.  et  l.  22.  inftn. 
infr.  h.   t. 

(17)  Nam  cui  jus  tesfandi  compctit ,  is  cliam  fidei  committere 
potest. 

(18)  Nam  ad  honorarios  successoros  pertinet  hoc  Senatusconsiil- 
tum.  l.  f).  5.  1.  l.  40.  §.  I.  iiifr.  h.  t.  Ilcrcdis  nomine  coinprc- 
henditur  ctiam  bonorum  posscssor.  l.  19.  §.  2.  supr.  de  cond.  et 
demntistr. 

(19)  /.   55.   5.  2.   infr.  h.  t. 

(20)  Adde  l.   16.  S-  4-  i>f'--  ''•  ^- 

(21)  /.  40.  5.   I.  'infr.  h.  t. 

(22)  V.  /.  pen.   C.  h.   t. 


52 


DIGESTORUjVI 


tiJ( re  pupilliis  :  an  ipso  aiictoie  reslilulionein  facere  pos- 
sit  ?  ct  est  dc.credini  a  J).  Severo  non  (i)  posse  lutori 
ic  aiutore  nstitucrc  heredilaleni  :  quia  iu  rcin  suain  au- 
ctor  esse  nou  potest. 

^.  i4.  Curalori  tamen  adolescentis  ab  adolescentc  pote- 
rit  restilui  heredilas  :  quoniam  necessaria  nou  (2)  est 
;aictoritas  ad  reslitulionem. 

^^\  i5.  Si  auteni  collegium  (3)  vel  corpus  sit  (4)  , 
quod  rogatum  est  restituere  :  decreto  eorum  ,  (|ui  sunt  in 
coJlegio  vcl  corpore  ,  in  singulis  ,  inspecta  eorum  perso- 
na,  rcstilulionera  valere  :  nec  (5)  enim  ipse  sibi  videtur 
quis  horum  reslituere. 

§.  16.  Si  heres  jmccepto  fwido  rogatus  sii  heredilateni 
r<'stiluere :  ex  Trebelliano  Senatusconsulto  restituet  here- 
dilatem.  ncc  mullum  ilicit  ,  si  fundui  (6)  pignori  datus 
est:  tie(/ue  (7)  enini  oj/vs  alieni  pcrsonalis  actin  funduni  (8) 
seguitur,  sed  cwn  ,  cui  hereditas  cx  Trebelliano  Se- 
natusconsullo  rcstituta  est.  sed  cavendum  est  heredi  a  fi- 
deicommissario  ,  ut  si  forle  fundus  fuerit  evictus  a  credi- 
tore,  luileat  [  heres  ]  cautuni:  Julianus  autein  cavendum 
nou  pulat  ,  sed  aestimandum  (9)  ,  quanti  valet  sine  liac 
cautione  ,  hoc  (10)  est  ,  quanli  vendere  polest  sine  cau- 
tioue  :  et  si  potcst  tanti  vendere  non  interposila  caulione, 
quantum  facit  quarta  pars  bonorum  ,  ex  Trebelliano  trans- 
ituras  acliones  5  si  uijnoris  ,  reteuto  eo  ,  quod  deest ,  si- 
militer  ex  Trebelliano  restitulionem  fieri.  quaj  sentenlia 
mullas  quaestiones  dirimit. 

>  17.  Si  is,  qui  quadringenta  in  bonis  liabeat,  trecen- 
la  legaverit ,  et  deduciis  ducenlis  rogavtrit  heredem  Seio 
restJtuere  herediialem  5  an  trecentorum  onus  lideicommis- 
sarais  subeat  ,  an  vero  haclenus  ,  qualenus  ad  eum  ex 
hereditate  pcrvenit  ?  Julianus  ait ,  conqjettre  (juideui  ad- 
versus  eum  Irecentoruni  ])(Hilionem  :  non  anlem  auiphus 
quam  in  duccntis  actionem  adversus  fideiconnnissarium 
daturum  ,  in  heredem  autem  cenlum.  et  uiiiii  videlur 
vera  esse  Juliani  sentinlia:  ne  damnum  fideicommissarius 
sentiat  ultra,  quam  ad  eum  ex  heredil.tle  quid  pervenit  : 
neminem  enim  oporlere  plus  (11)  lcgaii  nojnine  pra^stare 
quam  ad  €um  ex  licnditate  pcrvenit ,  c|uainvis  (12)  Fal- 
esset  ,  ut  rejcriplo  D,  Pii  continetur 


cidi 


y    18.   Denique    nec    ex  raihlis  teslamento  phis  Jegato- 
rum    ijominc    piaestatur  ,  c^uam    quaniitas  (St  heredilalis  , 


ajre  alieno  deducto  :  ncc  (i3)  tamen  quarlam  relinere  fi- 
deicommissario  permitlitur. 

§.  19.  Inde  Keratius  scribit  :  si  lieres  rogatus  (i4)  re- 
stiluere  totani  hcrcditateni  ,  non  dc.ducta  Fcdcidia  ,  rogato 
c.t  ipsi  ,  [11 1']  alii  rcstitual :  non  ulique  debere  eum  delra- 
here  ficleiconmiissario  secundo  cjuartam  :  nisi  lii^eralitatem 
tantum  ad  priorem  fideicommissariura  heres  voluit  per- 
tinere. 

^^'.  20.  [  Sed  ]  si  quadringenta  habens  ,  ducenta  lega- 
verit  Titio  ,  et  partem  dimidiam  hereditatis  Sempronio 
resliluere  rogaverit  :  ex  Treb(41iano  restitulionem  facien- 
dam  Julianus  ait ,  et  legatorum  pelitionem  sciudi  :  sic  ut 
centum  quidem  petantur  ab  herecle  ,  centum  vero  alia  le- 
gatarius  fideicommissario  pelat.  cjuod  idcirco  dicit  Julia- 
nus  ,  c|uoniam  secundum  hanc  rationem  ,  integram  quar- 
lam  habet  ,  id  est  centum  iutegra. 

^.21.  Idem  Julianus  scribit  ,  si  is ,  qui  quadringenta 
m  bonis  habeat  ,  trecenla  legassct  :  et  deductis  centum 
rogasset  heredem  ,  ut  hereditalem  Sempronio  restituat :  de- 
bere  dici  ,  deductis  centum  restiluta  hercditale  ,  legato- 
rum  actionem  (i5)  in  fideicommissarium  daii. 

De  hereditate  Jideiconimiss.  cujus  dodrantem  legata  ab- 
suniunt. 

2.  Celsus  lib.   21.   Digestorum. 

QTJi  (iG)  qnadringenta  reliquit,  Tilio  trecenta  legavil: 
heredis  fidei  commisit  ,  ut  lihi  hercditutem  restitue^ 
ret :  is(]ue  suspcctam  (17)  jussu  Pratoris  adiit  et  re- 
stituit.  Quanrbatur  ,  quid  legatario  dare  debcrcs  ?  Diceii- 
dum  est  ,  quia  prasumptum  est  ,  voluisse  teslatorem  , 
cum  (18)  oncre  leg.-ilorum  fideiconnnissum  rcslilui  :  to'rt 
treceuta  tc  dare  Tilio  dcbere.  JNam  (19)  heres  Iioc  roga- 
tus  inlelligi  del)ct,  ut  (20)  te  suo  loco  constituat.  et  quod 
heres  perfiinclus  (21)  onmibiis  hereditariis  muneribus  (  iJ 
est ,  jjost  lcgatoruin  datiojiem  )  reliquum  habilurus  foret , 
si  non  essel  rcgalus  et  tibi  rcslitueiet  heredilaleni :  id  libi 
reslituat.  (|uantum  c^igo  Jiaberet  ?  nempc  cenUim  :  In-rc  ut 
tibi  daret  rogatus  esl.  Ila([ue  sic  iucunda  est  lcgis  Falci- 
diae  ralio  ,  c[uasi  heres  Ircxcnta  Tilio  dare  damnalus  tibi 
cenlum  dare  damnalus  sil  ^  ({uo  evenit  ,  ut ,  si  heiedita- 
tem  sua  sponte  adisset  ,  daitt  Titio  ducenta  ■v1ginlij[uin- 
cjue    (22)  ,    til)i    septuaginla<piin([ue  (aS).  jNou  (2^)  ergo 


(0  /•  37.  5,  ,.  h,fr.h.  t.  Gothofi-.  viilc  Bcllon.  lib.  3.  mpput. 
c.   i5.  S.  L.  ■ 

(■2)  lide  l.  10 1.  infr.  de  verh.  ohli^at.  Golh,  vitle  Zangcr.  de 
vxvepl.  part.   3.  cap.    i.  inun.   .',3.  Aui 

(3)  Teslamcnto  institiiiliir  hcrcs.  /,  6.  ^.  4,  l.  26.  infr.  h.  t.  l. 
3o.snpr.  de  ru!g.  l.   8.  /.    12.    C.   de  hered.   imi. 

Ci)  Hoc  ficri  (iiicniaamodiira  polcst  ,  ciun  Ulpianus  ?.2.  §.  5. 
Icstclur  fJdciconiiuiissariam  licrcditatcin  iniiiiicipihiis  q-.iiiicin  rcVliliij 
])csje  ,  tt  hoc  Senatiisconsnllo  |)iospc(tiiiTi  csse  j  mnniciiiia  taincii  , 
Ll  municipes  nisi  a  libcrtis  suis  iiisUtui  iiun  iiossc  ? 

(.'))     Sibi  ipsi  jicmo  ([uiihiuam  rcstitiicie  diclfur. 

(fi)  /.  18.  infn.  iifr.  de  niort.  caus.  l.  25.  L  jL  supr.  dc 
hcred.  pet. 

(7)  Vide  /.  i5.  C.  de  donai.  vide  oninlno  ad  hunc  locum  So- 
cin.  reg.  27G.  Golh.  Addc  /.  16.  5.  3.  iifr.  h.  t.  l.  i'k  C.  si 
cert.  pctalur.  l.  g.supr.dc  cdcmlo.  l.  i.  5."  i.  Supr.de  dot.  prce- 
legat.  l.  00.  §.    I.  Supr.  de  judic.  S.  L. 

(8)  Id  est,  fiindi  ccrtl  po.-scssor  iisufructuariiis  ccrtarnm  rcruin 
lion  co;;ilin-  oes  alleiuuu  dcfuiicti  solvcrc.  /.  ull.  supr.  dc  usu  ct 
lisifr.  legalo. 

(y)     Addr  l.    14.  in  fuu  pr.  aupr.  dr  cond.  furt. 

(10)  Dixi  ad  /.   63.   'supr.  ad  l.   Falcid. 

(11)  /.  17.  5.  2.  iiifr.  h.  t.  l.  \h.  in  fin.  supr.  de  jur.  codic. 
l.  94.  ui  fn.  l.  114.  5.  3.  in  fin.  Supr.  de  leg.  i.  /.  70.  5.  2. 
m  ftn.  /.  77.  5.  5.  .-iupr.  dc  hgat.  2.  /.  6.  in  fin.  /.  34.  ^.  2.  in 
fit.  Supr.  dc  le-<tt.  3.  /.  y.  C.  dc  fulcicommiss.  5.   i.    vers.  hoc 


soliim.   Jnn.   de  diig.  rc.h.  prr  fducommiss.   2.  Gai.  7.  $.  6. 

(12)  Potcst  cnim  ea  prohilcri.  /.   ■12.  iiifn.  iufr.   h.   t. 

(i3)  In  lc.stainento  militls  cessat  Falcidia.  Socin.  di.xi  ad  /.  la. 
C.  dc  test.  inilii. 

(i.^f)  luttllcclum  luijiis  J.  vid.  apud  Joann.  Dccher  ,  Jwjcrfat. //6. 
I.  dissertat.  I.  num.  60,  Ans. 

(if))  /.  3o.  5.  3.  iifr.  §.  <).   Inst.  l.  •>..   C.  h.  t. 

(ifi)  Upec  lcx  consucvit  rcpnlari  horribilis  juveuiJ>iis.  Bart.  Iluic 
(amcii  adjiiit{;c  et  /.  3.   infr.  h.  t. 

(17)  Adlrc  su.spcctam  hcreditatcm  hcics  cogitur  a  judicc  ,  aHjuc 
aditain  rcstltncrc. 

(iS')  Fidcicommissa  oiim  oncre  Icp;atorum  rcstituuntiir. 

(19)  Nam  hcrcs  ,  qiii  ivsaliir  dciiuctls  lopatis  hcivdilatcin  resli- 
tuerc,  hoc  rosatum  inlelligi  dehct  etc.  Govcanus  rcprtbcnsus  ab 
Antoii.  Fahro  4-  conject.   1 4- 

(20)  Fidcii;ommissarius  iinivcrsalis  suo  l(X;o  ,  hcrcdcs  constitucrc, 
id  est  ,  cis  ccdcre  siias  actioiics  dehcf. 

(21)  Pcrfun^i  oiniiihiis  oncrihns  hcrcditariis ,  c&t  lcgala  inwstarc. 
/,   33.  .<^tipr.  c/d  lig.  '>■■   ubi  di\i. 

(t>)  F.x  oausa  lcgati  ,  d.durla  Fiilridia. 

(23)  Y.x  cansa  ndcici.mmis.si  ,  dcdiicla  Trchcllianlca.  hinc  coUi?c , 
diias  qiiarlas  cx  tcstamento  delrahi  jiossc.  vid.  taineii  qu»  notavi 
ad  /.  3.  inn-.  h.  t. 

(2.^)  Ant.  Fabcr  /[.  conject.  i\.  in  fn.  pulat  hanc  nogatloncm 
tollcndain  esse  ,  vel  .scrlhciidum  e.ssc  nunc  ,  lioc  c»l  ,  iu  cjlsu  pro- 
posilo.  Uoilolus  lcgissc  yidctui-  luiic. 


plus  Tilio  debctuv 
diias  foret. 


LJBER    TRIGESIMUS3EXTUS. 

fjuam  si  injussu  PraeLcris  ailila  lierc- 


1.  Ve  (eslcunenlis  in  ciuibus  Folcidia  lorum  non  habet. 
2.  Vt  rogato  restiluere  deductis  legatis.  3.  De  rebus  ab 
herede  alicnntis.  4-  De  jusso  reslituere  porlioneni  suaiii. 
5.  De  fisco.  Uereditas  (jucvriturjisco  cum  suis  oneribus. 
Duar.  et  Pac. 

3.  Vlpianis  lib.   3.  Fidcicommissorum. 

MArcelliis  aiiteiu  apud  Julianum  in  hac  specie  ita  scri- 
Lit  ;  Si  ad  heredis  ouus  esse  teslalor  legata  dixerit, 
et  heres  spoule  adiit  hereditatem  :  ita  debere  computatio- 
nem  Falcidia;  iniri ,  ac  si  cjuadringenta  per  fideicommis- 
sum  essent  relicta  ,  trecenta  vero  legata  :  ut  ia  sejitein 
parles  trecenta  dividanlur  ,  et  ferat  quatuor  partes  lidLi- 
commissarius,  ires  paites  lega!arius.  Quod  si  suspecta  di- 
cta  sit  heredilas  ,  et  non  sponte  heres  adiit  et  restiluit  : 
cenlum  quidem  de  quadringentis  quse  liabiturus  esset  he- 
res  ,  resident  apud  fideicommissarium  :  in  reliquis  autem 
trecenlis  eadem  distributio  fiet  ,  ut  ex  his  qualuor  partes 
habeat  fideicommissarius  ,  reliquas  ires  legatarius  :  nam 
iniquissimum  est  ,  plus  ierre  legatarium  ideo  quia  suspe- 
cta  dicta  est  hereditas ,  quam.  laturus  esset,  si  spoute  adi- 
ta  fuisset. 

5-  1.  Quod  autem  in  suspecta  hereditate  dictum  est  , 
hoc  idem  dici  potest  in  his  testamentis  ,  in  quibus  lex 
Falcidia  locum  non  habet  :  in  militis  (i)  dico  ,  et  si  qui 
sunt  alii. 

§.  2.  Item  Pomponius  scribit  ;  Si  deductis  legalis  re- 
stiiuerc  ([uis  hercdifatem  rcgatur  :  qua?stitmn  est  utrum 
solida  ligala  jwa-slanda  sint ,  et  quartam  ex  solo  fidci- 
commisso  detraheve  posit  :  an  vero  et  ex  legaiis  ,  et  [ex] 
lideicommisso  (juartam  detraliere  [po5sit]?£t  refert  Ari- 
stonem  respondi>se  ,  ex  omnibus  (2)  dcti-alieadam  (3)  , 
hoc  est,  ex  legatis  ,  et  [  ex  ]  fideicommisso. 


^.  3.  Pves  ,  cjuaj  ab  herede  aiienatM  sunt  ,  in  quartani 
imputantur  Jieredi  (4). 

5.  4«  Q"i*i''^'i^  ^iberis  suis  ex  disparibus  partibus  institutis 
datis  pracejj.lionibus  ,  ut  (5)  ipse  maximam  partem  pa- 
trimonii  inter  liberos  ita  divisisset  ,  rugavit  eum ,  qui  si- 
ne  liberis  dccederet ,  porlionem  suam  Iratribus  restituere. 
Imperalor  noster  rescripsit  ,  pr.Tceptioues  (6)  quoque  Pi~ 
deicommisso  conlineri  (y)  :  c[uia  aon  portionem  heredita- 
riam  (8)  testator  commemoravit  ,  sed  simjiliciter  portio- 
ncm:   in  portionem  autem  et  prasceptiones  videri  cecidisse. 

§.  5.  Si  is  ,  qui  rogatus  iuerit  Jiereditatem  restituere  , 
ante  cjuacstionem  de  lamilia  Jialiitam  vel  tabulas  apcrue- 
rit  ,  vel  Iieredilatem  adierit  ,  vel  quid  eorum  ,  cju.ne  SC. 
proJu])entur  ,  fecerit  ,  ac  per  Jioc  publicata  fuerit  liciedi- 
tas  :  fiscus  cum  suis  onerilius  Jiereditalem  adquirit.  quare 
commodura  c[uartaj  ,  cjuod  erat  Jia]:)ituru3  lieres  insti- 
tutus  ,  id  ad  fiscuin  perlinet  :  et  ex  TreJjcUiano  actio- 
nes  transeunt.  sed  et  si  proliibuerit  lestamenlarium  (g) 
introducere  ,  vel  testes  convenire  ,  vd  mortem  testatoris 
non  dc^fendit ,  vel  ex  alia  causa  liereditas  fisco  vindicata 
est  :  a^cjue  cjuartaj  quidem  coramoduin  ad  fiscum  pertine- 
bit  :  dodrans  vero  fideicommissario  reslitueretur. 
De  herede  adire  ei  resfituere  compellendo. 
4.   Idem  lib.   4«   Jfideicoramissorum. 

QUia  poterat  fieri  ,  ut  hei'es  institutus  nolit  (10)  adire 
hercditatera  ,  veritus  ne  damno  adficeietur  ;  prosjjce- 
ctum  est  (ii),ut  si  fideicommissarius  diceret  suo  pe- 
riculo  adire  ,  et  restilui  sibi  velle  ,  cogalur  (12)  hercs 
institutus  a  Pr?elore  adire  et  restitueie  hereditalem.  quod 
si  fuerit  (j3)  factum  ,  transeuat  (i4)  actiones  cx  Trelxl- 
liaao  ,  nec  (i5)  (juartse  commodo  Jieres  in  restilulione 
utetur.  Kam  cuni  alieno  periculo  aditrit  lieredilatem :  me- 
rito  omni  commodo  arceljitur.  nec  interest,  solvendo  (16) 
sit  liereditas  ,  ncc  ne  :  sufficit  enim  recusari  ab  Jierede 
instituto.  ncfjue  iliud    inf[uiritur  ,  solveudo  sit  Iieredilas  ., 


(1)  In  multis  dico.  Hal.  l.  7.   C  ad  l.  Falcid. 

(2)  Id  cst  ,  cx  legalis  (t  tidcicoiurussis :  et  sic  viilcntur  Iiic  dii?e 
qiiartw  sinuil  dctiiihi  ,  Falcidia  videlicct  ,  ct  TiTj)clliaiiica  ;  hoc 
ctiam  coiifiriuat  lcx  i .  inpr.  h.  t.  Kic  causam  prirhent  jnihi  in- 
tcrjircles  quserciuii  :  An  siuis  inslitutiis  hcrcs  ct  {idcicommisso  gra- 
valus  ,  diias  qaarlas  pos.-it  dctrahcrc:  iinam  scil.  velut  a  Icgatis  et 
fidcicommissis  ;  allcram  cx  Jure  nalurali  ,  qua.-i  naturali  jurc  sihi 
dchitam  ?  Pos!>e  dicitur  consucludinc  gencrali  rcccpta  cx  cii/j.  Jiuy- 
nutius.  extra.  dc  lesUiin.  Num  et  Jurc  Civili?  Dixeris  possc:  quod 
duae  illae  quaria;  vario  juic  descendant,  partini  videlicet  cxSenatus- 
consulto  ,  partiin  vcro  naturali  Lcge ;  ct  una  ,  fanquam  a  filio;  al. 
tera  ,  lancjuam  ul)  herede  scriplo  rctincatur  :  ca>t<  rum  niliil  iin- 
pcdit  ,  quo  ininus  duplici  jure  quis  dcducal ,  l.  68.  supr.  ad  Irg. 
Ftdcid.  j.niescrlim  si  diversis  tcinporihus  id  fiat  :  (t  quidcm  pure, 
naturali  Jure;suh  conditione  vero  ,  ex  SC.  Trehclliano  ,  qiiod  «Vu- 
Tinov  non  est.  Constat  etiaiii  riliinn  agere  posse  ad  Icgitimse  sup- 
pkincntum  ,  7.  3o.  C.  de  inojf.  lesLnin.  qiuc  lanicn  non  compttit 
ei  jiire  fesfamcnti  (  ncc  cnim  'tcstator  cam  intcgram  rciiquit  )  sed 
Lcgibus  ;  nec  lucralivo  titulo ,  .scd  nulurali  jui'c  :  ct  proinilc  hujus- 
modi  quarfani  ad  eum  deferri  invito  ctiam  palrc.  Altcram  vcro 
quartam  patris  voluntate  velut  inslitutus  ,  et  gravalus  ivstitutionc  , 
(ktralicre  pole.sf  ,   vclut  quicunquo  cxtraueus.  Id  cnim  cuni  .sit  pcr- 


missiim  cxtranco  ,  multo  ma<A&  lihcris 


pci 


tlcndum   est.  artr.    l. 


injr.  ad  SC.  TcrtuU.  Multa  famcn  in  contrariain  partem 
racnta  oflcrt  Hotom.  07.  ILlust.  ^a.  Eadcm  cst  in  sentenlia  Cuj.  8. 
obseri'.  3.  Notum  cnim  esse  ,  cum,  qui  cpiartam  Falcidiam  hahuc- 
rit ,  l.  8.  ^.  9.  supr.  de  inojf.  vel  Pogasianain  cx  fructihus  coiisc- 
cirtus  fucrit,  d.  /.  8.  5.  II.  vel  ex  constifulione  D.  Pii  ,  d.  /.8.J. 
10.  vel  ex  honis  liherti  ,  l.  i.  ^.  peiint.  supr.  si  cui  plus  tjiiuin 
per  leg.  Falcid.  ah  alia  onini  detractione  rcpelli.  l.  6.  C.  ad  SC. 
Trebeih  Deindc  filius  jussus  fratri  restituerc  ,  jiihctur  rcscripto  Prin- 
cipis  ,  rctenta  quarta  ,  cx  SC.  dodrantem  reslilucre.  Tcrtio  ,  quie 
icgitinia  natura  dthcri  dicitur  ,  non  tani  cst  quadrans  ,  quam  ipsa 
hcicditas  uiii^trsa.  Quarto  ,  si  res    ila  cssct  ,    interduiu  lilius   trcs 


quartas  dctrahcrct  ,  naturae  scilicet  ,  Faicidi.Tin  et  TrchtUianicam. 
Kcqiic  movcliit  intcrim  in  contrariam  sciitciiliain  hic  tcxtns  :  naiu 
qui  dc  hcrcditario  astc  (  qnadiiiigcntoruin  scil.  )  centum  dclrahit, 
qiiartam  dctrahit  :  rjui  75.  de  3oo.  lcgatis  ,  qui  25.  dc  centuin  dc- 
trahit  :  is  nihd  aliml  quani  ccnlum  (  qnre  assis  sunt  quadr.ins  ) 
dctialiit.  Qnre  cum  ila  sint ,  conimcnlcm  c.t  ,  Jiirc  Civili  ,  duas 
quarlas  dctrahi  :  qita  iii  rc  doctissimis  Antcctbsurihiis  asscntior  Fr. 
Hotoin.   87.   lllnstr.  ct  Cujac.  8.   ohs.  3.   addc    Koi^cll.    18.  cap.    i. 

(3)  Falcidia  ,  ct  Trcbcllianica  quihuidain  ca.sibus  non  detraiiitur. 
vid.  Socin.  reg.  33 1. 

(4)  Quid  ,  si  siiorum  rediincndorum  causa  alicnaverlt  ,  in  rjuar- 
lain  inipntarc  num  id  cogilnr?  an  polius  id  ti  impunc  licui.-se  di- 
ccmus  ?  id  vidctuv  ;  de  qiio  dicam  plenius  ad  Novell.  Sq.  c.   i. 

i^)  Siciit  ip.sc.  IJal. 

(6)  Gravatus  rcstitucrc  portioncni  ,  ccnseiur  ctiam  gravatus  rcsti- 
tiicre  prrelcgata.  Socin. 

(7)  Imo  non  continctiir  ,  dixi  ad  t.  iG.  C.  de  Jidcicominiss. 
vidc  oinnino  Socin.   rei^.   3o3. 

(8)  /.  86.  .'iupr.  ad'l.  Falcid.  Imo  hcrcditaviam.  vid.  /.  16.  C. 
de  fiJeicnnurnss. 

(())     Tcslament.irius  qnis  ,    vid.   /.    i.  .5/'^?-.   si  quis  aliqu.   tcst. 

(10)  Hcrcditatem  rcpudiat,  qui  ditit  Src  iioilc  .idire.  vid.  Mantic. 
\-:>..  do.  ccnjcct.  ult.  voluiit.  Goth.  Sccus  al  in  lcgat.  /.  87.  supr. 
dc  leg.    I.   Ans. 

(11)  /.    17.   in  Jiii.  sitpr.  si    qjiis  cmissa  causa. 

(12)  Ueics  ]5cr  magistratus  raunicipaks  <x  ar.cloviiate  Prresidis 
fidcicominis.sario  postiilanlc  ,  lurcdilalcni  adire  et  renituarc  coinpci- 
litur.   Paul.   3.   scnt.   4-  5*   ^* 

(i.3)  Al.  non  fiicrit. 

(i4)  l-  '.iS.  supr.  dc  judic. 

(i5)  Lcgitlma  privatur  filius  ,  sl  hcrcdiiatcm  adirc  nolit.  /.  j4- 
5.  4-  '•  27.  §.  2.  infj;  h.  t.  vlde  taincn  ad  iniuc  locijaa  ^otinuu» 
reg.    i55. 

C16)  /.  c^.  5.  2.  infr.  h.  U 


54 


DIGESTOHUM 


au  uon  sit:  opinio  onim  ,  vel  melus  (i),  vel  color  ejiis 
qui  noluit  adire  hcrcditalem  ,  inspicitur  ,  non  siibslantia 
hereditatis.  neo  iinnurito:  non  euim  praescribi  lievedi  in- 
stituto  debet  ,  cur  nietuat  hercditatrm  adire  ,  vel  cur  no- 
l;t  :  cum  varia;  simt  hominum  vohmtales  ,  qiiorundam 
ncgotia  tinientiu?n  ,  quorundam  vtxationem  ,  quorundam 
aeris  alieni  cumulum  ,  tametsi  locuples  vidtatur  heredi- 
tas  ,  quorimdam  offensas  vel  invidiam  ,  quorundam  gra- 
tificari  volcntium  his  ,  quibus  heredilas  relicta  est  ,  sine 
onere  tamen  suo. 

JDe  licreditale  areuarii^  vdcjm^  qucc-  corpore  fjiicvsUwifucit. 

5.  Marcianus  lib.  6.   Fideicoinmissorum. 

SEu  et  qui  magna  pra;di(us  est    dignitate  vel  auctorita- 
te  ,    arenarii    (2)  ,    vel  ejns  mulieris  ,    quse  corpore 
quacstum  fecerit  ,  hereditalem  restituere  cogetur. 

De  prcesefitia  vel  absentia  heredis.  1.  De  herede  iusti- 
iuto  ,  et  aliis  successoribiis.  2.  De  suo  hercde.  3.  De  ft- 
sco.  4-  De  munidpibiis.  De  coUegio.  5.  Dc  ftdeiconimis- 
saria  hereditafe  suhstituto  cel  legitimo  heredi  relicta.  6. 
Dc  loco  et  die  et  co  ,  quod  hercs  dat  condiiionis  implen- 
dcs  causa. 

6.  UlpiAnus  lib.   4-   Fideicommissorum. 

REcusave  auiein  ncn  tantum  prajsentes  (3)  ,  sed  etiam 
abscntes  vel  per  epistolum  possunt.  nam  etiam  (4) 
adversus  absentes  postulatur  decretum:  sive  certior  sit  eo- 
rum  volunlas  ,  recusantium  adire  et  restituere  heredita- 
lem  :  sive  incerfa  ;  adeo  pra;sentia  (5)  eorum  (6)  non 
est  necessaria. 

5.  1.  Meminisse  autein  oportebit ,  de  lierede  instituto 
Senatum  loqui  (7)  :  ideoque  tracfatum  est  apud  Julia- 
iinm  ,  _  an  intestato  (8)  locum  liahoat.  sed  est  verius  , 
«oque  jure  utimur  ,  ut  hoc  Senatusconsultum  (9)  ad  in- 
testatos  (10)  quoque  pertineat  :  sive  legiiimi  ,  sive  hono- 
rarii  sint  successores. 

5.  2.  Sed  et  ad  filium,  qiii  in  poteslate  est  ,  hoc  Se- 
natusconsultum  locum  liabet,et  in  ca?teris  necessariis  (1 1), 
ut  a  Pra^tore  compellaritur  (12)  miscere  se  liereditati,  sic 
deinde  restituere  :  quoid  si  fecerint ,  transtulisse  videbun- 
tur  acliones. 


^.  3.  Si  fisco  (i3)  vacantia  hona  deferanttir  ,  nec  x&^- 
lit  bona  adgnoscere.  et  fideicommissavio  resliluere:  a:quis- 
sitnum  erit  ,  quasi  vindicaverit ,  sic  fiscum  reslituliouem 
faccre. 

§.  [\.  Item  si  Municipes  (i4)  heredilatem  suspeclam 
dicant  ,  lievedes  instituti  :  dicendum  erit  cogi  eos  agno- 
scere  licreditatem,  et  restituere,  'j'  Idemque  erit  et  in  col- 
legio  dicendum. 

5.  5.  Tiiius  heres  institntus,  Sempronio  substiluto,  ro- 
galus  (if))  est  ipsi  Sempronio  hereditatem  restiluere  :  in- 
stilutus  suspectam  dicebat  hercditatein.  Qua^ritur  ,  an  co- 
gendus  est  adire  et  restituere  herediiatem  :  et  deliberari 
poiest.  Sed  verius  est  ,  cogendum  eum  ;  quia  inleressc 
Sempronii  potest,  ex  institiitione ,  quam  ex  substitulione 
Iiereditatem  habere  ,  vel  hgatis  vel  libpvtatibus  onerata 
substitutione.  Nam  et  si  Icgiiiuuis  hcres  fuerit  is  *  cui  fi- 
deicommissaria  hereditas  relicla  est  :  idem    dicitur. 

5.  6.  Si  quis  alio  loco  (16)  restituere  hereditatem  jus- 
sus  sit,  et  suspeclain  eam  dicat  :  Julianus  scribit,  cogen- 
dum  (17)  eum  esse  ;  similemque  ei  ,  qui  in  diem  roga- 
tus  est  restituere. 

7.   Margiakus  lib.   4-   Fideicommissorum. 

SEd  sciendura  est  impendiorum  (i''^)  quoque ,  quac  ad 
iter  explicandum  (ig)  nccessaria  essent,  rationem  ha- 
bcri  debere.  nam  si  ila  institutiis  esset ,  [  si  (20)  ]  Ti- 
tio  decem  dedisset  :  non  ahlef  cogeretnr  ,  quam  si  ei  pe- 
cunia  offeratur.  Sed  et  salutis  (21)  ac  dignitalis  (22)  ra- 
tio  habenda  eril.  quid  enim  ,  si  movbo  adplicitus  ,  Ale- 
xandria^  jussns  fiiit  adire;  vel  (23)  nomen  (24)  vispellio- 
nis  (25)  testaloris  fevre  ? 

8.   Paultjs  hb.   2.   Fideicommissorum. 

DE  aetate    quoque  ,  et  Jure    (  id  est  ,  liceat  ei  eo  (26) 
ire  ,  necne  )  ,  ocslimabitur. 

1 .  De  deliberatione.   1 .    Quid  prqfileri  debet  qui  sitepe- 
ctam  dicit  hereditalem.  3.  De  concliiione  pendente  (.el  dic. 
g.   Ulpianus  lib.   4-   Fideicommissoium. 

SEd  et  si  alio  loco  jussus  est  adire,  et  Reipublicae  cau- 
sa  absit  (27)  ;  vequ^  cogendum    adire    liereditatem  et 
restitucre  ,  Julianus  ait ,  ubi  abest. 

§.  i.Plane  si  quis  petierit  (28)  ad  dehberationem  tem- 


(0     /.  45,  infi:  lc.  t. 

(2)  Arenarii  ,  siint  qiii  pugnandi  caiisa  in  arcnam  dcsccndunt. 
l.  38.  infr.  de  oper.  Ubert.  l.  oh  carnern.  ^,  si  ea.  supr.  de  testi- 
bus.  Ans. 

(3)  /.  12.  /.  95.  supr.  de  adquir.  vel  omitt.  hered.  5.  ult.  Inst. 
de  hered.  (pudit. 

(4)  Vide  /.7.  5.   I.  C.  h.   t. 

(n)    Eccusalio  faincn  nccessaria  ost. 

(6)  Id  cst ,  ahscntium. 

(7)  /.  I.  supr.  h.  t.  Goth.  vide  Joann.  Dechcr.  Uh.  i.  disscrt. 
14.  num.  38.  Ans. 

(8)  Jl.  ad  inteslatos. 

(9)  Vidc  /.18.  supr.  ad  leg.  Falcid.  l.  3.   C.  ad  SC.  TreheU. 

(10)  Siicccdentes  ei  ab  intestato  ,  coguntur  adire  ct  restituere.  vid. 
/.  3.   C.  ct  5.   10.   List.  h.  t.  iil)i  dixi  ad  Thcopliilum. 

(11)  Sui  coguntur  adire  et  rcstituere. 

(12)  Iino  ,  non  coinpclhintnr.  arg.  l.  27.  ^.  3.   infr.  h.    t. 
(i3)  Fiscus  cogitiir  hcredilatcra  adire  ct  rcstituerc.  ^arf.  addc  /. 

96.  §.   I.  Supr.  de  leg.   1. 
(i-'i)  /.   I.  §.   i5.  supr.  h.  t. 
(i5)  Adde  /.  27.   5.    12.   infr.  h.  t. 

(16)  Eo  loco  ct  tcmpore  hcreditas  restituenda  (  si  ficri  potcst  ) 
quo  tcstator  jussit.  Ihirt. 

(17)  Sub.  si  ca  coiidition6  sit  hcres ,  ut  non  magnum  delri- 
jnentnra  aiit  lahorcm  scntiat  in  ilincrc  snscipiendo  ,  et  cjus  profc- 
ctio  sit  admodum  ulihs  Odcicomniissario.  Alias  in  ipso    loco  doiiu- 


cilii  rcstitucre  verbo  bcrcditatcm  potcst  :  qnse  rcrhalis  rcslitutio  sa- 
tis  cfficax  cst  ad  omnia  jura  in  fidcicommissariuin  transfcrcnda  ,  ut 
suoptc  arbitrio  ,  suavc  auctoritate  bcreditatcin  alio  loco  suam  adeat 
fideicommissarius  :  ct  ita  quoque  hunc  locuiu  accipit  Castrensis. 

(18)  /.   11.  infr.  h.  t. 

(19)  Adde  /.  72.  supr.  ad  lcg.  Falcid. 

(20)  Id  est,  sub  conditione  .  /.  3i.  5-   ^-  ^-  6^-. 5*  ^-  i'\f^-  ^-  t. 

(21)  /.  8.  infin.  infr.  h.  t.  de  cxceptione  loci  non  tuti  Tide 
Oldcndorpiiim  ,  cap.  17.  de  except.  Hanc  ob  causara  litcrae  salvi 
conductus  pcli  ct  impctrari  solent. 

(22)  De  excoptionc  loci  inhonesti  vide  Oldcndorpium  ,  cap.  18. 
de  excppt.   addc  /.  63.  J.    7.  infr.  h.  t. 

(23)  Inlioiiesta'  conditioncs  rcmittuntur. 

(24)  De  conditionc  nomiiiis  fercndi  addc  /.  3G.  5-  10.  infr.  h. 
t.  /.  19.  //2  fin.  infr.  de  douat.  Ciccr.  7.  ad  uittic.  S.  epist.  ia6. 
Suclon.  in  JuUn  Cctsar.  in  fm.  Ciccr.  3.  OJJic.  uhi  de  M.Satyro^ 
addc  Paponcm  titulo  dc  legatis  in  Arrestis. 

(25)  I)c  A^ispeUione  alias  dixi. 

(26)  Citatus  ad  locum  non  t'itum  .  citatus  non  vidctur.  Nonlu- 
tus  autem  infeUigitur  ,  si  co  accodcrc  citaius  noii  potuit  sinc  discri- 
mine  ,  aut  periculo,  puta  vitae  ,  houoris.  adde  Lleiucnlin.  Paito- 
ralis.de  re  jndicatu. 

(27)  Ncc  cnim  dcsidcratur  hercdis  prwscnlia.  /.  6.  supr.  h.  t.  l. 
l3.   i    r.  /.  3o.  infr.  h.  t. 

(28)  \ide  /.  9."C.  de  Jure  dclib. 


LIBETx    TRIGESI  MUSSEXTUS. 


pus  ,  cl  impclraverit  (i)  ,  dtinde  post  tcinpus  delibera- 
lionis  adicrit,  et  resliliierit  lioreditatem,  nou  videtur  coa- 
ctus  Iioc  fccisse.  nec  enim  suspectara  coactus  adit  :  scd 
spoute  post  dcliberationem. 

§.  2.  Quod  si  suspectam  dicit  ,  profiicri  debet  ,  non 
sibi  expedire  cidire  henclitaJem :  neque  Loc  dici  oportcre, 
non  esse  solvendo  :  sed  prcfiteri  eum  oporlet  ,  cjuod  non 
piilat  sibi  expcctire  hereditaleni  cidire. 

§.  3.  Si  cmis  sub  condilione  fuit  beres  scriptus  ,  pen- 
dente  (2)  condilione  uihil  agit  ,  tamelsi  paratus  sit  re- 
sliluere  hereditatem. 

10.  Gajus  lib.  2.  Fideicommissorum. 

SEd  etsi  ante  diem  vel  aute  condilionem  restitula  sit 
liereditas  ,  non  iransferunlur  aclioncs  :  quia  non  ila 
restituilur  hercditas  ,  ut  testatov  rogavit.  plane  posteaquam 
exlitcrit  conditio  vd  dies  vcncrit  ,  si  ratam  habeat  resti- 
tutionem  liercditatis  :  benignius  est  ,  iutelligi  tuno  trans- 
latas  videri  actiones. 

De  eo  ,  qvod  heredis  in/erest  non  adire.  i.  De  tahulis 
jnipillcnihus.  2.  De  absentiajideiconimissarii,  etdeejus  mor- 
ie  ante  hereditatem  restitutam. 

11.  ULriAisxis  lib.  4-  Fideicommissorura. 

APud  Juhanum  rclatum  est  ,  si  legatum  iuit  heredi 
institulo  rehcium  ,  si  hcres  non  erit ,  et  ob  hoc  su- 
spectam  dicat  hereditatem ,  ne  perdat  legatum  :  ofFerri  ei 
oportere  quanlitatem  lcgati  a  lideicommissario  ,  deinde 
cogendum.  nec  illud  admittit  Julianus  ,  ut  quasi  heredi- 
tatem  uon  adisset,  sic  legatum  a  cohercde  pelat:  adiit  (3) 
tnim  :  sed  magis  arbitratur  ,  a  fidcicouimissario  ei  pra;- 
standum.  Sed  et  si  quid  aliud  sua  intcresse  dicet  :  non 
cogitur  adire  ,  nisi  (4)  ei  damnum  vel  hicrum  a  fidei- 
commissario  sarcialur  :  vel  a  Pra^tore  oims  remiltalur  , 
quod  recusat. 

5.  1.  Idem  Juli.nnus  ait  :  si  duo  (5)  fucrint  a  patre 
instituti  cum  filio  ejus  impubere,  et  iidtm  subslituti  filio: 
sufEcere  ei  ,  (|ui  lidcicommitsum  in  sccuudis  tabuhs  ac- 
cepit  ,  imum  ex  hercdibus  institulis  cogTe  adire  patris 
Jjereditatcm :  lioc  enim  lacto  confirmalisque  patris  tabuhs, 
polerunt  ex  suljsututione  (6)  ambo  cogi  adire  ,  et  resti- 
tuere  hereditatcm. 

§.  2.  Ulrum  autcm  prEcsenli  ,  an  etiam  absenti  resti- 
tui  possit  ,  procuralore  adeunte  Pra^torem,  videndum  est. 
rgo  puto  absenli  qiioquc  lideicommissario  cogi  posse  here- 
dem  instltutum  adire  ,  et  restitucre  :  nec  vcreri  heredem 
oportere ,  ne  lorte  in  damno  mcretur :  polest  enim  ei  per 
Pra;torem  succurri  :  sive  caulum  ei  fiat  ,  sive  non', 
et  ante  (7)  decesserit  fideicommissarius  ,  quam  ei  resli- 
luatur  hereditas :  est  enim  Imjus  rei  exeraplum  capere  ex 


rcscripto  Divi  Pii  in  specie  hujusmodi.  Anlistia  decedcns 
Titium  heredem  insliluit :  et  libertatem  dedit  Albinae  di- 
rcclam  ,  eique  fiham  per  fideicommissum  rcliquit  ,  roga- 
vitque  ,  ut  fiham  nionumitlcrct  :  sed  et  Titium  rogavit  , 
ut  manuniissa;  Albinae  fihce  restitucret  hereditatem.  cum 
igilur  Titius  suspcctam  diceret  hercdiiatem  ,  Rescriptum 
tst  a  D.  Pio,  compcllendum  eum  adire  liereditatera :  quo 
adeimle  ,  AlLina;  compeliluram  hberlatem  ,  eique  flliam 
tradendam  ,  et  ab  ea  nianumittendam  ,  luloremque  filiae 
manumibsai  dandum  :  quo  auctore  restiluatur  hercditas  fl- 
liiB  slatim  (8)  ,  quamvis  (9)  sic  fuissct  ei  rogalus  rcsti- 
tucre  ,  cum  nubilem  setatem  complesset.  cum  autem  pos- 
sit  (  inquit  )  evenire  ,  ut  ante  decedat  ea  ,  cui  fideicom- 
missaria  libcrtas  et  heredilas  rehcta  est ;  nec  oporteat  da- 
mno  afllci  eum  ,  qui  rogatus  adit  hereditatem:  remcdium 
dedit  ,  ut  si  quid  horum  contigerit ,  ptrinde  pcrmiKalur 
vcnumdari  bona  Anlistia?  ,  ac  si  hercs  ci  non  exlilissct. 
Cum  igilur  demonstraverit  D.  Pius  ,  succuvri  heredi  in- 
slituto  ,  qui  compulsus  (10)  adit  :  dici  poiest  ,  etiam  in 
ca^leris  causis  exemplum  hoc  sequenduju  ,  sicubi  venerit  , 
rcstiluatur  fideicommissaria  liereditas  ci  (11),  '[ui  compu- 
lit  adire  ,  et  restituere  sibi  hereditatem. 

De  Jideicommisso  condilivncdi. 
12.   Papinianus  hb.   20.   QucTstionum. 

SEd  cum  ab  herede  pro  parle  instiluto  fideicommissa 
herediias  sub  conditione  rehcla  essct  :  Imperator  Ti- 
lus  Antoninus  rescvipsit,  non  esse  locum  Constiuitioni  suas, 
neque  pupilhun  extra  ordinem  juvandum  :  prfesertim  ,  si 
novum  beneficium  cum  aherius  injuria  postuJarelur. 

X.  De  prcvsentia  et  ahseutia  heredis.   2.  -5"/  (jueratur  de 
testninento  ,  3.    J^el  de    viribus  Jideicouimissi.   4-   '^''  Prx- 
tor  vel  Cunsul,  5.    Fel  ejus  pater  sit  heres  iiistilutus. 
i3.   Ulpianls   [  lib.   4-   Fidcicommissorum  ]. 

iLle,  aquo  sub  (12)  condilione  fideicommissum  rthclura 
est  ,  causari  (i3)  quid  non  potcrit  ,  ne  condilio  tiefi- 
ciat,  et  hoevcat  aclionibus :  cum  nuUum  (i4)  damnum  sit 
futurum  secundum  ea  quae  ostendimus. 

5.  T.  [  Jam  ]  igilur  non  desideralur  heredis  prsesen- 
tia  (i5). 

§.    2.    Si   de  testamento  aliquid   queratur    hercs  ,    non 
dcbet    audiri  ,   si    suspectam    sibi  licreditalem  dicat.   nam  1 
ct  si  maxime  dicatur,  vel  jus  teslandi  non  habuisse  eum, 
qui    lestatus    est  ,    vei    de    viribus  tcslamenti  ,  vcl  de  sua 
condilione  :  non  erit  audiendus. 

§.  3.  Quid  ergo ,  si  de  vivibus  fidcicommissi  Iracielur? 
ha^c  qusestio  pia;termittenda  non  crit :  scd  quid ,  si  [qui] 
fideicommissarius  dicat  ,  adeat  prius  ,  et  sic  de  ]ioc  que- 
ratur  ?  Credo,  iulerdum  audiendum  fidcicommissarium  ,  ii 


(i)  Solet  inim  indulgcri  tcmpus  ad dclibcrandum.  l.  uh.  $.  i3. 
injfin.   C.  de  jure  dehb. 

(2)  /.  G3.  5.   7.   injin.  infr.  h.  t. 

(3)  Coacta  aditio  ,  aditio  est :  cujus  ca  vis  cst  ,  ut  conditionera 
IfgHli  ,  sub  ca  condilione,  iz  herps  non  ,rii,  dclicerc  faciat ,  ut  hic. 
Eadcmconfirniyt  tabulas  pupiilaics  ,  ct  alia  testanicnto  relicta  :  pcr- 
indcac  si  spontanea  es.sct  adilio. 

(4)  Adeunfcm  heiedem  lideicommissarius  indcmnem  servarc  co- 
j^itur;  non  modo  nc  damnum  scnliat  ,  scd  ut  nc  hicrum  auiittat  : 
nndc  colligitur  ,  in  co  quod  inteicst  ,  non  tautum  damni  ,  scd  ct 
lucri  ratiouem  habori  :  ut  qui  indemncm  aliqiicm  servare  tcncalur , 
i<i  rraestarc  quoque  debeat  ,  ut  lucrum  non  amiltat.  /.  7.  supr.  l. 
U7.  5.    i5.  /.   59.    vers.  in  re  autcm  intcsr.  infr.  h.  t. 

(6)     /.    .6.  5.   7.  infr.  h.  t. 

(6)  An  hoc  innuitur  ,  subslitutioncm  tacitam  A^dgarcm  cxigcre 
aditionem  cx  tcjtamento  patcrno  :  quasi  ex  ca  adiri  non  possit  he- 
redilas ,  ncc  ab  eo  tcstamtntum  initium    capere  ,    ut  vult  Dyuus  ? 


An  potius  fideicommissnrium  sccundis  tabulis  datum  pos?c  ac  clcbe- 
rc  post  mortom  pupilli  cogere  unum  ex  institulis,in  ic^taiiunto  pa- 
lcrno  ,  adiro  cx  co  hcrcditatcm  ;  ul  ea  latiouc  tabul^e  pupillares  , 
una  cum  ipso  hdcicommisso  confiimenfur  :  ac  tandcm  ctiiiia  cogere 
omncs  fubstitutos  rcstiiucre  jussos,  hcrcditatcm  pupilli  udirc  (amque 
rcstitucrc  ,   ut  Cuncus,  Oklradus,  Lartokis,  cl  Casticusis  cxislimant? 

(7)  /.  44-  iufin.    pr.  ucrs.  quod  si  fartc.  infr.  h.  t. 

(8)  Id  cst  ,  antc  couditioiituj.  ut  disi  /.  3i.  /.  5o.  i>fr.  it  I.  10. 
Sujjr.  h.  t. 

(9)  /.  6.  infin.  supr.  eod. 

(10)  /.    14.   ^.   4-  iiqr.   h.   t. 
(ii)  /.    16.  hfr.  hic. 

(12)  /.  G.   in  fin.  Supr.  h.   t. 

(i3)  Id  est ,  conquen. 

(i4)  Alias ,  non  capeiet,  /.    n.  supr.  h.  s. 

(i5)  Aide  /.  9.  sujn:   ec' 


SG 


DIGESTOrxUlM 


cognitio  prolixlorcm  (ij  traclatum  haheat  ;  fin^e  enim  , 
veiba  Ccleicommiisi  dc  loiiginmio  pctenda  ,  ct  justam  de- 
libcrationem  de  quaulitatc  ruTeicommissi  incidere.  diccn- 
diim  erit  ,  compelh-udum  euin  adire  ,  ne  prius  heres  dc- 
cedens  fakMcommi.-sarium  decipial. 

§.  4-  Tcmpeslivum  est  requirere  (2)  per  qucm  quis 
cogatiu-  adiro  ct  restituere  hereditatem  :  vduli  si  Pr^tor 
.tut  Lonsul  luenl  heres  instilulus  ,  suspeclamnue  heredi- 
laicin  dicat  ;  an  cogi  possit  adire  ,  el  restituere  ?  et  di- 
ccmhun  est  ,  PraHoran  ^  <iuidcm  (3)  in  Prcetorem  "^  , 
*ei  Conmlem  m  Coimdcm  mdlum  imperium  hahere  :  sed 
s  junsdiciioni  se  subjiciant  (4)  ,  solet  Pr.Ttor  in  eos  jus 
li-^.ie.  sed  et  si  ipse  Pra^tor  heres  insliiutus  suspectam 
-ic.u  ,  ipse  se  cogere  non  poterit  :  qnia  triplici  (5)  olJi- 
^-^ofungi  non  {6)  potesl,  [ct]  suspectam  dicentis,  et  coa  - 
,  et  cogentis.  S(d  in  his  omnihus  casihus  atque  simi- 
T  Pnncipale  (7)  auxilium  implorandum  esl. 
eei   t  '^"'^    fihusfamilias    (8)    sit  ,    et   magistratum 

f  ,.f  •  P^*'"e'n  suum,  in  cujus  est  polestate  ,    cogere    po- 
^i^i,  suspectam  diccnlem  hereditatem  adii-e,  et  restituere. 

1-  I^e^  repudiatioue  hereditntis.  1.  De  distractione  ho^ 
norum.  o  De  effectn  coacla-,  aditionis.  4.  De  (juartce  rc- 
tentione.  5-  Qui  possunt  cog^re  heredem  adire.  6.  De  fi- 
(tcicommnso  pccuniario.  ;.  De  hercditate  reslifuenda.' S. 
jyejamUia  ,  p<cunia  ,  wnccrsa  re  ,  omnihus  suis  ,  patri^ 
mo?uo  ,  faculiatihus  ,  vertis  ,  quidquid  haheo  censu,  for- 
luius  ,  suhslantia  ,  peculio. 

14.   IlERMOGEBfiA^-irs  Iih.  ^.   Fdeicommissorum. 
\!  Am  qwod    ad  jus  puhiicum  ^9)  atimet ,  non  sequitur 
J-  ^    jus  potestatis  (10). 

$.  1-  Scd  (11)  et  qui  repudiavit  (12)  heredilatem,  co- 
gelur  adire,  et  reslilaere  ipsam  hereditalem ,  si  iusta?  cau- 
sa;  allegentur. 

§.  2.  Plane  si  hona  venierint  (i3)  :  non  oporlet  prje- 
ceptorem  (14),  ^e  quidem.  pupiUum  rcstituere ,  nisi  ex 
causa  ,  ut  Divus  Pins  rescripsit. 

5-  3.  Si    qnis    compulsus    adierit   hereditatem  ex  testa^ 


menlo  ,  quod  sccundas  (i5)  lahnlas  hahehat  :  Qu.iesitura 
est  an  (i5)  per  aditione^n  (17)  et  tabula;  secundae  (irma- 
rentiir  :  quod  videbaulur  cvanuisse  ,  non  adila  palris  he- 
redilale  ?  Et  Julianus  lih.  xv.  scrihit  ,  et  sequentcs  (18) 
tahulas  confirmari.  qua;  sententia  verissima  est  :  ncmo 
enim  dubiiat  ,  etiam  l'.'gala  pracstari  ,  et  lil)crtates  com- 
peterc  ,  et  ca3lera  (19)  ,  qua;cunc[ue  sint  in  tesiamento  , 
pci-inde  valerc,  ac  si  sua  sponlc  heres  hereditatem  adissct. 

^.  4-  Q"^  compulsus  adiit  hei-editatem  ,  siculi  cale- 
ris'(2o)  commodis  caret  ,  ita  hoc  quoque  casu  carcat  ,  ne 
possil  prenitendo  (21)  (juartam  (22)  retiiiere.  et  ila  inve- 
nio  ah  Imperatore  noslro,  et  Divo  patre  ejus  rescripium. 

5.  5.  Non  (23)  omnis  autem  suspectam  hereditati  m  re- 
pu(hatione  amissam  cogere  potest  adiri  et  sibi  restitui  : 
sed  is  (24)  demum  ,  ad  quem  actiones  transire  possunt. 
neque  enim  aequum  csl,  ad  lioc  quem  compclli  adire  he- 
reditalem  ,  ut  eraolumenlum  quideai  hcrcdjlatis  refimdat, 
ipse  vero  onerihus  Ixcreditatis  obsuictus  relinquatur. 

5.  6.  Quare  si  fideicommissum  pecuniarium  alicui  fue- 
rit  relictum  ,  cessat  compulsio  ,  tametsi  indemnitalis  cau- 
tio  offcratur. 

^.  7.  Pioinde  qui  hereditatem  fogatur  restituere  ,  is 
demum  compelh'tur  lestituere. 

%.  8.  Sed  et  si  (juis  hona  rogatus  sil ,  vel  familiam  (25), 
vel  peGuniam  (26)  rogetur  ,  vel    univeisam  rem   [mcamjj 


V 


i5.   Paulus  lib.   2.  Fideicommissorum. 
El  omnia  sua  : 


1.  De  verbo  pcrvenire.  2.  De  re  ,  vel  quantitate.  ,  pc/ 
universitale  restifuenda.  3.  De  rogato  rtslituere  declucto 
a'i'c  alieno  ,  et  fegafis.  4-  ^^  rogato  restituerc  partcni  , 
vel  duohus.  5.  Si  quis  rogacerit  hcredem  suuni  rcslitucre 
hereditatem  mulicris  ,  qua:  ad  cum  pcnciural  ,  vcl  fnfam., 
vel  partcm  ejus.  6.  De  tcslamc/ito  mililis.  7.  Dc  duobus 
htrcdihus  inincem  suhstilutis  ct  /ideiconunisso  onerafis  .  8. 
Si  ex  ftdeicommissariis  quidum  coegcrinf.  10.  De  servo 
duorum.   11.  Si  quis  rogeiur  rcstituere  JiUo  suo  ^  i3.   f^el 


(0  In  raiisis  siimmariis  non  admittitiir  exceptio  rei  ,  quse  intcr- 
essc-  non  continct  :  si  vero  intcrcst ,  admittitur  :  si  reqtiirit  altio- 
rcni  indaginem  ,  rescrvatur.  Bald. 

(2)  Hactenus  dictuni  cst  ,  qui  possint  cogi  adire  et  restitucrc. 
stitucre    *'^'''*"''        1"''''°"^'  '  ^  1"'^"«  q"is  potest  cogi  adirc  ct  re- 

(3)  Major  minorem  cogcre  potcst ,  non  e  contra.  Par  in  parcm 
non  i.abct  impenum  ,  nec  aliquis  in  scipsum.  AIe.\and.  /.  3.  l.  A- 
"iifr.   de.  7-ccept.  -i  r  t.   ^ 

(4)  /.    i4-   siipr.  dc  jurisdict.  l.    i.   supr.  de  judic. 

O;     TnpJici  oflicio  nemo  funpi  potest.  adde  l.  q.  supr.  de  pact. 
(0)     Imo  potest.    /.    59.  m  Jin.  infr.  h.  t.  l.  3.  supr.  de    ado- 


1 

(7)  Id  est,  Principis. 

(8)  Fihusfamilias  inagistratu  fungcns  ,  polest  coijere  ratrcmadi- 
ye  et  restatiicre.  '         ' 

(9)  Ut  sunt  sententiaj  ct  judicia.  vidc  tajncii  qua:  notavi  ad  /. 
57.  supr.  de  judiciis. 

(10)  PuMica  institiita  pietate  patcrna  potiora  sunt.  2.  Valcr  i 
XSon  tantum  parentibi.s  ,  scd  ctiam  patriae  nascimur.  /.  1.  ^.' ib. 
in  Jin.  infr.  de  uentr.   in  possess. 

(11)  Yide  Cujuc.  in  hunc  §.  Inst.  de  her.  qualit.  in  vcrbis  ,  ni- 

(12)  In  jure  ^c\\.  nam  rcpudiatio  fit  in  jure  ,  /.  3.  /  4  C  dc 
repud.  vcl  ahsim.  rccusatio  qucq.io  modo.  /.  6.  supr.  h.t.  l.'  qo 
supr.  de  adcjuir.  i'el  omitt.  hercd. 

(i3)  Qui  repudiavit  ,  non  cogitur  adire  si  Lona  sint  distracta  : 
tunc  Chi.n  res  non  cst  ampiius  inlcgra  ;  vcl  sic  ,  Etiam  post  rcr.u- 
diahonem  coptur  q„is  adire  ,  nisi  bona  sint  vcndita.  Alex.  Oui  re- 
puuiavit  ,  cojainodum  adeundi  &M  utile  amisit ,  /,  sicvt   4     C  dc 


repud.  i>el  alstin.  her.  potcst  tamcn  cogi  adire  alieno  commodo  , 
hoc  cst  ,  si  id  alteri  utile  essc  potcst.     , 

(i4)  Praetorem.  Hul.  pcr  pra:torem  ,  Ctijac.  Jnst.  de  hered.  qual. 

(i5)  /.  II.  5-  !•  supr.  h.  t.  addc  qua;  scripsi  ad  /.  11.  supr. 
test.  qiicmadni.  aperiantur. 

(16)  Aditionc  hcrcditatis  coacta  confirmantur  legata  ,  fideicom- 
missa ,  tabulce  pupillarcs  ,  et  cietera  omiiia. 

(17)  /.  55.  S.  2.  in  priiu:.  infr.  cod.  L.  4.  C.  h.  t.  l.  II.  /.  38. 
i/ijin.  supi:  ae  mdg.  Quis  ille  est  ?  fidcicominissarius  universalis , 
cui  vel  li(5reditas  ,  vel  ejus  quota  ,  vcl  rcs  hereditaria  reUnquitur  ? 

(18)  Di.\i  /.    u,  5.   2.  supr.  h.  t. 

(19)  /.  38.  injin.  supr.  de  vulgari. 
(?o)  /.  4«  supr.  et  l.  27.  5-  2.  itfr.  eod. 

(21)  /.  55.  5.  3.  infr.  et  l.  4.  in  Jin.    C.  h.  t. 

(22)  Hcredilatcm  qui  coaclus  adiit ,  pcenitci-e  ,  hoc  est ,  iillro 
postea  adire  noa  potcst ,  ut  tali  aditione  nova ,  quartae  beneticium 
coiiscquatur. 

(23)  II'rcditatem  adire  non  quovis  petentc  cogendus  est  licrcs  : 
ncc  eiiim  cogitur  cam  adirc  nisi  pctciitc  id  fidcicommissario  uni- 
vcrsali.  Igitur  adirc  non  cogitur  Icgatariis  vcl  fideicominissariis  par- 
tictilaribus  ]5clentibiis  :  cuni  in  eos  non  sint  onera  descensura  ,  sed 
commoda  tantum.  Pcriniquuin  autem  e.sset  in  legatarios  sola  coin- 
moda  transfcrri  :  peiies  licredem  vcro  invilnm  soTa  oncra. 

(24)  llogatus  dc  rcstitucnda  re  ,  vcl  qnantilalc  ,  non  potest  com- 
pelli  adire  :  sccus  si  rogctur  dc  nnivcrsitatc  rcrum  vcl  quotae.  Bart. 

(25)  Id  est  ,  substantiani  ,  quac  faiuiha  dicitur  heredis  in  /.  38. 
Supr.  ad  leg.  Falcid.  a  Grrecis  eodcni  titulo  ,  «V/x  t*  «cAijpove^sr 
appcllatur ,  3.  I^clog.   i.  c.  3G.  adde    /.  uhjm.    C'  de  vcrV,  sign. 

(26)  \  icie  /.  222.  infr.  de  verb.  sign. 


LIBER    TRI  GESIMUSSEXTUS. 


9€riK>  suo  ciim  libertafe.    l5.  De    herede  ^  qui  solidum  ca~ 
pere  non  potest.    16.  De  servo  hereditario . 

16.   Ulpianus  lib.   4-   Fideicommissonira. 

COgi  poterit  .  'j^  Hoc  idem  et  si  patrimonium  fuerit 
rogatus  ,  et  si  facultatcs  ,  et  si  quidquid  haheo  ,  ct 
$i  censum  meum  ,  et  si  fortunas  meas  ,  et  si  substan~ 
tiam(i)meam,  et  si  pecuUum  (2)  meum  lestator  dixerit  : 
({uia  plerique  CroKopi^tKOs  ,  id  est  ,  diminutive  ,  patrimo- 
jiium  suum  ,  peculium  dicunt  (3)  ,  cogendus  erit  .  de 
successione  enim  sua  et  liic  rogavil.  Nec  ignoro  in  qui- 
busdam  ex  his  MEecianum  dubilare,  et  voluutatis  esse  di- 
cere    quaestionem  ,    utrum    de    pecunia  tantum  ,  an  et  de 


57 


:    in    ambiguo  (4)     tamen  ma- 
dico  ,    ne  (5)  intercidat  fidei- 


successione  te^tator  sensit 
gis  de  successione  sensum 
commissum. 

C.  1 .  Sed  et  si  quis  ita  rogaverit  ,  Quidquid  ad  te  ex 
liereditate  boiiisfe  (6)  meis  pervenerit  ,  rogo  restiluas  : 
cogi  poterit  adire  et  restituere  hereditatem  ex  Trebelliano 
SC.  quanquam  pervenire  (7)  proprie  dicatur  ,  quod  de- 
ductis  oneribus  ad  aliquem  pervenit. 

§.  2.  [  Et  ]  generaliter  autem  potest  dici ,  ita  demum 
quem  non  posse  cogi  adire  ,  et  restiluere  hereditatem  ,  si 
de  re  ,  vel  quantitale  (8)  fuerit  rogatus.  conterum  si  de 
miiversilate  sensisse  teslalorem  appareat  :  nulla  qujestio 
esl  ,  quin  ,  sive  snspectam  dicat  ,  cogi  possil  5  sive  spon- 
te  adil  ,  ex  TrebeJhano  transeant  actiones. 

§.  3.  Inde  qua?ritur  ,  si  quis  hereditatem  rogalus  sit 
restituere  ,  deducto  cere  alieno  (9)  ,  vel  deductis  lcgatis : 
an  suspectam  dicens  cogi  possit  adire  et  restituere  heredi- 
tatem  ;  quia  vi  ipsa  magis  id  quod  superest  ex  heredita- 
te  ,  quam  ipsam  hereditatem  ,  restituere  sit  rogatus  ?  Et 
sunt  ,  qui  putent  (  ut  Majcianus  )  ,  inutilem  hauc  dedu- 
ctionem  :  nec  euirn  posse  ex  jiue  deduci  quantitatem,  non 
magis  quam  si  fundum  f(uis  deducto  aere  alieno  vel  de- 
ductis  legaiis  resliluere  sit  rogalMS  :  neque  cniui  recipit 
fundus  3cris  aHeni  vel  legati  minutioneju.  sed  Julianum 
existiraare  refert  ,  Trebelliano  Senatusconsulto  locum  esse: 
[  et  ]  ne  dupliciter  fldeicommissarius  oneretur,  [et]  cum 
heres  ses  alienum  vel  legatum  deducit ,  et  cum  convenitur 
a  creditoribus  et  legatariis  ,  restituta  sibi  ex  Trebelliano 
liercdiiate  ,  deb-re  aut  deductionem  eum  non  pati  ab  he- 
rede  ,  aut  cavere  illi  heredem  ,  defensum  iri  eum  adver- 
sus  legatarios ,  caeterosque. 

5.  4-  S*  '3"is  heres  institutus  ,  rogatus  fuerit  heredita- 
tem  non  totam  ,  sed  partem  (10)  restituere  :  vel  si  duo- 
hus  restituere  sit  rogatus  ,  et  aher  ex  liis  velit  sibi  resti- 
tui  hereditatem  ,  aher  recuset  (11)  :  Senatns  censait,utro- 
que  casu  exonerari  eum  ,  qui  suspectam  h"reditatem  di- 
cit  ,  totamque  liertditatem  transire  ad  eum ,  qui  adire 
cogit. 

5-  5.   Sed  si  quis  non  hereditalis  suse  partem  dimidiam 


rogavit  lieredem  suum  restidiere ,  sed  hereditatem  Seia? 
quoe  ad  eum  pervenerat  ,  vel  totam ,  vel  partem  ejus  , 
heresque  instiiutus  suspectam  dicat  :  cum  p'aceat  illud  , 
quod  Papinianus  ait  ,  ex  Trcbelliano  Iransire  (12)  actio- 
nes  ;  dici  polerit  ,  si  susp  cla  dicatur  heredilas  ,  cogen- 
dum  heredem  instilulum  adire  ,  et  restituere  hereditalem  5 
totamque  hereditatnm  ad  eum ,    cui  restituilur  ,  perlinere. 

5.  6.  Sed  et  si  miies  rogaverit  quem  res  Italicas  resti- 
iuere  ,  vel  res  provinciales  :  dicendum  est  ,  suspectam  di- 
cenlem  cogi  adire,  et  restituere.  nam  (  ut  eloganter  Mse- 
cianus  Jib.  vi.  rideicommissorum  ait  )  qua  ratione  exce- 
pta  re  (i3)  miles  (i4)  heredein  insHtuere  potest ,  actio- 
nesque  ei  dabunlur  5  pari  ralione  etiam  ex  Trebelliano 
transibunt  actiones.  et  cpiamvis  placeat  ,  cum  quis  hero- 
dJtatem  bon.tque  ,  quae  sibi  ab  aliquo  obvenerunt  ,  vel 
quas  in  aliqua  regione  habet  ,  restituere  rogat  ,  ex  Tr€- 
belliano  non  transeanl  actiones  :  tamen  contra  responderi 
in  militis  testamento  ait.  Kam  sicuti  concessuin  est  (  in- 
quit  )  militibus  circa  institutionem  separare  species  bono- 
rum  :  ita  et  si  per  fideicommissum  ab  institutis  heredibu* 
id  fecerit  ,  admitteretur  Trebeliianura  SC. 

§.  7.  Cum  quidam  duos  heredes  instituerit  ,  eosque  in- 
vicem  substitucrit  ,  et  ab  his  petierit  ,  Sii^e  iferquc  ,  s/i'e 
alter  heres  csset  ,  ut  hereditas  sua  ex  parte  dimidia  resti- 
tueretur  cdicui  post  (j5)  quinquennium  ^  et  scripii  suspe- 
ctam  sibi  hereditatem  dicaat;  fidpicommis^arius  autem  de- 
sideret  ,  suo  periculo  adire  Ixereditatem  :  censuit  Senatus, 
ambos  (i6)  heredes  ?.lterumve  cogi  adire  heredilatem  ,  et 
fldeicoramissario  eam  restituere  ;  ita  ul  fideicoramissario  , 
et  adversKS  eura  actiones  competant ,  quasi  ex  Trebelliano 
restituta  hereditate. 

^.  8.  Msecianus  scribit  ,  cum  quis  ex  fideicoramissariis 
aljesset  ,  et  praesentes  desiderent  suo  psriculo  adire  hcredi- 
tdtcm  ,  iranslatisque  in  solidum  actionibus  in  ciim  ,  qui 
coegit  :  absentes  ,  si  velint  fideieommissum  suscipere  ,  a 
praesente  petent,  consequenter  ait  ,  nec  quartam  eiiin  re- 
tenturum  (17)  adversus  fideicommissarios  suos  :  quia  nec 
heres  poluit. 

§.  9.  Idem  Maecianus  quajrit  ,  an  is  ,  qtii  duobus,  vel 
pluribus  rogatus  cst  restituere  hereditalem  ,  cogente  ali- 
quo  (i8)  adire  possit  :  et  in  liorum,  qui  id  non  desidera- 
verunt,  portioiiibus  Falcidiae  beneflcio  uti:  sive  ipsi  quo- 
que  desiderent  sibi  rcslitui  ,  sive  alius  in  locnm  corum 
successerit  ?  Et  cum  hodie  hoc  jure  utiiuur  ,  ut  totum 
Iranseal  ad  eum  qui  coegit:  consequens  erit  dicere,  quar- 
tae  retentionem  amisisse  eum  ,  qui  coactus  est  :  quia  ia 
solidura  actiones  transierint  in  eum  qui  coiigit.  ►]-  Plane 
si  proponas  ,  fideicommissarium  non  ita  cocgisse  ,  ut  to- 
ta  hereditas  in  se  transferatur :  cum  coepcriat  ca^eri  desi- 
derare,  sibi  re?>litui  liereditaieiu  ,  dicendum,  Falcidia  eura 
uti  posse.  •[-  R.ecte  igitur  Mitciauus  ait ,  multum  iuteresse, 


(0     Adde  /.  3.   C.  de  liher.  prcetcr. 

{■2)  Paupertatcra  suajn  reslitui  si  testator  jusserlt  ,  an  ct  hcre- 
ditalcni  suam  jussisse  rcslitui  intelligendus  fucrit  ?  idcm  /.  ^8.  5- 
1-3.  infr.  h.   t. 

(3)  Quid  Ita  ?  olini  rcditus  ct  census  veterura  crat  in  pecorc 
maxinie. 

(4)  'V.  /.   12.  supr.  de  reh.  dub. 

(5)  d.  /.   12. 

(0)  V.  /.  83.  Supr.  de  leg.  3.  Goth.  v,  Lcoma. lib.  5.  einendut. 
f.   y.  II.    I.  Ans. 

(7)  V.  /.    i6^.  in  fin.  Infr.  de  uerh.  sign. 

(8)  /.    i3.   circafn.    C.  dc  heredib.  inst. 

(9)  Si  aliquis  in  tcstamento  rof^atur  cApresse  restitnerc  ,  quod 
.inrereU  a  deliito  et  legatis  ,  talc  lidcicommissuui  uun  etl  univcrsa- 

rom. ni. 


le.  Bart. 

(10)  §.   2.   in  fin.  Instit.   dc  fdcicommiss.   hered. 

(11)  De  recusanda  liereditate  vidc  /.  85.   Supr.  de  adquiv.  hered. 

(12)  Non   trausirc.  uidg.   vid.   Govcaii.   2.  lect.   2. 

(i3)  Ex  ccrta  re.  Flor.  Hal.  i.  n^.  §.  i.  supr.  fain.  ercisc.  l. 
17.    ^i".    I.  supr.  de  tc.st.   inilit    t.    i.  /.2.    C.  dc  testain.  inilit. 

(i4)  Aliud  in  pagano.   /.   78.   snpr.   de  hered.  inslit. 

(i.5)  Rogatud  rcstituere  ad  diem  certain  polcst  iutcrim  cogi  adi- 
rc  ct  restitucrc.  Ban. 

(16)  /.    M.  5-    I-  supr.  et  I.    27.    5-   •''•   infi'.   h.   t. 

(17)  /.28.  infr.  h.  t.  Gotli.  Ad  hunc  5-  vid.  Govean. /t/i.  2.  cap. 
2.  S.  L. 

(18)  Coactio  unius  ex  fideicommissariis  ,  facit  nt  hercs  araittat 
quartam  uuiyersam  ,    «    contempIaUoae  totius  ,  non  partis  cot;j;it. 


58 


DIGESTORUM 


titrum  totam  restitui  lierediiatem  sibi  fifleicommissarius  de- 
sideraverit  ,  an  suam  tantunimodo  partein.  nani  si  sola 
pars  transferlur  ,  in  residuo  ralcidioc  erit  locus  :  si  tota 
heredilas  iranslala  sit ,  ccssat  hujus  legis  benelicium. 

§.  10.  Si  servo  duorum  rogalus  (i)  quis  sit  resliluere 
heredilatem ,  et  alter  cogere  velit  suspeclam  dicenlem ,  al- 
ter  restituere  sibi  recuset  :  hoc  erit  dicendum  ,  quod  (2) 
in  duobus  qucrum  alter  suscipere  voluit  herediiatem  ,  al- 
ter  non. 

§.  11.  Si  pater  filio  ,  quem  in  potestate  habet  ,  roge- 
tur  restitnere  hereditatem  :  an  filius  patrera  suum  ,  si  su- 
speclam  dicat  heredilatem  ,  cogere  possil  ?  ct  non  est  du- 
bium  ,  palrem  a  filio  per  Praelorein  cogi  posse  (3). 

5.  12.  Sed  etsi  id  fjdeicommissum  ad  castrense  peculium 
spectaturum  est,  et  fiHusfamihas  is  fuit ,  qui  munus  mili- 
tJK  sustinebat,  ahove  (4)  quo  offlcio  praeerat :  mullo  ma- 
gis  dicendum  erit  ,  posse  eum  pos(ulare  ,  ut  pater  suus 
cogalur  "adire  ,  et  resiituere  heredilatem  :  quamvis  conlra 
olDsequium  patri  debitum  videtur  id  desideraturus. 

5.  i3.  Sed  si  servo  suo  rogatus  sit  cum  hbertate  quis 
hereditatcm  restituere  :  sive  directa  data  sit  hbertas,  sive 
iideicommissaria  ,  dici  poterit  ,  eum  a  servo  suo  non  (5) 
posse  ccgi  adire  hereditatem  :  quamvis ,  si  sponte  adisset, 
cogex-etur  praestare  fideicommissariam  libertatem  et  here- 
diiate.m.  idque  Mascianus  libro  septimo  de  fideicommissis 
scribit. 

5.  i4-  Idem  quaerit  ,  si  quis  paralus  sit  domino  cavere 
de  indemnitate  :  an  possit  cogi  adire  hereditatem,  maxi- 
me  et  si  pretium  servi  offeratur?  Et  recte  ait,  non  opor- 
lere  sub  incerto  cautionis  committere  se  adilioni  hereditatis. 
§.  i5.  Hi  (6)  ,  qui  solidum  (7)  capere  non  possunt , 
ex  asse  heredes  instituli  ,  et  rogati  (8)  reslitucre  solidum, 
adire  hereditalem ,  et  reslituere  cogentur  :  cum  (9)  nihil 
oneris  apud  eos  remansurum  [sil]. 

§.  16.  Si  ego  heres  institulus  ,  et  logatus  sim  Stichum 
raanumiltere,  vel  alius  legatarius;  fidei  aulem  meae  cora- 
missara  sit  ,  ut  Titio  hereduatem  restituam  ;  deinde  Titii 
fidei  commisit  ,  ut  Sticho  eandem  redderet  :  Slichus  co- 
gere  me  possit  (lo)  adire  et  restituere^^hei-editatem. 

§.  17.  Talis  quoque  casus  a  Divo  Pio  terminatus  est. 
nam  servo  uni  ex  heredibus  legato  :  per  fideicommissum 
erat  ab  eo  hbertas  data  ,  et  ab  (11)  altero  hereditas.  Di- 
vus  elenim    Pius  rescripsit    Cassio   Dexlro  in  haec  vei-ba  : 


TTennias  si  Mosco  Theodoto  ex  pnrle  herede  instilufo  a 
Painphilo  testatore  legalus  est  ,  eumque  Theodoius  posf- 
quain  adierit  hereditatcin  ,  prius  ijuain  a  cohcrrde  cjus- 
dcin  Pamphili  adiretur  heredilas  ,  ad  juslam  libertalem 
perduxit  ,  et  ob  hoc  in  eutn  casian  res  perducta  est  ,  ut 
is  qui  legavit  ,  intesfaius  esse  non  possit  :  Herniia  postu- 
lantc  (  mihi  )  id  Evarestalus  (12)  compellendus  est  peii- 
culo  ejus  adire  ,  et  ex  causa  Jideicoiiitnissi  hereditatem  re,- 
stiticere. 

De  rogato  heredem  facere.  1 .  De  rogato  restituere  he- 
rediiatem  alterius  ,  cui  successit.  2.  De  rogato  heredem 
Jhfere.  3.  De  rogato  dare^  vel  Jideicomniissum  relinquere., 
i-el  libertcUem  adscribere.  4-  De  condilione ,  si  sine  liberis 
decesserit.  6.  De  rogato  restiiuere  Jiliis  suis  ,  vel  cui  ex 
his  voJuerit.  7.  De  conditione  ,  si  sine  hberis  decesserit. 
8.  De  condilione  ,  si  alieno  herede  moriaris. 

17.   Idem  lib.   2.   Fideicommissorum. 

EX  facto  tractatum  (i3)  est,  an  per  (i^)  fideicommis- 
sum  rogari  quis  possit  ,  ut  ahquem  heredem  faciat  ? 
Et  Senatus  censuit  ,  rogari  (i5)  quidem  queni  ,  ut  ali- 
quem  heredem  faciat  ,  non  posse:  verum  (16)  videri  per 
hoc  rogasse  ,  ut  hereditatem  suam  (17)  ei  restituat  j  id 
est  (18),  quiquid  ex  hereditaie  sua  consecutus  est ,  ut  ei 
restitueret. 

'§.  i.  Julianus  quoque  libro  quadragesimo  Digestorum 
fldeicomraissum  tale  valere  ait  :  Fidei  fuce  committo  ,  ut 
hereditatem  Titii  restituas  :  cum  csset  is,  qui  rogalus  est, 
a  Titio  heres  institutus. 

§.  2.  Non  tantum  autem  ,  si  hcredem  quem  scripsero , 
potero  rogare  ,  ut  heredem  faciat  aliquem  :  verum  etiara 
si  legatum  illi,  vel  quid  ahud  reliquero.  nam  hactenus  (19) 
erunt  obhgali ,  quatenus  quid  ad  eos  p<jrvenit. 

§.  3.  Si  quis  caveret  ,  Peto  ,  ut  illi  des  ,  aut  ,  illi  Ji- 
deicommissum  relinqua% ,  aut  ,  illi  libertatem  adscribas  : 
admiltenda  sunt.  nam  ,  cum  in  heredum  institulione  Se- 
natus  censuit  utile  ,  de  caeieris  quoque  idera  cril  acci- 
piendum. 

§.  4-  Si  quis  rogatus  fuerit  ,  ut ,  si  (20)  sine  (21)  //- 
beris  dece.^^serit  ,  reslituat  hereditatem  (22)  :  Papinianus 
lib.  VIII.  Responsorum  scribit  ,  cliara  naluralem  (23)  fi- 
lium  efhcere,  ut  deficiat  conditio  :  et  in  hbertino  ,  eodera 
conliberlo  lioc  scribit.  Mihi   autem  ,  quod  ad  naiurales  li- 


(i)  /.  30.  5.   1.  infr.  h.   t. 

(2)  Rogalus  restitiiere  servo  plurium  ,  pcrinde  cst ,  ac  si  cssot  ro- 
gatus  restituere  pluribus. 

(3)  Petita  venia.  l.  4-  supr.  de  in  jus  voc,  Imo  pr^ecisc  non 
est  cogendus.  arg.  l.   ig.  infr.  h.  t. 

(4)  Quasi  castrense  peculium  vctcribus  non  incognitum. 

(5)  Irao  potest  dominus  ad  petitioncm  scrvi  cogi  adirc.  J.  i6. 
infr.   h.  t. 

(6)  Qui  illi  ?  orbi.  vide  quse  scripsL  ad  l.  42.  supr.  da  legat.  2. 
et  Ulp.   i3. 

(7)  Qui  non  potest  soUdura  sibi  capere  ,  is  capere  poicst ,  utalii 
restituat. 

(8)  Vide  /.  5i.  infr.  de  reg.  Jur. 

(9)  Incapax  institui  potcst ,  ut  capacl  restituat.  vid.  Tiraqucll. 
29.  privil.  pice  causce, 

(10)  Imo  ,  non  potcst.  5-   '3.  siipr.  h.  t. 

(11)  Qui  ab  uno  consecutus  est  libcrtatcm  ,  potcbt  alium  cogcre 
adire  ct  restiluerc.  Bart, 

(12)  Al.   Jivarestus, 

(i3)  Videtur  cnim  captarc  altcri  hereditatcm.  Goili,  Vidctnr  ob- 
stare  /.  qui  duos,  J.  curn  bcUo,  supr,  dc  reb.  dub.  Sed  conciliat 
Cliaroud.  verisim,  tib,   i,  cap,  21.  Ans. 

(i4)  Vid.  l,  76.  infr,  h.  l. 

(i5)  Yid.  /.  71.  in /in.  supr,  de  hered.  inslit. 


(16)  Et  sic  verl)a  dirccla',  qus  jurc  dircclo  valcre  nonposcnnt, 
Irahuntur  ad  fideicommissum.  Hart. 

(17)  Tcstatoris  scilicct  ,  proindc  si  te  fiUo  mco  substituero  ca  spe 
nominatim  ,  quod  iUum  sis  iustiluturus  ,  non  valcbit  institutio  : 
quippc  hoc  casu  do  tua  non  mca  bereditate  rcstitucnda  agitur. 

(18)  Veibum  suum  ,  ab  aliquo  prolatum  ,  icfcrtur  ad  res  pro- 
fcrentis. 

(19)  /.  1.  §.   17.  supr,  h,  t. 

(20)  Demus,  baec  verba  a  testatore  non  fuissc  prolata  ,  nura  jus- 
sus  bercditatem  altcri  rcslitucrc  post  mortcm  suara  ,  post  susceptos 
JiI)cro3  eam  cogetur  restitucrc  ?  Minime  :  cur  ila  ?  yide /.  102,  supr. 
de  cotiJ.   et  denionslr. 

(21)  A'iJc  /.    148.  infr.  de  verb.  signif, 

(22)  Mutclur  spccies  facti ,  dcraus  ,  patri  et  ejus  liberis  jus  cm- 
pliytcuscos  ,  et  fundi  coutractu  adquisitum ,  uum  ad  naturalcs  j>or- 
rig(;tur  ?  vid.  hic  Bart. 

(23)  Naturaies  liberi  el^ciunt,  ut  fideicommissi  condilio  dcficiat: 
ct  sic  (ilius  naturalis  cxcludit  substitutum.  Bavt.  Multo  magis  ^lcgi- 
timus  ,  /.  3o,  C.  de  Jidcicomm.  etiam  si  pUircs  non  sint  nati  ,  scd 
«nus  ,  /.  148.  infr.  de  verb.  signif.  non  idcm  in  .idoptivo  ,  /.  5i. 
in  fm.  supr.  de  lcgat.  a.  ct  spurio.  Nofcll.  89.  cap.  ult.  Auth.  ex 
coinptexu.  C.  de  iiicest,  Porro  hujus  legis  sontonliaiu  rcstringit  Ri- 
pa  oclo  modis.  adde  /.  generaliler,  G.  $.  cuin  (Uilem.  C.  de  inst, 
el  subitit.  addc  Dueu^^iuuiu  rcguU  I'Mii  natuiales,  3J:2. 


LIBER   TRIGESIMUSSEXTUS. 


59 


beros  attlnet  ,  voluntatis  quaestio  videbitur  esse  ,  de  quali- 
bus  liberis  testator  senserit :  sed  hoc  ex  dignitale ,  et  [ex] 
voluntate  et  ex  conditione  ejus  qui  fideicommisit  ,  acci' 
piendum  erit. 

§.  5.  Ex  facto  tractalum  memini  :  rogaverat  qusedam 
niulier  filium  suum  ,  iit  si  sine  liheris  decessisset  ,  resti- 
tueret  hereditatem  frairi  sjio  :  is  postea  deportatus  ,  in 
insula  liberos  susceperat  :  Quaerebatur  igitur  ,  an  fidei- 
commissi  conditio  defecisset?  Nos  igitur  hoc  dicemus:con- 
ceptos  quidem  anle  deportationem  ,  licet  postea  edantur  , 
eflicere  ut  conditio  deficiat  :  post  deportationem  (1)  vero 
susceptos  (2)  ,  quasi  ab  alio  ,  non  prodesse  (3)  :  maxi- 
me  cum  etiam  bona  cum  sua  quodammodo  causa  fisco 
sint  vindicanda. 

§.  6.  Si  quis  (4)  rogatus  fuerit  filiis  suis  ,  vel  cui  ex 
his  voluerit ,  restituere  hereditatem;  Papinianus  hb.  viii. 
Hesponsorum  etiam  deportato  (5)  ei  tribuit  ehgendi  fa- 
cuhatem  ,  cui  (6)  hber  factus  fideicommissum  restitui 
velit.  'f'  Sed  si  servus  poenae  fiierit  constitutus  ,  nuUo  an- 
te  concepto  fiUo  jam  paxere  conditioni  non  poterit  :  de- 
cessisseque  sine  hberis  videtur.  sed  cum  decedit  ,  electio- 
nem  illam  ,  quam  Papinianus  deportato  dedit  ,  huic  dari 
non  oportet. 

5.  7«  Si  quis  autem  susceperit  quidem  fihum  ,  verum 
vivus  amiserit  (7)  :  videbitur  sine  hberis  decessisse.  -p 
Sed  si  naufragio  vel  ruina  ,  vel  adgressu ,  vel  quo  alio  (8) 
modo  simul  cum  patre  perierit  :  an  conditio  defece- 
rit,  videamus?  Et  magis  non  defecisse  arbilror,  quia  non 
est  verum  ,  fihum  ejus  supervixisse  (9).  Aut  igitur  fihus 
«upervixit  patri  ,  et  extinxit  condilionem  fideicommissi  ; 
aut  non  supervixit  ,  et  extitit  conditio  :  cum  autem  quis 
ante,  et  quis  postea  decesserit,  non  apparet;  extitisse  con- 
ditionem  fideicommissi  magis  dicenduui  est. 

§.  8.  Si  quis  ita  fideicommissum  rehquerit,  Fidci  tucc, 
Jili ,  committo ,  ut  si  alieno  herede  moriaris ,  restituas  Se- 
io  hereditatem  :  videri  eum  de  hberis  (10)  sensisse  D. 
Pius  rescripsit  :  et  ideo  ,  cum  quidam  sine  hberis  decede- 


ret ,  avunculum  ab  intestato  bonorum  possessorem  habans, 
extitisse  conditionem  fideicommissi  rescripsit. 

1.   Ve  fructibus.  3.  De  praslegato. 

18.  Idem  hb.    i5.  ad  Sabinum. 

1N  (ii)  fideicommissaria  heredilatis  restitutione  conslat 
non  venire  fructus  (12)  ,  nisi  ex  mora  (i3)  facla  est, 
aut  cum  quis  specialiter  (i^)  fuerit  rogatus  et  fruclus  re- 
Stituere. 

§.  1.  Plane  fructus  (i5)  in  quariam  (16)  imputantur  , 
ut  est  [et]  rescriptum. 

§.  2.  Quoliens  quis  rogatur  hereditatem  restituere  ,  id 
videtur  rogatus  reddere  ,  quod  fiiit  heredilatis  :  fructus 
aulem  non  hereditati  (17)1  sed  ipsis  rebus  accepto  ferunlur. 

§.  3.  Si  legatum  sit  heredi  rehctum  ,  et  rogatus  sit 
portionem  hereditaiis  restituere  :  id  solum  non  (18)  debe- 
re  eum  restituere  (19),  quod  a  coherede  accepit.  caeterum 
quod  a  semetipso  ei  rehctum  est  ,  in  fideicommissam  ca- 
dit.  et  id  Divus  Marcus  decrevit. 

De  rogato  dare  filio  suo.  i .  Ds  rogato  hereditatem  par- 
iiii.2.  De  sumptu  in  distrahendis  consert^andisfe  rebusfacio. 

19.  Paulus  hb.  3.  ad  Sabinum. 

UBi  pure  fideicommissum  dalum  est ,  si  adjectum  sit  , 
Rogo  des  filio  (20)  tuo  ,  faciasque  ut  ad  eum  per- 
fefuat  :  Rescriptum  est  ,  videri  in  id  (21)  tempus  dari  j 
quo  capere  polest  ,  id  est ,  sui  juris  fiat  (22). 

§.  1.  Te  rogo  ,  Luci  Titi  .,  heredilatem  mearti  cum 
Attio  partiaris  (23)  ;  ex  Senatusconsuko  Trebelhauo  in 
eum  ,  cui  restituta  est  heredilas  ,  actiones  competere  Ari- 
slo  ait  :  quia  pro  hoc  accipiendura  sit ,  rogo  hereditatem 
illam  restituas.  nec  verba  spectantur  SenatusconsuUi  (24)5 
sed  sententia  quibuscunque  verbis  :  dum  lestator  seaserit , 
ut  hereditas  sua  restituatur. 


(i)  Quid ,  si  post  bannimentum  et  exilium  patris?  Bart.  piitat 
ita  natos  efficere  ,  ut  deticiat  conditio  fideicommissi  :  ut  ita  praefe- 
rantur  substituto. 

(2)  Id  est  ,  conceptos.  vide  Cujac.   i3.  observ.  25. 

(3)  Sunt  tamen  legitimi  :  quia  jnatriraonium  durat  .  l,  1.  C, 
de  repudiis.  non  tamen  nascuntur  in  potestatc  patris.  nam  per  de- 
portationem  pater  amittit  ea  ,  quae  sunt  Juris  Civilis  ,  ideoque  et 
patriam  potestatem  ,  /.  17.  infin.  infr.  de  poenis.  atque  ita  casus 
est ,  in  quo  quis  est  legitimus  filius ,  rion  taraen  in  potcstate. 

(4)  V.  Cuj.  in  huuc  ^.  3.  obs.  10.  Goth.  Adde  Anton.  Merend. 
tontro^.  Ub.  4-  cap.    18.  Ans. 

(5)  Dcportatione  (  secus  est  in  damnationera  ad  metallum  )  non 
perditur  jus  ehgendi  tideicominissum.  Bart. 

(6)  Cui  liberorum  fideicommissum  i'estitui  velit.  Cujac.  3.  obs.  10. 

(7)  Condilio  ,  si  decesserit  sine  liberis  ,  intelhgitur  de  supervi- 
ventibus  ac  superstitibus  rehctis  :  et  ideo  si  hberi  ante  rogatum  , 
Tcl  simul  cum  eo  moriuntur  ,  non  faciunt  conditionera  fideicommissi 
deficere.  Bart. 

(8)  An  bello?  minime.  v.  /.  9.  5-   i-  supr.  de  reb.  dub. 

(9)  /.  23.  Supr.  de  reb.  dub. 

(10)  Conditio  ,  si  sitie  herede  dccesserit ,  intelligitur  de  Hberis. 
Siiie  hcredc  hic  moritur  ,  qui  moritur  sine  liberis. 

(11)  5.  Harm.  8.  5-  76.  Scnsus  est  :  jussus  hereditatem  restituc- 
r«  ,  nulla  mentione  facla  fructuum  ,  fructus  non  restituit.  Cur  ?  v. 
^.  3.  Infr.  h.  t.  Casus  duos  excipe  ,  de  quibus  hic  in  vcrs.  nisi. 
adde  et  nisi  dixero  :  quidquid  ad  te  pervenerit  ,  vel  quantacunque 
pecunia  ad  te  pervenerit  ,  reslituito  ,  /.  3?..  /.  33.  infr.  h.  t.  vel 
peeulium  equitiumue  restituilo  ;  his  enim  casibus  heres  fructus  etiara 
r6«titiiece  cogitur.  /.  3.  supr.  de  imtructo.  et  priorc  qHitlcm  casu 
propter  rerba  geminata.  Bart.  Secundo  ,  propter  nomen  collectivum. 
Alberie.  hcct  tameii  fructus  rcgulariter  Vieres  non  restituat  ,  eos  ta- 
»ieu  ia  quartam  suani  impulit.   J.    i.  Inf  \  h.  t. 


(12)  Immaturos  ;  secus  iii  maturis.  /.  9.  supr.    ad    leg.   Falcid. 

(i3)  /.  23.  Supr.  de  leg.  i.  et  sic  actio  ex  testauiento  secuiidunx 
naturam  actionis  bonae  fidei ,  nou  strictijuris  regitur  :  quia  fructus 
non  veniunt  hic  rcstituendi  a  die  litis  contestatse  ,  scd  a  die  morae. 
Et  sic  haec  actio  C  quantum  ad  fructus  ^  usuras  et  interesse  )  scr- 
vat  naturam  actionis  bonte  fidei.  Ripens. 

(i4)  /.  63.  5.  4.  infr.  h.  t. 

(i5)  Eo  prassertim  casu  ,  ubi  mora  est  commissa.  l.  58.  J.  5. 
infr.  eod.  l.  73.  supr.  ad  leg.  Falcid. 

"(16)  Trebellianicam  scil.  an  et  in  Falcidiam  ?  Minime  ,  /.  3o. 
supr.  ad  leg.  Falcid.  Cur  ?  vidc  /.91.  supr.  ad  lcg.  Falcid.  vid. 
Bartol.  An  et  in  quartam  jore  naturae  dcbitam  ?  Minimc.  vid.  /. 
scimus.   36.  in  princ.  vers.  rcpletionem.   C.   dc    iw^Jfic.   testament. 

(17)  Vidc  /.  23.  supr.  de  leg.   i.  1.  83.  supr.  de  leg.  3. 

(18)  Imo  quod  fideicommisso  gravatus  .iccipit  a  cohercde ,  cogitiu' 
id  restituere.  /.  24.  C.  familice.  Dic  cogi ,  si  supra  quartam  Tre- 
beUianicam  habeat  ,  d.  l.  24.  secus  si  minus  ,  ut  hic.  Idem  est  iu 
lege  Falcidia.  /.   22.  /.  91.  supr.  ad  lcg-  Falcid. 

(19)  Pra;!iigata  non  caduQt  ia  fiJeicoJumissum  hereditatis  ,  nisi 
proportione  gravati ,  quia  prselegata  uon  vciiiunt  appellatioae  here- 
ditatis.  Ripens. 

(20)  /.   75.  5.    1.  infv.  h.  t. 

(21)  Fidcicommissuia  a  patre  rclictum  valet  ,  ct  intcUigitur  de- 
latura  in  tempus  ,  quo  filius  sui  juris  erit.  /.  5o.  infr.  h.  t. 

(22)  Et  sic  prrecise  pater  non  cogitur  a  filio.  Imo  cogitur.  /.  16, 
5.    II.   §.    12.  supr.  e.od. 

(23)  Ex  sententia  SC.  ,  transeunt  acliones  etiam  ja  eum  ,  cura 
quo  beres  jussus  est  hereditatem  partiri. 

(24)  FiJeicommissi.  Ant.  Fab.  4-  <^o''/-  ^.  ita  hunc  locum  cmen- 
dal.  Putat  autem  errorcm  natum  essc  vitio  notarii ,  aut  c.x.scri|)tQ- 
ris ,  qui  ex  F.  C.  fccit  SG.  ^vo  futeicommissi. 


6o  D    I     G    E    S 

5.   2.   Qui  in  distrahencHs    conservandisve  rebus  lieredi- 
taiiis  sumptus  factus  (sl ,  imputari  hcredi  (i)  dcbet  (2). 
]Je  relicto  cul  lempus  lileroruin. 
20.   Ulpianus  lib.    19.  ad  Sabiiuim. 

Srd  et  si  ad  tempus  liberorum  fuerit  legatum  relictum, 
ct  is  uxore    pra^guante     (3)    decesserit  :    ad    heredem 
iuuni  tiansferal  legatum. 

Ds  quariic  reteniione  per  errorcm  omissa. 

21.  PoMPONius  lib.    22.   ad  Sabinum. 

HEres,  cura  debucrat  cjuarlam  retinere  (4),  (otam  he- 
reditateni'  reslilult  ,  nec  cavil  (5)  sibi  slipulatione 
YJi-oppsita  ,  similem  eum  esse  Aristo  ait  iliis  ,  qui  reten- 
ticnes  ,  cpias  solas  habent  ,  omitlunt :  sed  posse  (6)  eum 
reium  hereditariarum  possessionem  vel  repetere  (7)  ,  vel 
liaucisci  (8)  ,  et  adversus  agentem  (9)  doH  mali  exceptio- 
ue  uli  posseeum,el  debitoribus  denunciare,  ne  solverelur. 

De  jusso  restiluere  JiUofam.  post  mortem  patris.  1.  De 
servis  quibus  libertas  et  fidcicommissum  relictum  est.  2. 
De  fructibus  ante  resiifuiionem  perccptis.  3.  De  rermn 
periiulo.  De  culpa  heredis.  De  sumptu  in  res  hereditarias 
facto.  4-  De  dote.  5.  Si  (juis  hereditatem  non  quasi  he- 
res  restiiuere  rogeiur. 

22.  LxpiANus  lib.   5.  Disputalionum. 

MUIier  ,  quaj  duobus  filiis  in  potestate  patris  reh*ctis 
alii  uiipserat ,  posteriorem  maritum  heredem  insti- 
luit ,  eiimquc  rogavit  ,  hberis  suis  ,  post  raortem  palris 
eorum  ,  hcreditalem  suam  rcstituere  ,  vel  ei  ,  qui  eorum 
superesset ;  eisdem  emancipalis  a  patie  suo  vitricus  resli- 
luitse  heredilatem  dicebatur  ;  mox  aller  ex  filiis  vivo  pa- 
Ire  decessisse .  Quffrebalur ,  an  is  ,  qui  supererat  ex  filiis, 
parlem  fratri  suo  resliluiam  petere  possit  ,  quasi  prama- 
lure  dalam  ?  Scsevola  Divum  Marcum  in  auditorio  (10) 
de  hxijusmodi  specie  judicasse  refert;  Brasidas  quidam  La- 
cedosnioniiis  ,  vir  Prffitorius  ,  cum  fihis  suis  ab  uxore  di- 
voitio  separata  ,  si  ,  morte  (11)  patris  ,  sui  juris  fuissent 
efiecli  ,  fideicommissum  relicluui  esset  •,  eos  emancipave- 
ral  (12)  ^  post  emancipaiioncm  fideiconiraissum  petebant  : 
decrevisse  igitur  Divum  Marcum  referl  ,  fideicommissum 
eis  proestandum  (i3)  ,  iulcllecta  matris  volunlate  ;  qua)  ^ 
(juia  non  crediderat  (i4)  patrem    eos  emancipaturum ,  dis- 


T     O     R    U     M 

tulerat  in  mortem  ejus  fideicommissnm  ,  non  dilalura  id 
in  mortalitatem  ,  si  eum  emaucipaturum  sperassel.  secun- 
duui  haec  dicebam  ,  et  in  proposila  qucestione  decrelum 
Divi  Marci  esse  trahendum  ;  et  recte  fideicoujmissum  ulris- 
que  solutum. 

§.  1.  Non  est  dubitatum,  cogi  (i5)  posse  heredem  in- 
stilutum  adire  et  restituere  Iiereditatem  seivis  ,  sive  dire- 
cla  ,  sive  fideicommissarja  hberias  eis  data  fuisset  :  cum 
aspernari  hercs  non  deberet  personam  c^genlis.  habet  enim 
hic  quoc|ue  adilum:  ut  c{ui  nondum  petere  fideicommissa- 
riam  liberialem  possit ,  nec  directam  sibi  viudicare  (16), 
propter  spem  tamen  libei  tatis  et  hereditatis  ,  aditum  aci 
Praetorem  et  per  se  habeat. 

§.  2.  Si  heres  post  multum  lemporis  restiluat  ,  cum 
prassenli  die  fideicommissum  sit  :  deducta  quaria  restituet. 
iruclus  (17)  enim  qui  percepti  sunt,  negligeulia  petentis, 
liOn  judicio  defuncti  peicepli  videntur.  'f-  Alia  causa  est , 
si  sub  conditione  ,  vel  in  diem  rogatus  fuerit  ;  tuuc  enim 
c[uod  percJpitur  ,  summovet  Falcidiam  :  si  tantum  fuerit, 
quantum  quarlam  facit,  et  quartae  (18)  fiuctus.  nam  fru- 
clus  (19)  qui  medio  tempore  percepti  suut  ,  ex  judicio 
testantis  pcrcepti  videntur. 

§.  3.  Sed  enim  si  quis  (20)  rogelur  reslituere  heredi- 
tatem  ,  et  vel  servi  decesserint  ,  vel  ahae  rcs  perierint  : 
placet  non  cogi  eumreddere,  quod  non  habet:  culpae  (21) 
plane  reddere  rationem  \  sed  ejus  quae  dolo  proxima  est. 
et  ita  Neratius  lib.  t.  Responsorum  scribit.  -j-  Sed  [  et  ] 
si  ,  cum  distrahere  deberet ,  non  fecit  ,  htla  culpa  ,  non 
levi  ,  et  rebus  suis  consueta  (22)  negligentia  ;  hujusraodi 
rei  rationem  rcddet.  "Y  Sed  et  si  cedes  ustas  suut  culpa 
ejus  ,  reddel  rationem. 

•J-  Pra^terea  si  qui  partus  exlant  ,  et  partuum  paitus  : 
quia  in  fruclibus  hi  non  habentur.  -|-  Sed  et  ipse  ,  »i 
ciiiem  sumptum  (23)  fecit  in  res  hereditarias  ,  detrahet. 
*j"  Quod  si  sine  facto  ejus,  prolixitate  temporis  a?dcs  usu 
adquisitae  sint  ,  acquissimum  erit  ,  uihil  eum  praestare  , 
cum  culpa  careat. 

§.  4-  Cum  proponeretur  quidam  filiam  suam  heredem 
insliiuisse  et  rogasse  eam  ,  ut  si  sine  lihcris  decessisset  , 
hereditaiem  Titio  restitueret  ,  eaque  dolem  raarito  dedisse 
certa;    quanlitalis  ,   mox  decedeus  sine    hberis  ,    heredeni 


(i)  Imo  ,  hcredi  non  iinpntantnr  sumptus  in  cyplicflndis  tmU- 
tioiiibi;s  f^cti  I.  jc».  supr.  ad  kg.  Falcid.  Solve  ,  Jicrcdi  ,  id  est, 
fitlficomniissario. 

(■2)  /.  22.  5.  3.  tnfn.  infr.  h.  t.  I.  ^8.  supr.  f/<;  lcg.  1.  /.32. 
5-  ^.  supr.  de  usu  ct  usufr.  legal.  l.  5o.  supr.  de  usufr.  et  qucm- 
adm.  addc  /.  72.  supr.  ad  l.  Falcid. 

(3)  V.  /.    18.  itifr.  quatido  dics  Irgat. 

(4)  Ectenlio  datur  quarlac  cx  fidciconimissis ,  Scnatusconsulto  Pc- 
gasiano.  Niim  quod  in  legatis  lcx  Falcidia  ,  idcm  in  fidcicommis- 
sis  Pcgasianiim  subscquitur.  §,  scd  quia.  Iiist.  de  /ideicommiss.  he- 
reditat. 

(5)  Vide  /.    ? .  supr,  si  cui  plus  quam  per  leg. 

(6)  /.  I.  5.  II.  /.  26.  supr.  ad  leg.  Fahid.^l.  77-  5-  2-  *"/""• 
dc  legat.  2. 

(7)  /.  40'  S-  '•  •s"/^'"-  de  cotid.  iiuleb,  Sub.  condirtione  incCfiti. 
Idqiic  Sabirianorum  .'■entcnlia  ;  ut  sit  scnsus  :  Hcrcdiin  ,  (]ui  .soli- 
dam  bcicdilalem  rcstitucrit  pcrpcrain  ,  pos.<cssionem  rejiclcrc  coiidi- 
ctioiie  inccili.  unde  quod  in /.  1.  §.  si  h'gatarius.  supv.  ad  l.  Fal- 
cid.dc  condiclione  indehiti  legitiir,  dc  condictionc  inccrli  intdligen- 
diiui  ,  non  ct  ti.  Igilur  incci  ti  condiclionc  rcpctit  hcres  ,  id  quod 
rcliiicrc  potuit. 

(8)  l']x  .scntcntia  Procull.  Omiisae  namqiic  cautionis  Proculiani  da- 
bant  viiidicationein. 

(9)  Vide  qnse  srripsi  ad  /.  22.  supr.  ad  lcg.  l<alcid. 

(10)  Suhuudi  .,Vt\i,c{\V\s.  l.  18.  $.  I.  supr.  de  minoribus.  adde 
/.  4o.  supr.  dc  lelus  crcditis.  Gotli.  Ad  lianc  icg.    yid.  Cujac. /i/». 


3.  obs.  c.  i5,  et  lib,  i3.  c.  35.  S.  L. 

(11)  TJt  mortc  ,  ita  emancipalione  patcr  pofcstatcm  amittit.Ideo» 
qiic  tidclcommissum  susccptunis  ,  quo  casu  mortc  patris  Gct  sui  ji> 
ris  ,  fidccominissum  accipit ,  quo  casu  a  patie  emaucipabitur. 

(li)  Eiuancipare  filium  ct  illi  mori  ,  quoad  paUiam  potcstatcm  , 
paria  suiit.  /.  44*  *"/-"'•  *^*^  }'"'•  ^°^' 

(i3)  ]{cprae<ciitandum.  vide  Cujac.  3.  obs.  i.t.  a  qua  cmcndalio- 
ne  disccdit  i3.  obs,  35.  rcpraescntarc ,  est  pr.xMuatuiedarc ;  rcprae- 
starc ,  cst  rem  pra;stare.  vidc  /.  6.  supr.  quod  cutii  eo. 

(i4)  Dispositio  testatoris,  legislatoris ,  staluti  ,  coUata  in  unnni 
casum  ,  Viabctur  pro  disposita  et  decisa  in  casu  omisso  ,  cui  (  si  ra- 
sum  piaevidissct  )  tcslator  vel  lcgishilor  provi.^iurus  fiiissot.  /.  f^o. 
iiijiii.  supr.  de  pactis.  /.    102.  supr.  dc  coiui,  et  dirnonstrat, 

(i5)  /.  3i.  /.  52.  in  fui.  infr.  h.  t.  1.  i3.  supr.  de  tutor.  pcl 
cural.  dnl.   l.  S.l.  iiifn.  supr.  dc  her.  inst.  addc  Ami..  ^^-  Ftbic.  n>. 

(i(i)  Vidc  1'aid.  4.  scnt.   i.  $.   iS. 

(17)  Vidc  Socin.  reg.    172. 

(18)  FiKCtus  quarla:  rcstltuendi.  Z.3.  C.  h.  t.  l.  i5.  J.  6  supr. 
ad  li  g.  FiilciU* 

(10)  V.  qu£e  scripsi  ad  /.  5i.  iiifr.  da  reg.  jur. 

C'o)  \.  Charond.  \'erisimil.  lib.  a.  cap.  3.  Ans.  Addo  McxiOcI>. 
df  iiibilr.  jud.  lib.   2.  cas.  49-  S.  L. 

(21)  IIcics  teuctur  de  dolo  ct  lata  culpa  dolo  proxiraa. 

(2;>)  Coiisueta  in  suis  rcbus  ncgligeiitia  ,  iu  alieiui  icbus  adhibi- 
i»  ,  piinitur.  /.  24.  5.  5.  iii  fn.  supr.  soluta. 

(■i3)  /.    19.  infn,  supr.  h.  t. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS 


6i 


inslituisse  maritum  suum;  et  quanreretur,  an  dos  (i)  de- 
Irahi  possit :  dixi ,  non  posse  dici  in  eversioneni  fideiconi- 
niissijactum^  qiiod  et  muUeris  pudicitiie^  et  patris  voto  (i) 
coTiBruebat.  Quare  dicendum  est  ,  dotem  decedere ,  ac  si  , 
quod  superfuit,  rogata  esset  reslituere.  Quod  si  tantos  fru- 
ctus  ex  heredilate  mulier  percepit  ,  ut  inde  potnerit  (3) 
doti  satisfieri  :  dicendum  est  ,  potius  (4)  fructibus  hoc 
expensum  ferendum  (5)  ,   quani  fideicommisso. 

§.  5.  Ut  Trebelliano  locus  (6)  essct  ^  non  sufFicit  de 
hei-editate  rogatum  esse  :  sed  quasi  (7)  heredem  rogari 
oportet.  Denique  si  cui  portio  hereditatis  fuerit  legata  (le- 
gari  (8)  enim  posse  eliam  portionem  hereditatis  ,  placet 
nobis  )  ,  rogatusque  (9)  fuerit  hanc  partem  restituere  , 
dubio  procul  non  fitt  restitulio  ex  Senatusconsulto :  ideo- 
que  nec  (10)  quarta  retinetur. 

De  hereditate  restituenda  a  coheredibus, 
23.  JuLiAwus  lib.   39.   Digestorum. 

QUoliens  palerfaniilias  unum  vel  duos  heredes  cohere- 
dibus  suis  reslituere  herediiatem  jubet  ,  intelhgitur 
easdem  partes  in  fideicommissis  facere  ,  quas  (11)  in 
hereditate  distribuenda  fecerit.  Sed  si  jubeanlur  hi ,  qui- 
bus  fideicornmissum  datur ,  pecuniam  numerare,  atque  ita 
fideicommissa  recipere  :  cx  quantilate  pecunias,  quam  da- 
re  jubentur  ,  volunlas  colligenda  est  patrisfamilias.  Nam 
si  ex  disparibus  partibus  heredes  scripli  aequas  (12)  partes 
dare  jubentur  :  propius  est  ,  ut  viriles  recipere  debeant. 
si  vero  summa  pecunige  dandae  congruit  portionjbuSj  he- 
reditarias  porliones  accipere  debebunt. 

24.   PAPijiiAKUS  lib.  i5.   QuPRStionum. 

NOnnunquara  au;em  ex  voluutate  (i3)  varie  rescriptum 
et  judicatum  est  :  videlicet  si  non  sub  appelhitione 
licrcdum ,  sed  propriis  (i4)  nominibus  expressis  fideicom- 
missum  rehnquatur. 

De  rogato  restituere  filio  testatoris  ,  aut  si  prius  quid 
ei  acciderit  ,  juatri  ejus.  i .  De  fideicommisso  relicto  he- 
redi  a  domino  ejus.  2.  De  codicillis  post  mortem  heredis 
aperieiidis. 

25.  JuLiANUs  hb.  39.   Digestorura. 

QUidam  in  tcstamenio  scripserat  :  A  te  ^  heres  ,  peto  , 
fideique  luie    committo  ,    ut   quidquid    ex  hereditate 
mea  ad  te  penenerit  ,  filio    meo  prima  quaqua  die  , 
aut  (i5)  si  prius  (16)  cjuid  ci  acciderit  ,  matri  ejus  des  , 
reddas.  Qua-iitur,  cum  antequam  adealur  hereditas ,  puer 
decesaerit  :  an  fideicommissum  matri  debeatur  ?  Respondi, 


si  puer  ,  antcquam  dies  fideicomraissl  cedat  ,  decessisset  , 
fideicomraissum  translatum  esse  ad  matrem  :  postea  autem 
quam  dies  fideicommissi  cedit  (17)  ,  si  deccsserit  ,  ad  he- 
redem  pueri  fideicommissum  pertinere.  Sed  an  ea  volun- 
las  fuit  patrisfaniilias  ,  ut  si  ante  restitutum  fideicommis- 
sum  puer  decessisset  ,  matri  potius  quam  heredibus  prse- 
staretm-  :  Pra-tor  sestimabil  ex  persona  (18)  matris  ,  et  ex 
persona  heredis  pueri.  Marcellus  :  Sed  teslatoris  voluntati 
congruum  est  ,  quandocunque  puer  decesserit ,  si\e  ante- 
quam  dies  fideicommissi  cedil  ,  sive  posiea  ,  ad  matrem 
iransferri  fideicomraissum  ,  si  non  jam  puer  hoc  accene- 
rit  ,  eoque  jure  utimur. 

5.  1.  Si  servo  herede  scripto  ,  dominus  rogalus  est  ei- 
dem  (19)  servo  reslituere  liereditatem  ,  cum  hber  esset  : 
ulile  (20}  fideicommissum  est. 

5.  2.  Si  quis  fihum  suum  ex  asse  heredem  instiluit  , 
et  codiciUis,  quos  post  mortem  fihi  aperiri  jussit  ,  fid-ii 
ejus  commisit,  ut  si  sine  liberis  decesseril  ,  heredifateni 
suam  sorori  suce  restitucrct  /  et  filius  ,  cum  sciret  ,  quoJ 
in  codicillis  scriplum  esset,  Stichum  servum  hereditarium 
testamento  suo  liberum  (21)  esscjussit:  heredes  fihi  pre- 
tium  ejus  servi  sorori  defuncti  pra;stare  debent  ,  hberta- 
te  (22)  favoie  sui  servata.  hoc  amphus  ,  etsi  (23)  igno- 
rasset  fllius  codicillos  a  patre  factos  ,  nihilo  minus  here- 
des  ejus  pretium  praestare  debebunt,  ne  factum  cujusquam 
ahei'i  damnum   adferat. 

§.  3.  Sed  et  si  servus  iste  a  Sempronio  heres  institu- 
tus  sit  ,  eamque  hereditatem  ,  posleaquam  ex  testamento 
fratris  ad  liberlalem  pervenerat 


lierit  :  heredilatis 


quo- 


que  sestimationem  heredes  frarris  sorori  ejus  prsestare  de- 
bent  :  quia  ,  si  manumissus  non  esset  ,  jussu  mulieris  ad- 
ire  eam  potuisset.  si  vero  vivente  filio  Sempronius  deces- 
serit  ,  hereditas  in  causa  fideicommissi  non  dcduceretur  : 
quippe  ab  ipso  filio  adire  jussus  hereditatem ,  ei  adquireret, 
De  civitatibus  et  niunicipibus . 
26.  Paulus  [  lil).  singul.   de  Senatusconsuhis  ],. 

OMnibus  civilatibus  (2^)  quae  sub  (^5)  imperio  popuJi 
Romani  sunt ,  restitui  debere  et  posse  hereditatem  fi-- 
deicoramissara ,  Apronianum  (26)  Senatusconsultum  jubet. 
Sed  et  actiones  in  eas  pLicuit  ex  TrebeUiano  transferri. 
Sed  (27)  municipes  ad  eas  admittunlur. 

1.  De  eo  quod  servus  hereditarius  acqidsivit.  2..  Quid 
rcstituendum  ub  eo  qui  coactus  adiit.  3.  De  suo  herede^ 
4-  De  Jideicominisso  relicto  iii  tabulis  pupiUaribus.  6.  De 


(I)  Nov.  39.  cap.  X. 

(?)     Kt  olBcio.  vklc  l.   19.  supr.  Je  ritu. 

(3)  yll.  possit. 

(4)  Hinc  colligitiir ,  Patrcm  non  teneri  dotari  filiam  ,  quoties 
ea  liaLct  unde  dotari  possit.  vide  l.   19.  supr.  de  ritu. 

(5)  Hoc  abiogatura.  /.6.   C.  h.  t. 
(G)     M.   .it. 

(7)  Addc  /.  92.  Supr.  ad  leg.  Falcid. 

(8)  Portio  hcreditalis  leg.nri  potest. 

(9)  Potcst  tnira  rogari.  /.  i.  §.  9.  supr.  h.  t.  ^.  11,  Iiist.  dc 
Jtcttic.  haicd.  ct  tit.  de  siiigulis  rehus  per  fideic.  in  princ. 

(10)  /.  1.  5.  ,7.  ,„  fn.  l.  i8.  supr.  h.  t.  L  63.  ^.  11.  Infr. 
eod.  l.  47-  supr.  ad  leg.  Falcid.  Goth.  Atque  ita  non  hahct  locum 
Trcbelliauica  in  .singulis  rcb.  pcr  fideicomraiss.  rclict.  l.  i.  ^.  4« 
mpr.   h.  t.  et  tot.  tit.  Instit.  de  Jidcieommiss.  hcrcd.   Pcrcgrin.  «fe 

fideicominiss.  art.  1.   num.    1.   Ans. 

(II)  licpelitae  in  fidcicommisso  portiones  vldcntnr  ,  quse  in  in- 
jtilutionc  fuenint  appositte,  nisi  ex  onere  apposito,veI  propriorum  no- 
ffiinum  adjcctionc  inducalur  aluid.  /.  78.  5.  4.  infr.  h.  t,- 

(la)  /.   7.   injin.  supr.  de  reb.  diib. 
(i3)  Id  cst  ,  cx  praesuraptionc  voluntatis, 
(i4;  l'  54.  infm.  supr.  de  tcgat,  t. 


(i5)  r.  3.    supr.  de  adimcnd. 

(16)  Quam  restituas  scilicet  non  priusquam  ccsscrit  dics  fidccom- 
missi  ;  vox  enira  jjvius  ,  hic  ambigua  cst. 

(17)  ^l.  ccssit. 

(18)  Vide  quse  scripsi  ad  /.   12.  J.  ^-  supr.  de  usu. 

(19)  /.    16.  §.   10.  supr.  h.  t. 

(20)  Valet  fidcicommissum  per  quod  cogitur  doniinus  rcstit^KV» 
servo  instituto.  Bart. 

(21)  Scrvo  restitutioni  obnoxio  libcrtas  dari  potest  :  is  taincn 
qui  'ali  servo  libcrtatGm  confcit,  ejus  aestiraationcm  praestarc  cogitur,- 

(22)  Libertas  fideicommissario  servo  data  valet  ,  ut  hic.  t.  70. 
5.  1.  infr.  h.  t.  servo  legato  data  non  valet,  vide  quae  scripsi  att 
/.    II.   Infr.   de  manumiss. 

(23)  /.  91.  5.  2.  infr.  de  i>erh.  oblig.  vid.  /.  63.  supr.  delcg.  ». 

(24)  /.  111!  supr.  tle  lcg,  I.  addc  /.  26.  supr.  de  negotiis.  Vlp. 
24'  §■  28.  et  collcgiis  licitis.  vide  /.  8.  C.  de  hered.  inst. 

(25)  Hinc  colligere  possis ,  Ad  exteras  civitates  non  transmitti  ji» 
fidcicommissi. 

(26)  Apronianum  SciMlusconsiiltum  factum  est  temporibus  Diri 
Marci.  adde  Ulp.    12.  §.  5.  infiu 

(27)  JI.  scd.  «U 


63 


DIGESTORUM 


honorum  possessionc  contra  tahulas.  7.  De  acdonibus  in- 
tentandis  vel  suscipiendis.  8.  Si  quis  rogei  suam  heredi- 
taiem  ,  9.  V^el  aliam  ,  lo.  Vel  suam  et  aliam  restitui. 
u.  Si  heres  quid  retineat  ^  vel  debitor  defuncti  fuerit. 
Dc  judicio  famil.  ercisc  inler  heredem  et  Jideicommissa- 
rium.  12.  De  fideicommisso  relicto ^filio  ,  qui  potest  pete- 
re  bonorum  possess.  contra  talulas.  x3.  De  patrono.  i^. 
De  rcbus  pra;cipicndis.  i5.  De  legato  sub  conditione  ,  Si 
lieres  non  erit.  16.  De  semisse  pure  ,  et  altero  semisse  , 
cum  hcres  morietur  ,  restituendo  ,  et  de  legatis.  17.  De 
rogato  servos  suos  manumiitere  ,  ei  eisdem  hereditatem  re- 
ftituere. 

27.   JtJLiANUS  lib.  4o-  Digestorum. 

ITatamen,  ut  ii  (1),  quibus  restituetur  hereditas,  acto- 
rem  eligant ,  et  ad  agendura ,  et  ad  excipiendas  actiones. 

^^.  1 .  Si  servum  heredilarium  heres  ,  qui  coactus  ad- 
ierlt  ,  jussisset  adire  hereditalem  ab  alio  eidem  servo  reli- 
ctam ,  et  tunc  heredilatem  ,  quam  suspeclam  sibi  esse  di- 
xerat ,  restituerit  :  an  etiam  eam  hereditatem  ,  quae  per 
servum  adquisita  esset  ,  restituere  deberet ,  quaesitum  est  ? 
Dixi  ,  non  magis  hauc  hereditatem  in  restitutionem  veni- 
i-e  ,  quam  quod  servus  hereditarius  post  aditam  heredita- 
teni  slipulalus  fuisset  et  per  iraditionom  accepisset  5  aut 
fruclus  ,  qui  ex  rebus  hereditariis  percepti  fuissent  :  uli- 
que  si  nulhi  mora  (aj  fideicommisso  facta  fuisset  .  sed 
ii  (3)  quid  ante  (4)  aditam  hereditatem  servus  stipula- 
tus  fuisset  aut  per  traditionem  accepisset  ,  id  restitui  de- 
hebit  ,  sicut  fructus  (5)  ante  aditam  hereditatem  in  re- 
stitutionem  venient. 

§.  2.  Qui  suspeotam  sibi  hereditatem  dicit,  nulJum  (6) 
commodum  ex  testamenlo  cousequetur  ,  quod  habilurus 
iion  esset,  si  heres  iustitutus  non  fuisset,  aut  non  adiisset. 
et  ideo  si  pupillo  substitulus  fuerit ,  ilaque  ,  Quisquis  mi- 
hi  heres  erit  ,  idem  Jilio  meo  heres  esto  :  hereditatem  , 
quse  ex  substitutione  (7)  ad  eum  pervenerit  ,  restituere 
cogendus  erit.  si  vero  detracto  hoc  articulo  ,  Quisquis 
mihi  heres  erit  ,  substitulus  ita  fuerit  ,  Titius  filio  meo 
Jieres  esto  :  tum  si  sohis  patri  heres  extiterit  ,  nihdomi- 
nus  cogendus  erit  hereditatem  pupilli  restituere  :  si  vero 
coheredem  Iiabuerit  ,  retinebit  (8)  pupilli  hereditatem  ; 
quia  poluit  coherede  adeunte  ,  quamvis  ipse  patris  omi- 
sisset  heredilatem  ,  ex  substilutione  adire. 

§.  3.  Si  pater  (9;  fdium  ,  quem  in  potestate  habebat, 
heredem  scripserit ,  et  ab  eo  petierit ,  ut  hereditatem  Sem- 
pronio  restitueret ,  isque  suspectam  sibi  esse  dicet :  poterit 
ex  Trebelliano  Senatusconsulto  hereditas  restitui.  quare  etsi 
non  immiscuerit  se  heredilati,  nihilominus  actiones  (10)  , 


quas  ei ,  et  in  eum  competebant ,  ad    Sempronium  tranj- 
ferentur. 

§.  4-  A  patre  heres  scriptus  ,  et  exheredato  filio  sub- 
stitutus  ,  si  rogatus  fuerit  hereditatem  ,  quae  ad  eum  ex 
sabstitalione  pervenerit  ,  Titio  restituere  :  cogendus  non 
est  vivo  pupillo  patris  hereditatem  adire  :  primum  , 
quia  sub  conditione  (i  i)fideicommissum  datum  est;  dein- 
de,  quia  (12)  non  probe  de  hereditate  viventis  pueri  aget. 
mortuo  autem  pupillo  ,  compelli  (i3)  debet  hereditatetn 
patris  adire. 

§.  5.  Quod  si  duo  heredes  a  patre  instituti  fuerint,  et 
utriusque  fidei  commissum  sit  ,  ut  exheredati  fihi  heredi- 
tatem  restituerent  :  satis  erit  ,  vel  unum  cogi  adire.  hoc 
enim  facto  etiam  is  ,  qui  patris  hereditatem  non  adit ,  filii 
hereditatem  adire  et  restituere  cogetur. 

§.  6.  Quotiens  (i4)  filJus  emancipatus  bonorum  posses- 
sionem  contra  tabmas  accipit  ,  nuUa  ratio  est  compellen- 
di  heredis  ad  restituendam  hereditatem  :  et  sicut  neque  le- 
gata  ,  neque  fideicommissa  ca^tera  praestare  cogitur  ,  ita  nc 
ad  restitutionem  quidem  hereditatis  compelh  debel.  Mar- 
cellus  :  Plane  (i5)  non  est  compellendus  adire  ,  si  (16) 
jam  filius  bonorum  accepit  possessionem  :  ne  intercedat  fi- 
deicommissum  ,  raortuo  herede  instituto  ,  et  omissa  a  filto 
bonorum  possessione. 

§.  7.  Qui  ex  Trebelliano  Senatusconsulto  hereditatem 
restituit  ,  sive  petat  a  debitoribus  hereditariis  ,  sive  ab 
eo  (17)  petatur  :  exceptione  restitutae  hereditatis  adjuvari 
vel  summoveri  potest ,  actiones  (18)  autem  fideicommissa- 
rio  compelunt  :  quas  habuit  heres  eo  tempore  ,  quo  fi- 
deicommissum  restituebat.  Marcellus  :  Sed  eas  quoqtte 
acliones  ,  fjuae  sub  conditione  erant ,  et  quarum  dies  eo 
lempore  non  cesserat  ,  fideicommissario  competere  placet. 
Sed  antequam  (19)  restitueretur  hereditas  ,  exceptione  ah- 
qua  heres  adjuvandus  non  est :  cum  hoc  minus  ex  causa 
fideicommissi  restitulurus  sit. 

§.S.  TrebelHanum  Senatusconsuhum  locura  habet,  quo- 
tieus  quis  suam  hereditatem  ,  vel  lotam  (20)  ,  vel  pro 
parte  (21)  fidei  heredis  commiiiit. 

§.  9.  Quare  si  Maevius  te  heredem  instiluerit  et  ro- 
gaverit  (22)  ,  ut  hereditatem  Titii  restituas  ,  tuque  here- 
•  ditatem  Maevii  adieris  :  perinde  a  te  fideicouimissum  peie- 
tur  ,  ac  si  fundum  ,  qui  tibi  a  Titio  legatus  esset  ,  resti- 
tuere  rogatus  fuisses.  ideoque  [  et  ]  si  suspectam  MaeYii 
hcreditatem  dixeris  ,  cogi  le  non  oportet  eam  adire. 

§.  10.  Quod  si  Maevius  te  rogaverit  ,  et  suam  heredila- 
tem  et  Tilianam  restituere  ,  tuque  sponte  adieris  lieredita- 
tem  :  uieris  legis  Falcidiaj  commodo  ,  et  partem  quartara 


(i)  Pnta  Sj^ndicis  ,  Z.  i.  /.  6.  supi\  quod  cujuscunque.  alias 
quidara  legunt,  viri. 

(2)  Fiuctus  pcrccpti  negHgctjlia  non  pelentis  ,  non  restituuntur 
eliam  ab  hcrede  coaclo.  Bart, 

(3)  Fructus  ex  rehus  heicditariis  pcrccpti  non  sunt  fidcicom- 
misfsarii ,  scd  percepti  ante  aditam  hcreditatcm.  vide  Mantic.  7.  de 
conject.   10. 

(4)  Quoesit^  jacentc  hereditatc  ,    veniunt  in  restitntionera.  Bnrt. 

(5)  Fructus  antc  aditam  hcreditatcm  perccpti  licreditatcm  augcnt. 

(6)  Qui  adit  coactus  ,  commodum  cx  hcreditate  conscqui  non  de- 
JjGt.  §.  14.  infr.  ]i.  t.  l.  4.  l.  14.  l,  4.  supr.  et  l.  55.  5.  3.  Infr. 
h.  t.  l.  22.  supr.  de  vulg. 

(7)  Quod  quis  babet  ex  substitutione  pupillari  ,  non  vcnit  in  fi- 
dcieoRimissuni  ,  nisi  coactus  adicrit.  jSart-  addc  /.  12.  Supr. 
de  vulg. 

(8)  ijno  non  retinebit.  l.  10.  §.1.  supr.  de  vulg. 

(9)  Ad  hunc  5»  ■*^<^  Joann.  Decher.  /.  i.  dissert.  i4-  num. 
38.  Ans. 

(10)  Sui  hercdis  cxistcntia  fideicommissum  conGrmat  ,  ut  per  re- 
stitutionem  transcanl  actiones.  Barlol.  /.  27.  5-  2.  supr.  deyulg. 


(11)  Qua?  si  filius  ante  pubertatis  annos  vita  decesserit. 

(12)  Viventis  dc  hereditate  uon  probc  agitur. 

(i3)  Propter  fideicommissum  rclictum  in  secundis  tabuli»,  cogittH 
quis  adiro  ex  primis  ,  mortuo  dcnuim  pupillo.  Bartol. 

(i4)  Ad  hunc  5.  vid.  Cujac.   //7».   17.  observat.  3.  S.  L. 

(i5)  Plane  compcllendus  est  adiie.  Petr.  Fab.  apud  Cujac.  3. 
ohserv.  6.  rcprehensus  a  Kohcrto  2.  recept.   i5. 

(iG)  Si  nou  jam  filius.  Petr.  Fab.  ibid.  ut  sit  scnsus  ,  Quemad- 
modum  substilutus  ,  aut  legitimus  hercs  per  hcrcdein  scriptum  co- 
gitur ,  ut  adeat  et  rcstituat  :  ita  praeteritus  ,  si  nou  jain  bouQrMU) 
posscssioncm  conlra  tabulas  accepcrit.  Cujac.  ibid. 

(17)  /.  49.  infv.  h.  t. 

(18)  /.  pen.  y  i.  infr.  dc  fideicommiss.  libert.  Goth.  Aclioms 
taui  civiles  quam  praetoriae.  d.  l.  pcnult.  5-  i-  /•  4°-  l^^fr.  h.  t.  S.  L. 

(19)  Rcincdia  Trcbelliani  Scnatusconsulti  habenl  locmn  poit  re»U- 
tiitionein  :  sccut  aatequam  restituatur  hereditai».  Burt. 

(■20)  /.  3o.  //(/}•.  cod. 

(ii)  /.    18.  in  fn.  supr.  h.  t, 

(ii)  /.    17.  supr.  eod. 


LIBER  TRIGESIMUSSEXTUS. 


I  Maevianje  hereditatis  relineLis  ,  dimidiair:  et  quartam  ex 
fideicommisso  reslilues.  nec  inlererit  ,  eidem  utramque  lie- 
reditatem  ,  an  alii  Msevianam  ,  alii  Titianam  rogatus  fue- 
ris  restituere.  sed  si  suspectam  Msevianam  hereditalem  di- 
xeris  ,  cogeris  eam  adire  ,  et  restitucre  ei  ,  cui  rogatus  fue- 
ris  :  is  autem  ,  cui  Titianam  hereditatem  restituere  roga- 
tus  fueris  ,  non  poterit  le  compellere  ad  adeundum. 
!  §.   11.  Si  ex  Trebelliano  hereditatem  restituit  heres  ,  et 

fructus  prsediorum  relinet  (i)  veL  ipsa  pracdia ,  sive  etiam 
debitor  ejus  ,  qui  testamenlum  fecit ,  fuerit  :  necessarium 
est  ,  actionem  adversus  eum  fldeicommissario  ^dari.  Mar- 
cellus  :  Hoc  idem  necessario  faciendum  est  ,  cum  (2) 
parte  hereditatis  reslitula  familiae  erciscundse  judicium  in- 
ter  eum ,  qui  restituit  hereditatem  et  qui  receperit  ,  ac- 
cipietm-. 

§.  12.  Qui  rogatus  est  emancipato  Jilio  resdluere  here- 
ditatein  ,  cogi  debet  adire  et  resiituere  :  quamvis  (3)  fi- 
lius  contra  (4)  tabulas  bouorura  possessionem  accipere 
possit. 

5.  i3.  Si  patronus  ex  parte  debita  heres  institutus  ,  et 
rogatus  restiiuere  hereditatem  ,  suspectam  sibi  esse  dicat  : 
puto  rectius  facturum  Prsetorem  ,  si  coegerit  eum  adire 
hereditatem  et  i-estituere  :  quamvis  possit  mutata  (5) 
voluntale  eam  partem  hereditatis  retinere. 

5.  i4-  Si  praeceptis  quibusdam  Trebus  heres  rogaius  sit 
restituere  hereditatem  ,  et  coactus  eam  adierit  ,  an  praeci- 
pere  debeat  ?  Respondi  ,  eum  qui  (6)  iussu  Prsetoris  adit 
hereditatem  ,  omni  commodo  prohiberi  debere. 

5-  i5.  Sed  si  eidem  legatum  esset  sub  hac  condilione  , 
si  heres  non  esset  ,  et  suspectam  sibi  liereditalem  dicat  , 
lion  aliter  cogendus  est  adire  ,  quam  ut  legata  ,  quoe  sub 
conditione ,  si  heres  non  esset  ,  d;ila  erant  ,  restituanlur  : 
non  quidem  a  coheredibus  ,  ne  onerentur  :  sed  ab  eo  cui 
restitula  fuerit  hereditas.  nam  sicut  explendae  fidei  gratia 
cogendus  est  adire  hereditatem  :  ita  ob  (7)  idipsum  dam- 
no  adfici  non  debet. 

5.  16.  Heres  ex  asse  erat  instituta  consobrina  mea  ,  et 
ejus  fidei  commissum  ,  ut  partem  dimidiam  hereditatis  sta- 
tim  Publio  Mceuio  resiitueret  ,  alieram  partein  ,  cum  ipsa 
moreretur  ,  eidem  Puhlio  Man>io  :  praeterea  (8)  aha  aliis 
legata  data  [  sunt  ]  ;  Msevius  partem  dimidiam  hereditatis 
slatim  percepit  et  cavit  (9)  ,  quod  amplius  quam  per  le- 
gem  Falcidiam  liceret ,  cepisset  ,  redditum  iri:  sed  et  cae- 
te*i  legata  solida  acceperant   et    similiter  de  restituendo  , 


quod  amplius  percenisseut  ,  caverunt  :  morlna  consobrina 
jnea  Pubhiis  Mcevius  desiderat  sibi  alteram  parlem  here- 
ditatis  cum  fructibus  restitui.  Quaero  itacjue  ,  quanlum  ei 
restituere  debeam  :  ulrum  (10)  quod  supra  quadrantem 
bonorum  penes  consobrinam  meam  remanserat  ,  nec  am- 
plius  quicquam  ;  an  (11)  ,  et  ab  aliis  quibus  legala  solu- 
ta  sunt  ,  repetere  quid  debeam  et  quantum  ?  Item  qu^ro, 
si  quod  ab  his  ex  stipulatione  percepero  ,  et  quod  apud 
consobrinam  meam  supra  quadrantem  remanserat,  non  ef- 
ficiat  partem  dimidiam  hereditalis  :  an  (12)  ex  incremen- 
to  et  fruclibus  ejussummae,  qua;  supra  quadrantem  bono- 
rum  penes  consobrinam  raeam  rcmansit  ,  supplere  ei  d?- 
beam  duntaxal  ,  ne  partem  dimidiam  heredilatis  quanli- 
las  ,  quge  restiluerelur  ,  excedat  ?  an  vero  sicut  Pnblius 
Maevius  desiderat  ,  quidquid  seposito  quadrante  bonorum , 
ejus  qnadrantis  fructibus  perceptum  est  ,  restitui  ei  de- 
bet  (i3)?  Respondi  ,  quod  supra  quadrantem  (i^)  penes 
consobrinam  tuam  remansit  ,  si  adjectis  fructibus  quanti- 
talem  partis  dimidiae  hereditatis  ,  quae  mortis  tempore  fuit , 
non  minuet ,  lotum  Publio  Maevio  restituendum.  Nec  (i5) 
ex  stipulatione  ab  his  ,  quibus  legata  soluta  sunt  ,  repeli 
quidquam  potest.  Si  vero  fructus  (16)  quanlilatem  partis 
dimidiae  exuberant  :  quadranti  tuo  et  fructibus  ejus  acce- 
det.  si  vero  fructus  ejus  parlis  ,  quae  supra  quadrautem 
apud  consobrinara  tuam  remanserat  ,  non  implent  quan- 
titatem  partis  dimidiae  bonorum :  ex  slipulatione  agi  poterit. 

-^  In  summa  (17)  ,  ratio  ita  ponenda  est ,  ut  cum 
omni  modo  quadrantem  excedit  fi-uctus  ,  si  in  tantum  ex- 
creveril ,  ut  quantitatem  partis  dimidiae  bonorum  excedat  : 
etiam  id  quod  excesserit ,  retineas. 

§'  17-  Qni  suos  serVQs  rogatus  est  manuraittere  ,  et 
Jiisdem  hereditatem  restituere  :  detraclo  pretio  servorum  , 
heredilatem  restituere  debebit.  #^ 

De  Jideiconimissopuro  et  condilionali. 
28.   Africanus  lib.  6.  (18)  Quseslionum. 

EX  asse  heres  institutus,  partem  hereditatis  miJii  pure  , 
[  libi  ]  sub  conditione  restituere  rogatus  ,  cum  su- 
spectam  diceret ,  postulante  me  adiit,  et  mihi  totam  (19) 
ex  Senatusconsulto  reslituit  :  qnandoque  (20)  conditio  ex- 
tilerit  ,  an  fructus  partis  suae  (21)  restituere  tibi  debeam  , 
non  immerito  dubitabitur.  Et  plerisque  placet ,  non  esse 
eos  prsestandos  :  quia  (22)  nec  ab  herede  prseslarentur  , 
si  sua  sponte  adisset.  sufEciat    auiem  ,    jus    luum  tibi  in- 


(1)  Fitlelcommissailo  contra  hcrcdcm  datur  aclia  ,  pro  rebus  m- 
dcbite  retcntis.  Bart. 

(2)  Inter  heredein  et  fidcicominissarium  partis  competit  familiae 
erciscundae  judicium.  Bart. 

(3)  Hercs  cogitur  adirc  ,  quamvis  fidelcommissario  possit  alio 
reniedio  essc  consuUum.  Bart. 

(4)  Praeteritus  fiiius  censetur  ,  qui  directo  non  est  uistitutus. 

(5)  Patrouus  potest  cogi  adire  ctrestituere  ante  pcenitcntiam.  J5ar«. 

(6)  Pcr  coactionem  pcrdit  quis  praelegata ,  nisi  ea  percipiat  sub 
cooditione  ,  si  heres  non  erit.  Bart. 

(7)  Officium  suum  nemini  damnosum  esse  debet.  vid.  l,  7.  supr. 
test.  quemacim,  aper.  l.  1^0.  Infr.  de  reg.  jur,  l.  6i.§.  5.  Infr. 
de  furt.  l.   19.   C.  de  testib.  , 

(8)  Et  ita  ultra  vires  hereditarias  gravata  est. 

(9)  Ut  /.   I .  supr.  si  cui  plus  quani  per  leg.  Falcid. 

(10)  Prima  quaestio. 

(11)  Secunda  qusestio. 

(12)  Tcrtia  quaestio. 

(i3)  Responsio  ad  primam  quaestloncm. 

(i4)  Quem   heres   instituta    detraxit  a  Publio  Msvio ,    quateaus 
jmie  ci-at  institutus  ,  et  aliis  lcgatariis. 
(|5)  Responsio  ad  secundam  quaestionem. 
(16)  ricspousio  ad  tertiaiu  quaestionem. 


(17)  Decisio  generalis.  Ilcrcs  gravatus  ullra  vircs  heredltarias  , 
id  quod  rcstitui  ultimo  loco  debet  ,  supplet  ex  fructibus  judiciote- 
statoris  perccptis.  Si  fructus  pcrcepti  ampliorcin  quantitatem  effi- 
ciunt  ,  quara  sit  pars  quae  restitui  debet  ,  illud  residuum  pencs  he- 
redern  reraanebit.  At  si  fructus  non  sufficiunt ,  a  singulis  legatariis 
pro  sua  partc  detrahetur  Trebelliauica  ,  ut  ita  satisfat  tideicom- 
missario. 

(18)  Vidc  Cujac.  6.  ad  Afric. 

(19)  Tunc  beres  nullo  incommodo  adficietur  ,  cum  adierit  alie- 
no  pcriculo  ,  et  ipso  jure  indemnis  redditur  ex  Senatusconsullo  , 
etiam  sine  cautione.  Cujac.  hic. 

(30)  Id  est  ,  quo  tempore  conditio  extitcrit. 

(21)  Partis  tuae.  Hal.  et  Cujac.  ibid.  ut  vifr.  jus  tuwn. 

(22)  /.  16.  ^.  S.supr.  etl.  4-  C.h.t.  sensus  est  autem:  is  qui  fideicora- 
misso  aliquo  pure  honoratus  est,  et  ad  cujus  petitionem  Iieresadiit ,  al- 
teri  fideicommissario  conditionali  fructus  perceptos  ajitc  eventura 
couditionis  non  restituit.  Cur  ita  ?  quia  hercs  a  me  compulsus  adiit 
meo  periculo  ;  periculum  omnc  subii  ,  ideoque  orane  commodum 
quod  percij^ere  is  potuisset  ,  ad  me  translatum  est.  At  si  is  noii 
coactus  adiisset  ,  fructus  pendente  conditione  perceptos  non  rcsti- 
tueret ;  hinc  constat  ,  fructus  perceptos  ab  eo  ,  cui  fideicommissum 
pure  rclictum  est ,  cx  parte  fideicommissarii  couditionalis  aiite  even- 
tum  conditiouis  noa  restitui  tldeicommisiario  conditionali. 


C4 


DIGESTORUM 


fcegrum  conservari,  non  etlam  meliorem  conditionem  luam 
iieri. 

^.  1.  lidcm  tamen  existimabant ,  si  ex  asse  heres  in- 
«lilutus  ,  niiiii  quadrantem  pure  ,  tibi  aeque  quadranlem 
»ub  conditione  restituere  rogalus  sit ,  et  cura  suspectam 
hereditalem  diceret  ,  cogeute  me  adiit ;  quandoque  condi- 
tio  extiterit ,  semissem  tibi  esse  restiluendum. 

§.  1.  Scd  nec  lege  Falcidia  in  proposila  specie  usurum 
me  puto  :  quamvis  scripius  heres  ,  si  sponle  adiisset  , 
uteretur. 

J)e  secundo  testamento  ,  in  quo  heres  ex  cerlis  rehus 
institutus  est. 

29.  MarciAnus  lib.  4-  Institutionum. 

SI  quis  priore  facto  testamenlo  ,  poslerius  fecerit  testa- 
menlum  :  etiamsi  ex  certis  (1)  rebus  in  posteriores 
tabulas  heredes  instituit,  superius  tanien  testamentum  sub- 
lalum  est ,  ut  Divi  quoque  Severus  et  Antoninus  rescri- 
pserunt  :  cujus  Conslitutionis  yerba  reluli,  cum  alia  quo- 
que  praeterea  in  conslitutione  expressa  sunt.  Imperatores 
Severus  et  Antoninus  Cocceio  Campauo:  J^eataniciitum  (2) 
seciindo  loco  factuni ,  licet  in  co  certarum  rcruin  heres 
scriptus  sit  ,  jarc  valere  ,  perinde  ac  si  rcrum  nicntio  fa- 
cia  non  essct  :  sed  tencri  heredeni  scriptum  ,  ut  contentus 
rehus  sihi  datis  .  aut  suppleta  quarta  ex  lege  Falcidia  , 
hercditatem  restituat  his  ,  qui  priore  teslaniento  scripti 
fuerant  ,  propter  inserta  fideiconimi^saria  vcrba  ,.  quibus  , 
iit  valeret  prius  testamentum  ,  cxpressum  cst ,  diihilari  non 
oporiet.  Et  hoc  ila  intelligendutn  est  ,  si  (3)  non  ali- 
quid  specialiter  conlrariuin  in  secundo  testamento  fuerit 
scriptum.  i^ 

De  legatione.  1.  De  verho  menm  ,  tuum.  2.  Si  filio- 
familius  vcl  iervo  rcstifuatur.  3.  y^n  actiones  in  solidum 
transeant    in   fideicommissariwn.    4-    ^^  Jidei    Principis 

commisso. 

3o.   Idem  lib.   8.   Institulionum. 

SI  legatus  (4)  suspectam  lieredilatcm  dicat ,  et  legatio- 
nis  (5)  tempore  compelleudus  est  accipere  ji;diciuni : 
quia  Jiic  non  muhum  officio  occiipalur.  et  hcet  dehbe- 
rare  (6)  se  dicat  ,  ai>  adeat  ,  cogendus  est  adire :  sed  non 
ut  slatim  restilual  :  sed  ul  rcversus  domnm  ,  si  putaverit 
fcibi  expedire  j  commodo    Falcidix  vel  lcstamenti  utalur  5 


vel  si  non  putaverit ,  reslitual  totam  hereditatem  ,  ne  one- 
ra  patiatur. 

5.  1.  Si  quis  bona  (7)  sua  vel  omnia  sua  rogaverit 
restiluere  :  fideicommissariam  restitutionem  esse  intelhgen- 
dum  est  :  nam  meorum  et  tuoruni  appellalionc  ctiam  n- 
ctiones  (8)  contincri  (9)  dicendum  cst. 

§.  2.  Si  fihofamihas  vel  servo  resiituatur ,  et  postea  pa- 
ter  vel  dominus  ratum  (10)  habuerit  ,  transeunt  ex  Tre- 
belliano  Senatusconsuko  actiones. 

§.  3.  Multum  (ii)  interest  ,  utrum  qua  (12)  pars  jure 
Iieredilario  retineatur,  au  vero  in  re  vel  pccunia.  Nam  su- 
periore  casu  actiones  dividuntur  inter  heredem  et  hdei- 
commissarium  :  posleriore  (i3)  vero  apud  fideicommissa- 
rium  suut  aciiones. 

§.  4-  Et  (i4)  heres  institulus  ,  rogatusque  hereditatem 
restituere  ,  praecepla  ahqua  summa  vel  re :  etiamsi  in  prae- 
ceptione  minus  quara  quarta  pars  esset  ,  iion  amplius 
Priucipem  pati  vindicaturum. 

§.  5.  Sed  et  si  sine  ulla  praeceptione  rogatus  fuerit  he- 
reditatem  restituere ,  plerumque  (i5)  cjuarta  donata  est  a 
Principibus  :"  et  ila  Diviis  Trajanus  et  Hadrianus  et  Au- 
toninus  rescripserunt. 

De  co  ,f  cui  pure  ,  1.  yel  in  diem  libertas  relicto  est. 
2.  De  conditione  institulionis  implenda. 

3i.   Idem  lib.   9.   Institutionum. 

SI  cui  pure  hbertas  ,  et  per  fideicommissum  sub  condi- 
tione  liereditas  relicta  est  :  cogitur  (16)  hcres  adire  he- 
reditatem  ,  si  suspectam  dicat  ,  et  reslituere  ,  et  deficienle 
conditione  libertas  ci  eripi  non  potest. 

§.  I.  Si  autem  ei,  qui  (17)  in  diem  hbertatem  accepit , 
licredilas  per  fideicommissum  relicta  fuerit:  suspeclam  eam 
interim  non  posse  adiri  ,  Divus  Pius  Gassio  lladriano 
rescripsil  :  cum  non  possit  nondum  libero  heredilas  resli- 
lui :  nec  (i8)  rursus  contra  vohintatem  defuucti  libertatem 
esse  praestandam. 

§.1.  Si  (19)  sub  conditione  heres  institutus  ,  rogatusqHC 
hereditatem  restiluere  ,  non  vuh  condilioni  parere  et  adire 
Iieredilatera  :  si  facti(2o)est  conditio ,  debct  p  irere  et  adire, 
ct  restituere  :  vcl  si  in  dando  sit  ,oflerente  fideicommissario  , 
recusante  autem  herede  factum  adimplere  :  licentia  d.ibi- 
tur  fideicommissario  secundum  imitationem  dationis  factum 
implere  :  et  tunc  necessitas  imponitur  [  adire  heredila- 
tem  ].  •\'  Caeterae  conditiones^  quoe  non  suiit  in  potestate 
heredis  (21),  ad  oflicium  (22)  Praetoris  uon  perlinent. 


(i)    5-  3-  li'sti'-  <iuil-  f"c^^-  '*■*'•  i'f>'>»'- 

(2)     Yide  Aiii.  Falir.   5.  conjcct.    19. 

Q)     Synops.  Basil.  33.   til.  3.   et  til.    \i.   ct  23. 

(4)  Qui  lcgatiouc  funoilur.   addc  l.   G6.   5-  3.   infr:  h.  t. 

(5)  Yidc  /.  9.  supv.  h.  t. 

(6)  l.  rji,  iufr.  eud. 

(7)  Bona  vei  oumia  sua  qui  rcstitui  jubet  ,  actiories  ctiam  coni- 
jrchcndit.  Fideicoinmissum  uiiiversalc  cst  ,  quolicii  quis  jubetur  rc- 
ititucre  omnia  Lona  univcrsalitcr  vcl  indcfinitc. 

(8)  Mcorum  ct  tuorum  apiicUationc  actiones  ,  jura  ct  simjlia 
lOtitinentur  ,  /.  91.  infi:  de  vcih.  sign.  cl  ita  quoquc  post  Troi- 
luui  dc  Maiviliib  liolat  Corsdus  in  singularib.  Ucct  jilcriiquc  -[i 
nH'um  douiiiiium  iiinucre  vidcalur. 

(9)  tnio  dotis  .ictio,  ct  prclia  scrvorum  manuinissorum  dcdu- 
(tenHlii  vidcntiir.  /.  9.  supr.  de  leg.   1. 

(10)  Non  valct  rcstitutio  facta,iiisi  conscjiticntc  vel  ralum  L.iben- 
te  co  ,  ia  cujus  pottstate  cst  iidcicommissarius.  Lart.  >id.  /.  G6. 
frt  pr.  infin.  infi:  h.  t. 

(u)  f.  9.  cf  ibi  'ihciojtJiU,  Inst.  (le  fideicommits.  heixd. 


(15)  Al.  quarta. 

(i3)  Vidc  /.    I.  in  fin.  siijn:  el  §.  9.  Inst.  eod. 

(t^)  Ai.  Si  Piincc|  s  licrc»  ctc. 

(i5)  Si  licrcsjussuscst  sine  utla  inecceptione  hereditntem  restitiia- 
re  ,  nonnunquam  cxtra  ordincm  condoiiatur  ac  rrmitliti  r  ci  quar- 
ta  ,  ad  voluntatem  defuncti  acccdcnlc  rcscripto  Priuciris.  vidc  Cu- 
jac.    I.  fid  Noi>.   1. 

(iG)  <'.  a2.  §.   I.  supr.  h.  t. 

(17)  \'idc  /.   32.  §.    I.   infr.  h.   t. 

(18)  lino  libcrtas  anfc  dicm  ct  rcdditas  rationcs  scrvo  ab  heredc 
daii  polcsl.  /.  3i.  sum:  de  dolo.  l.  5.  C.  de  oper.  liherl.  l.  3.  5- 
10.   in/i:  di;  statulib.  t.   iinic.  J.   7.    C.  dc  Latina  liberiate. 

(19)  \  ide  Anton.   Fabr.  G.  cnnjeclurar.    11. 

(io)  Ilercb  cogilur  parcic  coaditioni  potcbtativie  ,  at  nou  camaU. 
Bavt. 

(ii)  Qualcs  sunt  quK  sunl  turpcs  ,  vel  casualc».  vidc  /.  63.  5. 
7.   infr.   h.  t. 

(■Ji)  Id  »»1  ,  Prjelor  uon  cojit  hcrcdcm  cam  coiiditiomnj  im- 
pKnc. 


LIBER     TRIGESIMUSSEXTUS. 


De  friu  tihus. 
32.   Cel?us  lib.   20.  Digeslonim. 

BAUista  filiumfair,i!ias  licredem  instituit  ifa  ;  Rehellia- 
i:us  (1)  si  (2)  caverit  (3)  colonice  Philippea- 
siinn  (4)  •)  ^i  ^^'^^  Uheris  morietur  ,  cjuantaainCjue  pecu- 
nia  e.r  herediUite  de  honis  meis  ad  evm  perveini ,  eam  (5) 
pecuniam  omnem  ad  oloniam  Philippensium  pcrventuram : 
Respondi  ,  ex  his  verbJs  quse  propojiis  ,  [  id  est  ]  pecu~ 
niam  (6)   ,    existimo  etiara    fructus  ,    quos    ex    ]ieredi;a(e 


nou  admiili  :  sed  matrem  ex  Tertyliiano  SeualuiconsuUo 

ad  utriusque  heredilalcm  adnii(!i  constat. 

De  curatore  furiosoi. 

35.  Ulpiajvus  [  lib.  6.   de  0/lic'O  Proconsulis  ]. 

^~^^''^  herrs  iiistilula    furiosa    (12)  Jiereditalom  essot  ro- 


\^ 


gala  rostjiuere  :   curalorem  (i3)  ejus  secundum  tab;. 


ptrcc^pit  ,  resliluere  eiun  debcre 
cialiter  lioc  testator  expressjsset. 


perinde  (•;:)    quasi  spe- 


33.  Marcianus  lib.  .8.   Institutionum. 

SCribit  Celsus  libro  :s.x.  Digcstorum  :  Si  ,  qui  (^adrin- 
grn(a  in  bonis  habebat ,  petiit  ab  herede  suo  ,  ut  si 
sine  liheris  moreretur  ,  quanV.i  (8)  pecunia  ex  hercditate 
sua  ad  eum  percenisset  ,  Maevio  restitueretur  ;  si  (9)  (x 
fructibus  niedio  tempore  quadringenta  percepcrit  ,  el  sine 
Jiberis  decesserit :  lieredem  ejus  Maevio  quadringenta  debi- 
turum.  Et  cum  diu  multumqne  tractavit ,  an  cum  aug- 
mentum  heres  sensit  [  et  ]  pericuhim  sustineat  ,  an  per 
contrariuin  :  novissime  ait ,  iniquum  esse  ad  Jideicommis- 
sarium  dainnuni  pcrlincre  ,  ad  qaem  augme/Uum  non  per- 
tinet.  et  an  ad  (10)  suppleiidum  (  inquit  )  quodcunque 
ex  quadriugentis  defuerit  ,  etiam  augmentum  ad  eum  per- 
tinebit  :  hoc  est  ,  ut  usque  ad  summam  quauriugeato- 
rum  damna  et  fructus  computenlur  :  quod  verius  esse 
arbitror. 

De  commorientihus . 

34-  Tdem  lib.   2.  Regularum. 

SI  ejus  ,  qui  novissimus  (11)  ex  (iliis  mortuus  est,  par- 
tem  lierediiatis  piopinquo  voluit  pater  restitui  ,  et  si- 
mul  fratres  diem  suum  obiissent :  propinquum  ,  si  non 
ostenderit  quis  novissimus  objisset  ,  ad    partem  hereditatis 

(i)     TrebelUanus.   Hal. 

(2)  Tide  quse  scripbi  ad  /.  48.  infi:  de  jure  fisci.  de  his  cau- 
lionibus. 

(3)  Ex  hac  vocc  dccliionora  legis  liabcs  :  dobcri  sc.  rcslitiitio- 
ncm  fructuum  fideicommissario  in  boc  casu.  Yult  enim  Bailista  , 
hcrcdem  suum  non  cx  testamcnto  ct  tcstamcntaria  caulione  (  qua- 
hs  est  ,  quPB  Jegatoruin  nomiDe  fit  ,  quseque  friictuum  increiucn- 
tum  non  rcci])it  ,  /.  1.5.  j3.  infr.  ut  Irg.  )  sed  cs.  cautione  cou- 
yentionali  fideicommissum  pr?estare.  Ilujusjnodi  conventio  ac  cautio 
incrcmcntum  fructuum  rccipit ,  arg.  l.i^xi,  infr.  de  verhor.  signif. 
conventionalis  plcnior  cst  Prstcria  ,  qnoniam  id  plerumque  agerc 
vidcntur  contrahentes-,  non  ipilur  hujus  Icjiis  decisio  pendct  cx  ver- 
bo  orrtnem  ,  tunc  enim  fructus  non  veniiint,  Z.  67.  infr.  h.  t.  non 
cx  vcrbo  cjuantacunque  ,  nam  rogatus  rcslilucre  quicq  lid  de  hcre- 
ditate  supcrfuerit ,  fructns  non  rctituit  ,  l.  83.  supr.  de  Irgat.  3. 
non  cx  verbo  pecunia ,  quia  eo  casu  etiam  fructus  lucratur  hercs  , 
/.  33.  irifi'.  h.  t.  vide  Cujac.  4-  ohscr.  39.  adde  quse  dicam  ad  /. 
08.  5-  7-  infr.  h.  t.  quid  enira  intcrest,  tcstator  dixerit  quidquid, 
aut  quanta  ,  aut  quantacunque  ? 

(4)  Colonia  luec  juris~crat  Italici.  /.  6.  infr.  de  censib. 

(5)  Pecuniae  verbum  bic  rcperitur  per  epnnalepsin  seu  gemina- 
tioncm  :  hujus  rei  occasione  doctorcs  hic  mnlta  notant  de  gemina- 
tionis  effectij ,  ctiara  cx  intcrvallo  interpositne.  Huic  cpanalepsi  op- 
poiutur  perissologia  ,  supcrflua  vcrborum  adjeclio  ,  quce  ct  inculca- 
tio:  cujus  multa  sunt  cxempla  apud  Bart.  /.  1.  5.  7.  supr.  de  edi- 
litio.  Quod  si  corundem  vcrborum  repetitio  suncrllua  fuerit,  batlo- 
logia  fuerit.  adde  /.   88.   supr.   dr  adquir.  vel  nmilt.   hered. 

((>)  Haec  verba  mali  interpretis  esse  ,  ait  Ciijacins  4-  oliserv.^C). 

(7)  Tacita  videtur  boec  dcfuurti  voluntas.  /.  3.  (5.  2.  suvr.  da 
usuris.  Iiiio  non  viuetur  testator  id  expressissc.  /.58. '5.  •].mfr.h.  t. 

(8)  "\  ide  quse  notavi  ad  /.  S-J.  supr.  h.   t. 

(9)  /.73.  supr.  ad  h'g.  Falcid. 

(10)  /.27.  ^.  2.  supr.h.  t. 

(11)  Vide  /.  9.  supr.  de  reb.  dub.  Goth.  Ad  infellectum  hujus 
i.  yid.  Decher.  Ub.   2.  disserU  2.  num.  3i.  Ans,  Adde  Joann.  Ro- 

Toin.  III. 


w 


las  bonorum  possessioue  accepta  posse  transferre  actiones  , 
Divus  Pius  decrevit. 

De  cautione  heredl  proistanda  a/ideicommissario. 
3S.  Paulus  lib.    i3.  adEdiclum. 

CUm  hereditas  ex  fideicommissi  c.msa  restituta-^i^) 
_  est ,  si  anle  [  cum  ]  herede  compromissum  est  ,  pn- 
to  fideicommissarium  cavere  debere  (i5}  heredi  :  sicut  cum 
liercs  multa  ,  antequajn  restitueret  ,  adiniuistravit.  nam 
quod  dicitur  ,  refinere  eurn  oportere  .,  non  est  perpetnuni: 
quid  enim ,  si  nihil  est  ,  quod  i'etineat  ?  veluti  cum  orn- 
nia  in  noraijiilms  sunt  aut  iu  corporibus  ,  qu.^e  non  po3^i- 
deal:  nempe  enim  is  ,  cui  restituta  est  ,  omuia  perscqui- 
lur  ,  et  tamen  heres  judiciis  ,  quibus  convenlus  est  (iS), 
aut  stipidationibus  ,  quibus  necesse  habuit  promiltere  (  o- 
mittere  )  ,  obstrictus  manebit :  ergo  non  (17)  alias  cogetur 
lestituere  ,  quam  (j8)  ei  caveatur. 

Quihus  modis  resfituiiur.    i.  De  pupiUo  et   tuiore. 

37.  Ulpianus  lib.  16.  ad  Ediciuui. 
Estituta  hereditas  videtur  ,  aut  re  (iq)  ipsa  :  si  forte 
passus  est  iieres  possideri  res  hereditarias  ,  vel  totas  , 
vel  aliquas  earum  ,  hac  mente  ,  ut  vellet  reniluere  et  il- 
le  suscipere  :  non  si  ex  aJia  causa  putavit  te  possicbre. 
'f*  Sed  et  si  postea  r-ilum  (20)  hahuit  ,  idem  erit  dicen- 
dum.  Sed  et  si  verbo  {t.i)  clidt  se  irsiifuere .,  vel  per 
epistolam  (22)  ,  vel  per  nuncium  r.^slitual  :  auditur.  Sed 
et  si  vohtntate  tua  (^3)  alii  rcstituerii  :  m  (2^)  le  Iransi- 
bunt  actiones.  -f'  Item  si  alius  jussu  meo  rcstiluit ,  vel 
ratam  habuit  restitutionem  ,  transisse  acliones  videntur. 
§.    1.   Pupillus  autem  ipse  debet    restiiuere    tuiore  (26) 

bcrt.  lih.   I.  sent.  fur.  cap.   10.  S.   L. 

(12)  FurioH  curator  potest  agnoscerc  bonorum  posscssioncm  se- 
Ouiidum  tabulas  ,  ct  hereditatenj  rcstituerc.  Burt. 

(i3)  /.   7.    C.  h.   t. 

04)  f-   Gy.   in  fn.  l.   78.  $.  pen.  infr.  c.nd. 

(i5)  Imo  cavcre  non  debet'  /.  ag.  5.  2.  in  fin.  supr.  de  leg.   3. 

(16)  Hci-cs  rcstituere  hcrcditatem  jussus  noii  lenctur  creditoribiu 
hci-cditariis  ,  scd  his  tantum  cum  quibus  coiitraxit  :,  idcoqne  fidei- 
commissarius  htreditatcm  ei  rcstituenti  de  indemnitate  cavere  co- 
gitur. 

(17)  /.  23.  §.  8.  supr.  de  adilitio. 

(18)  Td  cst  ,  qu.un  si.  CatuHus.  Utrum  illiwi  an  m^i  ,  quid  ad 
me  ?  uler  tnm  hene.  ,  quam  mdd  pararim.  Terentius  Hecyra.^  act. 
2.  scen.  3.  Hahui  illain  ,  ac  ex  me  essct  naUi.  Os'id.  Orta  dics 
fucrit  ,  tu  desine  credere  ventis.  id  est  ,  si  orla  dies  fucrit. 

(19)  Ilcrcditatcjn  re  ipsa  heres  restituit  ,  ciim  patitur  eam  ani- 
mo  restituendi  possideri  a  fideicommissario  ,  animo  fideicominissa- 
rio  ,  ct  ipse  quoque  possidere  (  mcns  enim  et  animiis  utriusque 
concurrcre  debet,  ut  hic.  )  vel  si  ratam  habult  posscssionem ,  vars. 
sed  ct  si  pnstea.  vel  si  verbo  ant  opistola  ,  aut  jicr  unncium  jussit 
rcstitui^t^e?'^.  scd  si  uerho.  si  volmitatc  fideicomniissarii  ,  alteri  hc- 
reditatcm  restituit  ,  i^ers.  sed  et  si  vohmLcUe.  si  alium  restituerc 
jussit ,  aut  ab  alio  factam  restitutionera  ratain  habuit  ,  vers.  itcm 
si  alins. 

(20)  Adde  vcrs.   item  si.   Itfr,  h-  t.  l.^i.  infr.  e.od. 

(21)  /.  r)3.  iifr.  eod.  Re  aut  verbis  restilui  potcst  hercditas.  Re, 
fit  tradtndo  vcl   paticndo.. 

(22)  Eiiistola  Iiurcs  restituerc  hcrcditatem  fideicommissario  potest. 

(23)  Id  est  ,  fideicomm^ssarii.  /.  G5.  Infr.  h.  t. 

(24)  Fidcicommissarius  hercditatc  ab  hcredc  recepta  rcstitutaque, 
acfioucs  hcrcditarias  excipit  :  iu  cum  deniquc  transeuiiJ;  acliuncs  : 
cffectu  est  lieres.  v.  /.  63.  infr.  h.  t. 

(25)  Hercdilatcm  fidcicommlssariam  pupillus  sine  tutoi-e  au.-toro 
rcstituere  non  potcst.  Goth.  Vid.  ad  hunc  5-  Ant.  Augastiu.  lib.Z. 
emendat.  cap.   10,  S.  L. 

9 


66 


DIGESTORUIM 


aiiclore :  non  (i)  tutor  sine  pupillo  ,  nisi  infans  est : 
(luia  nec  niaiidaie  acliones  lulor  [jupilli  sui  polcst.  Ne  (2) 
se  (juidcni  auctorc  pupilium  resliiuere  potuisse  lieredilatcm  , 
Divus  Severus  in  persona  Arrii  Ilonorati  pupilli  decrevit, 
(jui  Arrio  Anlonino  patruo  et  tutori  suo  reslituerat. 

§.   2.   Sed  elsi  pupillo    sit  restituenda  ,  non    (3j    possc 
jtupillo  sine  lutoris  aucioritate  restitui  constat. 


JN 


38.  Paulus  lib.   20.  ad  Edictum, 
On   [enim]    solutio   est    liereditalis    restitulio  ,  sed  et 
successio  ,  cuni  obligelur. 

89.  Ulpianus  lib.    16.  ad  Edictum. 
QEd  nec  ipsi  tulori  iudislincte  (4)  restitui  potest. 

De  actioiiiLus  civilihiis  vcl  pnctoriis    vcl    mtumlilus.    1. 
Qui  rcsiiluunt.  2.   Quihus  restituitur. 

4o.  Paulus  lib.  20.  ad  Ediclum. 

QUamvis  Senalus  de  his  acticnibns  transferendis  loqua- 
lur  ,   (jua?  Jure  civili  Ixeredi  el  in    heredem  compe- 
tunt  :   lamen  honorarioe  (5)  acliones  transeunt.   nulla 
enim  separaiio  est.     Imo  et  causa  naluralium    (6)  obliga- 
lionum  transit. 

§.  1.  Persona  autem  heredis  inslituli  Trebelliano  con- 
linetur.  verum  hoc  jure  utimur  ,  ut  et  successor  (7)  he- 
redis  recte  ex  Trebelliano  restituat :  veluti  heres  ,  bono- 
rumve  possessor  ,  vel  paler  dominusve  ,  quibus  adquisita 
est  hereditas  :  omnes  enim  ,  quod  juris  habent  ,  ex  Tre- 
belliano  Senalusconsullo  restitiiere  debent  :  nec  inlerest  , 
is  qui  institutus  esl  ,  au  pater  ,  dominusve  ,  rogatus  est 
reslituere. 

§.  2.  Nihil  interest  (8)  ,  cui  noslro  nomine  reslitui- 
tur  ,  palerfamilias  sit  ,  au  is  ,  qui  in  aliena  pote- 
siale  est  5 

4i.   Gajus  lib.   2.   Fideicornmissorum. 

MEiIier  ,  an  masculus.  et    ideo  servo    quoque  volunta- 
te  (9)  nostra  ,    \el  si  ratum  (10)  habuerimus  ,  re- 
siiiui  potest. 

I .   Dc  jure  scpulchri. 

^i.  Paulus  lib.   20.  ad  Ediclum. 

QUia  perinde  est  ,    atque    si  mihi    restitula    esset  herc- 
ditas. 

§.    1.  Resliluta  lieredilate  jura  (1 1)  scpulclirorum  apud 
heredem  (12)  remancnl  (i3). 


De  jurc  accrescendi. 
43.   Ulpiakus  lib.   22.  ad  Edictum. 

PApinianus  (14)  Iractat  :  si  quis  heres  instilutus  ex  se- 
misse  rogalus  sit  resiituere  heredilatem  ,  et  eam  su- 
spectam  dicens  ,  compulsus  adit  ,  deinde  fi<3eicomraissarius 
ignarus  sit  (i5)  ,  adcrevisse  portionem  heredilatis  post  re- 
stitutionem  scripto  heredi :  au  opus  sit  ei  alia  acijone  (16)? 
Et  ait ,  securum  esse  eum  posse.  de  illo  plane  [  loco  ] 
solo  quaDrendum  ail  ,  an  ei  opus  sit  nova  rcstitutione  , 
posteaquam  portio  adcrevit  (17)? 

De  morte  Jideicommissarii    antequam    hereditatcm   reci- 
piat.    1.   De  usuris  ,  pensionihus  ei  fructibus. 

44-   Marcellus  lib.   i5.  Digestorum. 

POstuIante  Slicho  ,  qui  eodem  testamento  libertatpm  et 
fideicommissaju  hereditatem  acceperat ,  heres  suspe- 
ctam  adiit  :  mox  Stichus ,  antequam  moram  in  recipien- 
da  hereditate  faceret ,  decessit  relicto  herede  Titio  :  Qua'- 
ro  ,  an  in  Titium  ,  si  nolit  recipere  fideicomnnssam  he- 
reditatem  ,  actiones  (18)  ex  Senatusconsuho  compelant  ? 
Respondit  :  Quoniam  fere  is  qui  compulsus  est  adire  he- 
reditalejir  ,  confeslim  ei  restiluet ,  de  nianumisso  duntaxat 
Senalusconsullo  ccmprehi^nsum  est  :  nec  heiedis  facta  est 
menlio.  potest  tamen  evenire  ut  rcstitutionem  dislulerit 
heres  ,  veluti  si  pecuniam  ei  debucril  deliinclus  ,  quani 
retinere  (19)  maluit ,  fjuam  pelere  :  cielerrm  existimo  , 
idem  (20)  in  herede  ejus  conslituendum,  quod  iri  illo  con- 
stitulum  est  :  cur  enim  recusaret,  quarn  (21)  recusare  non 
potuit  is  ,  cujus  hereditatem  suscejiil  ?  Qucd  si  forte  ante 
hereditatis  restitutioncm  sine  liende  decesserit  libertus  ; 
jierinde  bona  cjus  creditoribus  hereditariis  vendere  permit- 
tendum  (22)  cst  ,  ac  si  rtstituta  hercdiiate  decesserit. 

§.  I.  Scd  in  hujusmodi  quarstione  rogo  respondeas  ,  a\\ 
recle  senseiim  ?  r\.ogala  est  filia  (28)  ex  asse  heres  resli- 
tuere  hcirdituiis  partcm  dimidiam  ,  deductis  ks;alis  mini- 
mis  ,  et  (t'rc  alicno  nun  tiiogi^o  ,  ut  legi  Falcidia?  locus 
non  sit  :  mora  fiicta  [  non  ]  est  n^stilulioni  fideiconiniissi  : 
desidero  verboteni!S  (2^)  milii  resliuii  }i(nedilatem,  ul  ex 
Trebelliano  Senalusconsuho  ageiiti  ,  et  ex  eo  compelenli- 
l)us  actionibus  cliam  usuras  dfbitas  ex  mortis  die  in  tem- 
pus  reslitulionis  ,  persequar.  Item  cjucero  et  de  pensioni' 
hus  (25),  quia  localionum  (26)  obligatio  in  hereditate  fiiil: 
ab  herede  fructus  nuUos  pcto  :  sed  illa  di^siderat  rcfunde- 
re  me  ,  aut  concedere  ei  actiones  usurarum  ct  pensionum: 


(1)  Hercditatcm  ficicicommissariam  tutor  sinc  f.^illo  rcsiilncrc 
310)1  potcbt  ,  nisi  pupiiiiis  ipse  infaiis  sit. 

(2)  /.    I.  $.    i3.  siijn:  h.  t. 

(3)  Cur  ?  dixi  /.  38.  siipr.  dc  pis;ii.  act. 

(4)  Est  cnim  (lislingucndum  ,  ut  ia  /.  7.   C.  h.  t. 

(5)  Adde  l.   1.  S.  7.  supr.  h.  t. 

(6)  /.  64.  iufr.  eod. 

(7)  /•  1-  5-  'o-  ■"'/^''-  /•  f>4-  5-  "^-  '"/'■•  cod.  l.  32.  5.  4-  supr. 
de  lcg.  2.  /.  6.  supr.  dc  leg.  3".  /.  3G.  5.  i.  supr.  dc  coiid.  ct 
demonstr. 

(8)  Piocuratoris  ad  litcs  pcrsona  non  spcctalnr  :  ct  sic  uon  cu- 
ratur  ,  fpiaiis  eit  procnratoris  ad  lites  pcrsona.  liurl. 

(y)     /.  65.   in  fni.  infr.  h.   t. 

(10)  ^  idc  /.   ij.  iuvr.  cod. 

(11)  De  juie  sepulclirorum  addc  /.4.  §.  21.  Infr.  de  fideicomm. 
libert. 

{\>^  Addc  /.  5.  /.  G.  siipr.  dc  religinsis. 

(i3)  Li  quibus  fidcicommissarius  non  lit  similis  vcro  hcrcdi.  t. 
Atcius.  hic. 

(i4)  yidc  in  hanc  lcgcm  Ciijac.    t2.  obs.   12. 

(i5)  Fidcicouimissarius  {jnarus   Cl.  vel  ita ,  gnarurit  adcrcvissc. 


Ciijac.  sic  cnim  vctcics  Icgchant,  Cujac.  i^.ohs.  12.  .nddc  Fcstiira 
in  i'iilio  gnarigavit ,  ct  werhn  gnaruissc  ,  et  verbo  i;narus  el  gnari- 
tas.  vide  il>id.   Jo.seph.  Scalig. 

(16)  An  opiis  sit  ci  alia  aditione  ,  vi(k'  Cujac.    12.  olftcn'.    la. 

(17)  Adcrcjccndi  jurc  (ptod  adcyuritiir ,  ad  fidcicommissariiim 
pertinct.   Bidd. 

(18)  Vidc  /.  7.  in  fm.   C.  h.  t. 
(i())  Itctiucre  satiiis  cst  ,  quam  pcfcro. 

(■>.o)  llcrcdi  potcst  iiijuujji  ,  (juod  ct  dcfuncto  potiiit.  Ad  id  ,  ad 
(itiod  potcrat  rompclli  dcfmictiis  ,  pok-.-t  compcUi  hcres  dcfuncti  , 
licct  vcrbis  Kgis  non  cxprimatur.  .d/rt. 

(21)  Suhaudi ,  rcslitutioncm  faccre.  Ilcres  iccusarc  nou  pf  fost  , 
quod  defuiictus  non  poluit. 

(22)  Facla  prius  discussionc  ,  quis  sit  bcrcs.  TiJc  Rolandiim  a 
Vallc  ,1.  cons.  20.  num.  8;). 

(23)  Actioncs  cx  provisionc  dcfuncli  dcsccndcntc.s  in  rcstitutioncm 
vcniunt.    Goth.  vide  Edinund.  Mcrill.  ///>.  i.  ohs.  cap.  i5.  16.  Ans. 

(24)  Hcstilnlio  heicditatis  fit  ,  vcl  vcrbo  ,  vel  ro  ipsa. 

(^.'i)  Actioncs    qua^sila;  providcnlia    dcfuncti   iu  rcstilulioncm  ve- 
niunt  ,  \el  in  hcndcs  luiiui  fjradus.  Bait. 
(2G)  Locatiouum  ubligalio  cliiuu  iu  hcrcdilatc  c«t. 


LIBER   TRIGESniUSSEXTUS. 


67 


non  possum  persuadcre,  hcreditalis  (1)  appcllalione,  quam 
rogata  erat  niihi  restituere  ,  eliani  hanc  stipulalionem  usii- 
raruin  od  nie  pertinere  ?  E.espondi  :  Omnia  ea  hereditalis 
appeilatione  contin  ■ntiu- ,  quaiitinn  enim  ,  [  qnod  ]  ad  hoc 
retiert  ,  inier  hsec  cteJera  [  cjue  ]  quae  sub  conditione  sunt 
promissa,  aut  in  aniii.s  singulos,  vel  inenses,  nihil  interest. 
Sane  pro  fricctn  rei  qiiac  heredilate  conlinelur  ,  hfcc  cedunt: 
nec  fructas  iideicommissarium  sequilur,  si  mora  (2)  non 
intercessit.  Sed  quia  (3)  non  nt  Jieres  fideicommissum 
(  ul  sic  dixerim  )  supoleat  poslulet ;  sed  qualis  niinc  cst 
herecUtas  ,  desideret  reslitui  sibi  ,  nequaquam  id  debet  he- 
res  rec  isai"p.  nsm  el  quodammodo  (^4)  ^'^  partem  here- 
ditatis  Senatus  recipi  voluit  fideicpmmissariura  ,  et  haberi 
hercdis  loco  ,  pro  qua  parte  ei  restituta  osset  hereditas. 
Sed  cum  liereditarios  nummos  foeneraverit  (5)  ,  aut  ex 
lundis  Iructus  perceperit  :  nihil  eo  nomine  praistat  ei  , 
cui  herrditas  per  fideicommissum  rehcta  est,  si  nou  iuter- 
terc^ssit  moia  :  sciUcct  qua  (6)  suo  periculo  foeneravit  , 
coleudove  (7)  fundo  ,  vel  in  cogendis  fructibus  insumpsit 
operam  :  nec  (M)  aequum  erat  ,  alterius  (  ut  sic  dixeris  ) 
procuratorem  constilui.  Nullum  autem  impendium  vel 
opera  intercedit  heredis  ,  cum  his  modis  ,  de  quibus  est 
quiesilum  ,  augmentum   [  heredis  ]  recepit. 

De  eo  ,  cjui  non  vult  quartam  retinere. 
45.   MoDES-riJVus  hb.   singul.   de  Evrematicis  (9). 

QUi  lotam  heredilatem  reslituere  roaatus  ,  quarlam  re- 
tincre  non  vult  ,  fidumque  (lo)  obsequium  d^functi 
precibus  praebere  desiderat:  sua  sponte  adire  debebit 
hereditatem  ,  quasi  ex  Trebelliano  eam  restituturus  ,  sua- 
serim  (11)  lainen  ,  suspectam  potius  dicat  hereditalem  , 
coactuscpie  a  prpetore  restituat :  hoc  enim  casu  ex  [ipso] 
Trebelliano  reslitueie  videtur  :  exposiloque  hereditario  me- 
tu  universas  acliones  in  eum  transferri  qui  recipit  here- 
ditalem. 

De  rnorie  Jicleicommissarii  antequam  hereditcitem 

recipiat' 

^&.  Javolenus  hb.    11.  Epistolarum. 

SEius  SaUirninus  archicubernus  (12)  ex  classe  Britanni- 
ca  testamento  fiduciarium  (i3)  reHquit  heredem  Vale- 
rium  Maximum  trierarchum  (i4)  :  a  quo  petit  ,  ut  filio 
suo  Seio  Oceaiio  ,  cum  acl  (i5)  annos  sedecim  pervenis- 
set ,  hereditatem  restitueret :  Scius  Oceanus ,  antequam  im- 


pleret  annos ,  defunctus  est :  nunc  Millius  Seu3:a  ,  qui 
se  avunculum  Seii  Oceani  dicil  ,  proximitatis  nominp  hicc 
boua  petit :  Maximus  autem  trierarclius  sibi  ea  vindicat 
ideo  ,  quia  doiunclus  est  is ,  cui  restituere  jussus  erat. 
Qurcro  ergo  ulrum  Ji.-ec  bona  ad  Valerium  Miximum  trie- 
rarcJium  heredem  fiduciarium  perlineant  ,  an  ad  M.illium 
Senecam  ,  qui  se  pueri  defuncti  avunculum  esse  dicil?  Pie- 
spondi  ,  Si  S;;ius  Oceanus  ,  cui  fideicommissa  heredilas  ex 
testamento  Scii  Saturnini  ,  cum  aunos  sexdecim  haboret  , 
a  Valerio  Maximo  fiduciario  herede  rnslitui  debeat  ,  prius- 
quam  pr?efinitum  tempus  aelatis  impleret  ,  decessil :  fidu- 
ciaria  heredilas  ad  eum  pertinet  ,  ad  quem  cnelera  boni 
Oceani  pertinuerint  :  quoniain  dies  fileicommissi  vivo  Ocea- 
no  cessit :  scilicet  si  prorogando  (16)  tempus  solutionis  , 
tutelam  luagis  heredi  fiduciario  permisisse  ,  quam  inccrlum 
diem  fideicommissi  consliluisse  videatur. 

De  na'urali  dehito. 
47.  PoMPO.Nius  lib.    1.  variarum  leclionum. 

Sr  heredi   ejus  ,    cui  nalura  debuerit  ,  aliquis  solverit  : 
ei  ,  cui  fideicommissa    hereditas    relicta    sit  ,     id  red- 
deiidum. 

De  rehus  suhtniciis. 

43.   Paulus  lib.    t4-   Rcsponsorum. 

[  "D-^^^^ts  respondit  ]  :   Si    certa    portio    heredilatis  ali- 

X      cui  relicla  proponitur  ,   et  is  res  hereditarias  quas- 

dam  furatus  sit  :   in  his  rebus  ,  quas  sublraxit  ,    deaegari 

ei  pelitionem  oportere  ,  recte  respondetiir. 

De  creditorihus  hercditnriis. 
49.   Papinianus  lib.   3.   Qa.Tstionum. 

CUm  hereditas  ex  Trebelliano  Senatusconsuilo  restilui- 
tur  ,  si  res  urgeat  (17)  ,  et  m''tus  erit  ne  pir  abjen- 
tiam  forle  fideicommissarii  dies  actionis  exeat  :  heres  ju. 
dicium  suscipere  cogitur. 

§.  1.  Simihque  modo  filio  de  possessione  contra  labulas 
deliberante  ,  scriptus  heres  a  creditoribus  heredilariis  con- 
veniiur. 

De  jusso  restituere  filio  suo. 
5o.   Idem  lib.    11.   Qusestionum. 

IMperator  Hadrianus  ,  cura  Vivius  (18)  Gerealis  (19)  fi- 
lio  suo  Vivio  Simonidi  ,  si  (20)  in  (21)  poteslate  sua 
esse  desisset ,  hereditatem  restiluere  rogatus  essei ,  ac  mul- 
ta  in  (22)  fraudem  (23)    [  fideicominissi  ]  fieri    probare- 


(i)  HereJitatis  appcllatione  continentur  etiam  usurre,  pensiones, 
fructus  ,  ut  qui  heredltatem  restituere  jussus  sit  ,  idem  superiora 
omnia  restituere  cogatur. 

(3)  Fructus  qui  pcrcipiuntur  moia  non  restituentis  ,  veniunt  in 
fideicommissum  ,  etiam  liberis  primi  gradus.  Bart. 

(3)  Liberi  primi  gradus  non  tenentur  ex  fructibus  fideicommis- 
sum  supplcre.  Bart.. 

(4)  Fideicommissarius  in  partcm  hereditatis  rccipitiir  ,  id  est , 
Ioco_  heredis  habetur.  addc  l.  5.  5.   1.  in  fin.  supr.  quocl  cum   eo. 

(5)  Differentiam  nota  intcr  fiuctus  perceptos  ex  providentia  de- 
funcli  ,  et  eos  qui  opera  ct  industria  heredis  percipiuntur. 

(6)  Quia  suo.  Ita  heres  fceucrando  pccuniam  hcreditariam ,  usu- 
ras  ejus  pecuniae  non  praestat  fidticommissario.  Cur?  eara  pccuniam 
6U0  pcriculo  fcenerassc  proponitur. 

(7)  Heres  hereditatem  rcstituere  jussiis ,  fructus  ex  hereditatc 
perceptos  non  restituit  fideicommissario.  Quid  ita  ?  quia  hic  i^ro- 
ponitur  heres  in  colendo  fundo ,  cogendisvc  fructibus  insumpsisse 
operara. 

(8)  Adde  exerapla  ex  l.  22.  5.  3.  supr.  ct  l  53.  5.  5.  Infr.  h.  t. 

(9)  De  quibus  v.  l.  58.  supr.  solui». 

(10)  /.  5.  5-  i5.  supr.  cle  clonat.  intcr  i>ir,  /.  i.  C.  ad  l.  Fal- 
cid.  5.  (>.  Inst.  h.  t. 

(ti)  Quartam    qui    rctinere    non  vult  ,  consultius  facit  ,  si  cedit 


coacte  quam  si  sponte.  Bart.  Paul.  4-  ^e^t.  3.  §.   1.   et  idt. 

(12)  Seins  Saturninus  archicubernius.  Hal.  archicubernus ,  id  est, 
classis  PrKfectus  ,  omnium  gubcrnatorum  primus. 

(i3)  Fidiiciarius  hercs  is  dicitur,  de  quo  tcstator  spem  fiduclara- 
que  concipit  restituendne  hercditatis  post  mortcm  snam.  hic  ,  ct  in 
fin.  et  l.  67.  infin.  infr.  h.  l.  hinc  (iduciaria  hcreditas.  in  fin. 
iifr.  eod. 

(14)  Trierarchura  trircrais  Principem. 

(i5)  Tcmpus  certae  Ktatis  ex  praesumpta  voluntate  defuncti,  pro- 
pter  sumniam  personce  conjunctioncm  diem  facit,  non  conditioncm. 

(16)  /.  56.  5.    I.  infr.  et  l.  5.   C    quando  dies. 

(17)  /.  -27.  5-  7-  siipr.  h.  t. 

liS)  3'mi'is.  Tlal.  Goth.  Hinc  collige  ,  pupillum  noa  habere  ti- 
citam  hypolhecain  in  bonis  cjus  qui  pro  tutore  ncgotia  ejus  gcssit. 
Bart.  in  /.  actorcin  ratam  hab.  et  Jasoa.  ia  /.  properandum.  C. 
dc  jud.  Ans. 

(19)  Institutus  hercs  sc. 

(20)  Id  est  in  id  terapus ,  quo  sui  juris  esset. 
(2O  Vido  Z.    19.  .tnjn:  /1.   t. 

(22)  Quin  ,  ut  nihil  in  fraudem  fiat  ,  restitucrc  cogitur.  /.  16. 
^.    II.  supr.  h.  t. 

(23)  Pater  dissipans  fideicommissum  cogitur  fillo  cx.islenti  in  po- 
testate  rcbtiluerc  ctiam  ante  conditionis  eventum.  Bart. 


(kS 


D     I     G     E     S     T     O     R    U     INI 


Uir  :  resljdii  (i)  iirrcditatpjn  filio  jussit  ,  ila  (?.)  ne  qiiid 
in  ca  pecunia  ,  quauidiu  filijis  ejiis  viveret  (3)  ,  juris 
haber,  t  (4).  nam  (5)  quia  cautioiies  non  poterani  inter- 
poui  conservala  (6)  palria  polestato  ,  damnuin  (7)  con- 
dilionis  j  ropler  Iiaudem  inilixit.  post  decreti  (8)  autejn 
auctoritalem  ,  in  ea  liereditate  filio  (9)  militi  comparari 
debuit,  si  res  a  possessoribus  peti,  vel  eliam  cuni  debitori- 
bus  agi  oporteret  :  sed  paterna;  reverentise  cougruum  est  , 
rgenti  fortc  patri  ofiicio  judicis  ex  accessionibus  Leredila- 
riis  emolumenlum  (10)  pia^siari. 

De  les,atis  deditcendis. 

C5i.  Ideji  lib.  17.  Qua^stionum. 
Um  lieres  dcductis  legalis  hereditatem  per  fideicom- 
missum  restiluere  rogatur  ,  non  placet  ea  iegala  de- 
duci  ,  quac  (11)  peti  non  polerant.  Sed  cum  uxoii  pro 
pyrte  lieredi  scriptaj  dos  (12)  pra^legetur  ,  eaque  deductis 
legalis  licreditatem  rcstituere  rogatur  :  eliamsi  quartam  , 
quum  per  lcgem  Falcidiam  retinet  ,  lantum  efficiat,  quan- 
tum  in  dote  est ,  tamen  pro  sua  portione  dotis  pra^legalae 
partem  deducit :  cum  enim  utrumque  conseffuilur  ,  nihil 
interest  inter  Iianc  mulierem  ,  et  quemvis  ahum  credilo- 
rem  ,  heredem  institutum  ,  et  heredilatem  resliluere  roga- 
tum.  -^-  Idem  probatur ,  et  si  non  deduclis  lcgalis  lidei- 
commissum  ab  ea  reliclum  sit. 

Si  rei  legatce  legcitariiis  domino  successerit.  1,  Si  sennis 
ah  altero  ex  heredibus  libertatem  ,  ab  allero  fideicommis- 
sani  hereditatem  accepit. 

5-2.  Idem  lib.  19.  Quajstionum. 
^I  res  ahena  Tilio  legata  fuerit  ,  isque  domino  roi  he- 
O  rede  instiiuto  petierit ,  ul  heredilatem  Ma^tvio  reslilnat : 
3IJEvms  legaliim  inutiliter  petet.  non  enim  poterit  conse- 
qui  ,  quod  ad  iustitulum  ,  id  est ,  rei  dominum  pervenire 
non  poterat. 

§.  1.  Servus  ab  altero  ex  heredibus  libertalem  ()3)  , 
ab  altero  fideicommissum  hereditatis  accepit  :  si  neuter 
adi?e  velit,  nullas  PrjEloris  partes  erunt  :  quia  neque  pro- 
pter  solam    libertatem  compelliiur  adire  5    neque  is  a  quo 


liberlas  data  non  est ,  propter  eum  ,  qui  nondum  hber 
est  ,  ut  adeat  compeUitur.  et  Senatusconsullo  locus  est 
cum  ab  omnibus  directa  vel  fideicommissa  Jibertas  ab  eo 
dulur  ,  a  cjuo  liereditas  qucque  rclincjnilur.  scd  si  forte 
is  ,  a  quo  libcrtas  data  est  ,  porlionem  suara  repudiavit  , 
vel  condiiione  exclusus  est  :  cum  portio  ejus  ad  allerum 
pervenerit ,  defendi  poterit  adire  (i^)  cogcndum  :  quid 
enim  interest  ,  quo  jure  debitor  hberlatis  et  heredilatis 
idem  esse  coeperit? 

Si  sevfo  lihertas  a  legatario  ,  hercditas  ah  herede 
relicta  sit. 
53.  Idem  lib.   20.  Quaestionura. 
IVrOn.est  cogcndus  hcres  suspcclam  adire  hcreditatcm  ab 
1  1    co  ,   cui  libertas  a  lcgalario    (i5),    hen  ditas  ab  he- 
rede  relicta  est  :  cum  status  horainis    ex   legato  pendeat 
et  nemo  se  cogatur  adstringcre  hereditariis  actionibus  pro- 
pter  lcgatum.   cpid  enim,  si  (i6)  inter  moros  non    manu- 
mittente  legatario  scrvus  dcccsserit  ?  si  autem  vivo  lestato- 
re  Icgalarius  deccsscril  :  bcnigne    respondelur  ,    cogcndum 
adire  ,   cum  in  ipsius  sit  potcstate  ,    inanumisso    reslituere 
hereditatejn. 

De  rogato  restituere  quidquid  ex  hereditate  supercrit ;  ct 
ohitcr  de  collatione  bonorum. 

54.  Idem  lib.    19.   (17)  QiiEPstionum. 

Tllius  (18)  rogatus  esl,  quod  ex  hereditatc  superfuisset, 
Maevio  restiluere  :  quod  medio  tempore  alicnatum  (19) 
vel  dimiuutum  est  ,  ita  quandoque  pc  ti  non  poterit  (20)  , 
si  (21)  non  intervertendi  fideicommissi  gratia  lale  aliquid 
faclnm  probetur  5  verbis  enim  fideicomnnssi  bonam  fidcm 
inessc  ,  conslal.  Divus  aulcjn  IMarcus  ,  cujii  de  Ijdeicom- 
missaria  Iieredilate  cogiicsccret  ,  his  vejbis  ,  Quidcjuid 
ex  hercditate  nica  superfuerit  ,  rogo  restiiuas  ,  el  vii-i  bo- 
ni  arbitrium  inesse  crcdidit.  judicavil  cnim  trogationes  , 
quae  ex  hereditate  ficla;  dicebantur  ,  nou  ad  solam  fidei- 
commissi  deminutioncm  perliuere  :  sed  (22)  pro  rata  patri- 


(i)  Caulionis  onns  palri ,  restitiicrc  liorcdilatcm  li^cris  gravnlo 
reiniUi  potest  a  tc.si«lorc  ,  itt  hic.  et  /.  idt.  infr.  ul  'legatnriim 
nomme.  Qiud,  si  patcr  Lona  rcstitutioni  olmoxia  dispmlat' ao  pro- 
tuiidat  ?  cavcrc  quidcin  non  cogitur ,  ut  Jdc.  ct  d.  l.  nh.  rcstitnc- 
TC  tamcn  cogif«r  ,  ut  hic.  Qnid  ,  si  exlraueus  restitucre  sit  qrava- 
lus  ,  rciiiis.siique  ei  sit  a  tcstatore  cautio:  et  is  tamcn  Iwiia  rcstilu- 
liom  obnoxia  cvcvtat?  Bartohis  pntat  non  cogcndiim  rcstitncre  «r- 
^.  /.  ult.  pcrpcram.  Nam  dicta  lex  ultima  loqnilur  dc  patrc  ,  non 
de  cxlranco  :  praelerca  negat  oaulioncm  rcmissam  exigi  :  non  vctat 
antcin  rcititiitioncm  ticri.  in  summa  ,  si  ]aler,  qui  in  fraudcm  fi. 
dcicomnussi  qnid  fiujit  ,  rc.stilucrc  tidcicommissaria  bona  lil)cris  co- 
Situr,  ui  hic.  qiiaiito  magis  cxtrancus?  Kt  vcro  ita  Alexandcr  quo- 
qucscalit:  comnmuis  ctiam  intcrpretum  opinio  ita  liaLct.  Ouod 
ita  vermn  ,  ut  etiamsi  non  omnia  ,  scd  partrs  tantum  qnasdam  fi- 
dcicommissi  evcitat  Lcrcs,  restitncrc  illis  casibus  bcreditatem  tciica- 
tiir,   de  quo  vule  Bcronm  qucest.   72. 

(i)  Bona  advenlitia  plcno  jnie  ad  riUumfamilias  pcrlincnt  ,  ut 
hic.  ci  tamcn  ca  alicnarc  citia  voluntatcm  patris  non  potcst.  /.  ult 
5.   o.   vers.  fdiis.   C.   de  lonis  ,  quce  libcris. 

(3)  Nam  tilio  mortuo  ,  ctiam  tcslato  ,  ca  bcrcditas  ad  patrcm 
dcvolvitur.  vidc  Cujac.  ad  /.  6.  .mpr.  qui  testum. 

(4)  Vidc  Cujac.  ad  /.   G.   supr.  qui  tcstnrn. 

(.'))  Caiilio  de  rcslitiiciula  bcrcdilatc  lilio  ,  intcr  patrcm  ct  fi- 
linm  mlcrpoi  i  nou  jiofcst  |.roptcr  auctorilatcm  patiia;  j.olcstatis  , 
qu.ie  cllicit  ,  nt  lis  niilla  inlcr  patrcm  ct  filium  cssc  possit.  /,  lis 
iiulla.  4.  supr.   cle  judiciis. 

(<>)  Addc  /.  7.  iii/r.  ut  Irgntorum.  baec  cautlo  pracsfatur  filio 
cmanci]  alo  ,  ut  ,1.  /.  7.  uou  'miofamilias  ,  ut  hic.  v,  quse  scrip.si 
a<l  iVoi^   4'^,   r.   41,   addc  casum  /,   uU.   C.  de  .«cnt.  pass. 

(7)     Damuum    coaditiouis    bic   dicitur  ,    ut  damuum  YoUintrilis, 


/,   23,  5.   3.   infr.  de  Jideic.  tihert. 

(8)  AL  Hadriano  mtcrpositi:  bac  cnim  lego  dcaetuui  qncddam 
Hadriani  rcfcil.ur. 

(9)  Lca,o  filiiis  militi, 

(10)  Kmobnueiiti  nominc  propric  significantur  frugcs  ,  ct  alia 
cmolumcnta  ,  tit  /.  3.  ^.  et  gpiicrdliicr.  l.  utt.  .lupr.  si  cui  ulus  , 
quam  per  lcg.  Falc.  u"t  in  illo  Ctesaris  loc(j  ,  i.  dc  lull.  GcUt.  Si- 
nc  niai^no  commcatu  ,  ct  cinohuntnto.  AL  co  foi tc  ,  qiiod  friigcs 
emolantur  :  ut  ilio  Pcrsii  looo  ,    Granaria  emole. 

(11)  Dcduclio  Icgaforum  non  fit  de  Ugatis  invalidis. 

(ij)  Dos  prrelegafa  dcducitur  ,  tif  deoitiim  ,    iiic  inipctlit  c^artK 
TrobcUiauica;  dcdiiclioncm.  /.  G.   C.  ad  l.  Judcid. 
(i3)  V.  /.53.  infr.  h.  t. 
(•4)  V.  /,  23,  5-    '•  iujr.  h.  t. 
(i5)  /,   53,   J',    I,  siipr.  eod. 

(16)  Inter  ir.oras,  boc  cst  intcrim,  /,28.  supr.  dc  adniin.  ct  pc- 
ric.  tut. 

(17)  Novcll.    loS,  in  pr.  ct  c.  2. 

(18)  Vidc  Manlic.   /\.   dc  conjcct.  iii  Jin. 

(19)  Rogatiis  irslitucrc  supcijluum  hci  editalis. non  potcst  profun- 
dcre ,  dila|  idiirc  liona  fideicommisso  obnoxia  ,  Jicct  tainen  ci  diini- 
nncrc  Loni   viri  arbilratii. 

(20)  Ilodic  ad  dodr.intcm  diminiurc  j.otcst  cx  omni  cnii.oa,  qiiin 
imo  ct  quadrantem  c«rtis  cx  c.iusis,  iSotr//.  108.  r.  i.  et  i.  aliml 
crif ,  si  qiiis  simplicitcr  rogdur  hcicdilatcm  rcstiluerc.  Hacc  siiiu 
divcr.sa ,  gravari  a<i  b<rcditatini  restituciidain  ,  ct  gravari  ad  id  tan- 
tum  rcslitucndtiin  qnod  ex   hcrcdilatc  supcirncrit. 

(■.>i)    /.    a5.    5-   16.  i/</»r.   dc    heird.  pctit.  l.   3.  j.  2.  supr.    dc 
usuris. 
(■2j)  Hoc  ctiam  corr«olum.  (/.  I\oi'cU,   108. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


rnonii  ,  quod  lieres  propriuin  Iiahuii  ,  distribui  oporlere. 
(juod  miln  videlur  nou  lanlum  JKC[uilalij  nilione  ,  vermn 
exeiiiplo  quoque  moius  fecisse.  Cuni  enim  de  coafereudis 
bonis  fratribus  ab  emancipato  (ilio  quicrcretur  ,  praeci- 
pmun  autem,  quod  in  castris  fuerat  adquisilum  militi,re- 
linqui  placeret  :  consultus  Iniperator  ,  sumptiis  c|^uos  mi- 
les  fecerat  ,  noti  ex  eo  lantiiminodo  paUimonio  ,  qiiod 
munus  collalionis  pati  debuit ,  sed  pro  rala  etiani  caslren- 
sis  pecuniae  decedere  oporlere  consliluit.  -1-  Propter  iiujus- 
modi  Iractatus  Moevius  fideicommissi  nominc  cautionem 
exigere  (i)  debet  (2)  :  quod  eo  pertinct  ,  non  ut  ex  sli- 
pulalione  petalur  ,  quod  ex  fideicommisso  peti  non  pote- 
rit  5  sed  ut  babeat  iQdej  ussores  ejus  quantilatis.,  quam  (3) 
ex  fideicommisso  peiere  potuit. 

De  operis  et  cKteris  (jucv,  restitui  non  possunt.  1.  De 
co  cuL  i/i  ienipus  likrtis  directo  data  est.  2.  De  fidei- 
commisso  res/itucndo.  3.  De  eo  qui  supremas  defuncti  pre- 
ces  destituil.  4-  De  herede  hercdis.  5.  De  evicdone  here- 
ditatis. 

55.   Idem  lib.   20.   Quaeslionum. 

SI  patroni  filius  extraneo  restiluerit  ex  Trebelliano  he- 
reditatem  ,  operarum  actio  ,  quce  (4)  transferri  non 
potuit ,  apud  heredem  manebit  :  nec  ei  noctbit  exceplio, 
cum  eadejn  prodesse  non  posseC  ei  ,  qui  fideicommissum 
accepit  .  et  generatim  i!a  respondendum  est  ,  non  sum- 
moveri  heredem  ,  ne.[ue  liberari  ex  his  causis  ,  quse  non 
pertinent  ad  restitutionem. 

$.  1.  Imperator  Tilus  Antoninus  rcsci-ipsit  ,  in  tem- 
pus  rS)  directo  data  libertate  ,  non  esse  reprajscmtandam 
hereditatis  rcstituiionem  ,  c[uando  pcrsoua  non  est  cui  re- 
stitui  potest. 

5.  2.  Qui  fideicommissam  heredilatem  ex  Trebelliano  , 
cum  suspecta  (G)  diceretur  (7)  ,  totam  recepit  (8)  ,  si 
ipse  quocj^ue  rogatus  sit  aUi  restituere  ,  tolum  (9)  resti- 
tiiere  cogetur  ;  et  erit  in  bac  quoque  rejtitutioue  Trebel- 
liauo  locus  ;  c[uarlam  enim  Falcidise  jure  lldeicommissa- 
rius  retinere  noii  potuit.  Nec  ad  rem  pertinet  ,  quod  nisi 
prior  ,  ut  adirelur  hereditas  ,  dcsid(-ras«^t  ,  fldeicommis- 
sum  secundo  loco  dalum  intercidisset  ;  cum  enim  semel 
culita  (10)  est  hercdiias.^  omnis  defuncti  volunlcis  rata  consti- 
tuitur.  -j-  Non  est  conlrarium,quod  legala  caetei-a  non  uUra 
dodrantem  praslat.  aliud  est  enim  ex  persona  lieredis  con- 
veniri  ;  aliud  proprio  nornine  defuncii  prccibus  adstringi. 
Secundum  qua^  polest  dici  ,  non  esse  priore  lanlum  desi- 
derantc  cogeudum  inslitutum  adire  ,  ubi  nuUa  portio  re- 
mansura  sit  apud  eum ;  ulique  si  confestim ,  vel  post  lem- 
pus  cum  fructibus  rogatus  est  reddere.  sed  et  si  sine  fru- 
ctibus  rogatus  est  reddere  ,  non  erit  idonea  quanlitas  ad 
inferendam  adeundi  necessilatem :  nec  ad  rem  pertinebit  , 
si  prior  etiam  libertatem  accepit,  ut  enim  pecuniam  ,  ita 
ncc  hbertatcm  ,     ad   cogendum  institulum  acc<:[>isse  ,   satis 


6«J 


est.   Qucd  si   prior  recusavcrit,  placuit  ut  rccla  via   secun- 
dus  possit  poslulaic  ,   ut  heres  adeat  et  sibi    resiituat. 

^.  3.  Quid  ergo  ,  si  non  ahi  ,  scd  ipsi  heredi  rogafus 
sit  reslilucre  ?  quia  non  deLet  eidem  c[uandoc[ue  cj^uarfa 
reddi  ,  quam  perdidit  ;  propler  hujus  portionis  retentio- 
nem  erit  audiendus.  j-  Sed  nec  illud  transhitilie  (i  1)  o- 
milteudum  cst  ,  insliluto  ,  qui  coaclus  est  adire  ,  fidei* 
commissi  petitionem  dencgandam  (12)  esse.  cur  enim  non 
videatur  indiL^nus  (i3)  ,  ut  ,  c|ui  cksliluit  supremas  de- 
functi  preces  ,  consecjuatur  aliquid  ex  voluntale  ?  quocl 
fortius  probabilur  ,  si  post  impletam  conditiouem  coaclue 
rst  adire  ;  nanr  [  si  ]  pendeute  conditione  ,  durum  crit 
idem  probare  ;  cum  ct  Falcidiam  pcenilendo  potuit  indu- 
cere.  -j-  Nec  ignoro  posse  dici  ,  nuilo  modo  fideicommissi 
petitionem  denegaudam  eis  ,  c[ui  jura  sepulchrorum  (i^) 
adquiri  inscquuntnr.  Adeo  Senatus  nihil  apud  cum  ex  ea 
parte  ,  quam  derclinquit  ,  voluil  relincpere  ;  ul  nec  (i5) 
Falcidiam  exercere  possit  ,  nec  praeceptio  apud  eum  re- 
iinquatur  ,  nec  stibslitutio  quoque  sccundarum  labulariim 
ila  facla  ,  Quisrjuis  nuhi  heres  crit  ,  filio  iiieo  Jicres  esto  , 
eidem  daretur. 

§.  4'  Cui  Titiana  heredilas  ex  TrebeHiano  Senatuscon- 
sulto  restitula  est  ,  I\Ia;vianam  heredilatem  ,  quam  Titius 
defunctus  ex  TrebeJliano  Sempronio  reslituere  debuit  ,  et 
ipse  X'cstitucre  poterit  ,  sicut  alius  cjuilibct  succcssor. 

§.  5.  Actiones  lemporaria;  Trebelliani  solent  esse,  evi- 
cta  lieredilate  ab  eo  ,  (|ui  ,  posteaC|uam  fideicommissara 
restituit  hcreditatem  ,  victus  est  ;  scilicet  anle  (16)  resti- 
tutioncm  hte  cum  eo  contcstala.  potesfas  enim  evictionis 
lollit  intellectum  reslitutionis,  indcbito  fideicommisso  con- 
stilulo.  'I"  Plane  si  fideicommissum  ab  eo  cj[uoc[ue  qui  pc- 
stea  vicit ,  relictum  est  ;  quia  posscssor  in  ratione  rcd- 
denda;  liercditatis  partcm  ,  quam  fideicon;missario  resti- 
tuit  ,  Iicrcdi  reputat  ;  defeudi  potest  ,  actiones  Trebeliia- 
ni  durare. 

De  hercde  in  posscssioncm  ndilendo.   De  cdienalione  fa- 
cta  a.  fideiconimisscirio  cinle  resliUiiicncm. 

56.  Idem  hb.    7.  Picsponsorum. 

Flliam  fralribus  ,  ccr//5  relus  acccptis  ,  Iiereditatem  re- 
stituere  paler  vohiit.  aute  reslilutam  herediiatem  in 
posscssioncm  (17)  heicciiialis  filiam,  qucque  mitli  placuit. 
cum  aulem  interea  filii  res  (18)  Lonorum  in  solidum  dis- 
traxissent  ,  item  alias  pignori  dedibsent ;  he^editate  post- 
ea  (19)  restituta  ,  constitJt  ,  ex  eo  facto  ca'terarum  cjuo- 
ciue  portionum  veuditioncs  ,   ilem  [«iynora  confirmari. 

De  fructihus.  1.  Dc  verhis  ei  i>ohintate.  1.  De  s^rcidi- 
hus  fidcicominissi  .,   ct  elcclionc  Icredi  conuniisa. 

57.  Idkm  lii».   8.   rie.ipoiisorum. 
TjrErcdes    mei    cjuidqrid    ad    eo.s    cx  hcrcditafe  honisve 

J-jL    meis  pervencrit    (20)  ,     id    oini.e  post  moricm  yuani 


(i)  AL  IicrccTe  sc.  Jtire  novo  tcndit  eo  caulio  ,  ut  se  rcstitutu- 
rum  quaclraiitein  et  de  clolo  cavcat.  Ncvcll.    108. 

(2)  Iino^  non  dcl.iet.  /.  G.  C.  h.  t.  Solve  ,  clictn  lex  C.  loc.im 
habet  in  filio  jusso  restituere  filiis  suis,cxceptis  certis  ca.4bus.  Iiec 
lcx  et  dicta  NowcU.  108.  locum  habent  in  fiiio  jusso  fratii  rcati- 
tuere. 

(3)  V.  /.  6.   C.  de  jur.  et  fact.  ignorant. 

(4)  /.   4^-   iiifin.  supr.  h.   t. 

(5)  /.   3i.   5.    I.  siipr.   h.  t. 

(6)  /.  63.  5.   II.  /„/,,  h.   t. 

(7)  Ab  berede. 

(8)  Ab  hcrcdc  scillcct :  qucm  ccegit  adirc  et  restitucre. 

(9)  /.    I.  5.  8.  supr.  h.  t. 

(10)  Disposita    iu  tcstamento  dependeat  et  confirraantur  ab  adi- 


Lt   licrcditatc.   /.  3i.  5-    '•  ■«■''/"■•  clc  crcisat.  tutor. 

(11)  !d  csl  ,  intcrim  ,  vcl  dcfuuctoiic.  vidc  /.    \.   {.  0.  Infr.  acl 
SC.    Turpiil. 

(12)  /.   y.7.   5-    2.  supr.   it.   t. 

(i3)  Indignus  est  iidciconnnisso  ,  qni  dcttlluit  snprcmas  dcfiincti 
preccs. 

(•4)  '•  42  •  5-  '•  ■»«/"■•  ''•  f^- 

(i5)  /.    i/|.  5.   4.  supr.   h.  t. 

(16)  6ccus  si  post.  /.63.  5.  4.  infr.  h.  t. 

(17)  Adde  Paul.  3.  sciit.  5.  j.   ii.  ul)i  vide  Cujac.  dixi  ad  /.  3., 
C.   dc  cdiclo  D.    Hachiani. 

(18)  Id  cst  ,  rcs  qu;istlaiH  ex  l^oni.s. 

(19)  Jus  supcrvcnicus  aiictoiis  ccnfinnat  Jus  succcEforis.   Castr. 

(20)  /.  4o>  infn.  l.  83.  supr.  de  lii^.  3. 


70 


DIGESTORUIM 


renituayit  palrm  mecv  colonuc  Bcneventanorum:  nihil  (i) 
de  fruelibus  (2)  peudente  conditione  perceptis  petituni 
videri  ,  constilit. 

5.  1.  Cum  ita  (3)  fuerat  seriptum  :  Fidei  fillorum 
rneorum  coniinitlo  ,  ul  si  quis  f4)  ''oruni  sine  liheris  prior 
(lieni  siuim  (5)  obierit  ,  parteni  suani  superstili  (6)  fra~ 
tri  7'e.stituat  :  quod  si  uterque  sine  (n)  Uheris  diem  sunni 
ohierit  ,  omneni  heredilateni  ad  (8)  neptem  mcani  Clau- 
diam  pervenire  volo  :  defuncto  altero  superstite  filio ,  no- 
vissimo  aulem  sine  liberis  ,  nepiis  prima  quidem  facie 
propler  conditionis  verba  non  adniilli  videbatur;  sed  cum 
in  lideicommissis  vclinitatem  (9)  spectari  conveniat  ,  ab- 
surdum  tsse  respondi  ,  cessanle  prima  substiti-itioue  ,  par- 
tis  nepti  petitionem  denegari  ,  quam  totam  habere  vohiiL 
avus  (10)  ,  si  novissinius  fratris  quoque  portionem  susce- 
pisset. 

5.  2.  Peto  ,  dc  te  ^  uxor  carissima  ,  uti  curn  niorieris^ 
heredilatem  meani  restituas  filiis  meis^vcl  uni  eorum  (n), 
vcl  nepotibus  meis  ,  vel  cui  (12)  volueris  ,  vel  cognafis 
nieis  ,  si  cui  voles  ex  tota  cognatione  mea  :  iuler  filios 
respondi  substitutionem  fideiconunissi  factain  videri  ^  circa 
nepotes  autem  ,  [  et  ]  caeteros  cognatos  facuUalem  eligeu- 
di  datam  ;  ex  costf.ris  autem  cognatis  ,  si  nepoles  superes- 
sent  ,  non  recte  mulierem  electuiam  propter  gradus  (i3) 
fideicommissi  prcescripios  (i4)  5  deficiente  vero  gradu  ne- 
polum  ,  ex  coguatis  ,  quam  velit  personam  eligi  posse. 

Si  heres  anle  restiiutioncni  successerit  dchitori  heredita- 
rio.  1.  De  periculo  nonununi.  2.  De  usuris.  3.  De  pne- 
reptione  pecunix  vel  prcKtlioruni  ,  4-  •^  '^'^  reditus.  5.  De 
fructihus  ,  usin'is  ,  et  pensionihus.  6.  De  usuris.  De  rc- 
runi  usii  et  pcriculo.  7.  De  fructihus.  8.  De  pignore. 
58.   Ideai  lib.   9.   Responsonnn. 

DEducta  (|uarta  parle  restituere  rogatus  hereditatem  , 
prius  qLiani  rcslilueret ,  hereditario  debitori  heres 
extitit:  quoniam  aclio  eo  confusa  (i5),  per  Trebellianum 
redintegrari  non  potest  ,  pecuniae  quoque  debitae  dodrans 
ex  causa  fideicommissi  petatur  :  sed  in  eum  diem  ,  quo 
actio  confusa  est  ,  usuroe  praeteriti  temporis  ,  quae  in  ob- 
ligatione  vel  in  ofticio  judicis  fuerunt  ,  computabuntur  ; 
posterioris ,  ila  demum  si  niora  fideicommisso  facta  sit. 


5.  1.  Cum  heredilas  ex  causa  fideicommissi  iu  tempus 
restituenda  est  :  non  idcirco  nominum  ppriculum  ad  lie- 
redem  perlinelMt,  quod  lieres  a  qiiibusdam  pecuniain  ex.- 
egerit  (iG). 

5.  2.  Qui  post  tempus  heredilatem  restituere  rogalur  , 
usuras  (17)  a  debitoril)U.s  heredilariis  perceplas  ,  quaruni 
dies  post  mortem  creditoris  cessit  ,  resliluere  non  cogilur: 
quibus  non  exactis  ,  omniuni  usurarum  (18)  actio  (  nam 
hereditaria  (19)  stipulatio  fuit  )  ex  TrebelJiano  transfcre- 
tur  :  et  ideo  nec  indebiti  repetitio  erit.  -j'  Ac  sinuhter 
Jierediiario  creditori  si  niedii  leniporis  non  solvantur  usu- 
ra)  ,  fideicommissarium  iu  his  quoque  Trebelhanum  t^ne- 
bil.  Kec  ideo  querelas  locus  erit  ,  quod  de  fruclibus  he- 
i"es  ,  quos  jure  suo  percipiebat ,  foenus  non  solverit.  ^l- 
Quod  si  foenus  heres  uicdii  temporis  solverit,  eo  nomine 
non  crit  retentio  ,  cum  (?-o)  proprium  negotium  gessit  : 
quippe  sortem  reddere  creditori  coactus  ,  iideicommissario 
nihU  usui-ai-um  medii  lemporis  inq^utabit. 

5.  3.  Accepiis  centum  ,  [  centum  ]  Jiereditatem  rogalus 
restituere  ,  totara  pecuniara  jure  Faicidia?  percipere  vide- 
tur  :  et  ita  Divi  liadriani  rescrijjtura  intellectum  est ,  tan- 
quam  si  ex  lionis  nummos  rclenlurus  fuissel.  Quotl  lunc 
quoque  respondendum  est,  cu.n  pro  pirte  fieredilatcm  cohe- 
redi  suo  resiiluer^;  rogatur.  •]•  Divcrsa  (21)  causa  est  prse- 
diorum  pro  liereditaria  parte  retentorum  :  <|uippe  pecu- 
nia  oinnis  de  portione  relin;'ri  potest  :  prtcdiorum  au- 
tem  alia  portio  non  nisi  a  ooherede  ,  qui  dominium 
Ijabet  ,  accipitur.  Cum  aulem  pra;dia  majoris  pretii,qnam 
portio  hereditatis  ,  essent  :  iii  superfluo  pnedioruin  peten- 
ti  fideicommissario  Falcidiam  intervenire  visum  est :  cun- 
currentem  enim  pecuniara  compensari  placuit. 

§.  4-  Uereditalem  post  morlem  suam  cxceptis  (22)  re- 
ditibus  restituere  rogatus,  ancillarum  partus  non  (23)  rt  - 
tinebil ,  nec  foetus  pecorum,  qui  sumraissi  gregem  retinenl. 

$.  5.  Ante  diem  fideicommis-i  cedmiem  fructu-  et  usu- 
rae  ,  quas  debitores  Jiereditarii  ,  cura  p  >sl<!a  ccssisset  dies  , 
solverunt :  item  nlercedcs  pra^dioruni  al)  Jinede  percepta:, 
porlioni  quadrantis  imputaljuntur  (24). 

$.  6.  Cum  autem  post  mortem  suain  rogatus  heredita- 
tem  restilucre,  res  hereditarias  distraliere  non  cogatur  lie- 
res:  sorlium,  qua;  de  pretiis  earuni  redigi  potuerunt,  usu- 


(1)  /.83.  supr.  de  le.s,nt.   3. 

(2)  Itno,  fnichis  vtriiaiit.   /.   3i.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(3)  Vide  Ripcnscin  ,  qiii  ad  hunc  §.  integrunj  pene  volumcn 
rdidit.  Guh.  Adde  Kir.schot.  rcsp,  89."  n.  73.  ct  Joanu.  Declier. 
lih.    r.  dissert.  3.  n.  g.    10.  Ans. 

(-i)  An  fiEc  voccs  sint  particularcs  ,  unius  ,  ct  non  diotributlva;, 
V.  Ripens.  hic. 

(5)  Id  est ,  morlls.  vidc  Illpens.  hic. 

(6)  Audis  filios  institatos  et  invioem  substitulos. 

(7)  De  hac  diciione  ,  uterquc  ;  collectiya  sit  nccne  ,  an  distri- 
Jjutiva  ,  v.  hic  Ripcns. 

(8)  Audis  duohns  institutis  ,  et  invicem  suhstitutis  neptem  sub- 
fctitui :  iiinc  colligc  ,  Siibstitutum  in  tola  hcreditate  duobus  institu- 
tis  ,  et  iuviccm  subslitntis ,  ccnscrl  cx  mente  ic=latovis  vocatum  ad 
portioncm  ultimi  ,  iu  cujns  sola  pcrsona    cxstilit  conditio.  Ripcns. 

(9)  l.pcmil.  supr.  de  Irg.  r.  /.  7.  iti  fni.  supr.  de  suppellect. 
tiui  benclicii  tjuisqnis  cst  optimus  intcrprcs.  IntorprctaTi  suura  be- 
iicficiiim  quisque  solet  j  vel  ejus  cst  intcrprctari  ,  qui  beneticium 
(lcdit. 

(ro)  Quid?  quibiis  ex  conjecturis  hic  sumitur  vohinlas  defuncll? 
rin  ex  inslitiilionc  reciproca  facta  intcr  oncratos,ut  vult  Castrensis? 
an  cx  pcrsona  neptis  siib.stitutce  ,  nt  vult  BartoUis  ?  v.  hic  Ripen- 
.vfm.  Scd  tamcn  Jidins  Clarus  Ijinc  colligit ,  in  diibio  testatoris 
mentcm  pi;csuuii  conscntaneam  et  conforincm  juri  cornmuni  et  sta- 
tiito  ,  3.  sent.  $.  tcsUnncntum.  quast.   7G.  rci;.  6. 

(11)  Si  vivct  .sci!.  hisquc  vcrbis  inducitur  tacita  snbstitutio,  quae 
locum  noifiiab<tn  nlsi  juinticala  condilione  subintcUecla  :  non  quod 


alii  noUint ,  vel  non  possunt  ad  fidcicominissnm  admitti.  Ripens. 

(12)  ninc  nascitiir  quaestlo  ,  ntnim  his  verbis  uxori  delur  tle- 
ctiu?  an  vcro  intcr  fillos  facta  sit  siib-titutio?  Pos.lrcmnm  vcrum  ei«t. 

(i3)  Ordo  scriptiinc  scrvandus  cst. 

(i^)  Scd  unde  collipitur  hoec  tcstatoris  intcntio  ?  cx  ordinala  af- 
fectione  dcfuncti  ,  qux  cadit  intcr  pcrsonas  siib  eadcin  altcrnationc 
compreheusas.  addo  /.  77.  5-  ^^-  snpr.  dc  le^at.  1. 

(i5)  /.  80.  inftn.  Infr.h.  t.  Debitiim  ab  hcrcde  per  aditionem 
confiisum,  in  actionem  ex  tcstamcnto  dcvolvltur.  Bart. 

(iG)  E:^iecrc  cnira  a  quibiisdam  ,  non  facit  horcdem  tencri  dc 
pcriciilo  aliorum,  nisi  in  culpa  fucrit.  vide  /.  periculum.  3j.  supr. 
de  rel.  cred. 

(17)  /•  44-  S-  I-  -«'/"••  h.  t. 

(18)  In  fideicommissarium  actio  nsurarum  ti-anslcrtnr  .,ut  Anc.  pi- 
gnoratiiia  sou  liyi>othccaria  non  transfcrtur.  /.  Sg.  infr.  h.  t.  Qiiid 
ita  varie  ?  actio  usurarum  hcrcditaria  est,  ut  hic.  caterae  non  sunt 
hcreditaiia:. 

(i;;)  Hcredltarife  sllpulalioncs  dicuntur  ,  qux  coeperunt  a  defun- 
cto  ,  licet  acccdant  princlpali,  quaj  hercditaria  cst. 

(20)  /.   12.  5    fi-  ■"^/"■-  '7'"  potiores. 

(21)  /.   77.  Supr.  dc  legat.  2. 

(■2'.?)  "\"ide  Manticam  7.  de  coiijectitr.   10.  num.  36.  B^. 

(i3)  Imo  ,  rcstituere  parlus  noh  cogitnr.  /.  i^-  in  fin.  supr.  de 
usuris. 

(24)  /.  18.  /.  22.  5.  2.  supr.  h.  t.  l.  8.  5.  n.  supr.  dc  inoffi. 
cioso  tcstam.  l.  18.  in  fin.  l.  36.  in  fuu  /.  45.  /.  66.  l.  73.  ^.^ 
4.  /.  SS.  5.  ult.  supr,  dU  lcg-  Fclcid. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


ra2  propter  usum  (i)  nietlii  teniporis  peri-eplse  non  vicle- 
buiilur  :  deniqiie  ncc  periculum  mancipioruni  aiit  urla- 
norum  pradionun  prarsiare  cogitur  ^  sed  nihiloniiniis  u- 
sus  (2)  et  casus  eorum  rjuadranlem  quoque  diminiiit. 

§.  7.  Quod  ex  hrrcdilale  supertuisset  ,  cum  niorerelur , 
restituere  rcgatus ,  Iructus  superiluos  restituere  rion  (3)  vi- 
detur  rogatus  •,  cuni  ea  verba  diminutionem  qiudem  here- 
ditatis  admltlunl,  fructuum  aulem  additamenlum  non  rc- 
cipiant. 

§.  8.  Heres  ejus  ,  qui  bonorum  superflur.m  (4)  post 
mortem  suam  restituere  lucrat  rogatus  ,  pignori  (5)  rcs 
bereditarias  datas  ,  si  uon  iii  llaudem  id  lactum  sit,  libe- 
rare  uon  cogitur. 

De  ohligatione  naturali  et  pignore.  De  legato  ,  si  heres 
non  extitisset.  1.  De  eo  ,  (juud  heres  non  tanquam  heres 
accepit. 

59.  Pauhjs  lib.  4-  Qugestionum. 

DEbitor  (6)  sub  pignore,  creditorem  hercdem  inslltuit, 
eumque  rogavit  restitucre  hereditatem  i\V\a?.  sua?  [  id 
esl,  testalorls  ]  :  cum  noliet  (7)  adire  ut  suspectam,  coa- 
ctus  jussu  Prxtoris  adiit  et  lestituit  :  ciim  eniplorem  pi- 
gnoris  non  inveniret  ,  desiderabat  (8)  permitli  sibi  ,  ju- 
re  (9)  dominii  id  possidere.  Hespondi :  Aditione  (lo)  qui- 
dcm  hereditatis  confusa  oLligalio  est.  'f-  Yideamus  autein, 
lie  et  pignus  liberalum  sil  sublala  natnrali  (i  1)  obhga- 
tione.  Atquin  sive  possidet  crtditor  actor  ,  idemquc  heres, 
rem  ,  sive  nou  possidel :  videanius  de  efleclu  rei.  et  si 
possidet  ,  nulla  acticne  a  fideicommissarlo  conveniri  po- 
test  5  nique  pignoralitia  ,  quonlam  heredilaria  cst  (12) 
actio.  ucque  hdcicommissmn  ,  quasi  minus  rcstituerit,  re- 
cte  petttur  ;  quod  eveniret ,  si  nulkim  pignus  interctssis- 
set  y  possidet  fniin  eam  rcin  quasi  creditcr  (i3).  sed  etsi 
iideiccmmiss<';rius  rcm  txneat,  el  hic  Sdviana  (i4)  aclio 
tenebit  :  verum  est  enim  ,  nou  tssc  soluiam  pecuniam  : 
quemadmodum  diclmus  ,  cum  amissa  esl  acdo  propter  ex- 
ceptioncm.  Igitur  non  tanlum  rctentio  ,  std  etiam  petitio 
pignoris  nomine  coiupetit  ,  el  solutum  non  repetelur.  lle- 
nianet  eigo  j^icpltr  (i5)  pignus  natuiaiis  obbgaiio.  [  In  ] 
re    autem    intc^ia  nou  putartm  conpelleiidum  i.dire  ,  ni- 


si  (16)  prlus  cle  indcuiuilale  esset  ei  cautum  ,  vel  sokiia 
pecunia  esset.  Nam  et  cum  de  lucro  (17)  Iieies  scriptus 
asit  (i8)  ,  quod  forte  lcgatum  acctpit  ,  si  heres  non  exti- 
tit^set  :  Rtsponsum  cst  ,  iion  esse  cogtndum  adire,  nisi  ]e- 
gato  pra^slito.  ubi  fjuiclcm  potuit  dici  ,  nec  cogendum  es- 
se  beredem  adire  qutdammodo  conlra  voluntatem  defun- 
cti,  qui  ]cg:indo  hcrtdi,  si  non  adiisstt  ,  in  ipsius  volun- 
tate  posuil  adilionem.  sed  cuiu  teslator  allerutrumdederit 
nos  utrumc|ue  ei  prseslamus. 

§.  1.  Ea  cjuse  dottm  dabat  ,  pacia  erat  cum  marifo  , 
11 1  mortiia  se  in  matrimonio ,  dolis  pars  matri  ejus  redde- 
rctur  :  ncc  eo  nomine  stipuktio  a  matre  interposita  est  : 
luoriens  deinde  malrem  et  maritum  suum  heredem  fectrat: 
ct  a  matre  petierat  ,  ul  hereditatcm  Tilio  rcstituerct:  ju- 
dex  addictus  (19)  de  licreditaie  divldenda  ,  parlera  dolis, 
quasi  (20)  ex  ulili  pacio  ,  pro  parte  malri  adjudicaverat. 
Quc-erebatur  ,  an  et  ea  portio  ex  causa  fideicommissi  prje- 
standa  sit ,  [  quam  ]  non  esse  restiluendam  puto  :  quia 
nou  (21)  c[uasi  lieres,  sed  (22)  quasi  mater  ex  pacto  (23) 
accepit:  nec  occasione  herediiatis,  sed  eirorc  (24)  ex  pa- 
cto  eam  habuit. 

De  patrono  ex  dehita  portioiie  instituto, 

60.  Idem  lib.   11.   Qucfstionum. 

PAtronus  ex  debila  portione  heres  iustiiulus  ,  sextara 
partem  restltueie  rogalus  restituit :  non  transtijunt  ex 
Trebelliano  acliones  (^5)  ,  cjuoniam  non  faG)  fult  debi- 
tum ,  quod  restituit  5  el  ideo  ,  si  per  erroiem  li^cil ,  etiam 
repetetur. 

De  eo  cui  tanium  datur  5  quantvm  pro  uncia  heredita- 
tis  conipeterel. 

61.  Idkm  lib.    i4-  Respcnsorum. 

PAuJus  lespondii  ,  liis  vcrbis ,  Siiiiproni  .,  hcrcdcm  ie 
non  scripsi  ,  fcstinans  per  iiifirmitntcm  ,  ideoque  ei 
dari  volo  tanium  (27),  quantum  pro  uncia  hcreditatis  com- 
petcret  ,  videri  cjuidem  niagls  quanlltalem  ,  c^uam  portio- 
iicm  heredilatis  ,  rtliclam  ,  sed  sic  accipiendam  ,  ut  vi- 
deatur  de  uncia  (28)  eiiam  lestituenda  sensisse. 


(1)  Vidc  Cuj.if.   •?J^.  obs.  4o. 

(2)  Id  fsl,  dtiiniiutio  ac  dtjwlitio.  /.  20.  5.  6.  $.  ult.  l.  21, 
supr.  de  petit.  hcTed.  XJbus  eiiim  iinmnaiquair  j  ro  usuc.nj  ionc  su- 
imtur.  /.  tiec  utilcm.  20.  Sitjn:  cx  quili.   caus.  iitajores. 

(3)  Inio  ,  \idciiir  rogatus  ,  /.  3.  5.  2.  si.jjr.  te  UiUT-is.  Cujac. 
1-2.   ol,s.    10.   liaiic  ncgationtni  cxi)iuii;it 

(4)  Hiiedes  intcrdum  rogautm-  ic.slitiieie  licreditalem  :  inlerdum 
suptitliicm   htiediiaiis  ,  id  tst  ,  quod  cis  M.jiercrit  tx  litrt (iilalc. 

(5)  Pipnoii  oJ>li|,aic  potct  btndilatein  bcns  ,  qui  su]  (ithinm 
li<rc(iitaiis  leslifiK.jc  jussus  tst ,  si  iiiodo  non  in  fiaudda  ijiLaui  ht- 
rcdilalcm  jiignoiavit. 

(6)  Id  tst ,  dcJjilor  ,    qui  rcm  suam    aliquain  cieuitori  oljilgavit. 

(7)  Hcreditattm  adiie  suj^jttt;!]»  iu  mo  t(  gitur. 

(8)  Vide  /.   2.    C.   de  jure  donniiii  inipeti ando. 
(y)  /.    24.  supr.  de  pigiwrat. 

(10)  Hercdifaiis  aditione  confundilur  ohligatio. 

(i  i)  Aditio  qusefit  coaete,naturalcm  oL]ii;ationcm  nonperimit.i?(af. 

(12)  Non  est  aclio.  Ita  lcglt  Cujac  7.  ud  African.  in  txjircaiio- 
ne  /.21.  infr.  de  fdejussoribus.  hoc  seiisu,  pignoratitiam  atli(,ii<in 
non  tiansife  in  fideicommissariiim  ,  cum  non  sit  heicdilaria.  aric. 
/.  73.  ii.fr.  l.  .58.  5.  2.  supr.  h.  t. 

(i3)  Dominium  iti  pignorat.-e  ,  qiiod  pcrvenit  aJ  crcditorcm  ir- 
revocabililtr  ,  non  jciimit  hypotlitcariam  ci  compttcntem.  Burt. 

(i4)  Aiit  potius  quasi  Serviana.  §.  7.  Int.t.  de  act. 

(i5)  Non  proptcr  rts  alias.  Confusionc  toUitur  ptrsonalis  ohliga- 
tioj  non  rcalis,  ut  pignoratitia.  y-  Cujac.  9.  ad  Jfrican.  fol.  21. 


(iG)  Ut  /.   II.  sujr.  Ji.  t. 

(17)  IJe  hicru  agitur  ,  heics  scriptus ,  quod  fortc  ctc. 

(18)  Ita  Flor.  al.   agit. 

(ly)  /uldiciliir  judt.s.  ciim  dalur :  addiclus  igitur  jutltx  ,  datus 
judcx  ,  ut  ncrissc  non  ^[{.  hic  Itgi  aditus  judcx. 

(•^0)  AK;endcmihiis  tx  linca  motns  jjcr  d(sccndtntcs  artio  non 
qiutritur.  liaitol.  addc  /.  2G.  ^-  4-  ^"pr.  de  pactis  dctcdib.  I.  (^5. 
Sujjr.  soluto. 

(y.i)  Quod  pervtnit  ad  heitdtm  ,  ut  Ltrtdcm  ,  non  vtnit  in  fi 
d(-i(;()mn;issuni.  .Bi:7't. 

(22)  El  sit   duaium  quotlairinitdo  pcisonarrm  victni  suslintt. 

(u3)  hu.tili. 

(24)  Qiiod  quis  hiihct  cx  rrronca  stntditia,  in  rcstitulionfm  non 
vtnit.  Jjart.  v.  Molineeum  in  hi;nc  Iccum  1.  ccnsuet.  7.  nu/u.  33. 
/.  5.  §.  12.  siijir.  de  jur.  dot.  /.64.  5-  ^-  ^upr.  sf.ltu.  l.  S.Supi: 
dc  tiiuUs.  l.  5.  iii  f.ii.  sujir.  de  lilerat.  vidc  /.  G.  siipr.  (jucd  CU' 
jiscunque  l.b.  inj.ii.  injr.  de  divcrs.  tcnij.or.  /.i.  §.  4-  ^"fr.  de  g^ 
stipulut.  scrv. 

(20)  ricbtitntione  facta  fitlcicoir.iuissi  uon  transcunt  actiones  ex 
Trthellii.no.   Bart. 

(26)  Cur?  dixi  /.  27.   C-    '3.  supr.  h.  t. 

(27)  Sive  quota  sit  in  iidciconiniisso ,  sivc  in  solulionc,  lociis  cst 
Trehclliano.   Eart. 

(28)  Jussiis  solvcrc  tant.nm  jcciiuiam  ,  qur.nla  rst  srslimalio  talis 
rci  ,  potcst  solvere  pccuniam  ,  quae  cst  in  obligatiorc,  vcl  ipsaju 
rtm.  /.  64"  ifi  fin-  iupr.  soluto.  l.  92.  supr,  de  legat.   ii 


-o  D     I     G     E    S 

De  dole.    1.    Qiicaich  ftilcicommhsum   rcsliiuenclum^ 
G2.  Sca;\ola  lib.   4-   Responsorum. 

AFilia  peliit  .  IJt  si  libcris  (1)  superstitibus  morcre- 
tur,  partcm  cjus  ,  (juk  ad  cum  ex  bonis  pcitris  per~ 
vcjiissci  :  quod  si  sine  liberis  ,  univcrsum  fratri  restiiiieret. 
Quairitur,  defuncta  ea  in  matrimonio,  superstite  filia  (2); 
sa\  iieres  ejus  ,  cum  parte  liereditatis  ,  ejus  (juoque,  cjuod 
dotis  nomiae  datum  erat ,  partem  restituere  debeat  ?  lie- 
spondit  ,  id  quod  in  dotem  tuisset  ,  non  (3)  conlineri  in 
parlem  lieredilatis  quse  reslituenda  est  :  sed  elsi  ex 
promissione  dotis  aiicTaid  debituni  fuit  ,  ?eris  alicui  loco 
habendum. 

^.  1.  Alumno  certara  pecuniam  legavit  ,  et  eam  recipi 
«  Sempronio  mandavit  ,  ei  cericis  usuras  tdurttno  prces/a- 
ri  (4)  ,  doncc  ad  vicesimum  annum  pervenerit  :  deindj 
alumni  fidei  commisit  ,  ut  si  sine  liberis  decederel  ,  par~ 
iem  restiiueret  Sempronio  ,  partcm  Septitice.  Qussilum 
est ,  defuncto  alumno  intra  annum  vicesimum  ,  an  sub- 
stituti  fideicommissura  (5)  pelere  possint  ,  an  vero  in  id 
tempus  sustinere  (6) ,  cjuo  si  viverct  alumnus ,  vicesimum 
annum  impleret?  Respondi  5  secundum  ea  cjuse  propouc- 
rentur  ,  posse  (7). 

De  dominio  rerum  resiitufarum.  i.  De  actionihus  he- 
redjtariis.  2.  De  eviciione  hercditntis.  3.  De  actionihus  hc- 
rcddnriis.  4-  De  hcrcd.it ale  adquisita  per  servum  hcrcdi- 
tarium.  5.  De  mora  fidciconimissarii.  7-  De  instifulione 
conditiomdi.  11.  Anfideicomm.issarius  quartam  dclrcdiat. 
12.  An  oh  Falcidiam  ah  hcrcde  dciractcim  minuaiur  fi- 
deicommissum  a  fideicommissario  rclicium.  i3.  De  insti- 
tuto  qui  substilutum  habet.  i^.  De  bonorum  possessorisfi- 
deicommisso.  i5.  TJe  testaiore  qui  jion  est  soh-endo. 
63.   Gajus    lib.   2.  Fideicoramissorum. 

FActa  (S)  in  ficleicommissarium  restitutione,  statim  (9) 
omncs  res  in  bonis  flunt  ejus  ,  cui  resliluta  est  lie- 
reditas,  etsi  (10)  nondum  earum  nactus  fuerit  possessionem. 
.  §.  1.  Si  is  qui  hereditatem  sibi  reddi  ab  herede  stipu- 
latus  sit ,  eicjue  ex  stipnlalu  (11)  ogenti  restiiuta  fuerit 
hereditas  :  constot  nihilominus  transferri  actioncs.  hoc  ita 
est  ,  si  is  ,  cum'  cjuo  aclura  sit  ,  restiluat  hereditatem.  si 
vero  ob  id  ,  quod  non  restituerit ,  a^sfimatione  hereditatis 
condemnatus  fuerit  :  remanent  actiones  hereditari.-e  apud 
eum  fjui  coiidemnalus  sit  :  actor  autem  ipanlitatem  con- 
secjuitur. 

§.  1.  Si  hcres  scriptus  restiluerit  hereditalem  ,  et  pnst- 
ea  de  hereditate  controvcrsiam  passus  victus  sit  ,  aut  hte 
cesserit  (12)  ,  durare  actioues  constitit  in  fideicomraissa- 
rium  semcl  irauElatas. 


T     0     R    U    ]\I 

5.  3.  Si  (juis  majorem  (i3)  partem  reslituerit  ,  qnam 
rogatus  est  :  in  eam  partem  ,  cjujc  cxccdit  ,  iion  transfe- 
ruutur  actiones.  sed  cum  prrecepta  ali([ua  re,  aut  Sijmma, 
rogalus  sit  heres  restituere  ,  et  oinissa  retentione  tolam 
hereditatem  restituerit  :  recte  dicitur  transferri  actiones. 

§.  4-  Si  heres  ante  restitutam  lieredilatem  servum  he- 
reditarium  heredem  ab  aliquo  instiiutum  jusserit  adire  he- 
reditatem  ,  negat  Juhanus ,  debere  lianc  heredilaiem  re- 
slitui  :  quia  de  ea  rogatus  non  esset.  et  hoc  est  futt-nchim: 
re.juirendum  lamen  ei  ilhid  est,  num  cum  incrcmento  (i^) 
resliluere  lieres  rogatus  sit  hereditatem  ?  [  si  ]  enim  hoc 
fuerit  subseculum  ,  etiam  eam  hereditalem  restiluere  cogi- 
tur :  nisi  evideutissimis  probatiouibus  fuerit  ab  herede  ap- 
probalum  ,  conteinplatione  (i5)  sui  servum  esse  heredem 
inslitutum. 

5.  5.  K.escripto  Divi  Antoniai  significalur ,  [  ut  ]  si 
quis  accepta  a  Titio  pecuaia  ,  qu^e  (|uartara  hereditatis 
contiuet  ,  rogatus  sit  ei  reslitaere  hereditalem  :  licet  (16) 
tardius  detur  pe(;uuia  ,  siue  usuris  eam  dari  debere,  «paia 
quanlo  tardius  (|nisfrue  pecuniara  dat ,  tanlo  Jardius  ad 
lideicommissum  pcrvenit  ,  et  medii  temporis  fiuclus  p(^rdit. 
Quamobrem  si  ante  datam  pscuuiam  leuu  .'rit  Jieredilatera, 
fructus  ,     quos    percfpit  ,     rcstiluere  heredi  eu:n  oporlere. 

§.  6.  Idcm  juris  est  ,  et  si  quis  ita  here(hs  fidei  com- 
miserit  ,  iRo^o  si  Titius  tibi  cc.nium  dcdcrit  ,  restituas  ei 
hereditatem  meam. 

§.  7.  Si  (17)  sub  condilione  heres  iaslitutus  sit  ,  ({ui 
fiuspectam  sibi  hcreditatem  esse  dicit :  si  n-que  difjiculta- 
tcm  ,  r.ejue  iurpitudinem  idlam  habet  condtio  ,  nec  iin- 
pendium  (iB)  aliquid ,  jubendus  est  parcrc  condilioni,  et 
adire  ,  et  ila  restiluere  :  si  vcro  turpis  aut  diffirih's  sit 
condilio,  apcrte  iniquum  est ,  cogi  (19)  eum  c'xpi(re  eam 
akerius  gratia.  sed  et  remitti  eara  ab  inilio  vistim  cst  ; 
phis  enim  (20)  tribui  a  Praitore  ei  ,  qui  fideicommi^smn 
pelit ,  quam  testator  voluit,  absurdum  est  :  utique  atitem 
teslator  ,  nisi  expleta  sit  conduio  ,  neque  scripluin  hen^- 
dem  ad  hereditalcm  vocavit  ,  neque  per  hunc  ilh  vohiit 
reslitui  hereditalem. 

5.  8.  Si  dandie  (21)  pecunioi  conditio  adscripta  est  he- 
redi  :  debet  ei  ofTerre  p^icuniam  is  ,  qui  poscil  fideicoin- 
missum,  ut  hereditatem  impleta  condiiione  possit  adire  et 
rcsiiluere. 

§.  9.  Quod  si  condilio  adscripta  est ,  ef  ca  est  qnam 
Pra'tor  rcmittit  :  sullicere  Edictuin  ,  ut  Jidianus  ait.  [et] 
hactenus  jubondus  est ,  ut  (22)  constiluat  PraUoriis  aclio- 
nibus  uti  ,  aut  pelat  bonorum  possessionem  secundum  la- 
hulas  ,  ut  ita  nactus  acliones  ,  lunc  reslilula  liereditale 
transfei-at  eas  ex  SeaatusconsuUo. 


(i)     In  plurnli. 

(^)     Et  sic  'ina.  yide  t.   toi.  §.   i,  siipr.  de  cond.  et  demomtr. 

(3)  Dos  da(a  ,  sXvc  promissa  pcr  patrcra  filice  ,  in  fideicjocunia- 
suui  non  cadit.  Bart.  Vidc  /.  7S.  infr.  h.  t. 

(4)  l''x  ea  peciinia  scilicct. 

(5)  Id  cst  ,  peciiiiiain  almnni  fideicommissam. 

(6)  Eral  eiiim  dilatio  sorlis  aluinno  solvcndrc  ilata  administratori. 

(7)  Qdia  ccssaute  causa  dllationis,  cessat  dilatio.  dilatio  adiwsi- 
ti  crat  iii  gratiam  aitcrius  ,  cpio  morluo  ccssat  favor  dilationis. 

(8)  Fidelcoinmissaiiiis  facta  restitutione  cfrcctu  ipso  cst  hcres  , 
ut  hio.  ct  /.  37.  supr.  h.  t.  (juodanunodo  institutiis  dici  pole.ct.  /, 
]<j.  5.  I.  supr.  ile  tsstamciU.  milit.  jiiris  est  succcssor.  /.  1.  5-  3. 
iupr.  h.  t. 

(9)  V.  /.  3G.  in  Jln.  supr.  de  cond.  dt  demomtr. 

(10)  P(r  rc.stitutioiiem  vcrbalcm  transcunt  omnia  jura  in  fidci- 
commiss.Tiiiim.  Pxirt.  l.   37.  supr.  h.  t. 

(ii)  Si  fulticommissum  deducitur  in  slipulationcm  ,  et  rcstitni- 
lu.r  ,  transeunt  acliones  pcr  Trebellianun)  :  sccus  si  Utis  cestimatio 
cit  solula.  Banolm. 


t[i2)  Sentcntia,  tcI  vcnunciatio  post  rcstitulioncm  proceiknis  ,  fi- 
dcicommissario  non  pra;juclicat.  Bnrt. 

(i3)  Pro  co,  qiiod  indcbite  rcstituitur  respcctu  quolx  non  traus- 
cunt  actioncs  :  sccus  ,  si  rc>pcctu  rei  ccrtce.  Bart. 

(i4)  Quod  pcndcntc  dilalionc  pcr  liercditariuin  scrvum  adquiri- 
tur,  in  rcstilulioucm  non  vciiit,  sicut  nec  alii  fructus  jiidicio  tcsta- 
toris  pcrcepti.  Bart.  l.  18.  Supr.  h.  t.  l.  43.  5-  ^-  supr.  de  legat.  j. 

(i5)  /.   21.  in  fin.  supr.  dc  usufruct.  et  quem. 

(if))  Licct  fidcicommissarius  peciiniam  taidius  solvat  ,  quani  cki- 
rc  dcbet  ,  ad  u.suras  non  lcnctur.  Bartolus. 

(17)  Dc  sontcutia  liujus  |>arapapbi  vidc  Anton.  Fabr.  6.  cn.n- 
ject.   II.  Golli.  Addc    Lconln.  einend.    lib.  2.  c.  9.  luun.  4-  Ans, 

(18)  Impcdimcntuin.  //(♦/, 

(19)  /.   3i.   in  fin.    siipr.   h.  t.  l.  C>\.  §.    i.  infi\   h.  t. 

(uo)  Ciu?  Pnrtor  ultiinaruiu  voluntatiim  custos  c-l,non  evcrsor. 
/.    10.  in  fin.  infr.  dc  captivis.  l.   i^.  supr.  de  tesliljus. 

(.>i)  ^  idc  /.  7,  supr.  h.   t. 

(■22)  Id  e,>t,  hcrcs  prolcstetur  sc  vcllc  hercdcm  esse  ,  vel  bonO' 
ruiu  possessioncni  sccui^dum  tabulas  jict.^xt. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


§.  10.  Si  vero  nominis  (i)  ferendi  (2)  conclitio  est , 
quam  Praetor  exigit  :  recte  quidem  facturus  videtur  ,  si 
eam  expleverit;  niliil  enim  mali  est,  honesti  Iiomiuis  no- 
men  adsumere  ,  nec  enim  in  famosis  et  turpibus  nomini- 
bus  hanc  conditionem  exigit  Praetor  :  sed  lamen  si  recu- 
set  nomeu  feire  ,  remittenda  est  ei  conditio ,  ut  Julianus 
ait ,  et  permittendae  utiles  actiones  5  aut  bonorum  posses- 
sio  secundum  tabulas  danda  est,  uti  nactus  acliones  trans- 
ferat  eas  ex  Senaiusconsuho. 

§.  11.  Si  cum  (3)  suspectam  videres  hereditatem  ,  po- 
stulante  (4)  me  ,  jussu  Praetoris  adieris  ,  et  restitueris 
mihi  :  ita  utar  legis  Falcidiae  (5)  beneficio  adversus  le- 
gatarios  ,  si  tu  quoque  ea  lege  uti  poteras  ,  et  qualenus 
uli  poteras :  nam  (6)  si  quid  praeterea  a  me  ahcui  per  fidei- 
commissum  rehctum  sit  ,  id  qnasi  (7)  a  legatario  reli- 
ctum  non  venit  in  computafionem  ejus  legis  ,  sed  eitriu- 
secus  numeratur. 

.  5-  12.  Si  Titius  rogatus  sit  hereditatem  Msvio  resti- 
tuere  ,  Maevius  Seio  certam  pecuniam  ,  et  Tilius  quartse 
retinendae  beneficio  adversus  Ma^vium  usus  fuerit :  Neratius 
scribit  ,  Maevium  (8)  quoque  Seio  eo  minus  sequum  esse 
praeslare  ,  ne  (9)  ipse  de  suo  damnum  sentiat. 

5.  i3.  Julianus  ait,  si  heres  institutus  Titio  rogatus  sit 
restituere  ,  qui  substitutus  est  INIaevio  ,  et  institulus  suspe- 
ctam  sibi  hereditatem  esse  dicat  :  desiderante  Titio  (10) 
jubendum  eum  adire  et  reslituere. 

5-  i4'  Si  quis  bonorum  possessoris  fidei  commiserit  de 
herediiate  restiluenda  ,  et  is  passus  fuerit  diem  bonorum 
possessionis  adgnoscendae  transire  ,  aut  per  hoc  lempus  , 
quo  is  ,  cui  restitui  debebit  hereditas  ,  aliqua  ex  causa 
non  poluit  adire  Prastorem  ,  et  postulare  ,  ut  petita  bo- 
norum  possessione  restiluatur  sibi  hereditas  :  succurri  (11) 
ei  debet  :  id  est,  ut  restituatur  tempus  (12)  bonorun:i  pos- 
sessionis  admitlenda; ,  exhibendi  fideicommissi  gratia. 

$.  i5.  Admonendi  autem  sumus(i3)  ,  si  is  qui  solven- 
do  non  sit  ,  Titio  herede  institulo  servum  liberum  csse 
jusserit ,  et  rogaverit  Titium  heredilatem  eidem  reslituere: 
vix  esse  ,  ut  Tilius  recusans  adire  heredilatem  cogatur. 
nam  licet  desiderante  servo  Titus  adierit  Iieredltatem,  non 
tamen  potest  liberlas  servo  cpmpetere,  quasi  (i^)  in  frau- 
dem    creditorujn    data  ,  licet    Titius  locuples  sit ,  qua  de 


causa  nec  hcreditas  ei  reslitui  potost.  sed  ex  sententia  (i5) 
legis  dicendum  est ,  periude  (16)  habendum  ac  si  is  ser- 
vus  solus  liber  el  Iieres  scriptus  esset  ,  nec  Tilius  heros 
esset. 

De  naturali  ohligalione.  i.  De  neccssariis  heredibus  suh 
conditione  institalis.  1.  De  m-yrte  hcredis  vel  fideicommis- 
sarii  anle  restitutionein.  3.  De  patrono  ex  parie  dchila 
instituto. 

64.  M.ECiAivus  lib.  4-  t^^ideicoramissorum. 

SI  ejus  pupilli  ,  cui  sine  tutoris  auctoritate  pecunia  cre- 
dita  erat  (17)  ,  restituta  ex  eo  Senatusconsulto  mihi 
fuerit  hereditas  :  si  solvam  (18)  crediiori  ,  non  repetam: 
atquin  heres,  si  post  restituionem  solvat,  repetet  non  ol> 
aliud  ,  quam  quod  ab  eo  in  me  naturalis  (19)  obligalio 
translata  intelligitur.  Et  si  ejus  mihi  restitula  sit  heredi- 
tas  ,  qui  pupillo  sine  tutoris  auctoritate  crediderit:  si  sol- 
verit  mihi  pupijlus  ,  non  repetet.  at  si  heredi  solverit  , 
repetet :  non  repetiturus  ,  si  ante  restitutionem  solvisset. 

5.  1.  Si  n;'cessarii  heredes  sub  conditione  quamvis  le- 
vissima  heredes  siut  inslituli  ,  cui  parere  solent  (20)  :  di- 
cendum  est  ,  cogi  restituere  hereditatem  desiderantibus 
his  ,  quibus  restituere  rogati  sunt  :  quia  [  etiam  necessa- 
rii  (21)  heredcs  ,  fideicommissae  ]  hereditatis  restituendja 
gratia  ,  conditioni  parere  erunt  compellendi. 

5'  2.  Si  quis  rogatus  restituei'e  heredilatem  ,  dicessit; 
antequam  eam  restiluat  :  heres  (22)  ejus  poterit  hcredi- 
tatem  restituei-e  ,  et  ex  Trebelliano  Senatusconsulto  Irans- 
eunt  actiones.  sed  si  duo  ei  heredes  extitissent  ,  uli  quis- 
que  restiluisset  ,  pro  ea  p;irte  transituras  actiones:  nain  si 
et  ipse  paitem  i-estituisset ,  pro  parte  interiin  transiluras  , 
verius  est.  sed  et  si  plures  lieredes  extilerunt  ei  ,  qui  ro- 
gatus  est  restituere  hereditatem  ,  si  quidam  interim  resti- 
tuerint  5  vel  cum  ei  ,  cui  restitui  debuit  ,  plures  heredes 
extiierint  :  ut  cui  restituta  erit  ,  is  pro  ea  parte  ex  hoc 
Senatusconsulto  habebit  actiones. 

5.  3.  Si  patronus  ex  parte  debita  (23)  heres  inslitutus, 
rogatus  fuerit  eam  liberis  exiieredatis  defuncti  liberti  re- 
stituere  :  si  sua  sponle  adierit  ,  erit  Falcidiae  locus  :  si 
coactus  ,  in  solidum  transibunt  actiones  ex  hoc  Senatus- 
consulto. 


(1)  Nominis  sui  ferendi  contlitionem  plorumque  legatariis,  fulci- 
commissariis  ,  et  heredibus  testatores  iraponebant :  qua  dc  re  vid. 
/.  7.  in  fin.  supr._  h.  t.  Cic.  3.  (ffic.xxhi  dixi.  Sucton.  Octauio. 
cap.  loJ.  Ovid.  i5.  Mctam.  Dion.  45.  qna^  potcstas  fceminis  quo- 
que  competit.  Cic.17.  «'^  -^«'c.  8.  Goth.  Adde  Ccel.  Rhodigin.  le- 
ct.  antiqu.  Jib.  i5.  ca/;.  5.  et  6.  Alexand.  ah  Alcxandr.  genial. 
dicr.  Ub.  2.  cnp.  29.  Cujac.  /ib.  7.  obs.  cap.  7.  S.  L. 

(2)  Qni  ita  institutus  ,  ndoptatiu-  non  jure  ,  s«l  tauicn  conf:r- 
matur  a  populo  ,  vel  a  Principe.  An  adoptio  ficri  possit  iu  testa- 
mcuto  ,  V.  Cujac.  7.  obs.  7. 

(3)  /.  55.  ^.  2.  supr.  h.  t. 

(4)  Et  ita  invilus  adiisti. 

(5)  Falcidia  detrahitur  advcrsus  legatarios. 

(6)  Si  heres  coactus  licrcditatem  adiit  ,  fideicommissarius  Falci- 
diam  detrahet  in  rclictis  al)  herede  ,  at  non  in  reiictis  a  se. 

(7)  Yidc  /.  22.   in  fia.  supr.  h.  t. 

(8)  Quatenus  dcfalcatnr  a  primo  fideicommissario  ,  catenus  defal- 
cat  ipsc  a  suo  lcgatario.  Bart. 

(9)  ^-   43-  iit  fin.  supr.  de  cond.  et  demonstr. 

(io)  Substituto  .  et  sic  fidcicojiimissariuspraefertur  suhstituto  vul- 
ganter.  Bart. 

(i  t)  Si  institutus  passus  e^t  labi  tcmpus  agnoscendrt!  bonorum  pos- 
sessionis  ,  fidcicommissario  succurritur  ,  ut^restituatur  ct  agnoscere 
cogatur,  Bartylns  id  cxtcndit  ad  insiimationcm  ,  ut  omissa  ab  in- 
stitiilo  non  noccat  fideicommissario.  /.  16.  supr.  ex  quibus  caus. 
major. 

(12)  Teniporis  pnescriptio  intcrdum  magis  nocct  quam  cxprcssa 
Zbm.III. 


in  jurc  qua;rcndo  non  qnresito. 

(i3)  Qui  solvendo  non  est,ut  ex  scrvis  siiis  uni  reliiiqucre  liher- 
tatem  potest  ,  etiam  in  fraudcm  creditorum  directo  ,  ita  eidem  hc- 
rciHtatem  per  fideicomraissum  rcUnquere  potest  ,  libcrtatem  vcro  , 
vel  directo ,  vcl  per  lidcicommissum.  vid.  /.  qui  soli'cndo.  l\i.  supr. 
de  hercd.   instituend. 

(i4)  Llbcrtas  in  fraudcm  crcditor nm  regulariter  dari  mn  potcst. 

(i5)  Quse  illa  sentcutia  est  ?  Jus  ac  potestas  ,  qiia  licct  diminis 
directo  servniu  ununi  cuin  lihcrtate  instituere ,  ctiain  in  fraudcin 
crcditorum  :  idque  favore  publico,  nimirnm  ut  habcat  iicrcdcm  te- 
stator.  /.  et  quia  dqfunctoriun  iiucrest.  6.  supr.  de  interrogat.act. 

(16)  /.    i3.   in  fin.  supr.  de  test.   milit. 

(17)  Suh.  errore  juris.  Hic  cnim  crror  impcdit  rcpctitionom  ua- 
turalis  debiti  soluti. 

(18)  Et  quia  ca  factus  fucj-at  locuplctior.  /.21.  supr.  acl  leg. 
Falcicl. 

(19)  Naturales  obligationes  omnino  transeunt  in  fidcicommissa- 
rium  ,  ut  hoc  modo  hercs  nihil  prorsiis  debcat.  /.  f\o.  supr.  h.  t. 
Naturalis  autcm  obligatio  dicilur  cx  eo,  quod  locuplctior  factus  cst. 

(20)  Sccus  ,  si  talis  sit  ,  ut  ci  pareri  non  oportcat.  /.  63.  §.  7. 
supr.   h.   t. 

(2j)  Nccessarii  ctiam  hcredes  conditioni  reitituendi  fidcicommis- 
si  parcre  compcllcndi  sunt. 

(22)  /.  4"-  5«   !•  supr.  h.  t. 

(23)  QiiK  pars  patrouo  debita  est  ?  scmis.  §.  2.  §,  3.  Tnst.  dc 
success.  libcrt.  l,  i.  ^.  pcn.  supr.  si  cui  plus  cjuani  pcr  leg.  Falc  ci. 


74 


DIGESTORUM 


De  heredilate  restkuenda  servo  vel  domino  ejjis.   i.  De 

fidncommtsso  cotiditionali.   2.  De  aiicloritate  rei  judicaUc. 

'3 .   De  Jideicoinmissario  infante  ,    vel  surdo  ,  vel  ahsente  , 

vd  mulo.   4-   J^^  rehus  alii  traditis  jussu  fideicommissarii. 

65.  Idem  [  lib.   5.  Fideicommissorum  ]. 

SErvo  ,  invito  domino  vel  ignorante  ,  non  recle  resti- 
tuetur  hereditas  :  sed  [si]  poslea  ratum  habuerit,  con- 
firmabilur  reslitutio  (1).  veriun  ipsi  domino  adquiren- 
lur  actiones.  nec,  quia  hereditatis  adquisitionis  similis  est 
haec  restitutio  ,  jussum  pra?cedere  oportet :  sed  (  ut  di- 
ctum  est  )  etiam  ratihabitio  subsequi  poterit  ,  exemplo 
honoruiB  possessionis.  Neijue  interest  quod  ad  propositum 
atlinet,  ipsi  domino,  an  servo  quis  rogetur  restituere  he- 
reditateni  :  nec  in  ea  re  consensu  aut  opera  servi  opus 
est  \  atquin  in  bonorum  ijossessioae  ,  vel  in  adeuuda  he- 
reditate  consetisus  ejus  necessarius  est  :  itaque  si  qui  su- 
spectam  dicent  hereditatein  ,postulante  domino  compellendi 
erunl  adire  ,  et  restitucre  heredilatem. 

5.  1.  Si  testator  rogasset  heredem  ,  ut  restiluat  heredi- 
latem  mulieri ,  si  non  nupsisset  :  diccndum  erit  compel- 
lendum  (2)  heredem  ,  si  suspectam  dicat  hereditatem  , 
aidire  et  restiluere  eara  mulieri  ,  etiam  si  nupsisset,  4- 
Idem  in  caeteris  quoque  conditionibus  Juhanus  noster  pi'o- 
bat  ,  quas  similiter  nisi  fine  vitae  expleri  noii  possent.  se- 
cundum  quam  sententiam  cautione  praestita  Iiis  ,  quorum 
interest  ,  ab  his  ,  quibus  restitui  sub  iisdejn  conditionibus 
heres  rogatus  esset  ,  restituet  hereditalem. 

5.  2.  Cum  Praelor  ,  cognita  causa  ,  per  errorem  ,  vel 
etiam  ambitiose  Juberet  (3)  hereditatem.  ut  ex  fideicom- 
inisso  restitui  :  etiam  pubLce  (4)  interest  restitui  (5)  , 
propler  rerum  judicatarum  auctoritatem  (6). 

5.  3.  Si  pupillo  (7)  infanli  reslituere  hereditatem  quis 
rogalus  sit:  si  sponte  adierit,  eliam  servo  ejus  ct  ipsi  pu- 
pillo  ,  tutore    auctore  ,     reslituetur    hereditas  :    si  quidem 


eo  ,   quod  fari  non  potest 


(8)   magis  ea  res  impe- 


dictur  ,  quam  in  muto  pubere  volenti  sibi  restitui  here- 
ditatem.  Si  autem  heres  recuset  adire  hcreditalem,  quem- 
admodum  res  expediri  possit  ,  difficile  est  :  quia  neque 
lulore  desiderante ,  periculo  pupilli  adiri  hereditatem ,  Tre- 
Lelhano  Senatusconsulto  locus  sit  futurus  :  neque  pupillus 
ipse  id  desiderare  possit  ,  cum  fari  non  possit.  quod  ali- 
quatenus  circa  mutos  expcdiri  potest  :  naui  si  auditus  ca- 


paces  sunt  ,  vel  interrogati  ,  nutu  fo)  possint  signiface- 
re  (10)  ,  velle  se  periculo  suo  hereditaieni  adirc  ;([nomodo 
abseules  per  nuncium.  Sed  et  inftnli  non  dubiio  oimi- 
modo  subveniendum :  idque  ex  similitudine  (n)  Juris  ci- 
vihs  (12)  vel  honorarii  conslituendum  est.  sive  enim  he- 
res  institutus  esset  ,  non  dubie  pro  herede  ,  tutore  aucto- 
re,  gerere  posse  videlur :  sive  de  honorum  posjcssione  agi- 
taretur,  peti  ei  per  lutorem  posset:  ideoque  et  Jieres  com- 
pelli  per  tutorem  potest  adire  et  restituere  hereditatem.  -^ 
Quo  (i3)  exemplo  et  nuitus  ,  qui  nihil  inlelhgere  potest, 
per  curatorem  adjuvatur. 

§.  4-  Si  singulae  res  ab  herede  tradita^  sunt  jussu  (i^) 
meo  ei ,  cui  eas  vendiderim  :  non  dubilabimus  ,  mihi  in- 
tdligi  factam  restitutionem.  j-  Idem  erit,  et  si  jussu  meo 
tiadantur  cui  ego  ex  fideicojumisso  aliave  qua  caasa  eas 
prpestare  debuerim  ,  vel  in  creditum  ire  vel  douare  vo- 
luerim. 

De  imlituto  ,  si  coheres  adisset.  1.  De  procuratore  fi~ 
deicommissarii  absentis.  2.  De  actione  le^is  Aquilice.  3. 
Ubi  fideicommissarius  conveniri  dehet. 

(d^.  Paulus  lib.   2.  Fideicommissorum. 

QUi  ila  institutus  esset  ,  Si  cohcres  ejus  adisset  :  uti 
potest  lege  Falcidia  ,  etsi  coheres  ejus  coactus  adis- 
set  5  modo  (i5)  si  (16)  ipse  non  coactus  adierit  he- 
l*editatem. 

5-  1 .  Etiam  absentis  procuratori  ,  [  si  ]  desideraret , 
posse  restitui  hereditatem  ex  hoc  Senatusconsulto  ,  Julia- 
nus  scripsit  :  si  (17)  tameu  caveat  de  rato  habendo  ,  si 
nou  evidens  absentis  volunlas  csset.  sed  diccndum  est,  ut 
Jieres  ,  qui  suspectam  dicat  ,  non  sit  compelleudus  adire  , 
si  incertum  sit  ,  an  mandaverit  ,  quamvis  ei  caveatur  , 
propter  fj-agihtatem  (18)  cautionis  :  quod  si  sponte  adie- 
rit  [  hereditalem  ]  ,  non  magna  captio  cst  :  sed  actiones, 
si  non  maudavit  ,  transibunt  eo  tempore  ,  quo  ralum  ha- 
buerit. 

5.  2.  Si  damnum  in  servo  hereditario  datum  sit,  licet 
per  servum  hereditarium  heredi  competerc  actio  coepit  , 
non  tamen  transit  legis  (19)  Aquiliae  actio  ad  fideicom- 
missariujn  :  lia?  enim  acliones  iransaunt  ,  quae  ex  bonis 
defimcti  pendent  (20). 

5.  3.  Si  legatus  (21)  Romae    compulsus  adierit  heredi- 


(i)  Piatiliabitio  namquc  comparatur  mandato.  addc  ^.  ult.  infr. 
h.  t.  atqui  jussus  prseccderc  debuit  ,  ut  hereditatem  adcat ,  ut  hic. 
Eart. 

(2)  Hodic  non  compellitur  rcddcrc ,  si  mulicr  nuLat.  Novell. 
2-2.  c.  44-    .  . 

(3)  AmLiliosoe  jussiones  quse  sint,  v.  Racvard.  var.  lib.  5.  cap. 
6.  Ans. 

(4)  /.    II.  supr.  <le  justit.  et  jur. 

(f))     Supcrcst  tamen  appellatio.  l.  5.  J-   i.  infr.  de  appellat. 

(G)  Quae  jus  facit.  l.  12.  ^.  i.  infr.  qui  et  a  quibus  manumis. 
l.  27.  5.  2.  supr.  de  recept.  qui  arbitr.  l.  5o.  supr.  de  peculio. 
l.  3.  //4  pr.  et  §.  i.  snpr.  dc  pignorib.  l.  5o.  ^.  i.  supr.  dc  leg. 
I.  /.  207.  infr.  de  regul.  jur.  l.  6.  infr.  dc  cxcept.  rci  judicatcE. 
l.  3.  infr.  de  popularib.  act. 

(7)  Hereditas  rcstitui  polcst  pupillo  infanti  cum  auctoritate  tu- 
toris  cjus. 

(8)  Muti  ct  infentis  similitudo. 

(9)  Nntu  solo  plcraquc  sul)sistunt ,  /.  g3.  (J.  i.  snpr.  dc  ad- 
qui}-.  ui-l  omitt.  Jiered.  l.  Si.  infin.  infr.  de  oblig.  et  act.  sic  nu- 
tu  cliam  relluqnitnr  fidcicommissum.  Ulp.  25.  5.3.  Nutus  cst  cti- 
»n  voluntatis  siguificatio, 

Cio)  Significare.  Jfal. 

(u)  Q)uae  illa  similitudo  cst?  Qucinadmodum  tutorc  auctore  pu- 
pillus  infaus  hercditatcm  Jure  civili  ,  vcl  bonoruin  possessionem  ju- 
ve  prretorio  pcterc  potcst :  ita  codeni  tutorc  auclorc  cogi  potest  hc- 
rcj  fiduciarius  adire  hcreditalcm  ct  rcstilucre. 


(11)  Jus  civilc  ,  ct  honorarlum  hic  appellat  ,  paulo  post,  here 
dilatcm  ,  ct  bouorum  possessioncm  ,  utiamquc  tulorc  auctore  pu- 
l)i!lns  iiifans  pctit. 

(i3)  Mutiis  qui  nibil  omnino  intelligcre  potest  ,  pcr  curatoreni 
ila  adjuvatur  ,  ut  pupillus  infans. 

(i4)  Paria  sun,t  hcrcditatcm  lideicommissario  rcstitui  ,  vcl  alteri 
ejus  jussu  ,  scu  foluntate. 

(i5)  Coacta  aditio  facit ,  ut  conditio  ,  si  Jieres  erit,  extitisse  vi- 
dcatur  :  deniquc  coacta  aditio  ,  aditio  cst  pene  in  omnibus  :  pro- 
dcst  ,  inquam,  fidcicommissaiio  ,  non  ipsi  adcunti.  /.  4-  /•  *'•  ** 
supr.    h.  t. 

(iG)  /.   19.  supr.  de  cond.  et  demomtr. 

(17)  Vid.  qu«  scripsi  ad  /.  6.  J.  3.  sunr.  quod  cujuscunque- 
unii>ersit.  nomine. 

(18)  Hiiic  illud  Plauti  in  Asinaria  ,  Vetus  est  ,  nihili  cautio 
cit.  sic  lcgeuduin  monct  Muret.  8.  variar.  11.  Qui  cautionera  ha- 
bct  ,  Sc-epe"  liligaic  cogitur  :  at  cui  soluta  pecunia  esl ,  ci  res  omnis 
in  tuto  cst.  Idco  scriptorcs  nostri  incertae  cautionis  cvaitum  dicunt. 
/.  6.  in  fm.  supr.  quod  falso  tutore.  ct  Seiiccj  Syngraphas  cau- 
tioncsque  vocat  vacua  babcndi  siinulacbra.  haec  Murotus. 

(19)  /.   70.  5.    I.  m  fin.  infr.  h.  t.  l.    i5.   supr.  ad  I.   Aquil. 
(?i))  Sub.  ct  crant  adquisitiB  a  defuncto :  qii;o  rcpertje  in  hcredi- 

tale  jaccnte  ,  quoe    hcreditatc    jacente   adquisitse.  Natu  hercditas  ja- 
ccns  roprKsentat  dcfunctum !  sccus  si  post  aditaiu  Lcivdlt  (tcm;  taac 
cnim  bcrcditariic  non  dicuntur  ,  sed  hcredis  patriinwil. 
(21)  Addc  /.  3o.  supr.  h.  t. 


LIBER   TRIGESIMUSSEXTUS. 


tatem  et  reslituerit  :    cogelur  (i)    Romse  actiones  pati  fl- 
deicommissarius ,  quamvis  heres  (2)  non  cogetur. 

§.  4-  An  ubi  defunctus  conveniii  debuit  ,  et  fideicora- 
raissarius  debeat  ,  videndum  ,  si  sua  sponte  heres  adit  et 
restUuit  hereditalem:  an  tribus  locis  fideicommissarius  de- 
fendi  debeat  5  ubi  defunctus ,  et  ubi  heres  ,  et  ubi  ipse 
doraiciHu!u  habeat  ?  oportet  itaque  ibi  fideicoinmissariuin 
conveniri  ,    ubi  (3)     vel    domicilium    habeat  ,  vel  major 


7^ 


pars 


restilutse  hereditalis  habeti 


Si  fideicommissarius  ,  postquam  adire  coegii  ,  recipere 
nolit.  1.  De  fruudalovio  interdicto.  3.  De  Jideicommissa- 
rio  ,  qui  solidum  capere  noii  potcst. 

67.  Valens  hb.  3.  Fideicommissorura. 

SI  postulante  me  ,  suspoctam  hereditatem  ex  decreto 
Praetoris  adieris ,  et  nec  ego  postea  eam  mihi  restitui 
velim  ,  nec  bonis  me  immiscere  :  hoc  fieri  debet  ,  ut 
(  quod  Octaveno  non  ineleganler  videbatur  )  a  Prajtore 
perinde  (4)  actiones  in  me  dentur  ,  ac  si  hereditatem 
recepissem  :  quod  est  justius. 

5.  1 .  Etiam  eo  tempore ,  quo  creditorum  fraudandorum 
consilium  inieris  ,  citra  pericnhim  interdicti  (5)  frauda- 
torii  hereditatem  suspectam  adibis  et  restitues  mihi  :  quia 
et  remoto  fideicommisso  liberum  (6)  tibi  fuerat  nolenti 
adire  hereditatem  ,  creditores  tuos  tali  comraodo  fraudare; 
et  ego  nihil  lurpiter  faciam ,  recipiendo  eam  hereditatem, 
quam  remota  postulatione  mea  ,  creditores  corapellere  le  , 
ut  adires  ,  non  potuerint. 

5-  2.  Sed  et  [  si  ]  filins  suus  heres  patri,  rogatus  [sit] 
a  patre  heredilatem  mihi  restituere  ,  cum  suorum  credi- 
torum  fraudandorum  consihum  inisset ,  tanquam  suspectam 
ex  decreto  Prreloris  restituerit  mihi  :  vix  fraudatorio  in- 
terdicto  locus  erit  :  quia  bonis  patris  ejus  vendilis  ,  nihil 
proprium  credilores  ejus  ex  ea  heredilate  ferre  potuerint  : 
nisi  forte  proprii  creditores  fihi  audiri  debeant  ,  si  postu- 
lent  ,  ut  dimissis  patris  ,  ejus  bona  vendere  sibi  permit- 
tatur. 

5.  3.  Si  donationis  causa  suspectam  hereditatem  sibi 
heres  dixerit  ,  et  restituerit  ei  ,  qui  solidum  capere  non 
possit  :  auferetur  (7)  ei  id  ,  quod  capere  non  potest  . 
-f  Idem  dicendum  est ,  et  si  citra  consihum  donaadi  fi- 
duciarius  (8)  heres  id  fecerit. 


De  testatore  ,  qui  non  esl  sohendo. 
68.  lijEM  Jib.   4-  Fideicommissorum. 

SI  heres  ab  eo  ,  qui  cum  moreretur  solvendo  non  fuil  , 
rogatus  hereditatem  restituere  ,  suspeciam  sibi  dicit  : 
dubiuiu  non  est  ,  quin  hodie  (9)  coactus  ex  Trebelhano 
Senatusconsulto  restitaere  possit.  sed  elsi  sua  sponle  adie- 
rit  ,  ex  eodem  Senatuscousulto  reslituturus  est.  quamvis 
cum  summa,  aut  (10)  certum  corpus  per  fideicommissum 
ab  eo  ,  qui  solvendo  (11)  non  fuit  ,  datum  est  ,  perinde 
non  debeatur  ,  atque  si  legatum  esset  :  eo  euim  casu  le- 
galarii  ,  superiore  heredis  vice  fungi  eum  ,  cui  fideicora- 
missum  relictum  est. 

5.  1.  Si  totam  hereditatem  rngatus  restituere  tu  sponie 
adieris  ,  et  sine  deductioue  quartse  partis  restitueris  :  diffi- 
cile  quidem  crederis  per  iguorantiam  magis  ,  non  explen- 
di  fideicommissi  causa  ,  hoc  fecisse  :  sed  si  (12)  probave- 
ris  ,  per  (i3)  errorem  te  quartam  non  retinuisse  ,  recupe- 
rare  eam  poteris. 

De  cautione  euicfionis. 
69.  MyEciANus  hb.   8.   Fideicommissorura. 

DE  evictione  (i4)  praediorum  vel  mancipiorum,  vel 
cseterarum  [  rerum  ]  cnvere  heres  ,  cum  restituit  he- 
reditatem,  non  debet  :  quinimo  in  contrarium  caveri  (i5) 
heredi  oportet ,  51  quid  ex  his  enctum  esset ,  (fucB  ab  ipso 
herede  venissent. 

Si  fideicommissarius  heredi  post  tenipus  restitucre  roge- 
tur.  i .  De  alienatione  ,  aut  manumissione  ,  aut  damno 
dato  ab  herede.   2.   De  temporali  actione. 

70.  PoMPONtus  lib.   2.   Fideicommissorum.   . 

SI  heies  in:>litulus  Titio  rogatus    fuerit  restituere  heredi- 
tatem ,  et  rursus  Titius  heredi  post  tempas :  suiiiciuut 
directae  (16)  actiones  heredi. 

5-  i.  Si  heres  (17)  antequam  fideicomtnjssam  heredi- 
tatem  restitueret,  ahenaverit  (18)  quid  ex  hereditate,  aut 
servum  hereditarium  (19)  manumiserit  ,  aut  ruperit  quid, 
vel  fregerit ,  vel  usserit  :  non  compelit  in  eum  ulla  Ci- 
vilis  actio,restii:uta  postea  herediiate  ex  Trebelliano  Sena- 
tusconsulto  ;  sed  ex  fideicommissi  causa  erit  hoc  quod  de- 
perierit  persequendum.  ^Y  Sin  vero  post  restitulam  here- 
ditatem  horura  quid  admiserit  heres ,  dicenduin  [  est  ]  , 
lege  (20)  Aquiha  cum  eo  agi  posse ,  si  servura  forte  he- 
reditarium  aut  vuineraverit ,  aut  occiderit. 


(1)  Fideicommissarius  sortitur  forum  ex  persona  propria^et  de- 
functi ,  non  heredis. 

(2)  Est  enim  lcgati  personale  officium.  l.  28.  j-  '•  ^upr.  de 
judiciis.  Exceptio  persouse  lieredis  cohaerens  ,  non  transit  in  fidei- 
commissariunj. 

(3)  Fideicoramissarins  cul  restituta  est  hercditas,  ibi  convenien- 
dus  est,  ubi  domiciliura  habet  ,  vel  pars  major  restitutae  heredita- 
tis  hahetur  j  non  ubi  heres  ,  qui  bereditatem  ei  restituit ,  domici- 
Lura  hahet. 

(4)  Cogitur  hercditarias  actiones  pali  fideicommissarius,  qui  he- 
redem  coegit  adire.  /.11.  in  fin.  /.  44*  ^upr.  h.  t.  l.  1.  J.  Q.infr. 
dc  separation. 

(5)  In  interdictum  fraudatorium  quis  incidit  per  aditionem  f;- 
ctsra  a  suo  vel  extraneo.  De  interdiclo  fraudatorio  adde  l.  96.n1/r. 
de  solationib. 

(())     Cur  ita?  vidc  l.  6.  infr.  quos  in  fraud.  crcdit. 

(7)  Plus  fideicommissario  heres  non  restituit  ,  quara  ipse  fidei- 
commissarius  adefuncto  capere  potuit.  /•  ^fi.  infr.  de  jure  Jisci. 

(8)  De  co  dixi  ad  l.   46.  supr.  h.  t. 

(9)  Hodie  ,  id  est  ,  post  Senatwconsultum  Pegasianum.  vid.  Cu- 
jac.  8.  cbserv.  5.  de  hae  parlicula  ,  Hodie  ,  vid.  1.  7.  J-  ^-  infr. 
de  injuriii. 


(lo)Exhac  disjunctiva  quidam  colligit,aUud  esse  suuirmni  aliud 
corpora.  vid.  /.  94.  5-    '•  *"/''■  <^«  solutionibus . 

(11)  Legata  ex  testamenlo  ejus  ,  qui  solvendo  noa  fuit,  omnino 
inutilia  suot.  /.    17.  infr.  de  mortis  caus.   donat. 

(12)  Praesnmi  error  juris  noa  solet  nisi  probetur.  dixi  ad  c.  4G- 
de  regul.  jur.  in   6. 

(i3)  5-  7-  I^nst.  eod.  l.  .5.  §.i5.  supr.  de  donation.  inter  virum. 

(i4)  Heres  institutus  non  cavet  de  evictione,  sed  fiiio  cavetur  9 
fideiconjmissario.  Tjart.  l.  77.  §.8.  supr.  de  legat.  2.  Cur  ita2  vi» 
de  /.   45-   in  fin.  supr.  de  leg.    i. 

(i5)  ^^ide  /•  36.  supr.  h.  t. 

(|6)  Ut  ncccsse  non  sit  utilihns  uti  :  unde  colligunt  ,  directain 
actionem  nohiliorem  et  raeliorem  esse  utili  ,  et  ea  pr;esente  utileni 
mussitare  ,  id  est,  quicscere.  /.    t.  ^.   i.  snpr.  de  Publiciana. 

(17)  Ex  darano  dato  ante  vestitutioncin  ,  ex  testamento  :  post 
restitutionem  vero  ,  actione  legis  Aquiliae  heres  tenetur. 

(18)  /.  uhitn.  5-  2.  vers.  nemo.  C.  communia  de  legatis.  adde 
/.    104.  infr.  de  solutionibus 

(19)  Libertas  servo  fidcicomraisso  data  valct ,  ut  hic.  et  l.  aS. 
§.  i.  supr.  h.  t.  scrvo  legato  data  non  yalet  :  de  quo  vide  ijuas 
scripsi  ad  /.    tt.  infr.  de  manuinissionib. 

(30)  Adde  /,  66.  5-  "^-  *'-'/"'•  ^*-  *• 


76 


DIGESTORUM 


§.  2.  Si  lanporalis  acfio  in  hercditate  relicta  fuerit  , 
I(j5)pii3  ,  qno  Jieres  experiri  ante  reslitutarn  hcretliUiLeia 
poluit  ,  imputabitur  ei  (i)  cui  restituta  fuerit. 

De  jure  deliheraudi. 
'-jl.  Mj:ciANUS  hb.    10.   Ficlcicommissorum. 

OMnes  ,  qui  de  heredit.lte  (a)  deliberant  (3)  ,  desi- 
derante  eo  qui  suo  periculo  veht  adiri  heredilatom  , 
coguntur  adire  (4)  :  sed  non  statim  restituere,  sed  ut 
conipleto  tempore  deliberationis  ,  [  si  ]  expedire  (5)  si- 
bi  compererint  heredilatem ,  senliaat  commodum  testamen- 
ti  eo  jure,  quo  ,  si  spoute  adissent.  sin  vero  contra  one- 
rosam  crediderint :  restituta  ea  exonerentur  actionibus  he- 
reditariis. 

De  prceceptionc  fiindi  aUeni. 
'-ji.   PoMPOJNius  lib.   l\.   Fideicommissorum, 

HEres  pra^cepto    fundo    rogalus    erat  heredilatem  restl- 
.  tuere  5  fundus   ahenus   crat  :    Aristo    aiebat ,    viden- 
dum  utruni    cum     omnimodo    pencs  heredem  fundum  esse 
vohiit  tcstalor:   an  ila  demum ,  [  si  ]  ipsius  cst  ?  sed  sibi 
supcrius  phicere :  ideoque  asstimatio   ejus  retinenda  (6)  est. 
De  pignore.    i .  De  servitutihus. 
73.  M^ciANUS  lib.    i3.   Fideicommissorum. 

SI  hercs  pecuniam  hereditariam  (j)  crediderit  ,  et  in 
ecm  causam  pignora  acceperit  :  actiones  non  (8) 
cotnpctunt  ei  ,  cui  resiiluta  fucrit  hereditas  adversus  ipsa 
pignora.  sed  aliqua  dubilatio  remanebit  ,  si  in  eum  con- 
tractum  ,  qui  (9)  ex  (10)  defuncto  fuerit  interposilus  , 
]ieres  antequam  restituerct  Jicrcdilateiri  pignus  acceperit  : 
sed  nec  sic  quidem  ipse  admilteretur  (11)  ex  fldeicorn- 
misso  :  tamcn  Iiabet  adversus  hcrcdcm  actioncm  ,  ut  (12) 
ei  ccdal  (i3)  pro  pignoris  conimodo  actionom. 

5-  1.  Cu]n  ex  Trebelliano  Scnatus^^onsuUo  rcstituitur 
herediias  ,  servitutcs  quas  mutuo  praedia  heredis  et  tcsta- 
toiis  habent  ,  nihilominus  valent. 

De  prohihiia  tcstari  ,  antequani  liheros  hahcat.  1.  De 
anno  ca'pto. 

'j^.  Paulus  lib.  2.  Decrclonnn. 

QTJi  fjhum    et    filiam    habebat  ,  (estamentum  fecit  ,  et 
ita  de  filia  sua  caverat ,    EyrshKofiai    ffoi    [iif  ^ieeri' 


^i^on  T/j/V  TVAfct  o-oi  yifi^Ki.  id  cst  ,  Mando  fihi 
iion  tcstari  ,  dojiec  liheri  tibi  sint  :  proimnciavit  Impera- 
tor  ,  fideicommissum  ex  hac  (i^)  scriptura  dcberi  (i5)  , 
quasi  (16)  per  (17)  Iioc  ,  quod  prohibuisset  eam  testari  , 
petisset ,  ut  fratrem  suum  heredem  faccret :  sic  enim  ac- 
cipicndam  eam  scripturam  ,  ac  si  hereditatem  suam  ro- 
gasset  eam  restilucre. 

5.  1.  Fabius  Antoninus  impubereni  filium  Antoninuni 
et  iiliam  Ilonoratam  relin([uens,  exheredatis  his  ,  malrem 
eorum  Jnuiam  Valerianam  heredem  instituit  :  et  ab  ea 
trcccnla  ,  ct  quasdam  res  fihae  reli(juil  5  reliquam  omuem 
hereditatem  filio  Antonino  :  cwn  ad  annuui  (18)  vicesi- 
niiirn  (etatis  percenisset .,  voluit  restitui  :  tjuod  si  ante  an- 
nuin  viccsimuni  deccssissct  filius  ,  eain  hereditatc.in  Hono- 
raUc  restifui  pnecepit  :  mater  intestata  decessit  ,  utrisque 
]ih;:ris  legitimis  hcrcdibus  reliclis  :  posiea  filius  annum  a- 
gcns  plenum  nonumdeclmum  ,  et  ingressus  vicesimum  , 
necdum  (19)  tamen  eo  expleto  ,  decessit  filia  herede  Fa- 
via  Valeriana  sua  relicta  :  a  qua  amita  fideicommissuin 
[  et  ]  ex  testamento  patris  porlionera  hereditatis  petebat  , 
et  apud  Praesidera  obtinuerat :  lotores  Valerianse  liliae  An- 
loniui  ,  egestatem  ejus  pr«teudebant  ,  et  recitabaat  Divi 
Hadriani  Constitutionem  ,  in  qua  ,  quaniuin  ad  mune- 
rn  (20)  inunicipalia  ,  jusseral  ,  eum  annum  ,  queni  quis 
ingressus  esset  ,  pro  ininleto  numerari.  Imperator  autem 
noster  (21)  motus  et  sequitate  rei  ,  et  verbis  teitamenti  , 
I.S7  ad  annum  vicesimum  cefatis  :  quamvis  scire  se  diceret, 
a  Divo  jMarco  non  excusatum  a  tutela  cum  ,  ([ui  septua- 
gesimum  (22)  annum  aetatls  ingressus  fuissef,  nobis  et  le- 
gis  .VA\x  Seutias  ai-gumcnta  proferentibus  ,  et  alia  quaj- 
dam:  contra  petitricem  (^3)  pronunciavit. 

Si  is  qui  credehatur  futums  heres  ex  asse  ,  oneretur 
^fideicommisso  ,  el  coheredcm  hahe.it.  i .  De  rogata  tit  Ja- 
ciat  pervenire  ad  Jilium  suum. 

^5.  Sc.TivOLA  ]ib.    18.  Digostorum. 

Ij^Pistolam  (2^)  ad  heredem  suum  [in]  hcec  verba  ficri- 
-J  psit ,  Tifius  Cornelio  hercdi  suo  scUutem.  A  le  peto ., 
Comeli  ,  quoniam  ad  te  dcvohita  est  pan  matris  mecs  ; 
Item  ,    pars   Sempronii   curatoris    quondcun    mei   contra- 


(r)  Ncgligcntia  lia.-cclis  in  singularibus  rebus  ad^iuircndis  nocct 
fulciconiiiiissaiio. 

(2)  Adcunda. 

(3)  Vide  /.   3o.  supr.  h.  t. 

(4)  Etiam  slatim. 

(;"))     Adiissc  licrcditatem  intcUigltur  ,    qui    post  dtlibcrandi  tctn- 
pus  clapsum  dixif  ,  Expedit  mihi  hvrcditatem  adire. 
(f))     /.    77.   5.  8.  supr.  de  Irgat.  2. 
(7)     /.   21.   Infr.  de  fidejussoi  ibus. 

(5)  Aclio  lijpotliccariu  non  transit  in  fidcicommissariinn,  si  hc- 
ros  ,  antcqiiam  rcslitucrct  Jjcrcditatein  ,  a  dcbitore  hcrcditario  pi- 
gnus  acccpcrit. 

(9)  Heicditarii  contractus  hcrcditaria  actio  ,  yel  stipulalio  quae 
a  defuncto  fuit  intcrposita. 

(10)  Qui  a  defuncto. 

(11)  Admlttctur. 

(12)  Actioues  qu.T  hcrcdi  siia  provisione  compefunt  ,  non  trans- 
feruntur  facta  rcstitutionc  pcr  T rchclliaiunn  ,  scd  iiova  cossione  opus 
cst.  Bartohis.  Dicamus  apcrtiiis,  Aclio  hypothccaria  iion  transit  ia 
jjdcicommissarium  ,  si  hcres  antcqiiara  rcstitucrct  hcreditatcm  ,  a 
(Ifhitore  hcrcditario  pignus  accepit.  Nara  separandic  obligatioais  (i- 
dcjussoriae  ab  obligalionc  pignoris  nuila  est  ratio  :  uciitra  cst  licre- 
dilaria,  ncufer  contiaclus  c.st  licrcdilarius.  vide  caelcra  in  /.  58.  5- 
2.  /.  59.  supr.  h.  t.  Dcniquc  acfioncs  illae  summo  Jurc  noa  cora- 
pctunt,  iiisi  ccdantnr  ,   ut  infr.  h.  t. 

(i3)  Ccdi  posse  invcntarii  bcncficium  ,  hinc  colligimt :  Inio  ,  id 
amplius  colligitur  ,  Hcrcdcm  cpgi  id  onine  fidcicouiuussario  ccdere, 


qiiod  opera  sua  ludustriavc  adquislvcrit.  adde  /.  21.  supr.  de  con- 
stituta  pecun.  I.  8.  ^-  '•  supr.  quib.  modis  pign.  l.  1.  §.  3.  in/r. 
fjuod  lcgator.  /.   25.   in  Jin.  supr.  de  administr.  ct  peric.   tut. 

(i-j)  Vttans  aliqucm  testari  ,  vidctur  rogarc  de  hercditate  rcsti- 
ticiida  vcnicnfibiis  ab  intcstato. 

(i.))  Imo,  iion  debefur.  /.  77.  5-  ^^-  supr.  de  leg.  a.  /.  68.  §. 
I.  supr.  de  leg.   3.  /    Sa.  supr.  de  usu  et  usiifr.  leg. 

(iG)  Prohihittis  testiri  priusquaiu  libcros  habeat  ,  iuteUigitur  ro- 
g.Ttiis  hcrcditatcin  fratribus  restituere. 

(17)  Fideicoinmissi  mandatiira  subintclligimus  cx  prohibitionc 
alieiiandi.  vidc  Siinoncm  dc  Pra;tis  3.  de  interptytalioue  ultimarum 
xfolunlatum.  3.  dubitat.    i.  solut.    10. 

(i8)   \  ide  Ciijac.  ad  /.   .').  supr.  qui  test. 

(19)  Num  annus  coeptus  hahcatur  pro  implcto  ?  vidc  Cujac.i7>u/. 

(20)  Vide  /.  8.  infr.  de  muiierib. 

(21)  Antoniniis  Caracalla. 

(2.).)  ^'■id.  /.   ultiin.  tit.   C.   qiii  CEtate  se  excus. 

(■.»,3)  Amitam  scilicct.  atquc  ita  hic  annus  Ciieptiis  bcbctur  pro  oom- 
pldo.  Iino,  iion  cst  habeiidus  pro  complcto,  /.  46-  supr.  dc  cond. 
cl  dcmonslrat.   vide  Cujac.  ibid. 

(•',4)  Epistola  hcrcdem  rogarc  possumus  de  restitHcnda  alleri  ho 
rcdilalc.  Eadoin  ratione  per  cpistolain  lcgarc  possmnus.  An  ct  f>*r 
iiiinciuni  legarc  ctiam  possumus  ?  Posse  ,  nolat  Mantica  i.  de  ctvi- 
jcctiir.  II.  in  fin.  ut  si  qiiis  ,  cui  dicaf  ,  f^ade  ct  dic  Titio  mc 
ei  ccntum  Icgussc,  vidc  plura  dc  cpistola  ibidciu  ,  apud  «undciu 
Maulicam. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


rla  (i)  fortnna  \iisl\  ;  et  per  hoc  toius  as  meus  apud  te 
essG  speratur  (^)  :  uti  reddas  (3)  rcstituas  Gaio  Seio 
wjciiis  quatuor.  Quacsilum  esl  ,  cutn  Senipronius  in  iute- 
grum  restitiilus  (4)  sit  ab  Imperatore  (5)  ,  [  a  ]  quo 
fuerat  deportiilus  ((>)  ,  et  adierit  hereditatem  :  an  is 
quof[ue  rogatds  sit  ,  ut  ex  sua  portione  restituat  he- 
reditatem  ?  Respondit  ,  Sempronium  quidem  non  propoui 
rogatum  ,  Cornelium  autem  heredem  dobere  pro  (7)  ra- 
ta  portione  maternarum  defuncti  rerum  restitutionem  Seio 
facere. 

§.  \.  Mulicr  hered's  instituti  fidei  commisit  ,  ut  reten- 
ta  parte  quarta  ,  reliquam  (8)  partem  restituerel  nurui 
quondam  sua;  ,  cujus  fidei  comraisit  in  hrEC  verba  :  Rof;o 
re,  ul  id  quod  ad  te  cx  bonis  mcis  pervenerit.,  facias  (9) 
pervenire  ad  Jrlium  tuum.  Quaesitum  est  ,  quando  hoc  fi- 
deiconunissiun  restitucre  debeat :  ulrumne  post  mortera  su- 
ara  ,  an  jam  nunc  ?  Respondit  ,  ad  tempus  (10)  ,  quo 
nurus  moreretur  ,  fideicommissum  aptandum  esse. 
De  suhstilulione  facta  in  codicillis. 
76.  Idem  lib.    19.  Digestorum. 

SCoevola    respondit  ,    si    pater    filium  suum  impuberem 
ex  asie  scripserit  heredem  (n)  ,  eique  codicillis  sub- 
siituerit  ,    dcinde   filius    impubes  decesserit :  licet  substitu 
tio  (12)  inutilis  sit  ^  quia    Codicillis  kereditas  neque  (i3 
dari  .,  neque  udimi  (i4)  potest }  tamen  (i5)  benigna  (i6 
interpretatione    placet  ,    ut  mater  ,    quae  (17)  ab  intestato 
pupillo  successit,  substitutis  (18)  fideicommisso  obligetur: 
quod    si  (19)    inviccra  fuerunt  substituti  ,  [^  et  ]  in  fidei- 
commisso  substiiuiionem    valere  j  mioque  eorum  mortuo  , 
qui  supersunt  totum  accipiunt. 

De  his  ,  qui  tenentar  /ideicommisso  ,  donec  binos  libe- 
ros  educavcriut.  1.  De  conditione  ,  si  sine  liberis  deces- 
sisset. 

77.  Idem  [  lib;  20.  Digestorum  ]. 

HEredibus  institulis  filiis  utriuscjue  sexus  ,  singulos  ro- 
gavit  ,  ut  qui  sine  liberis  decederct  ,  partem  suam 
hereditatis  sorori  fialrive  reslitueret ,  aut ,  si  frater  sororve 
non  esset ,  raatri  suae :  et  haec  verba  adjecit ,  Vosque  ,  U- 
Leri  carissimi  ,  hoc  fideicovwusso  teneri  invicem  volo ,  do- 


77 


nec  bittos  liheros  educaveritis.  QuoBsitum  est ,  si  quis  ex 
liberis  duos  filios  procreavit,  quamvis  supersliles  (20)  non 
reliquerit,  an  heredes  ejus  fideicommissum  debeanl?  Ri- 
spondit  ,  secunduni  ea  quae  proponereutur  ,  videri  fiJei- 
commissi  onere  liberatos  (21). 

§.  1.  Titius  nepotes  ex  filia  et  furiosam  filiara  suam 
heredes  instituit :  et  fideicommisit  filiae ,  Ut  si  sine  liberis 
decessisset  ,  pars  ei  dala  pervadvet  ad  coheredes.  Furio- 
sam  ipse  Titius  in  raatrimonio  coUocavit,  et  enixa  est  fi- 
liam  post  mortem  patris.  Qucesitnm  est ,  defuncta  furiosa, 
superslite  ex  hiijusiuodi  conjanctione  parta  filia,  an  fidei- 
commissum  ad  coJieredes  perlineret?  Respondit,  cum  (22) 
filiam  reliquisse  propoiierelur ,  fideicommissuui  nou  deberi. 
Claudius.  Nam  eisi  (23)nialrimonium  cum  fiiriosa  non  (2^) 
fuit:  satis  lamen  factum  est  hujusmodi   coaditioni   (25). 

De  jussis  habere  omnia  communia.  i.  Ds  nudo  mini- 
stroy  seu  executore.  2.  De  iusiilutione  scrvi  per  fuleicom- 
missuni  manumissi  ,  3.  Et  de  eo  ,  qui  rogatus  est  ei  ser- 
po  manumisso  restituere  quidquid  ad  se  pcrvenit.  4-  De 
jure  accrescendi.  5.  De  rogato  restituere  fritrihus.  6.  Si 
is  ,  cujus  Jidei  commissum  est  ,  patiatur  fundum  distrahi 
a  creditore.  7.  Si  oneratus  onerato  successerit.  8.  De  vcr- 
bis  communicationem  enunciantibus ,  et  de  commendatione. 
9.  De  dote.  zo.  De  portione  unius  ex  fideicommissariis 
deficientis.  11.  De  dcractione  quartce.  12.  De  reditu  ct 
mercede  servorum  in  alimenta  reUctis.  i3.  An  prctlegatum 
alienari  prohibitum  .,  veniat  in  fideicomiwssuta  imiverscde. 
\^.  De  dole.  i5.  De  judicio  coepto  cum  herede  ,  qui  re- 
stituit.  16.  De  minore  quanlitafc  quam  deberetur  restitu- 
ta  j  e.t  de  iiutrumenlis  postea  repertis. 

78.   Idem    [  lib.   21.   Digeslorum  ]. 

LUcius  (26)  Titius  inteslato  (27)  raoriturus  ,  cum  habe- 
ret  uxorem  ,  et  ex  ea  filiam  emancipatam  ,  codicil- 
lis  haec  verba  inseruit  :  Peiiinent  (28)  [aw/e/?i]  Jd  codicilli 
ad  uxorem  et  Jtliam.  Itaque  rogo  (29)  quicquid  aui  ego 
reliquero  ■)  aut  vos  ipsce  habeatis  (3o)  ,  commune  (3i)  vo- 
his  sil.  Quod  si  non  ego  rogarem  ,  vos  pro  vcstra  pietate 
facerclis.  Filia    intestati    patris  bonorum  possessionem  ac- 


(1)  Contraria  fortuiia  uti ,  pro  deportari.  addc  /.77.  5-  4*  •'"P'*' 
de  lcs,.   2. 

(2)  Spcratus  hcres  alius  est  ,  alius  reipsa  jam  hcres. 

(3)  Al.  rcddas  et  rcstituas. 

( j)  Restitui  dcporlati  possimt  ab  Imperatore ,  attpie  ita  hercdi- 
tatcm  adfre. 

(5)     Princeps  i-eslituere  dejjortatum  potest. 

(G)  Dcporlati  bona  deferuiitur  ad  proximos  ejus  heredes  ab  in- 
testalo. 

(7)  Restituere  quatuor  uiicias  rogatus,  ut  heres  Prirai  ctSecun- 
di  :  si  Primi  tautum  ,  non  Sccundi  heres  fuerit,  pro  parte  Secun- 
di  non  censctur  rcstitucrc  rogatus  ,  quia  Secundo  heres  doq  fuit  , 
sed  Primo.      * 

(8)  Id  cst  ,  novcm  uncias. 

(9)  l-   '9-  *"P''-  /*•  «• 

(10)  Imo  ,  non  ad  tcmpus ,  sed  statim.  l.  l\\.  in  fin.  supr.  de 
leg:t.   3. 

(11)  V.  Molinffius  ad  l.  i.  §.  si  quis.  a  num.  77.  de  verhor. 
oblig.  Yandus  lih.  2.  uar.  qucest.  12.  Vaconius  declar.  jur.  civ. 
lib.  4-   dcclar.  64.  et  lib.   5.  dvclar.  69.  Mod. 

(1-3)  Codicillis  substitutio  fiori  non  potest  stricto  jurc. 

(i3)  l.  pen.  §.  I.  supr.  de  condit.  iiistit.  I.  6.  supr.  de  jure 
codiciU. 

(i  4)  Adimit  hcreditatcm  ,  qui  instituto  substituit ,  eeu  substitu- 
tum  dat.  Est  igitur  substitutio  ademptioais  specics. 

(i5)  Vide  Cujac.    10.  obs.  i5. 

(16)  Beuignae  intcrprctatioacs  sempcr  qu«rendae  et  aliis  praefe' 
rends. 


(17)  Matcr  pupillo  filio  ab  intcslato  succedit. 

(18)  Matcr  filio  pupillo  (  cui  patcr  codicillis  substituit  )  succe- 
dcns  ab  intestato  ,  substitutis  fideicommissi  nominc  obligatur. 

(19)  Siibstitaere  dc  bcrede  in  hcrcdem  ct  dc  descendcnte  in  de- 
scendenlcm  possumus.  vid.  Simoncm  de  Prnetis  3.  de  interpretatio- 
ne  ultimarum  t^oluntatum  ,  dubitat.   i.  sent.   10. 

(20)  Cni  legatum  est ,  Si  binos  lilieros  educavcrit ,  conditioni 
paruisse  videtur ,  si  semcl  binos  superstes  habucrit;  ncc  requiritur, 
ut  mortis  suse  tempore  biiios  rcHnquat ,  ut  hic.  sccus  crit  ,  si  dc- 
creto  si  siae  liberis  dccesserit.  vide  /.    17.  §.  4.  supr.  h.  t. 

(21)  Cur  ita  ?  vel  ideo  ,  quod  quocunque  temporc  hasc  conditio 
obtineat.  vide  /.  ullim.   C.  de  indict.  viduitcUe. 

(22)  Vide  /.  G.    C.  de  instit. 

(23)  Ratio  dubitandi. 

(24)  Imo  ,  furiosus  retinct  matrimonium.  yide  quae  notavi  ad  /. 
i3.  5-    >•  supr.  de  ojf.  Prcesid. 

(26)  Ut  sufficiat  quocunquc  modo  liberos  sustulisse. 

(26)  Eadera  verba  rcpetuntur   in/.  89.  5-  3.  Supr.  de  legal.  1. 

(07)  Vide  /.    1.5.  5.  Supr.  h.  t. 

(28)  /.  idlim.  5.  3.  Supr.  de  legat.  2.  ita  legari  potest ,  arg.  l. 
II.  supr.  de  legat.  3. 

(29)  Fideicommissum  tacitum  his  vcrbis  inducitur.  /.  19.  5-  *• 
supr.  h.  t. 

(30)  Lego  ,  habebitis ,  vel  habetis  :  a  me  scil. 

(3i)  Possnnt  aliqui  gravari  de  bonis  invicem  communicandis. 
Bart.  Quid  ?  pro  qua  pai-te  bona  communia  crunt  ?  uEqualiter.  d. 
l,  ult. 


/8 


DIGESTORUM 


cepil.  Quscsltum  pst,  an  aliqua  pars  liereditatis  Lucii  Ti- 
tii  ex  causa  fideicommissi  a  lilia  matri  debeatur?  Respon- 
dit  ,  secundum  ea  quae  proponerentur  ,  deberi  ,  si  etiam 
iixor  parata  sil  in  commune  bona  sua  conferre. 

^.  1 .  Maevia  duos  filios  lieredes  reliquerat ,  et  eodem 
tesiamento  ita  cavit  :  Fidvi  aulem  hercdum  mcorum  com- 
T/iilto.)  uti  omnis  subsiantia  mca  sil  pro  chposito  sine  usu~ 
ris  opud  Gaiiim  Sciiim  et  Lucium  Titium  (  quos  eiiani  , 
si  licuisset  (i)  ,  curatorcs  substantioi  (2)  mece  dedissem 
remotis  aliis  ),  ut  Jii  reslituant  nepotibus  meis  :  prout  c/ias 
eorum  ad  annos  viginticjuinque  pervenerit  ,  pro  portione  : 
vel  si  unus^  ei  omncm.  Qnaesitum  est  ,  an  fideicommissum 
prastari  a  scriptis  Iiercdiljus  Lucio  Titio  et  Seio  debeat  ? 
Bespondit,  secundum  ea  quae  jiroponerenlur ,  Lucium  Ti- 
tiura  ,  itcni  Gaium  Seium  ,  fideicommissum  petere  non 
posse, 

5.  2.  Tres  heredes  scripsit  :  Mrevium  fratrem  suum  , 
ex  dodrante:  Seium  ,  ex  sexlante  (3);  Sticlmm  ejusdem 
Seii  [  servum ,  filium  autem  naturalem  Maevii  ] ,  ex  un- 
cia  :  et  fidei  commisit  Seii  ,  uli  Stichum  manumilteret , 
iu  haec  verba  ,  A  te  peto  ,  Seii  ,  uti  tu  Stichum  manu- 
mittcres:  dcdi  unde  faccres.  sed  et  codicillia  ila  cavit,H«- 
ciam  ccv  qua  feci  Stichwn  hercdem  ,  si  quam  Seius  con- 
trcversiam  (4)  moveret  (5)  ,  ad  Mcevium  fratrem  meum 
reverti  voh.  Tu  ,  frater  ,  secundum  fidcm  ei  pictatem  tu- 
am  ,  quidquid  i,d  te  perveit.'rit  ex  hereditate  mea,  Sticho 
flio  tuo  reslitues  5  quod  ut  facias  ,  fdei  tiice  committo. 
Quxsitum  est ,  cum  Seius  adieiit  Iiereditatem ,  et  propter 
hoc  compulsus  Stichum  manumiserit  (6):  an  unciam  he- 
reditatis  ,  ex  qua  Slichus  heres  institutius  est ,  Sliclio  ma- 
numisso  restituere  debeat?  Respondit,  non  proponi  Seium 
rogatum  ,  unciam  ei  restituere. 

§.  3.  Idem  quaesiit ,  an ,  si  aliquam  controversiam  Se- 
ius  de  uncia  hac  ,  ex  qua  Slichus  institutus  est ,  facere 
velit ,  et  Maevius  unciam  ex  causa  fideicommissi  a  Seio 
luerit  consecutus:  utrum  hanc  solam  unciam,  ex  qua  Sti- 
chus  institutus  est  ,  an  vero  et  dodrantem  ,  ex  quo  ipse 
Ma?vius  institutns  est  ,  eidcra  Sticho  restituere  debeat  ? 
Respondit ,  de  omni  reslituendo  ,  quod  ad  Mzevium  quo- 
quo  modo  pervenit  ,  testalricem  sensisse. 

5.  4-  Pater  puerum  et  puellara  heredes  inslituit,  eos- 
qiie  iuvicem  substituit  (7)  ,  et  si  neuter  hcres  esset  ,  eis 
piures  substituit  [  substKulosque  invicein  substituit  (8)  ] , 
his  verbis  ,  Substitiitos   heredes  invicem  subsiituo  :  eoruni- 


dem  (9)  fiUorura  fidei  commisit ,  ut  qui  eorum  vita  (10) 
superasset ,  et  sine  liberis  intra  annum  trigesimum  more-  | 
retur,  hereditatem  his  quos  heredes  substiluerat,  restituat:  j 
filius  vita  sororem  superavit ,  et  intra  frigesimum  annum 
sine  liberis  decessit.  Quaesitum  est,  ex  substitutis  uno  (ii) 
defuncto  ante  filium ,  pars  ejus ,  qua?  ad  cajteros  substitu- 
tos  ,  qui  superviverent ,  pertinet  ,  utrum  pro  virilibus  , 
an  pro  herediiariis  portionibus  quibus  sunt  substituti,  per- 
tineat?  Respondit ,  consequens  esse  ,  pro  (12)  his  parti- 
bus  cjuibus  (i3)  subslituti  essent  ,  fideicommissum  perti- 
nere. 

§.  5.  Maevia  filium  heredem  instituit  ex  quincunce(i4), 
Titiam  filiam  ex  quadrante  (i5)  ,  Seplicium  filiura  es 
triente  (16),  cujus  fidei  commisit  in  hoec  verba  :  Te  ro- 
go  ,  ^li  Septici  ,  si  intra  vicesimum  annum  sine  liberis 
morieris  ,  quidquid  ex  hereditate  mea  ad  te  pervemrit  , 
hoc  fratribus  (17)  iuis  restituas  (i8).  Quaesitum  est ,  [an] 
Septicio  filio  defuncto  intra  vicesimum  annum  sine  liberis, 
hoc  fideicommissum  ulrum  pro  portionibus  hereditariis  ad 
fratrem  et  sororem  ejus  pertineat,  an  vero  aequaliter?  Re- 
spondit,  pro  parte  hereditaria. 

5-  6.  Titia  ex  asse  heres  scripta ,  partem  dimidiam  he- 
reditatis  MsevicX  rogata  restituerat:  fundum  a  testatore  ob- 
ligatum  luere  noluit ,  sed  eum  vendeute  creditore  manda- 
vit  (19)  redimendum  Seiae.  Qua^situm  est  ,  an  Titia  ex 
causa  fideicommissi  Maeviae  teneatur  ?  Respondii ,  cum  ro- 
gata  hereditatem  restituere  proponatur:  nihil  proponi,cur 
non  teneatur.  Claudius:  subest  enim  pr^estari  oportere  id, 
quanto  pluris  fundus  fuit  ,  quam  ad  credilorem  pervenire 
oportuit. 

5.  7.  Gaio  Scio  ex  semisse,  Titia  ex  quadrante,  et  aliis 
ex  reliquis  portionibus  heredibus  instilutis  ,  ita  cavit!  Fi- 
dei  autem  veslrce  manclo  ,  Gcu  Sei ,  el  Lucia  Titia  ,  uti 
post  ohitum  vcstrum  reddatis  restiluatis  Titio  et  Sempro- 
nio  semissem  patrimonii  (20)  et  portionis  ejus  ,  quam  ro- 
bis  dedi.  Quaesitum  est  ,  cum  utrique  adierint  heredita- 
tem  ,  et  postea  Gaius  Seius  defunctus  sit ,  Lucia  Titia 
herede  instituta  ,  an  haec  Lucia  Titia  partem  dimidiam 
scniissis  ,  quam  rogatus  erat  Gaius  Seius  restituere  ,  pro- 
tinus  debeat  :  an  vero  ,  post  suam  demum  mortem ,  imi- 
versum  fideicommissum  ,  tam  ex  sua  persona  ,  quam  ex 
Gaii  Seii  datum  reslituere  debeat  ?  Respondit  ,  Luciam 
Titiam  statira  (21)  teneri  (22J  ,  ut  partera  dimidiara  se- 
missis  ex  persona  Seii  restituat. 


(i)  De  jure  scil.  nam  tcslamento  ciirator  non  datur.  §.  i.  Irist. 
de  curator. 

(2)  /.  6.  in  fm.  supr.  de  tut. 

(3)  Ex  diiaLus  unciis.  adde  5-   5.  Inst.  de  herfd.  inst. 

(4)  Controversia  niovetur  juie  vcl  facto  ,  in  jiidicio  ,  vel  e.\fra. 
Accurs.  Bart.  adde  Bald.  /.  9.   C.  cle  tramnctiottib. 

(5)  Controvcrsiam  iii  re  lcgata  non  movcre  jussus  ,  intelligilur 
jussiis  sinere  eam  rem  haberc  l<'galariuin  ad  eum  planc  raodum  , 
quo  rcs  erat. 

(6)  /.   16.  5-    10.  supr.  h.  t. 

(7)  Sui.  vulgaritcr ,  et  cx  divcrsis  partibus  ,  ct  substitutio  ex- 
piruvit. 

(8)  Ex  diversis  partibus.   Castrcns. 

(9)  Ilaec  secunda  subt.tilutio  cst. 

(10)  Vita  aUcrum  supcr.tt  ,  qui  supcrstes  rclictus  est. 

(11)  Idcm  cst  si  nuiuis  fuit  defunctus  ,  ot  onmes  venircnt  ad  fi- 
dticonvmissum  post  niortcm  ullimi  moiientis.  Succederent  enim  pro 
lis  porlioiiibus,   quibns  fuissent  vidgaiitcr  substituti. 

(r-0  Porlioncs  adject»  iu  substitutione  vulgari  ,  censciitur  rcpc- 
lild'  in  fideicommisso  iiniversali  lisdcm  facto. 

(i3)  I(i  cst ,  pro  portiouibus  heicditariis  ,  non  virilibus  ,  portio 
dcticicns  adcrcscil.  /.   9.3.  supr.  h.  t. 

(i4)  Id  est ,  quiRque  uuciis. 


(if))  Id  cst ,  tribus  unciis. 

(16)  Id  cst ,  cx  quatuor  unciis. 

(17)  Qiiid  ,  si  nullos  fiatrcs ,  scd  sorores  tantum  rcliquerit  ?  so- 
roribus  dcbobitur.  atquc  ita  apprllatioiio  fralrwn  iiitelligiiutur  stj- 
roics.  Ancharaniis  hanc  regulam  restringit  ,  ut  ea  locum  non  bj- 
brat,  nbi  de  odio  agitur.  adde  /.  35.  supr.  dc  pac  adJe  /.  iJum. 
Ir.f):   hoc.   tit.  „ 

(18)  Pro  partc  eorum  hereditiria  scil.  ut  mox  scquitiir. 

(19)  Mandans  emi ,  ipse  emcre  viilctur, /.  a-j.  5-  ^-  supr.  ma/i- 
dali.  vide  quae  scripsi  ad  /.    1.    C.  dr  jiire  daminii  imfetrandn. 

(?o)  Id  est ,  scmisscm  patrimonii  in  p.nrtcs  divisi ,  tS/a?ii/?  ,  sca 
«yhxfvoT»  ,  id  cst  ,  duo  pcr  unum  ,  figura  cuin  divcrsa  rcdiguntur 
in  luuim  convcnientiam ,  vcl  quotics  uniiin  diiobus  cxpriraitur;qiM- 
lc  illud ,  Pntrris  libabat  et  aicro :  patcris  aureis.  Virgil.  a.  Geor- 
giion.  uli  Serviiis.  sic  argucrc  pro  arguendo  convinccre.  /.  6.  5- 
pv-sniniis.  4.  Siipr.  nautic  ,  caiipi^nc^-. 

(■21)  Diiobiis  rngatis  post  mortcm  restitnerc  ,  si  nuus  eorum  mo- 
rictiir  ,  pio  cjus  parte  compctit  statiin  fideicommissi  pctitio  ,  niio 
diTcdente  ,  fitqiic  locus  substitnto.  adde  /.  ultim.  §.  penutt.  supr. 
(l:  lei^at.    2. 

{■y.-i.)  Iino ,  statim  non  tcnetur.  Quoties  enim  <|uis  rcliquit  past 
mortcm  aliqnoniin  ,  perindo  cjt  ,  ac  .'ii  rclirlum  cssel  post  mJrt<!ia 
ouniium.  /.  34.  in  fin.  princ,  supr.  de  n-^ufr.  lcgat. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


^.  8.  Filiam  suam  heredem  scripsit  et  nepotera  ,  quem 
ex  ea  liabebat  ^  ei  substiluit ,  et  ita  cavit :  Lucio  Titio 
fratris  juei  Jilio  (i)  ,  genero  meo^  ducenios  aureos  relin- 
quo  (2)  ,  quo  legato  scio  illuni  contentum  esse:  quoniant 
scripsi  univcrsam  rem  meam  ,  eo  quod  Jiliani  meam  et 
nepotem  mcum  hendes  scripsi  ,  universam  subslantiani  eis 
conimumcasse  :  Quos  invicem  commendo  (3)  ;  filia  adita 
patris  hereditate  ,  divertit  a  marilo.  Qusesitum  est  ,  an 
Tilius  quondam  ejus  maritus  suo  vel  filii  sui  nomine ,  ex 
fideicommisso  communiouem  bononim  consequi  possit  vi- 
va  quondam  uxore  sua  vel  post  mortem  ejus  ?  Rtspondit, 
nihii  fideicommissi  datum  genero  proponi  ,  praeter  dueen- 
tos  aureos. 

§.  9.  Idem  quaesiit  ,  eandem  uxorera  marito  herede 
scripto  ,  fideicommisisse  ,  ut  cum  moreretur  ^  filio  comnui- 
ni  omnc  quod  ad  eum  ex  hereditcUe  sua  pervenisset ^  (4)  , 
restitueret:  an  illaj  quoque  res  et  possessiones ,  quoe  in  do- 
tem  dataj  et  post  divoriium  restitula^  mulieri  fuerant,  fi- 
deicommisso  contineantur  ?  Pvespondit  :  quod  mulier  in 
bonis  sui  reliquisset,  id  fideicommisso  contineri.  Claudius 
et  alias  de  eodem  facto  consullus  ,  ita  respondit :  sive  re- 
stitutae  sint  res  ,  secundum  id  quod  supra  responsum  est , 
in  bonis  mulieris  computari  ;  sive  nou  sint  restitutce,  quia 
ex  siipulatione  de  dote  reddenda  interposita  reslituendae 
sint,  eo  auctiorem  hereditatem  computari. 

§.  10.  Quae  habebat  filium  ,  et  ex  eo  nepotem  ,  utros- 
que  iu  mariti  potestate ,  maritum  ex  asse  scripsit  heredem, 
ejusque  fidei  commisit  in  haec  verba  :  [iS^i]  Titius  mari- 
tus  meus  mihi  heres  erit  ,  peto  ,  fideique  ejns  committo  , 
quidquid  ex  hereditafe  mea  ad  eum  pervenerit^  cum  mo- 
ri  coeperit  ,  det  resiiiuat  Gaio  (5)  filio  nostro:  ita  tamen 
ut  decem  quidem  uncias  Gaius  (6)  haheat  ,  duas  autem 
imcias  Seius  nepos  haheai :  quod  ut  fiat  ^  fldei  ejus  Ti- 
tii  heredis  mei  commilto.  Pater  emancipavit  filium  ,  ne- 
potem  amisit  et  superstite  fifio  decessit.  Qusesitum  est,  an 
priore  (7)  parte  scriptur.-e  universa  hereditas  patris  ex 
causa  fideicommissi  filio  debeatur  :  et  illa  sequentia  (8) 
verba  ,  ila  tamen  ,  ut  decem  uncias  filius  ^  duas  autem 
nepos  habeat  ,  ex  volunlate  defunclae  ila  demum  locum 
haberent  ,  si  die  fideicojnmissi  cedente  filius  et  nepos  eo- 
vum  in  natura  essent;  cum  autem  non  supervixit  ad  diem 
fideicoraraissi  nepos  ,  sequens  scriptura  cesset  ?  Respondit , 
ea  qua;  proponerentur  ostendere  ,  decem  duntaxat  uncias 
filio  datas. 

^.  11.  Heres  institntus  ,  uxori  rogatus  totam  Tieredita- 
iem  restituere  ,  reslituit  detracta  quarta.  Quaesitum  est  , 
cum  uxor  quartam  parlem  hereditatis  praesenti  die  ,  et 
reliquam  posi  lempus  alii  rogata  a  testatore  fuisset  i-esli- 
tuere :    an    id  (9)  ,    quod  heres  ei  detraxisset  quartas  no- 

(1)  Idcm  potest  esse  mihi  ,  et  fratris  filius  ,  et  gener.  Valet  e- 
nim  Jure  civili  inter  duorum  fratrura  liberos  matrimouium  ,  §.  4- 
Instit.  dc  nupt.  vide  l.   19.   C.  de  nuptiis. 

(2)  Verinim  reliiiquo,  cst  prccarium.  vide  Cujac.  4-  Paul-  sen- 
tent.  I.  5-  6. 

(3)  Commendo  fidei  patris.  Hal. 

(4)  In  bonis  mnlieris  dos  numeratur  ,  sive  ea  sit  restituta ,  sive 
noD  sit  restituta.  ideoque  maritus  ab  uxore  gravatus ,  quod  ad  eum 
c.\  bouis  uxoris  pervenit  restituere  ,  dotem  restituerc  tenebitur. 

(5)  Gaius  hic  primo  loco  solus  fideicommissarius  nominatur. 

(6)  Hoc  secundo  loco  pars  certa  reliaquitur  Gaio ,  qui  antea  so- 
lus  nominatus  fucrat  fideicommissarius. 

(7)  Qja  is  solus  erat  fideicommissarius. 

(8)  INihil  igitur  interest ,  an  ab  initio  ,  an  in  sequenti  clausula 
sint  partcs  adsignats,  ut  hoc  solum  consideretur ,  an  ex  certis  par- 
tibus  ei  sit  reiictum.  Paria  sunt  itaque  ,  simpliciter  relictum  per 
partes  ciodiGcarc  ,  et  ab  initio  quid  per  partes  relinquere.  Bart. 

(9)  Quateaus   liere»    detraxit  a  fideicommissario ,  eat(,uus  fldei- 


mine  ,  in  reslitue-.Kb    fid^nconi;nis50   imputare  possit?  R.e- 
spoiidit,  qualenus  (10)  cepisset,  fideicommisso  obslrictam. 

5.  12.  Reredunr  fidei  commisit  ,  ut  quict[uid  ex  paric 
tertia  hereditatis  pervenerit  ad  eos  ,  id  redderent  Gaio 
Maevio  alumno  testatoris  ,  cum  fuerit  annis  quindecim  , 
el  subjunxit  ha^c  verba  :  interim  ex  refectu  (11)  pauper- 
tatis  (12)  ,  qui  ad  vos  pervenerit  ,  alatis  ewn  usuris  pro 
quanlitate  nummorum  redactis :  hoc  amplius  eidem  alwnno 
meo  honiinem  Caletanum  et  vernam  sutoreni  ,  qui  cum 
artificio  suo  mercede  daia  alere  poteril.  Quajsitum  est  , 
cum  alimenta  multo  minora  praestiterint  heredes  scripti  , 
quam  usai-3e  summse  redactae  competebant,  an  et  residuas 
pra^stare  compelli  debeant  tofius  temporis  ,  an  ex  die  (mo 
quintumdecimum  explesset?et  cum  servi  legasi  ei  specialiter 
ut  ex  mercedibus  aleretur  ,  statira  venieriat  5  utruin  mer- 
cedes  an  usuras  pelere  deb:\at  ?  P>.espoudit  ,  secundum  ea 
quas  proponerentur,  testatorera  videri  de  orani  rediui  (i3) 
et  mercede  servorum  restituenda  sensisse. 

5.  i3.  Pluribus  (i4)  heredibus  institulis  ,  in  quibus  et 
libertis  ti'ibus  ex  dodrante  ,  eisdem  fundos  per  praeceptio- 
nem  dedit:  et  ab  his  petiit,  ne  eos  alienarcnt  ;  et  ut  qui 
vita  superasset  ,  solidos  eosdeni  fundos  ohtineret  :  deinde 
unius  ex  his  liberfis  Otacilii  fidei  comraisit ,  uti  quidijuid 
ad  eum  ex  hereditate  bonisve  pervenisset  ,  deducto  pro  ea 
parte  wre  alieno  ,  et  legatis  ,  [  e^  ]  sibi  viginti  caireis , 
restituat  Titio.  Quaesitum  est,  an  etiam  partes  tertias  fun- 
dorum  praelegatorum  [  cum  ]  confibertis  eidem  deducere 
deberet?  Respondit  secLmdum  ea  quae  proponereutur,  non 
c^debere  restituere  praeceptiouem  ,  quam  ipse  testator  et  le- 
gata  excipi  voluisset. 

5.  i4-  Maritus  ,  uxore  instituta  herede  ex  parte  ter- 
tia  (i5),  et  plunbus  ei  fideicommissis  datis  ,  dolem  quo- 
que  prailegavit  his  verbis  ,  Seice  uxori  mece  dari  volo  a 
filiis  meis  summ'tm  dotis  ejus  ,  quce  mihi  pro  illata  est  : 
ejusdemque  uxoris  fidei  commisit  ,  ut  parteni  hereditatis 
et  quKcunque  e.i  legasset  ,  post  mortcm  suam  Titio  filio 
communi  restitueret.  Quaesitum  est  ,  an  summam  quoque 
dotis  inter  cajtera  legata  ex  causa  fideicommissi  filio  suo 
restituere  debeat  ?  Respondit ,  non  alias  (i6)  nisi  manife- 
stum  esset  ,  de  dote  quoque  restituenda  testatorem  sensis- 
se.  atque  etiam  si  sensisset  ,  et  hoc  fuerit  approbatum  : 
ita  ejus  quoque  petitionezn  fore  ,  si  non  minus  in  quanti- 
tate  ,  qua3  Falcidiae  nomine  remaneret  ,  foret  ,  quam  in 
quantitate  dotis. 

§.  i5.  Rogalus  hereditatem  restituere  Septicio  ,  cuni 
erit  annis  viginti.,  interea  fundos  ,  quos  defunctus  pignori 
acceperat  ,  vendidit ,  et  propterea  pigneratitia  [  judicio  ] 
a  debitore  conventus  decessit  ;  herede  relicto  Seinpronio  , 
et    judicio   nondum    finito   restituit    hereditatem    Septicio. 

commissarius   a    cseteris    detraxit.  vide  /.  63.  §.  12.  supr.  h.  t.  l. 
43.  supr.  dc  cond.  et  demonstr.   L  32.  §.  4.  Supr,  ad  l.  Falcid. 

(10)  /.   I.  5.    19.  Supr.  h.  t. 

(1 1)  Id  est  ,  ex  omni  quod  ex  meo  modico  refici  poterit. 

(12)  Paupertate  legata  ,  venit  hereditas  tota  ,  etiam  si  legans  cf- 
ficiatur  dives ,  ut  hic.  adde  /.  16.  supj\  h.  t.  adde  Cateil.  Cottara 
in  voce  paupertas,  Cremensem  singulari 23 .  dixi  in  l.  16.  supr.h.t^ 

(i3)  /.   43.   §■   2.   supr.  de  legat.   2. 

(i4)  Explicationem  hujus  §.  vide  apud  Johann.  Decher.  lil).  a. 
dissertat,    j.  mim.   i.  2.  4*  Ans. 

(i5)  Cujac.  18.  ohserv,  16.  vestiglum  antiquitatis  hic  notat  quo 
uxori  non  habenti  solidi  capacitateui  ,  licebat  lcgare  usumfructum 
tcrtiae  partis  bonorum:  et  cum  liberos  habcret,  cjusdcra  partis  pro- 
prictatera.  hoc  idem  notat  10.  ol)s.  17.  adde  Ulpian.  i5.  dc  deci- 
mis.  dixi  ad  /.   4-   ^-  quando  dies  leg. 

(i6)  Haec  vcrba ,  lcgala  rastituantur  ,non  porriguntur  ad  dobita 
praelegata  ,  nisi  probetur  testatorem  sic  sensisse.  Bart, 


8o 


D    I    G    E    S 


Quspsitum  csl ,  an  (i)  judicio  niliilominus  ipse  condemna- 
ri  debeat ,  cuni  potuerit  rctinere  ,  vel  caverc  sibi  id  quod 
cx  causa  jiidicali  prccsuuuriis  essel?  Bespondit,  judicii  (2) 
ex.ecutioncm  uihilominus  adversus  heredem  et  post  resti- 
tutam  heredilatem  mansisse. 

§.  iG.  Jieres  ejus  (3)  ,  qui  post  mortem  suam  rogatus 
erat  universain  hercditatein  reslituere,  minimam  (4)  quan- 
titalem  ,  quam  solam  in  bonis  fuisse  dicebat ,  his  ,  qui- 
hiis  fideicomniissum  debebatur  ,  restituit :  postea  repertis 
instrumentis ,  apparuit  quadruplo  amphus  hereditate  (5) 
luisse.  Quaesitum  est,  an  in  reliquujn  fideicommissi  nomi- 
ne  conveniri  possil  ?  (Respondit  ,  secundum  ea  quae  pro- 
pouercntur  ,  si  non  (6)  transactum  (j)  esset  ,  posse. 

De  restitutione  minoris' 

^9.  Idem  [  lib.  singulari  Quaestionum  publice 
Iractatarum  ]. 

SI  pupillus  parenti  suo  heres  extitit  ,  et  fideicommissam 
hereditalis  paricm  restiluit ,  mox  abstinelur  (8)  paler- 
iia  liercdjtate  :  oplio  deferenda  est  fideicommissario  ut  aut 
portioncm  quoque  pupilli  (9)  adgnoscat  ,  aut  toto  disce- 
dat  (10);  aut  omnimodo  bona  vendenda  (11)  sunt  ,  ut 
id  ,  quod  superfkium  est  (12)  ,  pupillo  servetur  (i3)  ,  et 
si  in  sohdum  bona  venire  non  possunt  ,  omnimodo  actio- 
nes  fldeicommissariae  denegandse  erunt :  erat  enim  in  po- 
teslate  illius  ,  universum  suscipere  ,  et  si  quid  plus  erit  , 
pupillo  servare.  '^ 

De  creditoribus  heredibiis. 
80.  Idem  hb.  5.  Digestorum. 

MAtrem  et  avunculum  ,  eosdemque  creditores  (i4)  suos , 
hcredes  scripsit  Lucius  Titius  ,  et  eoruni  fidei  commi- 
sit  ,  ut  post  mortem  restituerent ,  quod  ex  re  familiari  te- 
statoris  superfuerit ,  Seplicio  :  heredes  non  'modicam  par- 
tem  bonorum  testaloris  consumpserunt :  ct  multos  heredes 
rehquerunt  :  quibus  scientibus  ,  multa  corpora  ,  qua?  re- 
manserant  ex  bonis  Lucii   Titii ,  Scpticius  posscdit.  Quk- 


T    0    R    U 

situm  est,  an   id 


M 


,  quod  Lucius  Titius  debuit  matri  et 
avunculo ,  heredes  eorum  a  Septicio  peteie  possint  ?  Res- 
pondit ,  non  posse  ,  Claudius  :  Aditione  enini  hereditatis 
confusa  (i5)  obligatio  interciderat :  sed  fideicommissi  re- 
petitio  erat :  cujus  aequitas  deficit  his  ,  qui  miilta  cx  he- 
reditate  consumpsisse  proponuntur. 

De  tribus  Jtliis  institutis  ,  ex  qidbus  duo  inviceni  vidr- 
gariter  substiluti  sunt  ,  et  pcr  fideicommissuni  rogati  sunt 
portionem  suam  ,  exceptis  bonis  maternis  et  avitis  ,  ei  , 
vel  eis  ,  qui  superessent  ,  restiiuere. 

81.  Paultjs  (16)  Imperialium  (17)  sententiarum  in  co- 

gnitionibus  prolatarum  ex  libris  6.  (iB)  libro  i. 

seu  Decretorum  (19)  libro  2.  (20). 

JUlius  Phoebus  testamento  facto  ,  cum  tres  liberos  bere- 
des  institueret  ,  Phoebum  et  Heracham  ex  eadem  (2 1 ) 
matre  ,  Polycraten  ex  aha ,  aequis  portionibus  ,  petit  u 
Poljxrate  minore  Iratre  ,  ut  accepto  certo  prsedio  ,  here- 
ditatem  fratribus  (22)  concederet ;  et  invicem  eos ,  qui  ex 
eadem  matre  erant  ,  si  qui  eorum  heres  non  fuisset ,  sub- 
stituerat  ;  Polycrati ,  si  intra  puberiatem  decessisset ,  se- 
cundas  tabulas  fecit ,  quas  matri  ejus  condeinnavit  (^3) 
aperiendas  (^4)  ,  si  impubes  obisset  •,  deinde  petit  a  prio- 
ribus  ,  ut  si  quis  eorum  sine  liberis  decederet ,  poitiouem 
suam  ,  exceptis  bonis  maternis  eorum  et  avitis  ,  ci ,  vel 
eis  ,  qui  superessent  ,  restitueret.  HeracUa  soror  mortua 
'  sine  hberis  ,  fratrem  Phoebum  heredem  instituit.  Polycra- 
tes  fideicommissum  petierat  ,  et  obtinuerat  apud  Aurelium 
Proculum  Proconsulem  Acliaiaj  :  appellatione  facta  ,  cum 
solum  Phoebus  cgisset  ftuco/^g/jftlf  (25),  id  est ,  altcra  parte 
absente  ,  viclus  est ,  quia  ei  vcl  eis  verba  ulrosque  fratres 
complecterenlur.  atqui  invicem  duos  illos  tantum  substitue- 
rat :  sed  et  voluntas  hnec  patris  videbatur  ,  qui  exceperat 
eorum  bona  materna ,  quia  Polycratcs  aliam  matrem  ,  et 
quidem  superstitejn  liabebat ,  cujus  etiam  fidei  corumissuni 
erat ,  ut  legata  ,  quae  ei  dederat  ,  intestata  moriens  Poly- 
crati  fiho  suo  restitueret. 


(i)  Tnstanlia  coepta  cum  licrcde  ,  facla  rcstltutlonc  durat  aJvcr- 
siis  ipsum  ct  hcredciu  ciws.Bart. 

(2)  Pignoratilii. 

(3)  AA  intellcctum  liujns  1.  vlde  Lconin.  emrridat.  Uh.  2.  cap. 
3.  num.  3.  uLi  lianc  lcg.  conclliat  cuni  l.  G.  supr.  de  transact. 
et  l.  ult.   C.  de  jurcjnr.  Ans. 

(4)  Pula  quintam  ,  id  cst  ,  non  solidam  ,  non  unlvcrsam.  /  77. 
5-  9.  supr.  de  legat.  2. 

(5)  Al.  in  hercdilalc. 

(6)  Res  de  novo  repci  tae  ncc  rcsfitutae  dclicnt  rcsiltui :  nisl  pri- 
ma  reslUutio  pcr  modum  transactioujs  fuerit  cclelrata  .  Bart.  /.19. 
C  de  transact. 

(7)  hno  ,  iit  sit  transactnm  ,  transactio  non  cstcnditur  ad  rcs 
ignoratas  lcmpore  frausaclionis :  si  quidcm  pcr  errorcm  quis  non 
lam  Iranslglt  ,  quam  decipitur.  /.  9.  5.  i.  5.  3.  Supr.  de  trans- 
uct.  sed  il)i  beres  l\iit  in  dolo  :   liic  non  fuil. 

(8)  Et  mox  aljblineat  ;  id  cnim  licct  minori.  C.  si  minor  ab 
hcred.  se  ubstin. 

(y)     A  acantem  sc. 

(lo)  Nisi  vclit  univcrsam  hcrcditatcm  dislralii.  mfr.  h.  t. 

(n)  Ut  scll.  satisdat  crcditoribus  dcfuncli. 

(i:>)  Kx  prrtio  venditPC  liereditatis. 

(i3)  Si  fortc  iteruni  se  reslilui  poslulet.  Alqui  scrvari  ]X)test  su- 
pcriluiim  pupillo  ,  cum  eo  c.isn  niinor  omissa  hercdllatc  ct  repu- 
«liata,  eacpie  vendita ,  sit  rcpcll(ndus.  l.  24.  5.2.  Supr.  de  miiwr. 
ulique  srivatui-  pupillo,  quia  lidcicoramissarius ,  non  aguita  univer- 
.'a  hercdilatc  ,  se  ca  indignum  fccit. 

(i4)  Eidem  orcdilori  ct  hcrcdi  liccl  consumcrc  ex  co  fideicoin- 
mi.vgo  ,  quod  nnivertium  restituerc  jussus  cst. 


(i5)  /.  58.  supr.  h.  t. 

(16)  Eadem  cst  inscriptlo  ia  /.  idt.  Infr.  de  jure  patronatus. 
vlde  Cujac.  2.  obs.  26. 

(17)  Al.  Impcrialium. 

(18)  Totidem  enim  lihros  dcrretorum  Antonini  ct  Sercri  Paulus 
scripsit  ;  Scveri ,  inqnam  ,  nt  in  /.  9.  infr.  de  drcurion. 

(19)  Decrefa  sunl  sentcntiae  prolatne  in  cognitionibus  causarum  , 
Vel  ab  ipsomct  Imperatorc  vel  co  prsescnte. 

(20)  Llbro  primo.  Cujac.  3.  obs.  6.  Ideni  cnim  sunt  dccrctoruni 
cl  impcrialium  scntcntiarum  in  cognitionibus  prnlatarum  libri :  quin- 
imo  decreta  niliil  allud  sunt  ,  quam  Imperatonuu  scntiiili.T  pro- 
lata;  in  cognitionibus  ,  de  quibus  ])ostea  (  si  qiiid  dubii  ia  iis  ac- 
cidisset  )  ,  Principcs  rogabautur.  l.  97.  siipr.  de  leg.  3.  /.  penult. 
infr.  dc  jure  fisii. 

(21)  Et  sic  ulerini  craut. 

(22)  AppclIationeyJvi/rwm ,  sororcs  hic  contineutur,  nl  /.  78.  §. 
5.  supr.  h.  t.  l.  35.  supr.  de  pactis. 

(23)  Lege  commendavit. 

(■24)  Vidc  (.  3.  Inst.  de  pupill.  2.  Gai.  Inslit.  3.  di\i  ad  /. 
12.  siipr.  testament.  qucmadinodum  arcriniUur. 

(■.>.5)  Id  cst  ,  XX70  fitx."  /usTj*;'  Novcll.  49-  "»  pritic.  KoyeU. 
53.  c.  4'  id  esl ,  adversario  absentc ,  una  taiilum  i>artc  pr.iescnte. 
QuiC  pi-oduelloncs  tesliiiiu  /uyyofnaii^  apiHllanliir :  alfera  agendi  for- 
nia  est ,  «pia;  fit  utraquc  partc  priesentc  ce«To«  Siay  4w;i»'  Mo"«f4;p»f 
cnn.«a  alio  scnsu  dicittir  iii  /.  i3.  C.  2.  supr.  supr.  de  jurejurand. 
qiiod  cx  hac  solum  partc  rco  condicitur  ,  qua  luris  cst  hcics  ;  aut 
c\  illa,  qua  et  fiir  est  ipsc,  nequc  dolo  malo  contixctavit.  vidc  Cm- 
jac.  4«  olscr^.  Sa.  et  ad  No\'cU.  4y- 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


»        T  I  T.    II. 
QUANDO  (i)  DIES  (2)  LEGATORUM  YEL 

FIDEICOMMISSORUM    CEDAT    (3). 

De  tabulis  piipillaribiis. 
1.   Paulus  lib.   2.   ad  Sabinum. 

MOrtuo  patre  ,  licet  vivo  pupillo  ,  dies  legatorum  a  (4) 
substituto  dalorum  cedit. 

De  iisiifructu  ,  iisu  ,  habitatione. 
1.  Ulpianus  lib,    i5.  ad  Sabinum. 

SI  pure  sit  ususfructus  (5)  legaius  ,  vel  usus  (6),  vel 
Jiabitatio  (j^  :  neque  eorum  dies  ante  aditam  here- 
dilatem  cedit  ,  neque  petilio  ad  heredem  transit.  idera  , 
et  si  ex  die  sit  ususfrucius  rehctus. 

3.   Idem  hb.   5.   Disputationum. 

NAm  cum  ad  heredem  non    transferalur  ,    frustra    (8) 
est ,  si  ante  quis  diem  ejus  cedere  dixerit. 
De  legato  cum  heres ,   i .   Fel  cum  legatarius 
morietur. 
4.  Idem  lib.    19.  ad  Sabinum. 

SI  cum  [  heres  ]  morietur   (9)  ,    legetur  :    condiliona- 
le  (10)  legatum  est  (11),    denique  (12)  vivo  herede 
defunclus  legatarius  ad  heredem  non  (i3)  transfert. 

5.  1 .  Si  vero  cum  ipse  legatarius  morietur ,  legetur  ei : 
certura  est ,  legatum  ad  heredem  transmitii  (i4). 

De  morte  legatarii  postquam  dies  cessit.  i .  De  legato 
puro  vel  in  diem.  De  usufructu.  2.  De  legato  conditio- 
nali.  6.  Quibus  diebus  hereditas  legatariis  prcestatur.  7. 
Cui  acqiiiratur  legatum. 

5.   Idem  ]ib.   20.  ad  Sabinum. 

SI  post  (i5)  diem  legati  cedentem  lcgatarius  decesserit , 
ad  heredem  suum  transfert  legatum. 

§.  1.  Itaque  si  purum  legatum  est  ,  ex  die  mortis  (16) 
dies  ejus  cedit.  -^-  Si  vero  post  diem  sint  legata  relicta  , 
simili  modo  ,  atque  (i'^)  in  puris  dies  cedit.  nisi  forle 
id  fuit  legatum  ,  quod  (i8)  ad  heredem  non  transit :  nam 
hujus  dies  non  ante  cedit :  ut  puta  si  ususfructus  sit  post 
annum  rehclus.   lianc  enim  sententiam  probamus. 

§.  2.  Sed  si  sub  conditione  sit  legatum  relictum  ,  non 
prius  dies  legati  ccdit  ,  quam  (19)  conditio    fuerit  imple- 


ta  :  ne  quidem  ,  si  ea   sit  conditio  ,    quae  in  potestate  sit 
legalarii. 

^.  3.  Sed  si  ea  conditio  fuit ,  quam  Praetor  remit- 
tit  (20)  :  statim  dies  cedit. 

5.  4-  Wemque  et  in  impossibili  (21)  conditione  ,  quia 
pro  puro  hoc  legalum  habetur. 

5.  5.  Item  si  qua  conditio  sit  ,  quae  per  lcgatarium 
non  (22)  slat  ,  quo  minus  imp^ealur  5  sed  ,  aut  per  here- 
dem  ,  aut  per  ejus  personam  ,  in  cujus  persona  jussus  est 
parere  conditioni  :  dies  legali  cedit.  quoniara  pro  (23)  im- 
plela  habrtur  :  utputa  sj  jus,us  sim  heredi  decem  dare  , 
et  ille  accipere  nolit.  -|-  Sed  et  si  ita  mihi  legatum  sit  , 
Si  Seiam  uxorem  duxero  ,  nec  ea  veHt  nubere  :  dicen- 
dum  erit  ,  diem  legati  cedere  ,  quod  per  me  non  stat,  quo 
minus  pareara  conditioni  ,  sed  per  (2^)  alium  slat ,  quo 
minus  impleatur  conditio. 

5'  6.  lis  lera  autem  diebus  ,  id  est ,  iisdem  pensioni- 
bus ,  heredi  praestabitur  legatum  ,  quibus  legatario  ipsi 
praestabatur. 

^.  n.  Si  cum  dies  legali  cedere  inciperet  ,  alieni  quis 
juris  est :  deberi  his  legatum,  quorum{25)  juri  fuit  subje- 
clus.  et  ideo  ,  si  purum  legatum  fuerit ,  et  post  diem  le- 
gati  cedeatem  liber  factus  est :  ap:id  dominum  legatuin 
reliuquet.  sed  si  ususfructus  (26)  fuerit  legatus  ,  Ucet  post 
mortem  testatoris  ,  ante  aditam  [  laraen  ]  hereditatem  , 
sui  juris  efhciatur  :   sibi  legatum  adquirit. 

De  ademptione  conditionall .   1 .  De  legato  extrinsecus 

siispenso.   2.   De  codicillis. 

6.   PAULts  lib.   3.   ad  Sabinum. 

OUod  pure  datum  esl  ,  si  (27)  sub  conditione  adima- 
tur  ,  quasi  sub  conditione  legatum  habelur, 
5.  1 .  Al  si  extrinsecus  (28)  suspendatur  lcgatum  , 
non  ex  ipso  teslaraento  :  licel  ante  decedat  legatarius  ,  ad 
heredem  transmisisse  legatum  dicimus.  veluti  (29)  si  rem 
dolalem  marilus  leg.-^verit  extero  ,  et  uxori  aliquam  pro 
dotali  re  pecuni^m  •,  deinde  delihercmte  uxore  dc  elcctione 
dotis  ,  decesserit  legatarius  ,  atque  legatum  elegerit  muUer: 
ad  heredem  transire  legatum  dictum  est.  idque  et  Julia- 
nus  respondit  :  magis  (3o)  enim  mora ,  quam  conditio  le- 
galo  injecfa  vidrtur. 

§.  2.  Eorum  legatorum  ,  quae  in  codiciUis  relicta  sunt , 
perinde  (3i)  dies  cedit ,  atque  testamento  rcliclorum. 


(0    Lib.  6.  C.  53.  adde  7.  Hb.  supr.  tit.  3.  Ulp.  24.  $.  3o- 

(2)  Dies  legatorum  varie  cedcre  dicitur.  Plerumque  enim  quae- 
ritur  ,  quando  dies  legati  cedat  ,  vel  projUer  transmissionem  ,  vel 
propter  obligationem  ,  vel  propter  petitionem  ,  vel  propter  dominii 
traaslationcm. 

(3)  Yidc  l.  itri.  C.  de  caducis.  Porro  cedit  dies  ,  cum  incipit 
deberi  legatum  ,  vcnit  dies  cum  debitum  pcti  potest  ,  /.  21 3.  infr. 
de  verb.  sign.  cedit  a  morte  tcstatoris  ,  /.  5.  infr.  h.  t.  peti  polcbt 
ab  adita  bereditate.  /.  un.  §.  5.  de  caducis. 

(4)  /•   7-  5-  3.  infr.  h.  t. 

(5)  Legatum  servitutis  pcrsonalis  cedit  ab  adita  hereditate. 

(6)  Quid  ?  legatum  strvitutum  realium  quando  cedit?  a  mortis 
temporc.  tiart.  hic- 

(7)  l-_  9-.  infr.  h.   t. 

(8)  Si  dics  legali  non  ocssit  a  die  morlis  ,  ad  beredem  legatarii 
noD  transfertur  legatum  :  si  cessit ,  tranbfertur.  /.  5.  5,  i.  7.  16. 
in  fin.  Infr.   h.    t.  l.  un.   $.  6.    C.  de  caducis. 

(9)  Conditionalc  est  lugatum  ,  quod  coniertur  in  mortem  berc- 
dis  :  secui  ,  si  in  mortcm  legatarii. 

(10)  /.  i3.  in  fn.  infr.  h.  t.  l.  12.  in  fin.  supr.  de  lcg.  2.  /. 
1.   5-   ^-   /•   79-  supr.  de  cond.  et  dcinonst.  vide  /.   22.  iiifj:  h.  t. 

(11)  Sub  die  enim  inccrto  relictum  est  ,  qui  babetur  conditionis 
loco.   /.75.   supr.   de  condit.   et  dcmonstrat. 

(12)  Id  cst  ,  ct  ideo  ,  si  vivo  beredc. 

(i3)  Cur  .?  mortiius  csl  ,  antcquam  impleta  essct  conditio. 
(i4)  Cur  ?  moricndo  couditioacm  impleTit. 
rom.III. 


(i5)  Lcgatum  transmittitur  ad  bcrodem  post  dlci  ccssioncm.  /. 
3.  C.  h.  t.  Goth.  Annua  autem  legata  in  heredem  non  transcuut. 
l.  f\.   l.    \i .  supr.  de  ann.  et  mensr.  lcgat. 

(16)  Qui  certus  est.   vide  /.  26.  supr.  dc  usufr.  lcg. 

(17)  l.  21.   infr.  h.  t.  l.  un.   §.  5.    C.  de  caducis. 

(18)  Ususfructus  ad  hercdem  non  transit.  /,   3.  snp)-.  h.  t 

(19)  /.  41.  supr.  de  cond.  et  dcmonstr.  l.  un.  §.  7.  C.  de  ca- 
ducis. 

(■no)  Qnalis  cst  jurisjtn-anrU.  /.  8.  supr.  de  cond.  instit.  et  qnae 
contra  bonos  mores.   /.    63.   §.   9.  supr.   ad  SC.    Trebcll. 

(21)  Purum  babetur  ,  quod  sub  impossiljili  couditione  relictuia 
csl.   /.   3    siipr.  de  cond.  et  demonstr. 

(22)  Vlde  /.    161.   infr.  de  rcg.  jur. 

(23)  /.  24.  .mpr.  de  cnndit.  et  demonstrat.  l.  i'  C.  de  inst.  et 
subst.  l.   4-    C.  de  condition.  insert. 

{i\)  /.    17.  Supr.   de  cond.  ct  demonstr. 

(21)  /.    18.   infr.  de  rcg.  jttr. 

(af))  /.    14.   in  fin.   Infr.  h.  t.  y       n  t 

(27)  /.  7.  /.  10.  supr.  de  adimend.  l.  107.  in  fin.  Supr.  de 
coiid.   et  dcmonstr.  _  j.      i- 

(28)  Cou<Iitio  tacita  ex  lestaiucnto  praecedens ,  impedit  diem  Ic- 
gatornm  cederc;  seous,  si  extrinsccus  veniat. /.  99,  supr.  dc  cDnd. 
et  dcmonUr. 

(29)  Pi-Bccdontia  Sabini  fuermit  :  ba3c  Pauli  ad  Sabuium, 

(30)  DilTbrciUiam  mora;  ct  coudltionis  observa. 

(3i)  /.  ult.  C.  h.  t.  l.  2.  5.  2.  /.   iG.  Supr.  de  jiire  codicdl. 


82 


DIGESTORUM 


De    adkione    heredis.   3.   De  legatis  Mictis  a  suhslituto 
tulgarifer  ,   4-    ^'^  pupiVariter.  6.   15"^  sen-o  legc1w\ 
7.  Ulpianus  lib.   20.  ad  Sabinum. 

HEredis  aditio  moram  legati  quidem  petitioni  facit  (1), 
cessioni  (2)  diei  uon  facit. 

5.  I .  Proinde  (3)  sive  pure  instilutus  tardius  adeat ,  si- 
ve  sub  (4)  conditione  per  conditionera  irapediatur  :  lega- 
tarius  securus  est. 

5.  2.  Sed  et  si  nondum  natus  sit  heres  institutus ,  aut 
apud  hosles  sit  ,  simililer  legalario  non  nocebit :  eo  quod 
dies  legati  cessit. 

5.  3.  Inde  dicimus  :  Et  si  a  substituto  (5)  legalum  sit 
relictum  ;  quamdiu  inslitutus  deliberat ,  dehmcto  legata- 
rio  nou  nocebit ,  si  postea  heres  institutus  repudiavit.  nam 
ad  heredem  suum  transtuleril  (6)  petitionem. 

5.  4-  Tantundem  el  si  ab  impuberis  subslituto  legetur: 
nam  ad  heredem  suum  legatum  transfert. 

5,  5.  Tractari  tamen  polest ,  si  impuberi  substitutus 
damnalus  sit ,  si  inira  puhertalem  filius  decesserit  ,  Seio 
centwn  dare  :  an  vivo  pupillo  defunctus  Seius  ad  here- 
dem  transferat ,  quasi  (7)  ea  conditio  sit  expressa  ,  qu« 
iiierat  ?  Et  magis  est  ,  ad  heredem  legatarii  Iransire. 

5.  6.  Interdum  adilio  heredis  legatis  moramfacit :  ut  pu- 
ta  (8)  si  forle  servo  manumisso,  vel  ei  (9),cui  servus  legatus 
est ,  el  ideo  (10)  servo  aliquid  legaium  sit  :  nam  ser- 
vo  (11)  lcgali  iThcti  anle  aditam  hereditatem  dies  noa 
cedit. 

8.  Idem  hb.  24.  ad  Sabinum, 
"JV|  Am  cum  (12)  libertas  non  priuscompetat,  quam  adi- 
i  1  la  hereditate  :  a^quissimum  visum  ost ,  uec  lef;ali  diem 
ante  cedere.  alioquin  iuutile  ficret  legatum  ,  si  dies  ejus 
cessisset  ,  antequam  libcrlas  competeret  :  quod  evenit  ,  si 
servo  pure  legetur  ,  et  liber  csse  sub  conditione  jubea- 
tur  :  et  pendens  conditio  inveuiatur ,  et  post  aditam  he- 
xedilatem. 

De  hahitatione  fiJiofamilias  rel  serco  legaia. 
g.   Idem  hb.   21.  ad  Sabinum. 

ST  habilatio  (i3)  filiofamilias  vel  servo  legata  sit  ,  pu- 
\o  ,  non  adquiri  domino  vel  patri  lega(um  ,  si  (i4) 
ante  aditam  hereditatem  fihus  vel  servus  decesserit :  nam  ( 1 5) 
cum  personae  coha^reat  ,  recte  dicitur  ante  aditam  heredita- 
tem  diem  non  cedere. 

De  annuis  ,  menstruis  vel  diariis  legatis. 
lo.   Idem  lib.   23.  ad  Sabinum. 

CUm  in  annos    singulos  legatur ,     non    unum    legatum 
esse  ,  sed  plura  (16)  ,  constat. 

n.  JuLiANUS  lib.   37.  Digestorum. 

NEc  refert ,   singuh  aurei  in  annos    singulos    legentur  , 
an  in  annum  primum  mille  aurei  j  in  secundum  ho- 
mo  j  in  tertium  frumentum. 

(i)  Ncc  enim  aute  aditam  hcreditatem  dcbetiu-.  l.  Sa.  supr.  de 
leg.  2. 

(2)  Ccssisse  diem  Icgali ,  et  petere  lcgatnm  possc,  diffcrunt.  lHc 
enim  adilio  hcreditatis  non  dificrt  diei    ccssioncm  ,  sed  pclilioncni. 

(3)  Sahini  praicedciitia  fiicrunt  :  haec  XJIpiani  ad  Sabinura. 

(4)  Vidc  Z.    19.  §.  2.  mfr.  h.  t. 

(5)  Vidc  /.    I.  suiJi:  h.  t. 

(6)  Al.  transtulit. 

(7)  /.  9.1.   §.    1.   infr.  h.   t. 

(8)  Snperior  vcrsiculus  Sabini  fuit  :  hic  vcro  Uipiani  ad  S.ibi- 
num  scnhtnlis  ,  ut  ct  /.  8.   infr.  h.  t. 

(9)  ^'■cl  si  cni.  Cnjac.  f\.  ohsen>.   33.  et  i8.  obs.   iG. 

(10)  Et  eidem  scrvo.   Cujac.    18.  obs.    16. 

(11)  /.  un.  5-  G.   C.  de  cadiicis. 
(.2)  d.  5.  6. 

(i3)  /.   2.   supr.   h.  t.   addc  /.    I2.  §.  5.   infr.   h.  l. 
(i4)  Sccus  ,  si  post  adilam. 


De  kgato  genans.  8.   De  electione  alii  quam  legatinno 
commissa. 

T2.  UlpUNus  lib,    23.   ad  Sabinum. 

NEc  (17)  semel  diemejus  cedere  ,  sed  pcr  singulos  (18) 
annos. 

^.  I.  Sed  utrum  initio  cujusque  anni,  an  vero  finito 
anno  cedat ,  quaestiouis  fuit?  Et  Za/^eo  ,  Sabinus .,  et  Cel- 
sus  ,  et  Cassius  ,  ct  Julianus  in  omnibwi  ,  qucB  in  annos 
si/igulos  relinquuntur  .,  hoc  probaverunt  .,  ut  initio  (iq)  cu- 
jusque  anni  hujus  legaii  dies  cederet. 

^.  1.  Inde  Juhanus  ail  ,  hoc  (20)  legalum  ,  si  S€rvo 
relinqualur  ,  deinde  post  primum  vel  alterum  annum  sit 
liber  ,  sibi  eum  adquirere. 

^.  3.  Item  Celsus  scribit  ,  quod  et  Julianus  probat^ 
hujus  legali  diem  ex  die  mortis  cedere,  non  ex  quo  adi- 
ta  est  hereditas  :  et ,  si  forte  post  multos  annos  adeatur 
hereditas ,  omnium  annorum  legatario  deberi. 

5.  4-  Sed  et  si  quotannis  sit  legatum  ,  mihi  videtur 
etiam  in  hoc  initium  (21)  cujusque  anni  spectandum :  ui- 
si  forte  evidens  sit  voluntas  teslatoris  in  annuas  pensio- 
nes  ideo  dividentis  ,  quoniam  non  legatario  consultum  , 
sed  heredi  prospectum  voluit  ,  ne  urgeretur  ad  solu- 
tionem. 

§.  5.  Si  in  habitatione  aliquid  ,  vel  in  disciplina  lege- 
tur  sic ,  annua  (22)  vel  quotannis :  quibus  (^3)  diebus 
pensio  dcbetur  habitationis  vel  mercedis  disciplinarura  , 
iisdem  intelligitur  legatum  relictum  ,  conjectura  voluuta- 
tis  facta. 

C.  6.  Novissime  Pomponius  scribit  ,  nihil  interesse  , 
ulruni  in  annos  singulos  vel  quotannis  (24)  ?  ^'^  ^"-  *'"" 
gulos  mcnscs  vel  quot  (2 5)  mensihus  ,  an  in  singulos  dics 
vel  quot  diehus  legctur  :  ipse  quoquc  huic  sententiae  ac- 
cedo  :  proinde  ,  et  si  annui  lcgcntur  tot  aurei  ,  idem  erit 
dicendum. 

§.  7.  Si  cui  homo  generaliter  sit  legatas  ct  antequam 
vindicct  ,  decesserit  (26)  :  ad  heredem  suum  legatum 
transfert. 

§.  8.  Si  Titio  sit  [  sic  ]  legatum  ,  Qucm  Seius  'elege- 
rit ,  et  Scius  post  ej^ectionein  decesserit :  locus  est  vindica- 
tioni  semel  acquisitae. 

De  conditione  quam  cerlum  est  e.rstitutnm. 
i3.   PoMPOjyius  lib.   6.   ad  Sabinum. 

HUjusmodi  legatum  ,  Sivc  illud  factum  fuerit  ,  sivc 
non  [fuerit  ]  ,  illi  do  ,  lego  ,  ad  heredem  non  trau- 
sit ,  nisi  alter  casus  vivo  legatario  exstiterit  :  quoniani 
causa  ,  ex  qua  debeatur  ,  praecedere  (27)  semper  debel  : 
ncc  ,  quiu  certum  est  ,  alterutrum  futurum  ,  omnimodo 
debebilur  :  nam  lale  (28)  lcgatum ,  Cutn  morietur  ,  heres 

(i'>)  Hncc  Ulpiani  sunt  ad  Sabinura  :  praeceilcnti.i  vero  Sabini. 
(ifi)  Vidc  /.  4-   supr.   de  annuis.  l.  i.  $.  16.  siipr.   ad  l.   Fnlcul. 

(17)  Legatum  annuum  non  cst  unum  ,  scd  mulliple^.  aJdc.  §. 
2.   Infr.   h.   t. 

(18)  /.    I.   C.   h.  t.  l.    II.  Supr.  de  usu  et  usufr.  legat. 

(19)  Annua  lcgata  initio  cujusquc  auni  ccdunt. 

(20)  Annuum  scil. 

(21)  d.   l.    I.   C.  h.  t. 

(22)  /.    20.  /.  26.  )J.  2.  iiifr.  h.  t. 

(23)  Vido  /.   42.   Infr.  de  verb.  oblig. 

(24)  /■   3.  supr.  de  aniiuis. 

(^fj)  Id  est,  singulis  mensibus.  vidc  /.  8.  J.  24.  supr.  de  tjxi/is. 
nct.  sic  alihi  quot  diebus  apud  Liviura  lib.  5.  quot  halcndis  PUut. 
Sticho  •>..  dixi  ad  Varroncm  4-  de  lingua. 

(■>(i)  /.    19.  in  fn.  Supr.  de  option.   §.  23.   Inst.  de  legat. 

(17)  /.  43.  infin.  Supr.  de  adilitio. 

(28)  h  4.  supr.  h.  t. 


LIBER   TRIGESIMUSSEXTUS 

dalo  ,  certum  est  debltum  [  iri  ]  ,  et    tamen  ad    heredera 
legatarii  non  transit ,  si  vivo  lierede  decedat  (i). 


83 


De  usufructu.  De  elcctione.  2.  Delegato  Jiliofamilias  lU 
ipsi  solvatur.  3.    Cui  acquiritur  legatum. 

14.  UlpiajNus  lib.  24.  ad  Sabinum. 
O/  ususfructus  aut  decem  ,  utrum  legatarius  voluerit  , 
O  sint  legata  :  utrumque  speclandum  (2)  ,  et  mortem 
testaloris  ,  [  et  ]  aditiouem  hereditatis  ^  mortem  ,  propter 
decem  j  aditionem  ,  propler  usumfructum,  quamvis  enim 
dectio  sit  legalarii  ,  lamen  nondum  (3)  electioni  ]ocus 
esse  potest :  cum  proponatur  ,  [  aui  ]  nondum  testatorem 
decessisse  ,  aut  eo  morluo  heredilas  nondum  adita. 

5.  1.  Inde  quaerit  Julianus  ,  si  post  mortem  testatoris 
legatarius  decedat ,  an  ad  lieredem  transfertur  decem  le- 
gatum  ?  Et  hbro  xxxvii.  Digestorum  scribit  ,  posse  dici  , 
decem  transtulisse  :  quia  mortuo  legatario  dies  legati  ce- 
dit.  argumentum  Julianus  pro  sententia  sua  adfert  tale. 
Seice  decem  ,  aut  ,  si  pepererit  ,  fwidum  heres  meus  da- 
to  :  nam  si  ,  antequam  pariat ,  inquit  ,  decesserit ,  ad  he- 
redem  suum  decem  transmittet. 

§.  2.  Si  ita  quis  legayerit  fihofamihas  ,  ut  ipsi  (4)  sol- 
vatur:  potest  procedere  legatum  ,  nec  imputari  hejredi  (5) 
cur  non  patri  sed  potius  ulio  solvat.  finge  enim  hoc  no- 
minatim  expressum  ita  ,  ut  filio  solval  :  certe  (6)  si  pa- 
,ter  petat  ,  exceptione  erit  repellendus. 

§.  3.  Si  dies  legati  cesserit  ,  deinde  legatarius  in  jus 
alienum  pervenil :  ipsi  potius  debetur  legatum  ,  in  cujus 
ipse  jus  pervenit  :  transeunt  (7)  enim  cum  eo  ,  quse  ei 
debebantur.  sed  ,  si  sub  conditione  fuerit  legatum  ,  non 
transit  ,  sed  expectabit  (H)  conditionem  :  eique  adquire- 
tur  ,  cujus  juris  erit  condilionis  exsistenlis  tempore.  quod 
si  (9)  sui  juris  fueril  eo  tempore  ,  sibi  polius  adquiret. 
De  morte  patris  et  emancipatione. 
i5.   Idem  Jib.   5.  Disputatiomim. 

SI  ifa  esset  hberis  fideicommissum  reJictum  ,  si  morte 
patris  sui  Juris  essent  ejfecti ,  nec  moitahtate  patris 
»ed  emancipritione  (10)  patresfamiharum  constituti  sint  : 
deberi  eis  fideicommissum  nerao  dubitaverit :  diemque  ejus 
emancipatione  cessise  qui  morte  patris  cederet. 

De  ahernaiione.    1 .  De  usufructu  seri>o  legato. 
16.   JuLiANUS  hb.  35.  Digestorum. 

CUm  ita  legatum  est,  Stichum^  vel  quod  ex  Pamphila 
natum  erit  ,  heres  meus  dato  :  non  ante  dies  legati 
ejus  cedet  ,  quam  (11)  ahquid  ex  Pamphila  natum  fuerit , 
aut  cerlum  fuerit  ,  nasci  non  posse. 

5.  1.  Cum  servo  (i2)legato  ,  antequam  hereditas  ejus, 
qui  legaverat ,  adiretur  ,  ususfructus  ab  alio  legaius  fue- 
rit  5  et  prior  hereditas  ejus ,  qui  usumfrucium    legaverit  , 


adita  fuerit  ;  nuHa  ratio  est,  ciiv  diem  legati  cedere  exi- 
slimemus  ,  anlequam  ea  quoque  hereditas  ,  ex  qua  servus 
legatus  erat,  adeatur.  cum  neque  in  praesenlia  ullum  emolu- 
mentum  Jiereditati  ad([uirilur  :  et  ,  si  interim  servus  mortuus 
fueril,  legatum  exlinguatur  (j3j.  quare  adita  heredilate 
existimandum  est  usunifructum  ad  eum  ,  cujus  servus  le- 
g.itus  esset  ,  pertinere. 

§.2.  Quod  si  servus  ,  cui  ususfructus  legalus  fuerit  , 
ipse  legatus  non  fuerit:  dicendum  est ,  usumfrtictum  ad 
hereditatem  (i4)  pertinere  ,  eo  quod  dics  ejus  anle  aditam 
heredilatem  non  c>sseri(. 

Si  serco  legato  aut  filiofamilias  legetur. 
17.    Idem   [  hb.    36.   Digestoriun  ]. 

CUm  legalo  (i5)  servo  aliquid  legatur  ,  dies  ejus  lega- 
ti  ,  quod  servo  datur  ,  non  mortis  tempore  ,  sed  adi- 
tae  heredilatis  cedit  :  ct  ideo  irapedimento  uon  est  regula 
juris  ,  quo  miaus  manumisso  legatum  debeatur  :  quia  e^i 
confestim  paterfamilias  moreretur  ,  non  in  ejusdem  perso- 
nam  et  emolumentum  legati  et  obligatio  juris  concurreret.. 
-f-  Perinde  igilur  est  hoc  ,  de  quo  quaeritur ,  ac  si  (iG) 
fiUo  herede  iustiluto  patri  legatum  esset.  quod  consisLere 
inteUigitur  ,  eo  quod  (juamvis  statira  paterfamihas  moria- 
tur  ,  potest  emancipalus  adire  hereditatem  ,  ul  palri  le- 
gatum  debeat. 

Dc  conditione  lihcrorum. 
18.   luEM  hb.   37.   Digestorum. 
S  ,  cui  ita  (17)  legatum  est  ,   Quandoque    (18)    li 


I 


habuerit  ,  si  prasguante  uxore  relicla  decesserit  ,  intei- 
ligitur  explcta  condilione  decessisse  ,  et  legatum  valere  :  si 
tamen  poslhuinus  natus  fuerit. 

De  legato  sub  conditione  in  aliud  translato.   i.  De  con- 
ditione  ,  si  quid  non  detur.   De  puritate  et  condilione.  3. 
De  eo  ,  quod  sub  conditione  dehetur  iestalori. 
19.   Idem  hb.    70.   Digestorum. 

CUm  sine  praefinitione  temporis  legatum  ita  datum  fue-= 
rit  :  Uxori  mece  penum  heres  dato.  si  (19)  non  de-' 
derit  ,  centum  dato  :  unum  legalum  intelhgitur  [  centum  ]  : 
et  statim  peti  potest.  penoris  auiera  causa  eo  tanlum  per- 
tinel  ,  ut  ,  ante  litem  coutestatam  tradita  peno  ,  h^res 
liberetur. 

§.  1.  Quod  si  ita  scriptum  sit  ,  Si  penum  intra  K%- 
lenclas  non  dederit  ,  centum  dato  :  non  efhcitur  ,  ut  duo 
legata  siut  ,  sed  ut  ceotuni  legata  sub  conditione  videan- 
tur.  idcirco  si  uxor  ante  Kalendas  decesserit ,  heredi  suo 
neque  penum  rehnquet ,  quae  legata  non  est :  neque  ea 
centum  ,  quia  dies  legati  cesserit. 

§.  2.  Cum  ab  eo  mihi  fideicommissura  datum  est,  cui 
sub  couditione  legatum  est  ,  quemadmodum  (20)  si  here-; 
de  iastitulo  sub  conditione  ,  pure  mihi  legelur. 


(1)  Quia  est  conditionale  legatura :  nam  dies  incertus  facit  con- 
ditioncm.  l.  75.  supi .  de  cond.  et  demomtr. 

(2)  Expectanduni.  Cujac.    18.  ohs.   16. 

(3)  /.  21.  supr.  de  usu  et  usufr.  legat. 

(4)  /.   26.    i.  8.   supr.  di  cond.   indeb. 

(5)  Id  est,  hercdi  non  csl  iinputanda  haec  ignorantia :  nec  cnim 
sponte  cum  legatariis  contrahit  :  non  legatarios  facit  ,  sed  in  ipsos 
incidit  per  aditlonem  hereditalis.   vid.  Ciijac.   7.  ohs.  36. 

(6)  Qui  (ilio  alicujus  iegat ,  ut  ipsimct  solvatur  ,  hoc  vclle  in- 
telligitiir  ,  nt  ne  in  eo  legato  usurafructum  pater  Jcgatarii  conse- 
qualiu.  adde  Authpnt.  excipiunt.  C.  de  bonii  qitcE  liberis.  Nofell. 
ut  liiitat  rnatri  ct  a^nm. 

(7)  Vidc  /.    i5.   .'.upr.   de  adoption. 

(8)  Sed  exspectaaiiis.   Hul. 
(g)     /.   5.    C.   de  condit.  insert. 

(10)  In  tempus  emancipationis  ,  vel  CMm  sui  jiuis  quis  erit ,  G- 
deieomniissiuD  rcliclum  ,  quocumiuc  mode  patria  potestate  Uberato 


dcbebitur.  Paul.  4-  sentent.  i.  ?.  12.  idemque  jus  est ,  uno  cast^ 
cxpresso.  /.  n.  5-  n-  Supr.  dc  leg.  3.  /.  32.  supr.  ad  SC.  Tre. 
bell.  l.  3.   C.  de  institutionib . 

(11)  /.  8.  supr.  h.  L 

(13)  /.    17.  infr.  h.   t. 

(i3)  Vid.  /.  '3.  supr.  h.  t. 

(«4)  Id  est  ,  heredem  ,  ut  /.  91.  5-  6.  supr.  da  legat.  i.  vide 
Cujac.  25.  nbsen'.  \o. 

(i.5)  /.    16.   5-    '•  supr.  h.   t. 

(16)  Vid.  /.  35.  supr.  de  legnt.    i. 

(17)  /.  20.  supr.  ad  SC.  "Trcbell.  l.  l53.  infr.  de  vcrb.  sign, 
l.   187.  itifr.  de  reg.  jur. 

(18)  Legatum  est ,  si  quando  liberos.  Hal. 

(19)  Adde  /.  24.  infr.  h.  t.  /.  i.  5-  8.  supr.  ad  lcg.  Falcid. 
l.  i.  tupr.  de  penu.  Goth.  rid.  Leonin.  cmendat.  lib  3.  eap.  12, 
num.   14.  Ans. 

(20)  /.  7.  5-  !•  supr.  h.  t.  l.  21.  infn.  infr-  h.  t. 


84 


D     I     G    E    S     T     0     Px     U     M 


§.  3.  Si  dehitori  ,  (luod  su!)  condllione  dchet  ,  lcgatum 
est  ,  praescns  legalum  Cit :  aj^ique  cx  lestamento  statim  po- 
tcst ,  ut  lileratio  jrcvstelur :  et  ,  si  post  mortera  testatoris 
cleccsserit  ,  ad  hcredem  transmittit  actionem. 

§.   4-   ilaec  dicenda  erunl ,  et  si  non  ipsi   debitori ,  sed 
aiii  cuilibet  similiter  legatum  esse  proponatur. 
De  annuis  legatis. 
10.  Marciahus  lib.   6.   Institutionura. 

SI  cum  pracfinilione  annorum  lcgalum  fuerit  ,  Veluti  Ti- 
tio  dei  a  usque  ad  annos  dcccm  :  Julianus  lib.  xxx. 
Digcstorum  scribit  intercsse  ,  ct  si  ([uidcm  alimentorura 
nomine  legatum  luerit  ,  plura  esse  legata  ,  ct  futurorum 
aniiorum  legatum  legatarium  mortuum  ad  heredem  non 
(ransmittere  :  si  vero  non  pro  alimeniis  Icgavit ,  sed  in 
plurcs  pensiones  (i)  divisit  exonerandi  licredis  gratia,  hoc 
casu  ail  omnium  annorum  unum  csse  legalum  ,  ct  intra 
«ecennium  decedentem  logalarium  ctiam  futurorum  anno- 
rum  Icgalura  ad  hercdcm  suum  transmittere.  quae  senten- 
tia  vera  est. 

De  dic.    1 .   De  conditionc 
21.   Patjltis  ]ib.   2.   ad  Yitellium. 

SI  dies  adposita  legato  non  est ,  prarsens  (2)  debetur  aut 
confestim  (3)  ad  eum  pertinet ,  cui  datum  est.  adje- 
cta  ,  quamvis  longa  sit  ,  si  certa  est ,  veluti  Kalendis  Ja- 
nuariis  centesimis  ,  dies  quidem  legati  statim  cedit  (4)  : 
scd  ante  diem  pcti  non  polest.  -^  At  si  incerla  (5)  (  qua- 
si  (6)  cumpubcs(j)  erit  ^  cum  in  familiam  nupserit  (8), 
cum  31agistraJum  (9)  inicrit ,  cum  aliquid  dcmum  ,  quod 
scribcndo  (10)  comprehendere  sit  commodum  (11).^  fece- 
rit  ) ;  nisi  tempus  ,  conditiove  obtigit  ,  ueque  rcs  periine- 
re  (12)  ,  neque  dies  legali  ccdere  potest. 

§.  1.  Si  sub  conditione  ,  qna  te  heredem  instilui ,  sub 
ea  (i3)  conditione  Titio  legalum  sit :  Pomponius  pulat  , 
perinde  hujus  legati  dicm  cedere  ,  alque  si  pure  relictum 
essft.  quouiam  certum  esset  ,  herede  existente  debitum  iri : 
neque  enim  per  condilionem  hereduro  fieri  incerta  lcgata: 
nec  multum  interesse  tale  (i4)  legatura  ab  hoc  ,  Si  Iieres 
erit  dato. 

De  legato ,  cum  ,  i-cl  ,  si  quatuordecim  annorum  fa- 
ctus  erit.    i,   De  conditione  .,  si  heres  adeal. 

22.  PoMPojsiiis  Jib.   5.   ad  Quinlum  Mucium. 

SI  Tilio  ,  ( um  [  is  ]  annorum  qiuituordecim  esset  factus , 
legatum  fuerit  ,  cl  is  aute  quartumdecimum  annum 
decesserit,  verum  [  est  ]  ad  heredem  ejus  legatuin  nou 
transire  :  quoniam  non  solum  -diem  ,  sed  cl  condilionem 
hoc  (i5)  lcgatura  in  se  coniinct  ,  si  effeclus  esset  annorura 


qualuordecim  :  qui  autem  in  revum  nnfuva  non  esset,  an- 
norum  quatuordecim  non  esse  non  mtelligerctur  (16). 
Nec  (17)  interest,  utrum  scribatur,  iS"*  annorum  quatuorde- 
cim  fictus  crit  :  an  ita  :  cum  priore  scriptura  per  condi- 
tioncm  tempus  demonstratur.  sequenti  per  tempus  condi- 
tio  :   utrobique  tamen  eadem  conditio  est. 

§.  T.  Qua;dam  autem  conditiones  etiam  supervacTwe  (18) 
sunl  :  vehiti  si  ita  scribat  ,  Titius  heres  esto  :  Si  Titius 
hcreditaicm  meam  adierit  ,  Mctvio  decem  dato.  nam  pro 
non  scripto  ea  conditio  erit ,  ut  omnimodo  ad  beredeni 
Maevii  legatum  transeat  ,  etiam  si  Maevius  ante  aditara 
hercditatcm  dccesserit.  Et  idem  si  ita  fuerit  scriptum  :  Si 
Tilius  hereditatem  meam  adierit  ,  intra  dies  centum  (19) 
3Ian'io  decem  dato.  nam  hoc  legatum  in  diem  erit ,  non 
sub  conditione  :  quia  definitio  Labeonis  probanda  est  ,  di- 
centis ,  id  demum  legatum  ad  heredem  Jegatarii  transire  , 
quod  cerlum  sit  debitum  iri ,  si  adeatur  hereditas. 

§.  2.  Si  tamen  duos  Iieredes  instituam  5  et  si  alter  ex 
his'  adeat  Iiereditatem,  alicui  legem,  ab  omnibus  heredibu?: 
non  erit  pro  superyacuo  ea  conditio  ,  sed  in  portionera  qui- 
dem  colieredis  valebii.  in  ipsius  autem  ,  cujus  persona  ia 
oondilione  comprehensa  est,  supervacua  erit :  perinde  atque 
si  solo  coherede  instiluto  ,  eo  modo  legatum  esset. 
De  annuis  lcgatis. 

23.  Ulpiantts  lib.  4-  a<l  legem  Juliam  et  Papiara. 

CUm  iu  annos  singulos  (20)  legatum  relinquitur  :  sine 
dubio  per  annos  singulos  ,  inspecta  condilioue  legnta- 
rii  ,  ait  capere  :  et  si  plurium  servus  sit  ,  siugulorura  do- 
minorum  erunt  personae  spectandae. 

De  lcgato  sub  conditione  in  aliud  transJito.    1.    De 
conditione  3  si  quid  uon  detur. 

24-   Paulus  lib.  6.  ad  legem  Juliam  et  Papiam. 

SI  penum  hcres  dare  damnatus  sit  vel  fondum  ,  ct 
si  (21)  non  dedisset  ,  decera  :  ego  accepi  et  penuin 
lcgalam  ,  ct  translatam  (22)  csse  in  dccem  ,  si  noluerit 
peimm  licres  dare  :  et  tunc  pecuniam  deberi  ,  cum  inter- 
pellatus  fundum  non  dedissct  :  et  si  inlerea  decesserit  le- 
gatarius  ,  tunc  heredi  ejns  non  nisi  fuudum  deberi.  nam- 
que  cum  dictum  est  ,  [  -^f  ]  PuJliciusfundum  dato ,  per- 
fectum  est  legatura  :  et  cum  dicit  ,  Si  non  dedc.rit  ,  cen- 
tuni  dato  ,  sub  condilione  fundi  legatum  ademptum  videri 
eo  casu  ,  quo  centum  debcri  coeperint  :  quorum  quia  con- 
ditio  vivo  legatario  non  exliterit  ,  forte  quia  iuterpellalus 
h(  rcs  noii  sit  ,  evenerit  ,  ut  ademptio  niliil  egerit  ,  fuu- 
dique  Icgatum  duraverit. 


(i)  l.   12.  5.  4.  supr.  h.  t. 

(a)  In  obligationibiis,  in  quibus  dics  non  ponitnr  ,  praesenli  die 
pecunia  debctur.  v.  /.  41.  5.    i.  irifr.  dc  %>erl>.  ohl. 

(3)  A  dic  mortis  testatoris.  /.5.  iuvr.  h.t.  In5.  in  fin.  suvv.  ad 
SC.   Trchell.  ^  '  J  f 

(4)  V.  Costa  Uh.  I.  select.  cap.  ao.  Gilb.  Regiui  l.  i.  iyouTCO- 
^xvm  cap.  20.  Mod. 

(5)  Vid.  /.    I,  J.  2.  l.  54.  supr.  de  coad.  et  detuonsU: 
(())  Vide  /.   38.  §.   16.  Infr.  de  verb.  obl. 

(7)  Id  est  ,  ycluti. 

(8)  /.    10.   Supr.   de  cor.d.  ct  demonstr. 

(9)  /.   7.    C.  de  imt.  et  su/>st. 

(10)  Qiiod  scribciido  ,   Hat.  I-orte  ,  scribcnti. 

(11)  ti  ,  cui  Icgatur  ,  scil. 

(la)  Si  sub  conditionc  vcl  cx  dic  ccrta  nobis  lcgaluin  cit  ,  lcga- 
tuin  ad  nos  non  pcrtinet  ,  antiquani  dics  vcl  coudilio  ei.i.slat  ,  /. 
45.  5-  *•  supr.  de  lcg.  a.  de  die  certa  adde  /.  38.  §.  16.  Iufr. 
de  i>erb.  oblig. 

(i3)  Quod  suL  ca  comlitione  relictum  est ,  sub  qua  ctiam  hcrcj 
alius  institutus  tst  ,  ctiam  si  sub    coadiliouc  dalum  sit,  purum  ta- 


men  intclligilur  ,  /.  107.  supr.  dc  cond.  et  demr^nstr.  addc  /.  7. 
5.  5.  siipr.  hoc  tit. 

(•4)  Si  quis  Iicres  sub  coiulitione  institutus  c-t  ,  ct  ab  eo  loga- 
tuui  ,  eo  casu  logatum  inihi  pure  debclur.  /    19.   ((•  ^-  supr.  h.  t. 

(i5)  Adde  /.   75-  /.    107.  supr.  de  cond.   ct  dcmonstr. 

(i(>)  /.  49-  §■  2.  supr  de  t>-g.  i.  adde  /.  4-  •'"P'"-  '^  t.  si  uon 
intclligi.   Nal. 

(17)  Vidc  /.   4.").  5.  3.  infr.  de  i'erl>.  ohlig. 

(18)  SupGrvaciwj  conditiones  adjcctne  conditioncna  juris  non  inu- 
taiit.  /.  3.  C,  de  fldcjussorib.  L  9.  §.  i-  supr.  dc  distratit.  pigno- 
rutn.   facit  /.   7.  in  Jih.    C.   de  ivvoc.  dontU. 

(19)  Forma  crctionis:   in  his  cuinv  ccntuin  dicbus  lioicditas  adiri 


dcb.t.  addc    /.  3.  5. 


orib.   Uljiiaji.    ?■?..  §.   i'^ 


et  seqitetuih.  vide  quas  dixi  ad  /.  2.  C.  tfui  aditiilli.  De  c»ctionc 
addc  Ciecroncm   i5.  ad  Altic.  5. 

(io)  V.  /.  4-  supr.  de  annuis. 

(•n)  Addc  /.  19.  siipr.  h.  t.  Golli.  Vidc  Goddaum  dc  eontr<di. 
stipiit.  cajt.  5.  niun.   CtS.  Ans. 

('t-;i)  Uiuc  colligi  potcst,  pouToe  uomiuc  aoTOi-i  po«>c.  addc  /.  4-i- 
iii  fn.  itifr.  do  obUg-  act. 


LIBER    TRIGESIMUSS  EXTUS. 


S5 


5.    i'  Plane  si  sic  legatum    sit ,  si  penuni  non  dederit 
dccem  dato  :  dicimus  non  esse  pcnum  legatam. 

De  particula  aut.  De  eo  ,  quod  teslalori  naturaliter  de- 
helw.   De  conditione  extrinsccus  expecianda. 

23.  Papjnianus  lib.    18.  Qu3estionum. 

CUm  illud  aut  illud  legetur  ,  enumeraiio  plurium  rerum 
disjunctivo  modo  compreiihensa ,  plura  legata  non  fa- 
cit  (i).  Nec  aliud  probari  polerit  ,  si  [  pure  ]  fundum 
alterura,vel  alterum  sub  conditione  legaverit  :  nam  ,  pen- 
denle  conditione  (2)  ,  non  erit  electio  :  nec  si  morialur , 
ad  lieredem  transisse  (3)  legatum  videbitur. 

^.  1.  Heres  meus  Titio  daio  ,  f/uod  mihi  Seius  (4) 
debei  :  si  Seius  pupillus  sine  tutoris  auctoritate  nummos 
acccpisset  ,  [  uqc  (5)  ]  locupletior  faclus  esset :  et  peti- 
tor  (6)  ad  prassens  debitum  verba  retulil :  quia  nihil  (7) 
ejus  debet ,  nuilius  raomenti  legatum  erit.  quod  si  verbo 
debiti  naturalem  (8)  obligationem  et  futuram  (9)  solu- 
tionem  cogitavit  :  intevim  nihil  [  si  ]  Titius  petet  ,  quasi 
taciie  condilio  inserta  sit :  non  secus  ac  si  ita  dixisset  , 
Titio  dato  quod  pupillus  soherit  ;  vel  si  legasset  quod  ex 
Aretliusa  natum  erit,  vel  fructus  ,  qui  in  illo  fundo  na- 
scentur  (10).  Contrarium  non  est  ,  quod  si  medio  tempo- 
re  legatarius  moriatur  ,  et  postea  partus  edatur ,  fructus 
perveniant  ,  pecuniam  pupillus  exsolvat  :  heres  legatarii 
petitionem  habet ;  naraque  dies  legati  ,  cui  conditio  non 
adscribitur  ,  quamvis  extrinsecus  (11)  expectauda  sit , 
cedit. 

De  pecunia  relicta  ex  reditu  prcediorum.  \.  De  execu- 
tore  ,  quein  testator  voluit  usuras  minori  ,  et  post  vicesi- 
mumquintum  annum  sortem  reddere.   1.  De  annuo  legaio. 

26.    Idem  lib.  9.   Responsorum. 
J~^Innio  Heliodoro  fratri  meo  dari  colo  quinquaginta  ex 
JL      reditu   prcediorum  meorum  futuri    anni :    postea  (12) 
non  (i3)    videri  conditionem  (i^)    additam  ,    sed  tempus 
solveudae  pecuuise  prolatum  (i5)  videri :  Respondi  y  fructi- 


bus  (16)  fini  (17)  relicta;  pecunia?  non  perceptis ,  uberta- 
tem  esse  necessariam  anni  secundi. 

5-  1.  Cum  ab  heredibus  (18)  alumno  centum  dari  vo- 
luisset  teslator  ,  eamque  pccuniain  ad  alium  transferri  ,  tit 
in  annum  vicesimum  quintum  trientes  usuras  ejus  summce 
perciperet  alumnus  ,  ac  post  eam  cvtatem  sorlem  ipsam  : 
intra  vicesimumquintum  annum  eo  defuncto ,  transmissum 
ad  heredem  pueri  fldeicommissum ,  respondi  :  nam  cer- 
tam  (19)  aetatem  sorli  solvendaj  pvsestitutam  videri,  non  pu- 
re  fideicommisso  relicto  conditionem  insertam  :  cuin  autem 
fideicommi  sum  ab  eo  peti  non  posset  ,  penes  ciuom  vo- 
luit  pecuniam  collocari  propterhaec  verba  ,  Eamque  ulum- 
no  meo  post  letatem  superscriptam  curabii  (20)  reddere 
fideicommissum  ab  heredibus  petendum  ,  qui  pecuriiam 
dari  stipulari  debuerunt:  sed  fidejussores  ab  eo  non  pe- 
tendos  ,  cujus  fidem  secjui  defunctus  inaluit, 

^.  2.  Pater  annua  tot  ex  fruclu  bonorum  ,  qua;  uxori 
legavit ,  accessura  filii  patrimonio  prreter  exbibitionem  , 
quam  aecjue  matri  mandavit ,  ad  annmn  a;tatis  ejus  vice' 
simum  quintum  uxorem  pra-stare  voluit :  non  plura  (21), 
sed  uuum  (22)  esse  fideicommissura  cerlis  pensionibus  di- 
visum  apparuit :  et  ideo  filio  inlra  seiatem  suprascriptam 
diem  functo  ,  residui  temporis  ad  heredem  fideicommissum 
ejus  transmitti  :  sed  non  initio  cujusque  anni  peti  pecu- 
niara  aportere  ,  quod  ex  fructibus  uxori  dalis  pater  filio 
praeberi  voluit  :  caeterum  si  pecuniam  annuam  pater  ali- 
mentis  filii  dcstinasset  [  non  ]  dubie  ,  persona  (23)  defi- 
ciente  (24)  ,  causa  pra?standi  videtur  (23)  extincta. 

^n  condino  adjecta  instiiutioni    censeafur  in  legalo  re- 
petita.    1.  De  mensfruis  cibariis  manumissis  legatis. 
27.    Sc^vOLA  lib.   3.   Responsorum. 

Flliumfamilias  ex  parle  pure  instituit  heredera  ,  eique" 
fideicommissum  dedit  et  eodem  testamento  ita  cavit : 
Qund  ego  Luciuin  Titium  heredem  instifui  ,  iia  eum  adi-^ 
re  heredilafem  volo^  si  is  patria  pofesfafe   liberatus  fuerif. 


(0  Si  illud  aut  illud  legatum  sit  ,  nnum  legatmn  esl  ,  l.  27. 
supr.  de  Ipgat.  2.  Goth.  Cujac,  lih.  17.  observ.  cap.  4-  Joann. 
Robcrt.  reccptar.  jur.  civ.  lect.  cap.  17.  Costa  lil^.  i.  select.  c. 
7.  S.  L. 

(•<!)     Pendente  conditionc  ,  legatarius  cligere  non  potcst. 

(3)  Qui  peudente  conditione  moritur,  ad  heredem  legalum  non 
transfeit. 

(4)  Pupillus  scil.  Goth.  Ad  hunc  §.  vid.  Goed.  de  eontrahen. 
stipnl.  cap.   7.  n.  a^g.   Ans. 

(.^)  Et  locupletior.  Cujac.  ad  /.  127.  Infr.  de  vcvbor.  obligat. 
rqneheiisus  a  Roberto  1.  recept.x'].  addc  et  eundcm  Cujacium  17. 
oi*pjv.  4-  et  ad  tit.  quibus  tnod.  tolf.  oblis.  haud  dubie  non  ma- 
le  negalio  hic  legitur.  Nam  hic  dicitur  pupiUuni  nihil  debere.Quod 
si  lcgeris,  locitpletior  factus  est  ,  ut  emendat  Cujacius  ,  minor  ali- 
quid  deberct.  Hic  itaque  sit  sensus  ,  Pupillum  sine  tutoris  auctori- 
tate  nummos  accipientem  ,  neque  cx  mutuo  locuplctiorem  factum  , 
quidquaui  dcbere  inlelligi,  non  obligari.  Quod  lex  69.  infi:  de  ob- 
lig.  ct  act.  ncgat  pupiJkim  obiigari  naturaliter  ,  intellige  de  pupil- 
io  pcnitus  irapubere  ,  ncc  locupletiore  facto  ,  praescrtim  si  tutoris 
atictoritas  non  acccssit.  l.  ^i.  supr.  de  cond.  indeb.  Quod  lex  21. 
Supr.  ad  leg.  Falcid.  ait  pupillum  obligari  naturaliter  ,  intellige 
de  pubcre  ct  lociipletiore. 

(6)  Furte  legendum  ,  testator. 

(7)  Id  est ,  niiiil  in  praesenti  dcbel  pupillus  :  non  potest  quid- 
quem  in  praesciiti  ex.igi  a  pupillo  ,  qui  mutuo  accepto  non  cst  fa- 
ctus  locuplctior.  Hujusmodi  mutuum  cxigere  a  pupillo,  qui  id  buuj- 
psit  sinc  tutore  suo  ,  non  j  otest. 

(8)  Vide  /.    59.   infr.   de  oblig. 
(y)     A  volenle  quantlocunquc. 

(10)  Eo  casu     scribi    intcUigitur  conditio.  /.   i.  infii%  supr.  d« 
eond.  et  demonstr.  l.   j^^Infr.  de  vcrbor.  obUgat. 
0')  Extra  scripturam  t^stamenti. 


(r>,)  Propter  ca  ,  Ciijac.    18.  nbserv.  26. 

(i3)  Imo  vidctLu-  condifio  addita.  /..5.  supr.  de  tritico'. 

(i4)  Qii^  tacite  incsse  solet  hujusmodi  legatis,  si  fructus  nascan- 
tur.  /.  I.  in  fin.  supr.  de  cond.  et  dcmonstr.  l.  7$.  iiifr.  de  ver- 
bor.   obligat. 

(i.'))  Ut  sit  scnsiis:  Si  cui  legavero  quinquaginta  ex  redltu  fundi 
Tuscutani  ,  neque  quinquaginta  ex  reditii  cjusdem  percepta  sint  , 
non  privabitur  legatarius  sui  legati  commodo  :  scd  mini  sequentis 
ubcrtas  cxpccfabitur.  Aliud  crit,  si  tibi  auqihoram  vini  (  quod  cx- 
fundo  Tusculano  natum  crit  )  legavero  :  tunc  enim  si  minus  Iru- 
ctiium  natum  fuerit ,  nihil  debebrfeur.  Cur  ?  hsec  verba  ,  quod  na- 
tum  erit  ,  taxationis  vicem  obtinent.  /.  5.  supr.  de  tritico. 

(t6)  Ex  fructibus  fundi  rdicta  pecunia  non  percepta  .  Haloand. 

(17)  Fini  pccuniae  ,  id  est,  si  ad  modum  legatne  pecuni?e  fructaS' 
ex  fundo  iion  sit  perccptus  ^  ut  non  sufliciat  reditus  ad  cxsolyen- 
dam  pccuniam  Icgatam  .  Duaren.   i.  disputat.  22. 

(i3)  Vide  Leonin.  emend.  lib.  5.  cap.   ii.  num.  l\.  Ans. 

(19)  /.  46.  infin.  supr.  ad  SC.    Trebcfl. 

(20)  Curandi  verbum  non  inducit  fideicommissnm  ,  non  fidem 
alicujus  implorat ,  sed  diligentiam  aliquara  tantumi.  /.  8.  infr.  qui 
sine  manumissione  ad  libeitatem. 

(21)  Iino  ,  non  unum  ,  sed  plura.  I.  10.  supr.  h.  t.  l.  i.  ^.iCt. 
mpi'.  ad  /.  Falcid.  vide  /.  4-  supr.  de  annuis. 

(22)  Jurisdictioncm  cuinulatione  talium  pra;stationum  non  impe- 
diri  ,  hinc  colligiint.  /.  11.  supr.  de  jurisdict.  cum  plures  praefeta- 
tioncs  unius  loco  habeantur, 

(23)  Nota  rcgulam. 

(24)  AUmcnta  eum  vita  deficiunt.  /.  8.  §.  10.  in  fn.  sjipr.  de 
transact. 

(25)  Imo  non  Tidetur  extincta.  dixi-  ad  /.  18.  in  fin.  supr.  de 
aimuis  et  meiutr.  leg. 


86 


DIGESTORUM 


Qu3cslliim  est ,  an  a  coheredibus  ejus  adita  hereditate,  lev- 
gati  filiofamilias  dati  dies  cesserit  ?  Respondit  ,  si  pure  sit 
datum ,  a  coherede  filii  pro  hereditaria  parte  fideicommis- 
sum  peti  posse. 

S.  1.  Mensiruos  denarios  denos  manumissis  legavit  : 
Qua^situra  esl  ,  cura  ahsentibus  heredibus  ex  Senatuscon- 
mho  (i)  Lberlalem  sunt  consecuti  ,  ex  quo  lempore  eis 
cibaria  debeantur  ?  Respondit ,  secundum  ea ,  qus  propo- 
nerentur  ,  ex  eo  tempore  his  cibaria  debeantur  ,  quo  hberi 
esse  coeperint. 

De  fundo  instructo, 

28,  Idem  lib.  4-  Responsorum. 
Ql  fundus  instructus  reliclus  erit  ,  Quffiiiiur  ,  quemad- 
O  modum  dari  debeat  5  utrum  sicut  inslructus  fuit  mor- 
lis  tcmpore  ,  an  eo  lempore  ,  quo  facti  sunt  codiciUi  , 
an  quo  peti  coepit?  Respondit  ,  a  (2)  quibus  instructus 
sit  fundus  ,  cum  (3)  dies  legati  cedat ,  deberi. 


R 


De  rogato  quandoque  dare. 
29.  Valeivs  lib.   1.  Fideicommissorum. 
Ogo  ,  quandocjue  heres  meus    Titio  decem  det :  utique 
decem  heres    debebit  :  sed    quando    dubitari    potest  , 


utrum  (4)  cum  (5)  primum   potuerit  , 
al)  ipso  petitur. 


et    dies   cedit  ,  et 


De  conditione  nuptiarum. 

3o.  Labeo  lib.   3.  Posteriorum  a  Javoleno 

epitomatorum. 

QUod  pupillae  legatum  est ,  quandoque  (6)  nupserit :  si 
ea  minor  quam  viripotens  (7)  nupserit ,  non  (8)  an- 
te  ei  legalum  debebitur ,  quam  yiripotens  esse  coe- 
perit  :  quia  non  potest  yideri  nupta ,  quoe  virum  pati  non 
potest. 

De  conditione  ,  si  heres  non  erit. 
3i.  ScjEyohk  hb.  i4-  Digestorum. 
XTXori  ex  parle  sextante  heredi  instilutae  substituit,  et 
VJ  heredum  fzdei  commisit  ,  si  uxor  J>eres  non  eiit ,  do- 
tem  ei  et  alia  quaedam  dari :  post  mortem  mariti ,  uxor 
ante  couditionem  et  priusquam  adeat  Jiereditatem  ,  deces- 
sit  (9).  Quaesitum  esl ,  an  dies  fideicommissi ,  cum  mori- 
tur  ,  ceasjsse  videatur  ;  ideoque  heredibus  ejus  debealur  ? 
P».espondi  ,  si  uxor  prius  decessit ,  quam  heredilatem  adi- 
let,  vid^ri  diem  fideicommissi  cessisse. 


T  I  T.    III. 
UT  LEGATORUM  (10)  SEU  FIDEICOMMISSORUM 

SERVAKDORUM  CAUSA  CAVEATUR  (n), 

De  die  dandi.  De  dolo.  De  dignitate  et  facultalibus 
heredis.  2.  Ratio  Jiujus  cautionis  ^  si  non  caveatur.  3.  De 
legatariis  et  eorum  successoribus  ,  4-  f^*^l  pfocuratoribus, 
5.  De  legatariis  alieno  juri  subjectis.  6.  De  hertdibm  et 
eorum  successoribus.  7.  De  fideicommissario  universali.  8. 
De  his  ,  qui  per  alios  heredcs  existunt.  De  honorariis  suc- 
cessoribus.  9.  Lis  de  legato.  10.  De  fldeicommissis.  n. 
Si  cui  relictum  sit  ,  et  si  id  perdidisset  rursus  relictwn. 
12.  Si  quis  ex  asse  vel  ex  parle  legalum  debeat.  De  in- 
stituto  vel  substituto.  l3.  De  fructibus  et  usuris.  14.  De 
legato  inutili.  i5.  De  procuratore  legatarii  absentis.  i6. 
De  rebus  et  pretio  earum.  17.  De  decem  ,  quce  sunt  in 
arca  ,  uni  ;  et  usufructu  eorum  alii  legato.  18.  De  Jlsco. 
19.  Quatenus  heres  legatariis  tenetur  ex  stipulatu.  20.  De 
legatario  ,  qui  est  in  potestate  alterius  :  et  eadem  re  duo- 
bus  legata  sub  diversis  vel  contrariis  conditionibus. 
1.  Ulpianus  lib.  79-   ad  Edictum. 

IEgatorum  nomine  satisdare  oportere  (12)  Praetor  (i3) 
-i  putavit,  ut,  quibus  testator  dari  fierive  voluit ,  his  fi^) 
diebus  deiur  vel  fiat:  dolumque  malura  abfuturum  ^i5) 
stipulentur. 

5-  1.  Semper  (16)  autem  saiisdare  cogitur  ,  cujuscun- 
que  sit  dignitatis  (17)  vel  facultalum  quarumcunque  heres. 

§.  2.  ]\ec  sine  ratione  hoc  Praetori  visum  est ,  sicuti 
heres  incumbit  possessioni  bonorum  ,  ita  legalarios  quo- 
que  carere  non  debere  bonis  deluncti  ,  sed  aut  satisdabi- 
lur  eis  ,  aut  si  satis  non  datur  ,  in  possessionem  (i8)  bo- 
norum  venire  Praetor  voluit. 

$.  3.  Non  solmn  autem  omnibus  legatariis  [  satisdari 
oportet  ]  :  sed  et  successoribus  (19)  legatariorum  satisdari 
debere  jam  constat :  quamvis  isti  non  (20)  ex  judicio  de- 
functi  ,  sed  sucjessionis  necessitate  ,  quasi  ad  aes  alienum 
admittantur. 

§.  4-  Sed  et  procuratoribus  legatariorum  satisdanctum 
est  :  eoque  jure  utimur. 

5.  5.  Plane  si  ei  (21)  ,  qui  in  potestate  alicujas  erit  , 
legatum  sit:  caveatur  ei  ,  cujus  juri  subjeclus  est. 

§.  6.  Non  solum  autem  legatorum  nomine  heredes  ca- 
venl  :  sed  et  successores  eorum. 


(I)  RuLriano.  l.  26.  5-  7-  i^fr.  de  fidcioommiss.  lihertatibus. 
(a)     Ea  qiiibus.  Hat. 

(3)  Instriictus  fundus  si  relinquitur  ,  dies  legati  ccdentis  iiispi- 
cltur.  Bat. 

(4)  Al'  utique.  Dandi  quandoque  dcbitor  intelligitur  dare  opor- 
tcre  ,  cum  primnm  coinmodc  poterit. 

(^)  '•  2^9.  supr.  de  cond.  et  demvnst.  y.  l.  liS.  infr.  de  yer- 
bor.   sign. 

(6)  Id     est ,  quandocumque. 

(7)  /.   9.    supr.  dc  sponsalib. 

(8)  l.  10.  SLpr.  de  condit.  et  demonstr.  Nuptiarum  conditio 
liupt/is  invalidis  non  impletur.  Burt. 

(9}  Conditio  ,  Si  heres  non  erit  ,  moriente  instituto  pura  ef- 
ficitur. 

(10)  Substitutis  eadem  ratioue  cavet  hcrcs.  /.  la.  i3.  tupr.  qui 
salisdare. 

(II)  Legalariis  ab  herede  scilicct  ,  ejusve  suoce.ssoribus  ,/.  i.  5- 
6.  irifr.  h.  t.  et  quando  cx  ca  causa  saJi.sdari  dtlaat.  lAb.  6.  C 
54.  Apcrtius  Ecloga  ,  -i^;  aV^«e\j/«5  7^;  ynoyimi  rxpa  ^l  Kkrtpo- 
v»V*  To7s  KyuTBipIcii.  44-  I^t^tog.  21.  ud  -22.  uum  de  cautioue  a 
logatariis  hcredi  pra?»landa  superius  dictum  fuit.  tit.si  cui  plus  quam 
per  leg.  Falcidiam.  Porro  Laec  cautio  ,  quae  4>    herede  prastalm  , 


vnlgaris  dicitur  in  /,  114.  5-  '^*  ^up^-  ^'^  legat.  i.  in  ea  stipiUa- 
tur  legatarius':  hercs ,  aut  dispensator  legatorum  promittit  ,  /.9(1.  j. 
3.  in  fin.  siipr.  de  leg.  i.  adpromittil  fidcjussor  ,  qu«m  dat  hcm. 
Ejiis  formulam  vide  apud  Cujac.   C.  h.  t. 

(12)  Ab  herede.  /.  8.   ^.  4-  ^upr.  qui  satisdare. 

(i3)  Est  cnim  haec  stipulalio  praetoria.  vide  TheophiUnn  ,  5-  2. 
lnst,  de  divisione  stipulalionum. 

(i4)  /.   5.   §.  6.  supr.   quundo  dies  legatorum. 

(i5)  Eodem  modo  hercdi  logatarius  satisdat.  /.1.  J.  4.  supr.  si 
cui  ptus ,  quam  per  lcg. 

(i6)  Nisi  tcstator  rcmisit  onus  salisdandi.  vide  l.  ^.  C.  h.  t.  tu»i 
fiscus  sit  heres  ,  5.  '8.  infr.  h.  t.  nisi  filius  filio  suo  darc  juhea- 
tur  ,  /.  6.  C.  ad  SC.  Trebell.  nisi  in  casibus  ,  in  quibu»  fui«»cl 
nulla  rcpromissio,  /.  6.  in  fn.  infr.  h.  t.  vidc  hic    Accursivire. 

(17)  Dignitas  ct  faciiUas  non  cxuusant  ab  hac  satisdatioira. 

(18)  /.  4.  /.  5.  5.    J.  infr.   /1.   t. 

(i<))  /.  i5.  5.  I.  infr.  h.  t.  Goth.  Vidc  Ant.  Augustin.  hb.  a. 
emeud.   c.   8.   S.   L. 

(.to)  Hercdura  alii  judicio  defuncti  hjLTeJcs  :  a)ii  sine  juditiio  de- 
functi.  facit  /.  8.  supr.  de  vul^ari. 

(ui)  /.  3.  infr.  h.  t.  l.  3.  infr.  dt  Prxtoriis  stipul.  l.  96.  ^.  3. 
supr.  de  Ugil.    i. 


LIBEK     TRIGESIMUSS  EXTUS. 


^.  7.  Is  (1)  cliam  ,  cui  ex  Senatusconsulto  restilula 
est'  haeditas ,  nihilominus  ad  cautionem  compellitur. 

£.  8.  Nec  non  et  qui  per  alios  heredes  existunt  .  sive 
honorarii  (2)   successores  ,  ad  satisdalionem  compelluntur. 

§.  Q.  Plane  si  quis  (3)  ,  omissa  stipulatione  ,  litem  de 
legato  contestatus  est  ,  probandum  est ,  cessare  (4)  debe- 
re  (5)  stipulationem. 

5,  10.  Idemque  in  fideicommissis  quoque  probandum 
est. 

§.  11.  Si  cui  ita  sit  legatum  vel  fideicoramissum  reli- 
ctura  ,  et ,  si  id  perdidisset  ,  rursus  relictuni :  videainus  ,  an 
satis  sequentis  legati  sive  fideicommissi  pelere  possit  ?  movet 
quaestionem,  an  fideicommissum  hoc  sive  legatum  debeatur, 
ct  quotiens  debeatur  ,  et  an  ipse  legatarius  cavere  dcbeat  se 
non  perditurum  ?  De  his  omnibus  extat  rescriptum  Divi  Pii 
ad  Junium  Maurilium  tale  :  Clodio  Fructulo^seamdum  m, 
quce  epistola  continentur  ,  kgata  sive  fideicommissa  ex  te- 
stamento  Clodii  Felicis  prcestari  debeuL  citra  necessitatem 
c^ifendi  ,  mhil  ex  iis  deminuturum  se.  nam  quod  fidei 
heredis  ab  eodem  tcstatore  commissum  est  ,  ut  si  Fructiw 
lus  perdidisset  quod  ei  in  testamento  relictum  est  ,  rursus 
heres  ei  id  reslitueret  ;  non  eo  pertinet  ,  ut  aut  Fructulo 
priorum  legatorum  nomine  satisdatik>  injungenda ,  aut  one- 
randus  sit  heres  in  in/iniio  (6)  ,  ut  quotiens  is  perdide- 
rit  ,  restituere  ei  taniundem  debeat  :  sed  ut  per  fideicom- 
missum  posterius  duplicata  legata  ejus  videantur:  nec  am- 
plius  ad  periculum  hcredis  pertineat  ,  si  quid  postea  is 
consumpsit  ,  ex  sohito  ei  posteriore  fideicommisso.  Rescri- 
pto  ergo  ostensum  ,  legatarium  heredi  non  debei-e  cave- 
re  ,  se  non  perditurum.  •\'  Versa  vice  an  heres  de  sequen- 
ti  legato  sive  fideicommisso  cavere  debeat  ,  quaeritur?  Et 
putem,  non  oportere  ei  caveri  :  cum  in  suo  arbitrio  ha- 
beat  ,  ne  perdat  id  ,  quod  sibi  relictum  est  :  quamvis  si 
quis  inspexerit  ,  quod  sub  conditione  relictam  est  ,  dicere 
deJbeat  ,  satisdationera  exigendam. 

5.  12.  Certe  sive  ex  asse  sive  ex  parte  quis  legatum 
debeat  ,  cavere  debet  :  sive  instilutus  sit  heres  (7)  ,  sive 
substitutus. 

^.  i3.  Bellissime  (8)  quaeritur  ,  an  liaec  stipulatio  in- 
orementum  ex  fi-uctibus  vel  usuris  sentiat?  Et  recte  pla- 
cuit ,  ex  raora  incrementum  habituram  stipulationem,  [ut] 
id  quod  oportebit  comprehendat. 

5.  i4-  Si  quis  sub  conditione  (9)  legatura  stipulatus  , 
pendente  conditione  decesserit ,  siipulatio  evanescit :  [quia  ] 
nec  legatum  [  non  ]  Iransmittilur.  'f^  Huic  stipulationi 
easdem  causas  (10)  et  conditiones  inesse  sciendum  est  : 
proinde  si  qua  (i  1)  sit  exceptio  ,  qua?  petenti  legalum  op- 
poni  solet,  eandcm  ex  stipulalu  (12)  quoque  agenti  oppo- 
nendam  esse  placet. 

5.   i5.  Procuratori   ejus  ,    qui   absens   e^    dicitur  ,   si 


87 


stipulanti  legati  nomine  spondeat  lieres  ,  Ofilius  ait ,  ita 
cavere  debere  ,  si  (i3)  is  ,  cujus  nomine  caveat  ,  vivat  : 
videlicet  ne  teneatur  iilo  ante  defuncto. 

5.  16.  Item  quaeritur  ,  in  hanc  slipulationem  utrura 
ipsae  res  veniant  quae  legatae  sunt  ,  an  vero  pretia  ea- 
rum  ?  Et  est  verius  iu  hanc  stipulationem  res  ,  vel  pre- 
tia  deduci. 

5.  17.  Si  decem,  quae  (i4)  in  arca  eranl ,  mihi  iega- 
ta  sint,  libi  eorum  ususfi-uctus  legatus  sit :  si  pure  utri- 
que  legatum  sit  reliclura  ,  is  cui  proprietas  legata  est  , 
ipso  jure  decera  vindicabit.  fiuctuarium  autem  ex  Sena- 
lusconsuho  acturum  ,  et  quinque  (i5)  usumfi-uctum  peti- 
turum  constat.  sed  cura  decem  vindicat  proprietarius,  per 
exceptionera  doh  repelli  ,  qua  fi-uctuarius  de  restiluendis 
quinque  heredi  cavit.  Plane  si  decera  aureorura  possessio- 
nem  legatarius  habeat  5  Marcellus  ait,  dandara  vel  heredi, 
vel  fiuctuario  ,  utilem  actionem  in  legatarium  :  si  modo  ei 
caveatur.  -|-  Sed  si  sub  conditione  ei  decem  legata  sint,  fi-u- 
ctuariura  interim  decem  ,  oblata  cautione  ,  habiturum  :  lega- 
tario  vero,  cui  proprietas  relicta  est ,  iuterim  legatorum  sti- 
pulatio  praBstanda  est.  Sed  si  oraiserit  stipulalionera  ,  exi- 
slente  conditione  ,  ad  exhibendura  eum  posse  agere  Mar- 
cellus  ait.  sed  si  ignoraiis  (i6)  heres  legalum  decera  fru- 
ctuario  dedit :  ad  exhibendum  eura  non  teneri  palara  est : 
succurrendum  tamen  legatario  adversus  fructuarium ,  Mar- 
cellus  ait. 

5.  18.  Si  ad  fiscum  portio  hereditalis  pervenerit  ,  ces- 
sabit  ista  stipulalio :  quia  nec  (17)  solet  fiscus  (18)  sa- 
tisdare. 

5.  19.  Qui  minorera  partera  hereditatis  possidet ,  cum 
ex  majore  parle  heres  sit  :  siquidem  ipso  jure  mijiuatur 
portio  hereditatis  ,  securior  erit  heres  :  neque  enira  ex  ma- 
jore  parte  ex  stipulatu  tenetur  legatariis  ,  quam  ex  qua 
heres  est.  si  vero  nomen  quidem  heredis  apud  eos  inte- 
grura  maneat  ,  veruratamen  elFeclu  minus  habeant  here- 
ditatis  ,  et  caverint  legatorum  nomine  :  videntur  onera- 
ri  :  quia  ipso  jure  pro  ea  parte  legata  debent ,  pro  qna 
heredes  sint.  sed  enim  requissimum  est  non  majorem  par- 
tem  legatariis  solvere  ,  quara  cujus  habent  eraoluinentura  : 
hoc  autem  evenit ,  cura  (19)  hereditas  pro  aliqua  parte 
ex  Trebelliano  restituitur  :  nara  pro  rata  exonerandi  sunt 
heredes  ejus  partis  noraine  ,  cujus  eraolumentum  sibi  abla- 
tum  est. 

5.  20.  Si  ei  ,  qui  in  alterius  potestate  erit,  incerta  die 
legatum  fuerit :  cavebitur  ei  qui  habet  eum  in  potestate  , 
non  praecise  (20),  sed  sub  conditione  (,21)  ,  si  cwn  ejus 
legati  dies  cedit  ,  in  potestute  sit.  caeterum  si  sui  juris  in- 
veniatur  ,  iniquum  esse  visum  est ,  patri  cautum  esse  ,  cum 
alii  legatum  debeatur.  quanquam  et  si  sine  hac  adjectio- 
ne  caTerelur,  verumtamen  exceplione  patrem  vel  dominanx 


(0    5-  '9-  "»/«•  i>]fr.  h.  t. 

(2)  Qiii  succedunt  jnrc  Praetorio  ,,  l.  5.  §.  i.  Infv.  7».  i.  loiKV 
rnm  posseisores.dixi  ad  /.  a^-  in  fin.  supr.  JamiUeB ercisc.  cur  itsi'! 
coUigc  ex  /.  2.   C.  ad  SC.   Trebdl. 

(3)  Legatarius. 

(4)  Nec  cessare.  p^ulgat.  ct  male  ,  sic  Eclog.  44*  '*'*  21.  in 
Jift.   upytl  f  dg-CfiuKifX' 

(0)     V.  /.  5.  5.    I.  Infr.  h.  t. 

(6)  /.    II.  5.    18.  Supr.   de  leg.  3, 

(7)  1(1  est ,  sive  directo ;  .sivc  per    ohliquum.  /.   i^.  infr.  h.  t. 
{?r)     Hoc  verbum  extat  in  /.   i.  ^.  4-  I"f''-  (juod  legat.  /.  7.  ^. 

3.  Infr.  quod  vi  aut  clam.  l.   1.  §.  5.  infr.  quarum  rerim, 
(<))■    V.  /.  5.  5.  2.  /.   i5.  infr.  h.  t. 

(10)  Qu.x  insMiit  ipsi  legato". 

(11)  /.  7.  stipr.  dc  cond.  inst. 


(12)  Ex  hac  stipnlatione. 

(i3)  Id  est,  cavere  debct  sub  conditione  ,  non  pure. 

(«4)  Vide  /.   37.  inj}'.   de  i>eib.  oblig. 

(r5)  Adde  /.    19.  supr.  de  usu  et  usufr.  legato. 

(16)  Yid.  /.  63.  supi\  de  leg.  2. 

(17)  Id  cst  ,  non  ut  /.  3.  5-    lo-  hifr.  de  Carboniano. 

(i8)  /.  3.  J,  5.  supr.  si  cui  plus  quam  per  leg.  Nam  tiscus  sem- 
per  idoueus  csse  successor  intelligitur  ,  et  solvendo.  /.  2.  in  Jin. 
supr.  de  Jundo  dolal. 

(19)  5.   7.  supr.  hic. 

(20)  a.i:otiftu(;.  %.  i.  Inst.  de  l.  Aquil.  abscisse  .  /.  scmper.  5. 
5.  2.  infr.  dc  jure  immunitatis. 

(21)  Hinc  coUigit  Cujac.  18.  obs.  i.  Di<?m  incertum  ,  conditio- 
nein  dici  posse  :  nec  inter  conditionera  ,  tt  dicm  inccrtum  diffcren- 
tiam  esee.  adde  /.  75,  supr.  de  cond.  et  demonstr. 


88 


DIGESTORUM 


«ubmoverirmis ,  si  existentls  condilionis  tempore  noa  habe- 
rent  eos  in  poteslate.  eveiiit  tamen  secundum  hoc  ,  ut  in 
c^sum  non  sit  de  legato  caulum  :  nara  si  existentis  con- 
ditionjs  tempore  sui  juris  sunt ,  non  erit  cautum. 

2.  Papinianus  lib.   28.   Qua;stionum. 

NEc  ,  si  forte  yelit  pater  cavere  ,  neminem  (1)  am- 
pliiis  pelitwum  ,  compeilendus  eril  heres  legatmn  , 
quod  jam  filius  pelere  potest  ,  ahi  (2)  ,  quam  cui  de- 
Letur  ,  exsolvere. 

3.  Ulpiancs  lib.  79.  ad  Edictura. 

SEd  et  ipsis  ,  qui  sunt  in  potestate  (3),  cavendum  est : 
quemadmodum  solet  caveri  ,  si  eadem  res  duobus  (4) 
sub  diversis  vel  contrariis  couditionibus  rehcta  sit.  duobus 
enim  satisdatur  ,  sed  iu  utroque  casu  iisdem  personis  sa- 
lisdationem  subituris. 

4.  Idem  hb,    i5.   ad  Ediclum. 

SI  ex  causa  fideicommissi  sit  apud  (5)    ahquem  heredi- 
tas  ,  nec  legatorum  satisdat :  in  possessionem  (6)    ad- 
versus  eum  legalarius  mittitur. 

De  heredc    capto  ab    hostibus.    1.  De   appellatione  ,  et 
ohiter  de  collatione  bonorum.   2.  Si  heres  relictum  neget. 
3.    Lbi  cavendum.  4-   De  pretio  rcrum  distractarum. 
5.  PAPiNiANiiS  Jib.   28.   Quaeslionum, 

POsfquam  lieres  ab  hoslibus  captus  est  ,  conditio  legati , 
cujus  nomine  proposita  stipulatione  cautum  fuerit , 
extitit  :  fidejussores  interim  (7)  teiieri  negavi  (8)  :  quia 
iieque  jus,  neque  (9)  persona  esset  ,  ad  quam  verba  sti- 
pulatioiiis  derigi  (10)  possint. 

§.  1.  Imperator  IMarcus  Antoninus  JuHo  Balbo  rescri- 
psit  (11)  ,  cum  ,  a  quo  res  fideicommissse  petebantur  , 
cum  appellassel ,  cavere  :  vel ,  si  (12)  caveat  adversarius, 
transfeiri  (i3)  possessioncm  debere  (i^).  Recte  placuit 
Principi,  poit  (i5)  provocationem  [  quoque  fideicommissi  ] 
cautionem  inlerpoui.  quod  enim  ante  sententiam  ,  si  peli- 
tionis  dies  moraretur  (16)  ,  fieri  debuit  (in):amitti  post 
victoriam  ,  dilata  petitione ,  non  oporluit.  iSed    quare  non 


caverat  (i8)  de  fideicommisso,  qui  provocaverit  ,  sl  cave- 
ret  adversarius  ,  ad  eum  possessionem  esse  transferendam 
rescripsit :  cum  afia  (19)  sitEdicti  conditio  ?  non  enim 
exigitur  a  legaiario  vice  mutua  cautum  :  sed  vicaria  cu- 
stodiae  gratia  possessio  datur :  et  qui  obtinuit ,  in  posses- 
sionem  per  Praelorem  aut  Praesidem  iuducitur  (20).  sed 
Praetor  quidem  in  omnium  rerum  possessione  ,  quae  ia 
causa  hereditaria  permanent ,  oranimodo  fideicommissi  ser- 
vandi  gratia  esse  permiltit ;  Princeps  autem  earum  rerum 
iiomine,  de  quibus  fuerat  judicatum  ,  mutuas  admisit  cau- 
tioncs  :  siculi  cum  de  bonis  suis  conferendis(2i)  fihus  ac- 
cepla  possessione  cavere  non  potest  ,  quia  denegamus  ei 
actiones  ,  defertur  conditio  cavendi  fratribus  ex  forma  ju- 
risdictionis  ,  quod  ex  portione  fratris  fueriut  consecuti  , 
cum  bona  propria  conferre  coeperit ,  se  restituturos  :  sed 
si  nec  ipsi  cavere  possint  ,  utililer  probatum  est  ,  virum 
bonum  (22)  ab  utraque  parte  ehgendum  ,  apud  quem  ut 
BecjTiestrem  (23)  fructus  deponantur,  quique  utiles  actiones 
a  Praetore  datas  exerceat.  possessio  autem  ex  rescripto  (24) 
supra  relato  non  ahter  ad  eum  ,  qui  fideicommissum  pe- 
tit  ,  transfertur ,  quam  (2 5)  si  caverit  :  lametsi  maxime 
adversarius  non  per  inopiam  ,  sed  per  contutnaciam  cave- 
re  noluerit.  sed  si  is  ,  qui  vivit  (26)  ,  uou  possit  cavere  , 
vel  res  deponenda  ,    vel  jurisdictio  (27)   restitnenda    erit. 

5.  2,  Si  dies  ,  aut  conditio  (28)  ,  legati  ,  fideicommis- 
si  ,  petitionem  actionemve  differre  dicatur  ,  et  ideo  satis- 
datio  desideretur  ,  heres  autem  per  caluraniam  poslulari 
contendat  ,  et  refictum  neget  :  non  ahter  audiendus  erit  , 
qui  caveri  postulat  ,  quam  si  scripturam  ,  qua  relictura 
adfirmet  ,  exhibuerit. 

5.  3.  Cum  quaerebatur  ,  ubi  [2Cji)  fideicommissi  sermn- 
di  causa  caveri  oporleat  :  Imperator  Titus  Antoninui  re- 
scripsit ,  si  domicilium  Romae  non  haberet  heres  ,  et  onv- 
nis  hereditas  in  Provincia  esset  ,  ad  satisdationem  fidei- 
commissi  nomine  in  Provincia  fideicommissarium  remit- 
tendum  esse.  Quare  si  heres  in  eum  locum ,  caveudi  gra- 
lia  ,  remitti  desideret  ,  ubi  domicilium  habet  ,  legatariu* 


(i)     De  hac  formula  dixi  ad  /.    i5.  infr.  ratam  rem  haheri. 

(2)  pater  licct  siS;  conjuncta  pcrsona  filio  ,  non  tamen  citra  vo- 
biiitatcm  lilii  ci  solvi  potcst.  adde  /.  3.  supr.  soluto. 

(3)  /.    I.  5.  5.  supr.  h.  t. 

(4)  Vel  pluribus  :  tunc  enim  singulis  satisdatur,  l.  i3,  supr. 
f]ui  satisdare.  l.  9.  in  fm.  infr.  tit.  proxim.  l.  8,  infn.  infr.  dc 
prat.  stip. 

(5)  l.    i5.  5.    I.   infr.  h.  t. 

(6)  Z.    1.  5-  2.  inpr.  supr.  h.  t. 

(7)  Tenetur  tamcn  postca.  vide  /.95,  J.  \.  in/in.  infr.  dc solut. 

(8)  Cur  potius  liic  non  teneutur  quam  in  spccie  /.10.  infr.h. 
t.   u.  Cujac.    i5.  ohs.  9, 

(9)  Iifoo  )  tcnclur  fidejussor  ,  utcunque  ncque  lures ,  ncquc  pos- 
scssor  sit.   l.    i.   §.    14.  in  fm.  sunr.   devosit. 

(11)  Vidc  Moliiiaeum  ,  cum  quo  hoc  loco  nionet  Gothofr,  turo  ad 
casdcm  consnctudines  Parisienscs.  §.  5-2.  gl.  i.  jiMW.  21.  cum.  scqq. 
Duarenuni  lil}.   1.  disp.  (tnnivcrs.  cap.  2.  Mod. 

(12)  Vtl  si  non  caveat.  Hal. 

(i3)  Z.  1.  5.  a.  supr.  h.  t.  Posscssio  ponnae  causa  codcm  judicio 
inlcrdum  Iransferlur  .  dixi  ad  /.  0.  in  fn.  infr.    de    Carhoniono. 

(i4)  Favore  testaraculi  ,  et  sentcnlije  ,  nisi  hcrcs  appcUans  cavc- 
rit ,  transfcrtur  vcra  posscssio  rcrum  pcr  scntcntinm  adjudicataruiu, 
in  lcgatarium  vcl  fideicomnvissariuiu  hcredi  cavcnlcni.  Idcoquc  hio 
r.<isus  c-iL  specialis  ,  qui  ad  missioncm  cx  cdido  cxtcudi  non  dcbct. 
vidc  Moliii.  ^.  u.  consuet.  gloss.    i.   num.  26. 

(if>)  i;i  ila  post  condtmnationcni  :  crjju  ,  ct  post  lilcra  contcst.i- 
tani  ;  atqui  jiust  litcm  conicbtatam  non  cavclur  ,  /.  i.  5- 9-  supr. 
h.  t.  solyc  ,  id  cst  ,  antequam  lis  dcnuo  contestatur  in  judicio  ap- 
]ipllationis.  Cujac.    i5.  oIjs.   10. 

(16)  W  cst,  si  noiuUuij  peti  legatum,  nondum  lis  de  lcgato  con- 


testari  potest :  crgo  ,  et  antc  scnlcntiam,ct  ante  Htem  contestatam. 
atque  ita  post  lilcm  contcstatain  hercs  satisdat  legatario.  vidc  Cu- 
jac.  i5.  obs.  10.  vide  /.  1.  $.  g.  supr.  h.  t.  malim  iU  huuc  lo- 
ciim  accipcre  :  Qucmadmoduin  hcres  cavcre  legatariis  cogitur,si  j>e- 
titionis  diem  moratur  ,  ita  cavere  legatariis  cogitur  ,  quibiis  cavc- 
rc  scntentia  jussus  est.  Detcrior  est  euiui  causa  condemnati  hcredis, 
quaiu  nondum  conventi. 

(17)  Pcr  hcrcdcm  scilioct. 

(18)  Scd  quarc  non  caveat,  Hul.  scd  quarc  noncavcntc.  Cujae.i. 
scnt.  Paul.    II.   5.    I. 

(19)  Diircrentiam  rescripli  Marci  ct  Edicli  Praetoris  observa. 
(;'.o)  Aa  ita  ,  ut  hercdcm  expcllat  ?  mininic  ,  /.  6.  infr.  lit.pir>tc. 

nisi  niagna  subsit  contumacia.  /.  7.  iiifn.  infr.  qnib.  ex  caiis.  in 
possess. 

(■?.i)  l.    II.  infr.  de  cnllat.  bonor. 

(22)  Curatorcni.  /.    1.  5-    i'^''  '"0'-  de  cottnt.  honor. 

(23)  Spcrialc  cst  :  naiu  rcgularitcr  prohibita  cst  sequcstratio.  /.  i. 
C.   dc  prohib.  scqucstr. 

(24)  Marci  .Antonini  .  in  princ.  hujus  5- 

(7.:'))   \  ide  qure  notavi  ad  /.    i5.  J.   iG.  infr.  de  damn. 

(■.'.G)  Is  qui  vicit.   Ilal. 

(■;>7)  Id  cst  ,  cx  eilicto  Pr.Ttoris  ,  is  qiii  vicit  fidcicominissi  ser- 
vandi  causa ,  simiil  in  posscssioncm  omniiim  bonorum  custodicndo- 
riiui  causa  cssc  jiibctur.  Edictuia  a  rescri]ito  D.  Marci  difFcrf  : 
Qiii  edicto  inittilur  in  posscssioncin  ,  .•iolus  iion  pnssidct :  qui  e.\  10- 
scripto  ,  solus  possidct.  i'ersic.  sed  <juare.  supr.  hic-  vide  Cujac.  i. 
sent.   Paul.    i  i.   §■    I. 

(98)  Cavctur  ctiain  legati  coudilionalis  noinine.  /.  i^-  I'>fr.  h. 
t.  t.  -28.  supr.  de  pigiiorib. 

(29)  /.  8.  ^.  4-  ^"pr.  c]ui  salisdure. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


autem  ibi  caveri  postulet ,  ubi  est  hereditas  :  non  erit 
heres  remilteudus.  idque  Imperator  Tilus  Anloninus  re- 
«cripsit, 

^.   4-   Quibus  lileris  adjectum  [  et  ]  si  bona  jam  dislra- 
cta  sunt  ,  vel  testatoris  permissu    (i)   ,  vel  coiicedenle  le- 
J       gatario  :  prelium  eorum  fideicommissi  servandi  causa  ,  in 
deposito  habendum. 

De  summa  incerta.   \.   De  rehus  publicis. 
6.   Ulpianus  lib.   6.   Fideicommissorum. 

SI  quando  incerta  sumraa    (2)    esl   fideicornmissi  :     qui 
cognoscit  ,  taxalione  (3)  quoque  fidejussores  petuntur. 
^.    I.   Admonendi  autem  sumus,     rebus  (4)     publicis  (5) 
remilti    solere    satisdationem    fideicommissorum  ,    eliam  si 
quando  necessitas  dandi  intercedat.  repromissio  plaue  exi- 
genda  est ,  volunlali  defuncti  slatu  iri. 

De  legato  filio  vel  servo  a  patre  dominove. 
7.  Paulus  lib.   2.  Mauualium. 

Fllio  (6)  vel  servo  sub  conditioue  a  patre  dominove 
herede  inslitulo  legatum  est  :  hujus  legati  satis  pete- 
re  non  possunt :  sed  pendente  conditione  emancipatus  (7) 
vel  manumissus  si  satis  petant  ,  qua»ritur  ,  an  audiendi 
sint  ,  ne  beneficium  patris  dominive  ipsis  onerosum  (8) 
sil  :  an  sibi  imputare  deberent  ,  qui  dederunt  eis  poslu- 
landi  adversus  se  facultatem  ?  Sed  melius  est,  per  medio- 
critatem  (9)  causam  dirimere  :  ut  caulioni  (10)  tantam 
cum  liypotheca  suarum  rerum  committantur. 

Quando  dies  stipulanonis  cedil  aut  i-enit. 
B.  ULriANTis  lib.  48.  ad  Sabinum. 

CUm  legatoium  nomine  salisdatum  est ,  simul  (11)  dies 
iegatorum  cessit ,  proliuus  iisdem  diebus  eliani  ex  sli- 
pulalione  debenlur  (12): 

9.   Paulus  lib.    12.   ad  Sabinum. 
"JVjOn  tamen  ,  ut  staliiu  peti  possunt.    deberi    (i3)  enim 
ii    dicimus  ,  et  quod  die    certa    praestari    oportet ,  licet 
dies  noudum  venerit. 

De  morte  heredis  qui  salisdcdit. 
10.   PoMPONius  lib,   26.  ad  Sabinum. 

SI  a  te  herede  legatum  mibi  sit  sub  condilione,  tnque, 
postcjuam  adieris  liercditatem  ,  saiisdederis  legatorum  , 
et  post  morlem  tuam ,  ante  aditam  tuam  heredilalem  ,con- 
ditio  legati  exliterit  :  Sabiuus  ait  ,  fidejussores  mihi  tene- 
ri  (i4)  :  quia  oujuimodo  dari  oportet  tegatum  ,  et  [  si  ] 
in  rem  esset  concepta  stipulalio. 


89 


De  procuratore  heredis. 
II.  Gajus  lib.   i3.  ad  Edictum  provinciale. 

SI  legatarii  adversus  me  in  possessionem  legatorum  ser- 
vaudorum  causa  missi  sunt  ,  [  et  ]  procuralor',  vel 
quis  alius  meo  (i5)  nomine  caverit  :  perindemihi  Praetor 
accomodat  interdiclum  ,  quo  jubeantur  discedere  legatarii 
possessione  ,  ac  si  ego  cavissem, 

De  cauti  >ne  remissa  a  testalore. 

12.  Marcianus  lib.   7.  Inslilutionum. 

Llcet  ,  ut  (16)  non  pct  liur  caufio  ,  conditio  teslamento 
scripta  fuerit  :  uou  videtur  couditio.  et  ideo^iy^licet 
desideraverit  quis  caveri  sibi  ,  non  videtur  conditioue  de- 
fectus  :  quia  postquam  remitti  talejn  cautionem  jure  pu- 
blico  placuit ,  nec  ouus  cautioais  sequitur  ,  ne  quidera 
conditio  iutelligilur. 

Si  quis  omissa  causa  testamenti  ah  intestalo  possideat 
hereditatem. 

13.  ]St=:ratius  lib.   7,   Membranarum. 

I?I  quoque  ,  [  cui  ]  legatorum  actio  datur  in  eum  , 
-J  qui  prselermissa  (18)  institutione  ab  inteslato  possi- 
det  hereditalem  ,  legatorum  nomine  satisdatur  :  et  nisi 
satisdabitur  ,  in  possessioue  legatorura  sarvandorum  causa 
mittitur,  nam  haec  quoque  Praetor  perinde  salva  esse 
vult  ,  atque  ea  ,  quae  Jure  Civili  debentm-.  Idem  Ari- 
stoni  placet, 

De  Jldeicommissis.   x.  Si  certum  sit  non  esse  locum 

fideicommisso . 

14.  Ulpianus  hb.   79.  ad  Edictum. 

HjEc  slipulatio  et  in  fideicommissis  locum  habet  , 
si  (19)  pure  fideicommissura  sit  relictum  ,  sive  es 
die  certa  ,  vel  sub  couditione  :  sive  res  aliqua  ,  sive  he- 
reditas  ,  sive  jus  aliquod  relictum  est. 

5.  I.  Divus  quoque  Pius  rescripsit  ,  quoties  (20)  evi- 
dens  (21)  res  est  ,  ut  (22)  certum  sit  nuUo  modo  fidei- 
eoiumisso  locum  esse  :  perquam  iniquum  esse  ,  supervacua 
cautione  onerari  heredem. 

De  legato  prcnsenti  .,  1.  Et  de  Senatusconsulto  Trehcl- 
liano.   2.   De  fideicommisso  ad  intestato. 

i5.   Paulus  lib.   75.   ad  Edictum. 

ETiam  (23)  de  praesenti   legato    locum    habet    Jiaec  sa- 
I  tisdatio  :   quoniam  nonnuUas  moras  (2^)  exercitio  ju- 
dicii  habet. 


(i)     Adde  l.   1.  5-  3.  supr.  de  reb.  eoriim. 

(2)  Finge  &im:ium   rclictum  ,  non  adjccta  qiiantitate. 

(3)  incertum  fidcicommissum  judcx  taxare  potcst  :  idquc  faciet 
considcrata  persona  dcfuncti,  l.  14.  supr,  de  annuis.  l.  4.  C.  da 
action.  empt.  et  l.  5.  C.  si  quis  alleri  vel  sibi  sub  ctlfcr.  uoni. 
i'el  alien.  pecun.  tmerit.  Eadem  rationc  inccrtam  dot(^m  judcx  de- 
finil.  Baldus  in  /.  nlt.  C.  de  sent.  qua:  sine  cerla  cjuanlii.  (  nisi 
dos  a  marito  simplicitcr  fucrit  legata  )  l.  idtim.  C.  de  Jalsa  cau- 
sa  adjccta.  Idem  diceiulum  ,  si  quaiititas  relicta  fucrit  arbitrio  bo- 
m  viri  :  tunc  enim  iuccrtu  quanlitas  non  videtur  relicta  ,  sed  ca 
demuin  ,  quae  patriinonio  dcfuncti  consentaiipa'  cst.  7.  i.  m  fm. 
supr.  de  Lgat.  2.  Eodem  modo  incerta  lc<^ta  ad  pias  causas  non 
vitiantur  ,  I.  Stichus.  12.  supr.  de  lcgat.  3.  /.  si  quidum  in  t::- 
stam.  3o,  supr.  de  lcgat.  2.  aliis  casibus  ,  incerlum  Ifgatura  iioii 
debetur  ,  lioc  tst ,  qnctiens  i;on  appajxt  ,  quid  ,  qualc  ,  quantum- 
ve  dcbcatui',  /.  si  iic.   7.5.  §.    i.  supr.  de  lcgut.    i. 

(i)     Et  illustribus.  /.    17."  C.   de  digniuilib. 

(5)  EaJcm  remillitur  iu  aliis  causis  imraoljilium  posscssoribus. 
/.    IJ.  su)r.    qui  sutisdarc. 

(G)  Eilius  et  scrvu;;  cmancipati  nomine  Icgati  exigero  possimt 
cavcii  sibi.  Goth.  Vide  Emund.  Merill.  lib.  sing.  differ.  cap. 
14.  Ans. 

(7)     Vidc  /.  5o.  infr   ad  SC.  TrebeU. 
Tom.lll. 


(8)  Oncrosnra  est  enim  :  quia  filius  deinceps  silii  adquirit  ,  non 
patri.  dixi  ad  /.  un.  in  Jin.  C,  de  emancipat.  /.  i.  infr.  si  a 
parentc. 

(o)     Addc  /.  33.  5.  3.   C.  de  Episcopis.    et  ibidein  Castrensem. 

(10)  Vide  Noi-ell.   11.  c.  \i. 

(11)  Simul  ,  ac  dies.  Hal. 

(12)  Adde  tamen  l.   9.   infr.   h    t. 
(i.3)  /.   21 3.   infr.  de  verb.   sign. 

(i4)  Cur  potius  fidojtissores  liic  tenentui-  ,  quam  in  casu  /.  5. 
supr.  h.  t.  vidc  Cujac.    i5.   <)bscri>.  9. 

(i5)  /.  6.  infin.  i/ifr.  tit.  proxim.  l.  4o.  in  fin.  infr.  de  solu- 
tionibus. 

(?6)  /.   2.  /.  4-  l'  7-   C.  ut  in  possess.  leg. 

('7)  ^-   11-  '"./^"    "'^'-  ^'^  cond.  et  dumonstrat. 

(18)  /.   "?■•    C.  si  oniissa  sit  causu. 

(19)  Al.  sive  |.!ire. 

(20)  ^lxceptionem  parti  qusesitam  Judcx  vol  Pnnccps  aufcrro  non 
potcst.   /.   2.    C.    de  precihus  Imperatori  ojfer. 

(21)  V.  /.    i.   C.   ut  in  possess.  lcgat. 

(22)  /.    1.  §.  3.  et  ult.  l.  2.  /.  3.  infr.  tit.  proxim. 

(23)  Non  lantum  de  <;onditioiiali.  /.  1.  §.  i\.  l.  5.  5-  ^.  supr. 
h.   t.   /•    28.  supr.   dc  pignnrib. 

(2^)  /.  5i.  supr.  de  peculio. 


9« 


D     I     G    E     S 


5.  I.  Si  ct  ab  herede  instlluto  legatorum  satis  accepe- 
rit  legatarius  ,  et  a  Trebelliano  fideicommissario  :  ulra- 
que  quidem  stipulalio  commit(etur  ,  sed  exceptione  se  tue- 
l)itur  heres  :  quia  cavere  non  debuerit.  sed  si  pars  (1) 
hereditatis  restituta  sit  ,  ab  utroque  cavendum  esl. 

§.  2.  Etiam  si  ab  intestato  debeatur  fideicommissura  , 
locum  habet  haec  stipulalio. 

Si  cliio  ejusdern  nominis  de  legato  contendant. 
16.  Gajus  lib.  a^j.   ad  Edicfum  provinciale. 

SI  duo  ejusdem  nominis  de  legato  (2)  conlendant  (3): 
ulrisque  satisdatur.  nec  onerari  heredem  ,  cura  possit 
eosdem  fidejussores  ad  ulramque  stipulationem  adhibere  : 
qui  et  ipsi  nou  onerantur  ;  cum  futurum  sit  ,  ut  uni  te- 
nerenlur. 

De  jure  accrvscendi. 

17,   Paulus  [  lib.   4^.   ad  Edictum  ]. 

Cl  ah  uno  ex  heredibus  legalorum  salis  accipimus ,  cum 


ab  omnibus  heredibus    nobis   legatum     esset  :    si 


par 


coheredis  adcrescat  promissori  ,    in    tolum   fidejussores  te- 
nentur  (4)  ,  si  sohdum  legatum  is  coeperit  dcbere. 

De  cautione  remissa  a  testalore.  1.  Ve  deposilo.  2.  Si 
tutor  coheres  pupilli  in  solidum  caverit. 

18.  Sc^voLA  hb.  29.  Digestorum. 

QUae  filiura  h^gilimum  rehnquebat  ,  patrem  ,  eundem- 
que  (5)  colliberlura  ex  asse  scripsit  licredem  ,  fl- 
deique  ejus  commisit  ,  ut  quidquid  ad  eum  ex  here- 
ditate  ejus  pervenisset  ,  cum  moreretur  ,  restitueret  filio  te- 
slatricis  ,  nepoti  suo  :  et  ha?c  veiba  adjecit  ,  Satis  (G) 
a  Seio  patre  meo  exigi  veto.  Qusesitum  est  ,  cum  iste  Se- 
ius  substantiam  suam  dissiparet  (7)  ,  et  vereretur  pater 
fideicommissarii  ,  ne  inane  fideicommissum  constituatur:  an 
ad  satisdationem  fideicommissi  nomine  patrem  dcfunclse 
compcllere  possil  ?  B.espondit ,  secundiun  ea  ,  quaa  propo- 
nereiilur  ,  non  compf^Icndum  cavere  (8). 

5-  !•  Idem  qua>siil ,  teslatricem  apud  marilum  suum  , 
ex  quo  fijium  reliquerat  ,  res  deposuisse  non  exacta  cau- 
licne  depositionis :  an  ea  res  patri  horedi  restitui  debeat  5 
an  vero  ,  quoniam  (9)  emohmienlum  tolius  hereditatis 
ad  filium  defunclae  reverti  deberet  ,  apud  maritum  rcma- 
ueret ,  apud  quem  dos  remansisset  ?  R(spondit,  quod  mu- 
lieris  mansisset  ,  nec  (lo)  in  dote  fuisset  :  restituendum 
esse  heredi. 

§.  2.  Tulor  ,  qui  et  coheres  pupilh  erat  ,  absente  pu- 
pillo  ,  cum  admonurrunl  eum  legatarii  fideicommissi  no- 
mme  ,  in  sohdum  ipse  cavit  (11).  Quaesilum    est  ,    an  in 


T    O     R    U    M 

pupilhim  adultum  factuin    danda  slt  ulilis  actlo  ?  Respon- 
dit ,  dandara. 

T  I  T.     IV. 

UT  IN  (12)  POSSESSIONEM  LEGATORUM  ,  VEL 

FIDEICOMMISSORUM   SERVANDORUM    CAUSA  , 
ESSE    LICEAT    (l3). 

De  cautione  remissa  a  testalore.  x.  Qaibus  ex  causis 
legatarius  ,  vel  fuleicommissarius  mittitur  in  possessionem. 
2.  De  liheratione  relicta.  3.  De  legato  soluto.  4-  De  hc' 
redilate  non  adita. 

i.  UlpiAnus    lib.   52.  ad  Edictum. 

SI  quis,  cum  vetitus  esset  (i4)  salis  accipere,  acceperit : 
an  repeti  (i5)  satisdatio  (16)  ista  possit,  ut  heres  con- 
dicat  liberationem  ?  El  quidem  [  si  ]  scicns  heres  indebi- 
tum  cavit  ,  repetere  (17)  non  polest.  quid  deinde  si  igno- 
ravit  remissam  sibi  satisdalionera  ?  potest  condicere  (18). 
si  vero  hoc  non  potuisse  remitti  crediderit,  nunquid  cou- 
dicere  possit  ,  qui  jus  ignoravit  ?  adhuc  tamen  benigne 
quis  dixerit  satisdationem  condici  posse.  •j^  Quid  deinde  , 
si  commissa  sit  stipulatio  ?  fidejussores  putamus  exceptio- 
ne  uti  posse  ,  an  non  ?  et  magis  est  7  [  ut  ]  utautur  ex- 
ceptione  :  quia  ex  ea  causa  intercessit  satisdatio  ,  ex  qua 
non  debuit. 

5-  1.  Non  (19)  exigit  Pra?tor,  ut  per  heredem  stet  quo 
minus  caveat  :  sed  contentus  fuit  per  h^gatarium  vel  fi- 
deicommissarium  non  stare  ,  quo  Uiinus  ei  caveatur.  qua- 
re  si  non  fucrit ,  qui  intcrpelletur  cautionis  nomine  (  hoc 
esl  is  ,  a  quo  Icgatum  fideive  commissutn  rclictum  esl  )  : 
omniinodo  poterit  legatarius  et  fideicommissarius  in  pos- 
sessionem  ex  hoc  Edicto  mitii ;  quia  verum  est,  per  eura, 
cui  caveri  oportebit  ,  non  fieri  ,  quo  minus  caveatur.  4- 
Non  (20)  lamen  et  saiisdalio  debet  offerri  legalario  :  sed 
sufTicit  ,  sive  desideraverit  ,  ei  non  caveri  ,  sive  non  ha- 
beat  (21)  ,  a  quo  satis  desideret. 

5  2.  Si  debitori  liberatio  sit  reh'cta  ,  non  est  exigenda 
cautio  :  quia  habet  penes  se  legatum  :  quippe  ,  si  conve- 
niatur  ,  exccptione  doli  mah  uli  possit. 

5-  3.  Ei  (22),  cui  legalum  solutum  est ,  cum  constet 
[  legaium  (^3)  ]  non  deberi ,  D.  Pius  ad  Jimilium  E- 
queslrem  rescripsit ,  non  debcre  Praetorem  salisdatiouem 
admittere. 

5>  4-  Tuuc  anie  aditam  hereditfttem  satisdandum  de 
legatis  est,cum  adhuc  dubium  est,an  hcredilas  adealur.Cac- 


(0     Vide  /.  4-  suyr.  h.  t. 

(i)     Hul.  scd  Ftor.  dc  legato  contendunt.   Hal. 

(3)  Quid  enira  ,  si  in  nomlne  legatarii  dubilatum  sit  ?  l.  4. 
infr.  pro  legalo. 

(4)  /.2.  infr.  quod  legator.  Cur  ?  an  quod  in  omnem  causam 
accepti.  /.  5G."  ^.  2.  in  fiii.  Supi.  de  fidejuss.  arg.  i.  5G.  §.  2. 
Infr.  de  fdejuss. 

(5)  Potuit  cnim  filius  una  cum  malrc  manumitti. 

(6)  Testator  satisdationem  seu  onus  salis.latinnis  roniitfercpotest 
hcrcdi  restituere  hcreditalem  gravato.  Quid  ,  si  hcrcs  ])nna  suadis- 
iipct?  cavere  non  cogitur  ,  ut  hnc  Lge.  An  resli.ueie  ctgiUir?  Ait 
Accursius  ,  arg.  l.  hnperator.  5o.  supr.  ad  SC.  Trcbdl.  aiit  rcm 
&equeslratuUni  cssc :  aut  cavcre  cogi  :  aliud  cniin  essc  uudecavcre, 
ct:  satisdare  (idejussore  dato. 

(j)  Salisdatio  rcmi.ssa  non  potest  pcti  ,  etiam  si  hercs  dil;ipidet. 
(8)  Quia  id  contra  voluntiitcm  tcslatoris  fieret.  /.  11.  supr.  h.  t. 
(())     F<li  rccte  non  polcst  ,  quod  in  contincnti   rcsliiui   oportcl. 

(10)  Igitur  quod  in  dote  non  fuerit  ,  crit  reslilucndum    patri. 

(11)  Ut  /.  utt.  snpr.  si  <jiiis  cautionibus.  addc  /.  iG.  C.  dc  ad- 
nuniUr.  tut.  l.  uli.  ut  pr.  Supr.  quandti  cx  facCo  UUoris. 


(12)  Lib.G.  C.  54.  rfjp'  Tft!/  <iOuu/i*('n>»  TO  KrytTfv^-fv   tivtv  /8*- 

(i3)  Non  satisdante  scil.  herede.  alias  nuUius  momenti  est  civitas, 
qnae  vim  cxecutionis  ia  coatumaccs  uon  hahet.  yEschiucs  apud  ^Ve- 
scnb.  hic. 

(i4)  A  tcstatorc.  /.    12.  /.  ult.  supr.  lit.  prox. 

(i5)  Ah  herede  sc. 

(16)  Praestila  lcgatario  scil. 

(17)  Indcbitum  a  scienlc  solutum  non  repctitiir.  /.  i.  supr.  de 
cond.  indeb. 

(i.S)  Coudictionc  sinc  causa  ,  vcl  inccrli.  /.  i.  supr.  de  condict. 
iinr.  causn. 

(ly)  Ut  miltatur  quis  in  posscssionem,  noa  osigitiir  convcnti  mo- 
la  ,  sod    convenicntis. 

(•20)  Caiitioiicni  legalario  offerrc  hcrcs  non  cogitur. 

(;!i)  Ko  casii  satiu»  cst  ad  doniuin  donuiiciari.  /.  5.  5-  »•  3-  iffr. 
da  ;iow  oper.  l.   4.  5-   5    infr.  de  damno. 

(22)  Si  cui  lcgatum  csl  ,  "cum  constct  clc.  Cujac.  4-  o*»-  33. 

(23)  /.   14.  infin.  supr.  tit.  prox. 


LIBER    TRIGESIMUSSEXTUS. 


terum  si  certum  sit ,  repudiatam  vel  omissam  hercditalem, 
vel  abstentos  necessarios  lieredes  :  fruslra  hoc  Ediclum  im- 
ploralur.  cum  cerlum  sit  ,  legatum  vel  fldeicommissum 
non  debere  (i). 

2.  Idem  lib.   79,   ad  Edictum. 

SI  autem  cerlum  sit  hereditatem  uecdum  aditam  fuisse  : 
nec  salisdatio  ,  nec  possessio  locum  habet. 

Si  is  ,  a  cjuo  satis  petitur  ,  vtUt  statim  comlare  de  fi- 
deicominisso.  1.  De  calumnia.  2.  De  procuratore  satis 
desiderante.  3.   Si  seiml  fuerit  satisdatuni. 

3.  Idem  lib.   52.  ad  Edictum. 

SI  is  (2)  ,  a  quo  satis  petitur  ,  ofTerat  (3)  cognitio- 
nera  ,  et  dicat  ,  hodie  constet  (4)  de  fideicomndsso  , 
hodie  agamus.,  dicendum  est,  cessare  salisdalionem  :  cum 
possit  ante  (5)  de  fideicommisso  quam  de  satisdalione 
constare. 

5-  1.  Nec  non  illa  cognitio  imploranda  erit  ab  herede, 
si  forte  dicatur  per  calumniam  (6)  satis  peli  :  hoc  enim 
cominune  esl  omnium  salisdatlonum.  Divus  enim  Pius  re- 
scripsit  :  eum  ,  apud  quem  satis  petilur  ,  debere  explora- 
re  (7),  num  per  calumniam  satis  petatur.  de  qua  re  sum- 
matim  debet  cognoscere. 

5.  2.  Si  procurator  (8)  satis  legatorum  desideret  :  si 
quidem  mandatum  ei  sit,  non  habebit  necesse  de  rato  ca- 
vere,  sed  erit  ei  satisdandum.  si  vero  dubitetur,  an  man- 
datum  sit  ,  vel  non  sit  :  de  rato  cautio  erit  exigenda. 

5.  3.  Si  semel  fuerit  salisdatum  ,  quacsitum  est  ,  an 
etiam  rursus  cavendum  sit  ,  si  forte  dicatur  ,  egenos  fide- 
jussores  esse  datos  ?  Et  magis  est,  ut  caveri  non  (9)  de- 
beat  :  hoc  enim  Divus  Pius  rescripsit  Pacuvi.-s  Licinianae. 
ipsaqi  enim  facilitati  suae  expensum  ferre  debere  ,  quse 
miuus  fidejussores  idoneos  accepit  :  neque  enim  oportet 
per  singula  (lo)  momenta  onerari  eum  ,  a  quo  satis  pe- 
titur. 

4-  Papinianus  lib.  28.  Quaestionum. 

PLane  si  nova  (11)  causa  allegetur  ,  veluti  quod  fide- 
jussor  decesserit  ,  aut  etiam  rem  familiar^m  inopina- 
to  fortunae  impetu  amiserit  ,  sequum  erit  praestari  cau- 
tionera. 


91 


De  effectu  missionis  in  possessionem.  i.  De  damno  i/i- 
fecCo.  2.  De  pluribus  legatariis  ,  pluribusve  crediloribui. 
4-  De  legatariis  et  crediloribus.  5.  De  rebus  hcreditariir, 
vcl  non.  6.  De  his  qaorum  proprietas  ad  heredein  pcrti- 
net.  7.  De  ogris  vedigalibus.  De  pignore.  8.  De  partu  , 
foetu  .,  fructihus.  9.  De  rehus  hona  fule  emptis.  \0.  De 
deposito  vel  commodato.  11.  De  duobus  heredihus.  12.  D? 
tabulis  pupillaribus.  i3.  De  alio  successore  quam  hcrede. 
14.  De  hcrede  hcredis.  i5.  De  dolo.  16.  De  rcbus  he- 
redis  et  mora.  22.  Dc  cuslodia  et  fructihus.  23.  De  le- 
gatirio  utcnte  fruentc  e.x  constitutione  Antonini.  ii.  Sa- 
tisfieri  defuncti  voluntali  quomodo  orcipHur.  23.  De  cdiis 
successoribus  ,  quam  heredibus.  26.  De  lite  conleslala  ab 
co  ,  qui  in  possemonem  missus  est.  27.  Si  missus  in  pos- 
sessionem  nun  adniittatur.  29.  De  fidei  leg^darii  com- 
misso. 

5.  UlpiAnus  lib.   52.  ad  Edictum. 

IS  (12)  cui  legatorum  fideive  commissorum  (i3)  nom:- 
ne  non  cavetur  (i4)  ^  missus  (i5)  in  possessionem  , 
nunquam  (16)  pro  domino  (17)  esse  incipit  (i8).  nec 
tam  possessio  rerum  ei  ,  quam  custodia  (19)  datur :  ne- 
que  enim  expellendi  (20)  heredem  jus  habet  ,  sod  simul 
cum  eo  possidere  jiibetur,  ut  saltem  taedio  perpeluae  cu^ 
stodiae  extorqueat  heredi  cautionem. 

§.  l.  Si  alius  damni  infecti  nomine  missus  sit  in  pos- 
sessionem,  alius  legatorum  servandorum  causa :  posse  (21) 
eum  ,  qui  legatorum  servandorum  causa  in  possessioneia 
missus  est  ,  eliam  damni  infecti  satisdare  5  qui  ,  si  satis- 
dederit  ,  non  aliter  decedere  possessione  debebit  (22)  , 
quam  ei  cautum  fuerit  etiam  eo  nomine  ,  quo  se  damni 
infecti  obligavit. 

§.  2.  Si  plures  legatarii  mitti  in  possessionem  deside- 
raverint  ,  omnes  venire  debent  in  possessionem  :  is  enim, 
qui  ex  causa  legatorum  possidet  ,  sibi  ,  non  alii  possidet. 
Alia  (23)  est  causa  ,  cum  creditores  rei  servandae  causa 
mittunlur  in  possessionem :  nam  is,  qui  possidet,  non  si- 
bi  ,  sed  oranibus  possidet. 

§.  3.  Qui  prior  missus  est  legatarius  in  possessionem  , 
non  pniefertur  ei  ,  qui  postea  railtitur  :  inter  legatarios 
enim  nuUum  ordinem  observamus :  sed  simul  omnes  aequa- 
liter  tuemur. 


(1)  Non  deberi.  Hal.  t.  19.  supr.  de  testam.  tut. 

(2)  Id  est ,  si  heres  a  quo  lcgatarius  pctit  satisdari  sibi  legati 
noraine  ,  dixerit  adeiisptiim  ,  vcl  inutile  lcgatum  csse ,  ct  inconti- 
nenti  se  id  probare  velle  dixcril:  de  hac  cxceptiwnc  prius  cognoscen- 
dum  est  ,  quam  de  satisdatione.  non  est  disputandura  de  eo  ,  quod 
statim  constare  potest.  dist.  96- 

(3)  Officio  judicis. 

(4)  Hodie  constat.  Hal. 

(5)  Intra  breve  tempus  arbilrio  judicis  :  vchitintra  tcmpus  ,  in- 
tra  quod  fit  cxaminatio  ,  an  fidejussores  sint  idonei  :  yel  petendum 
est  de  calumnia  juramentum.   vide  Bart.  hic. 

(6)  l.  i.  §.  penult.  supr.  h.  t.  l.  14.  in  fm.  supr.  tit.  prox. 
L.  43-  supr.  dc  hered.  pet. 

(:)   i.  I.  c.  h.  t. 

(8)  /.   1.5.  4-  supr.  tit.  prox. 

(9)  Irao  ,  caveri  dcbet  .  /.  10.  in  fn.  supr.  qui  mtisd.  addc /. 
22.  §.  1.  supr.  soluto. 

(10)  /.    II.  §.   18.  supr.  de  leg.   3.  /.   i.  §.   11.  supr.  ut    legnt. 
(ir)  /.    10.   m  fn.  siipr.  qui  satisd.   vidc  /.   4-    iufr.  de    stijnd. 

pratoiiis.  vide  quse  scripsi  ad  /.5.  C.  de  sponsalib'.  quid  cnim  si 
fidcjubsorcs  dati  non  sint  idonci  ?  /.  i^\.  supr.  de  hered.  petit.  /.4. 
infr.  de  prcetor.  stipuhtt.  /.    14.  5.  2.  supr.  de  constituta. 

(12)  Id  cst  ,  legalarius  ipse.  / 

(i3)  Solvendorum. 

(14)  Ab  hercde  dcfuncli. 

(ij)  Ex  priuio  decreto. 


(16)  Legatarius ,  cui  non  cavetur  ,  licet  missus  sit  in  possessfo- 
nem  rerum  ,  nunquam  earum  dominus  est ,  ul  hic.  nisi  data  sit  ei 
res  in  solutum  ex  secundo  decreto  :  tunc  enira  rcs  in  bouis  ejus  est. 
/,   2.   in  fin.  supr.  si  cx  noxali. 

(17)  Non  proprietatera  nanciscitur  ,  sed  jus  pignoris  ,  l.  3.  in 
fn.  l.  5.    C.  ut  in  possess.  ieg.  pro  pignore  ,  nou  ])ro  doiniua  pos- 

sidet.   /.    II 4-  §.    12.  supr.  de  Irgat.    i.  adde  /.    12.    infr.  pro    e;n- 
plore.  l.  26.   supr.  de  pignoral. 

(18)  Inio  pro  domino  possidet.  /.  2.  §.  i.  supr.  si  cx  noxai. 
causa.  l.  si Jinila.  §.  posteaquam  autein.  33.  infr.  de  dainno.  Ex 
missione  logatorum  servandorura  causa  ,  ad  decrelum  pcrveuui 
potest. 

(19)  Is  non  possidet  ,  sed  potius  custodit  ,  /.  i.  5-  9-  lufi:  quod 
legatorum.  cnstodia;  caiisa  in  possessionetn  rerum  hereditariai-ura 
raittitur  ,  addtt  /.  27,  supr.  de  judiciis.  custodia  et  observatio  rc- 
rum  ei  conccditnr.  /.    12.  infr.  quibui  ex  caus.  in  possess.  l.  3.  in 

fn.  infr.  (/;•  adqnir.  vel  amitl.  povs. 

(20)  /     10.  §.   '.'.0.   ln''r.   da  damno. 

(•->.  1)  Cur  potest?  niisstis  iii  posscssionem  curam  bonorum  haberc 
dehol.  /.  PicEtor.  9.  Infr.  de  reb-  a.ictoriiate  judiccs  possid.  l.  si 
fuiita.  i5.  5.  si  qids  damni.  3o.  Infr.  dc  damno.  Cavere  autcm 
'de  damno  iufecto  cura  est  et  custodia  rei :  ideoque    si  caverit  ,  id 


ipsuin  recipiet  ab  eo ,  cujus  rcs  fuci-it. 
(22)  /.    i5.  5.    3i.   Iiifr.  de  damno . 


(23)  Cur  alia  cst  causa  ?   An  quia  h-gatarii  causam  lucralivara  hi- 
beat ;  crcditorcs ,  onerooara  ? 


93 


DIGESTORUM 


§.  4-  Postquam  rei  servaiKiae  (i)  credilores  possidere 
coepcrunt  ,  lcgatorum  servandoium  gralia  missiis  in  pos- 
sessionem,  creditoribus  (•2)  potior  non  habebitur  (3). 

^.  5.  Qui  in  possessiouem  leratorum  servandornm  cau- 
sa  mitlitur,  in  possessionem  quidem  rerum  liereditariarum 
omnimodo  veniet  ,  lioc  est  eariim  quae  in  causa  luredi- 
taria  manent  :  earum  aiitem  ,  c\uss  in  causa  liereditaria 
non  erunt  ,  non  (4)  alias  mittilur  ,  quam  si  dolo  malo 
in  ea  causa  esse  desierit ;  nec  semper  ,  sed  causa  cognila. 

5.  6.  Bonorum  (5)  aulem  appellatione  Iiae  res  com- 
prehensse  videbunlur  ,  qiiarum  proprietas  ad  heredem 
pertinet. 

§.  7,  Sed  et  si  vccligales  (6)  agri  sunt  ,  et  si  qua 
pignora  testalovi  data  :  in  eoruin  quoque  mittetur  posses- 
siouem. 

§.  8.  Sed  et  in  partus  anciDarum  ,  et  foelus  pecorum  , 
i(em  fructus  ,  gequc  ornnimodo  legatarius  et  fideiconimis- 
sarius  mittcntur. 

5.  9.  S(d  et  si  rcm  alienam  defunctus  bona  fide  eme- 
rit  ,  in  possesiionem  ejus  miltendum  legatarium  constal  : 
nam  et  ha-c  (n)  res  in  causa  heredilaria  est. 

§.  10.  Si  deposita  res  apud  defunctum  fuerit,  vel  com- 
niodala  ,  locum  missio  non  habet  :  quia  uon  sunt  istae 
res  hereditariae  (8). 

§.  11.  Si  ex  duobus  heredibus  altor  salisdare  sit  para- 
tus  ,  alter  non  :  in  partem  cjus  missio  locum  utique  ha- 
bere  debet.  Missi  ilaque  legatarii  impedient  etiam  eum  , 
qni  satisdedit  ,  rei  administiatione  :  quare  suadendum  erit 
heredi  ,  ut  in  asseni  satisdet  ,  ne  administratio  ejus  impe- 
dialur. 

§.  12.  Si  ab  impuberis  substituio  legata  sint  relicta ,  el 
inipubes  decesserit  :  missio  non  solum  in  ea  bona  ,  qua^ 
leslatoris  fuerunt  ,  vcrum  ad  ea  quoque  ,  qurc  impubes 
adquisiit  ,  locum  habcbil  :  nam  ha:c  quoque  herrdilaria 
.«.tmt.  vivo  auteiii  iinpubere  ,  neque  niissio  neque  satisda- 
tio  locum  habet. 

§.  i3.  Si  heres  non  sil ,  a  quo  fideicommissum  relii- 
ctum  est ,  sed  alterius  nominis  successor  :  dicendum  est  ,  ut 
Ediclo  lorus  sit  ,  et  dolus  rjus  sit  acslimandus. 

5.  i4-  Sed  et  si  heredis  Iieres  sit ,  qni  dolo  fecit :  aeque 
nocere  dcbebit. 

5.    i5.  Dolum  (9)  accipere  deberaus   et  culpam  laiam  , 


scd  non  omncm  dolum  ,  sed    qui    In  necem    legatarioruin 
et  fideicommissariorum  faclus  est. 

^.  i5.  Imperator  Antoninus  (10)  Augustus  rescripsit  , 
certis  ex  causis  etiam  in  propria  (11)  bona  heredis  lega~ 
tarios  et  Jideicoinmissarios  esse  miitendos  (12)  ;  si  post 
scx  (i3)  mcuses  ,  quam  adili  pro  (i4)  tribumdi  fuerim 
lii ,  quorum  dc  ca  re  notio  est  ,  in  satisf  clione  cessatuni 
est  :  inde  fructus  percepturos  ,  quoad  voluntati  defuncto- 
runi  saiis/iot.  Quod  remedium.  servaretur  et  achersus  eos 
qui  ex  qua  causa  fdeicommisso  morarn  faciunt, 

5.  17.  Sa'isfaclionis  verbum  licet  latius  patet  ,  tamen 
ad  exsolvendum  legiitum  reiertur. 

5.  18.  Proinde ,  ct  si  remissa  sit  satisdalio,  rescriptum 
locum  habebit  :   quia  mora  fit  solutioni. 

5-  19.  Sex  autem  mensium  puto  coutinuura  tempu^  non 
possessionum  (i5)  ,  computanduiu. 

5.  20  Cessatum  non  accipimus  ,  si  pupillu*  tutorera 
non  habeat :  nec  curalorem  furiosus  vel  adolescens  :  nara 
fruslratio  non  debet  hujusmodi  personis  uocere  ,  quae  sunt 
indeftnsa?.  -\-  Cerle  si  lieredilas  jacuerit  aIi<juo  tempore  , 
hoc  tempus  de  medio  trahendum  est. 

5.  21.  Quaeri  poterit  ,  an  iu  vicem  usurarum  hi  fru- 
ctus  cedant  ,  quas  in  fideicommissis  debenlur  ?  Et  cum 
exempluin  pignorum  sequimur ,  id  quod  ex  fructiljus  per- 
cipitur  ,  primum  in  usuras  ,  mox  ,  si  quid  superfluum 
est,  in  (ib)  sortem  debet  imputari.  -|'  Quinimo  et  si  am- 
plius  ,  quain  sibi  debetur  ,  perceperit  bgatarius  i  cxem- 
plo  pignoratitiae  actionis  etiam  utilis  actio  ad  id  refunden- 
dum  dari  debct.  -^  Sed  pignora  quidem  quis  ct  distraherc 
potesl  :  Jiic  autem  frui  tantum  ei  Gonslitutio  permisit ,  ut 
festinetur  ad  seutcnliam. 

$.  22.  Qui  legalorum  servandorum  causa  in  possessio- 
nora  mitlilur  ,  et  (17)  fructus  (18)  custodire  (19)  et  cae- 
lcra  debebit  ,  et  pali  quidem  hcredcm  colere  agros  ,  et 
fruclus  redigere  :  sed  cuslodire  legatarium  fructus  oporte- 
bit ,  ne  ab  herede  consumantur.  qnod  si  heres  fruclU5 
nolit  cogere  ,  pcrmiltendum  erit  legatario  cogcre  fructus 
et  coactos  servare.  "Y  Quiiiimo  si  (20)  talcs  sint  fruclus, 
quos  prirno  quoque  tempore  venire(2i)  exj^rdiat  :  vcnde- 
re  quoque  Icgalaiio  permiltendum  est  ,  et  pretium  serva- 
re.  j-  In  cacteris  quoque  rebus  hercditariis  missi  in  po$- 
sessionem  hoc  erit   ofllcium  (22)  ,  ul  univcrsas  res  heiedi- 


(1)  /.  3.  infn.  Itifr.  de  adef.  vel  amitt.  poss. 

(2)  Bonoruin  tamen  separationcm  pclcic  possnut.  /.  6.  Infr.  dc 
separation. 

(3)  Ni&i  postquam  missus  cst  in  possessioncra  Jcgati  servandi  cnu- 
sa  ,  acs  alicnnm  lieres  eontraxit :  tunc  euim  creditoriljiis  hcr«lis  k- 
gatrtiius  cst  pofior.  /.   3.    C.  h.   t. 

(4)  /.   8.  infr.   h.  t. 

(5)  /.  49.  irfr.  de  verh.  signif. 

(6)  Emphytcutici.  /.    i5.  $.    i.  Supr.  cui  satisd. 

(7)  ^-   5.    5-   3..  Supv.   de  rehus  cor. 

(8)  Cciiscntnr  taincn  qiiodanuuodo  hcrcditaric-e  in  pcirtiouc  licrc- 
ditalis.   /.    19.  snpi'.  de  hcredil.  pet. 

(9)  /.   3-.J.   snpr.  deposiii. 

(10)  Vid.  /.  6.  C.  h  t.  Cretcrum  hoe  rcviiiittim  nota  ,  ct  sr- 
qncutcin  cju«  interpretatiaucm.  Gnlh.  Vid.  Leouin.  eiwnd.  lib.  1. 
cap.   1.  Ans. 

(11)  /.  G.    C.  h.   t.   Paiil.   .').   sent.    i.   5-  pcn- 

(i9.)  Dc  hac  missionc  vidc  Zasiiim  in  /.  2.  j.  uiitium.  in  verb. 
vjndicias.  supr^  de  orig.  juris. 

(i3)  I.cf^atarii  post  sex  mensfts  qram  pelcrc  coepcrint  ,  rtiam 
in  rcs  proprbs  hcrcdis  inducnnlur  ,  iiidc  fiuctus  ptrcGpturi ,  quoaJ 
sali.-liat  ,  ut  hic.   et  l.   ccrta.  6.    £7.   h.  t. 

(i4)   ^  idc  qn.-c  notavi  ad  J.    19.  Infr.  hic. 

(if)")  Scssioniiin.  I1n;iven.  2".  disp.  16.  Zoannctl.  8.  rcstit.  arg. 
5.    16.  supr.  h,  t.  l.  a.  5.   ».  iafi\  quis    ovdo    in    bonor,  possess. 


idcm  s«ntit  Govean.  apHfi  Cuj.ic.  2.  oI>s.  iS.  Scssioniim  dics  sinit, 
(|iiihus  Pr.xlor  pro  trihiinali  scdct  ,  qni  conliniiis  adveisi  ;  iion  ta» 
men  scmjiei  iililes  :  nam  saepc  fit  nt  <lie  sessionnni  non  s»  inpcr  quis 
liahcat  cxpcrinndi  potestafcm.  Contra  dics  ntiles  plcnuuquc  sunt  , 
qnamvis  scs->ionnin  non  sint  :  iit  jiuta  si  rcs  t.iUs  sit  ,  qnas  de  pli- 
no  ,  et  feriato  dic  possit  cxpcdai.  Utilis  aiinus  coai.tat  e,\  365.  dio- 
Lus  ntilihiis  ,  dc  qiiihus  vid.   Cujac.  ibid. 

(16)  Prius  tainen  in  expensas  qnas  fecit. 

(17)  Scrval  legata,  qui  fructum  ciistodit  ,  qiu  palittir  hcrcdo-u 
colere  agros  ,  et  fructus  rcdigcrc  ,  qiii  non  ivilitiir  heredera  frucl.is 
ahsuincre  :  qui  ipse  ,  morain  aduiitXcnle  iKiede  cogit  fniclus  ct  coa- 
rtos  scrvat  :  qiii  fruclus  Q  qui  scrvari  non  possunt )  vcndit  ,  et  co- 
nini  inctinm  .vcrvat  :  qui  ns  omnes  licreditaiius  colligit  cnstoditvc, 
iihi  doniiciliiim  dcrunolns  hahiiit  :  qui  caniin  servandaruin  can.-si 
luhilalioncui  vcl  horreum  condncit. 

(iS)  Pi.le.st  tamcn  vcndere  ct  loc.irc.  /.  S.  §.  2.  infr.  de  rxb. 
aur.  pid. 

(10)  Oincinm  missi  in  possessionem  legatoruju  scrvandorum  cau- 
.•la   qiialo  sit. 

(•.>o)  /.   27.   ijfr.  de  rebus  nuctor.  jiul. 

(•->.  1)  Scqiic.-triitio  reniin  ,  quae  servari  non  possunt ,  quotics  fil , 
lotics  rcs  ill;c  vendi ,  et  caruin  prctia  in  icquestri  causa  essc  di  - 
bcnt.  addo  /.  liiibus.  20.  C.  de  agricol.  ct  ccnsitis.  L  ult.  uifr.d« 
acqiiir.  rcruin. 

(;i-2)  l,   la.  infiti,  infr,  quib,  ex  caus.  in  yossett^ 


ftarias  colligal  et  ibi  custodiaC  ,  nbi  domicilium  defunctus 
habuit  :  et  si  nulla  domus  sit  ,  Iiabilatione  (i)  condu- 
cat  (2)  vel  horreum  quoddara  ,  in  quo  res  coUectse  cusio- 
diantur  :  et  puto  ,  ila  legatarium  cuslodire  res  hevedita- 
rias  debere ,  ul  (3)  neque  heredi  auferautur  ,  neque  depe- 
reant ,  deterioresve  fiant. 

§.  23.  Quod  si  ex  Constitutione  (4)  quis  in  possesslo- 
nem  raitlatur  :  curandum  est  ,  ne  vis  (5)  fiat  utenti  et 
fruenti  legatario. 

§.  24-  Salisfieri  voluntati  defuncti  sic  accipitur,  quoad 
voluntati  defuncti  vel  ex  fruclibus  vel  aliunde  salisfiat. 

§.    25.   Constitutio  autem  Divi  Antonini  pertinet  ad  eos 

a  quibus  uliliter  fideicommissum  relictum  est:  [si]  quam- 

vis  heredes  non  sint  :  par  enim  utilitas  est. 

j  §.   26.   In    possessionem    missus   legatorum  servandoi-um 

causa  ,  si  litem    eo  laomine    contestalus  sit  ,  non  ante  de- 

'        cedere  possessione  debet,  quam  ei  pro  lile  (6)  fuerit  cautum. 

§.    27.   Missus  in  possessionem  ,  si  non  adinitlatur  :  ha- 

bet  interdictum  (7)    proposituni  :    aut    per  vialorem  (8)  , 

aul  per  officialeni  Prcefecti  ,    aut  per  Magistratus  introdw- 

cendus  esl  in  possessionem. 

§.  28.  Missio  autem  locum  Iiabebit,  non  tantum  si  quis 
id  ipsum  quod  legatum  est ,  rogatus  sit  :  vcrum  etiam  si 
quid  vel  ex  eo  vel  pro  eo  resliluere  fuerit  rogatus. 

§.  29.  Si  Tilio  pure  legatum  fuerit  ,  et  ejus  fidei  com- 
missum  sub  conditione  ,  ut  Sempronio  restitueret  :  non 
inique  Praetorem  slalulurum  Julianus  scripsit',  si  antequam 
legatum  consequatur  legatarius  ,  fideicommissi  condiliona- 
lis  satis  non  det ,  ut  magis  Sempronio  det  legati  persecu- 
tionem,  ut  is  legatario  satisdel ,  deficiente  conditione  red- 
di  decem.  sed  et  si  acceperit  Titius  ab  herede  decem  , 
aequum  esse  Julianus  ait  ,  cogi  eum  invicem  (9)  satisda- 
re  ,  aut  ipsa  decem  tradere  ,  et  Sempronium  Titio  cave- 
re.  et  hoc  jure  uliraur  :  id  enim  et  Mai-cellus  ait. 

§.  3o.  Quid  ergo  ,  sv  et  legatum  sub  conditione  sit  re- 
lictum  et  fideicommissum ,  neque  fideicommissi  satisdetur? 
aequissimum  erit  ,  fideicommissarium  nomine  legati  satis 
accipere  ab  herede ,  si  ei  legatarms  non  caveat  :  scil.  ut 
et  ipse  iegatario  caveat.  quod  si  jam  accepit  legatarius 
ab  herede  salis,  decernendum  erit,  ex  ea  satisdatione  raa- 
gis  fideicoimnissario  quam  legatario  dandam  actionem:  in 
eum  scilicet  casum  ,  quod  fideicommissi  ejus  conditio  ex- 
titit.  ipsius  ctiam  legati  persecutio  danda  erit  fideicom- 
missario  ,    si  nondum  solutum   est  ,  et  condilio  ejus  exti- 


LIBER   TRIGES  IMUSSEXTUS/  93 

lit,  sc.  si  fuerit  fiueicomraissarius  paratus  cavere  legaiario, 

De  usufructu  pecunice  legato  et  eautione  remissa.  i .  Qui' 
bus  ex  causis  fideicommissarius  de  possessione  de.cedit. 
6.   JuLiAJNus  lib.    38.  Digestorum. 

SI  pecimiae  numeratae  ususfruclus  legatus  esset  ,  et  in 
testamento  cautum  ,  ne  eo  nomine  satisduretur  :  pro- 
prietas  non  est  legata  ,  sed  legatario  (lo)  permiltendum 
salisdare  ,  et  usumfructum  pecunia?  habere.  et  propemo- 
dum  in  hac  proposilione  (ii)  nuUae  Prfetoris  eruut  par- 
tes  :  quia  ,  nisi  (12)  satisdetur  ,  agi  cum  herede  non  po- 
terit. 

§.  1.  Qui  fideicommissi  servandi  caasa  in  poasessionem- 
missus  est,  non  prius  de  possessione  decedere  debet,([uam 
ei  fideicoramissum  solutum  (i3)  ,  aut  eo  nomine  satisda- 
tum  (i4)  fuerit  :  nam  quod  (i5)  si  intogra  re  fieret ,  in 
possessionem  non  mitteretur  •,  id  cum  offeretur  (16)  ,  di- 
scedere  a  possessione  dehet. 

De  venlre. 
7.   MoDESTiivus  (17)  lib.   3.   Regularum. 

DUm  venter  in  possessionem    (i8)    est  ,   nullus  legato- 
rum  servandorum  causa  i»  possessione  esse  potest, 
De  hereditate   restiluta. 
8.  Papinianus  lib.  6.  Quaestionum^ 

SI  legatorum  satis  non  datur  ,  restituta  hereditate  ,  in 
earura  quoque  rerum  possessionem  legalarius  mitten- 
dus'  erit ,  qua;  dolo  malo  ejus  ,  cui  res^itula  est  hereditas, 
iii  heredilaria  (19)  causa  desicruut. 

De  herede  condemnato.    1.   De  duohus-  legatariis, 
9.   Idem  lib.    ig.   Quaestionum. 

ETiam  si  condemnalus  heres  fuerit  ,  nec  pecuniam  sol- 
)  vat  :  legalarius  polest    desiderare    (20)    mitti  in  pos- 
scssionem. 

§.  1.  Cum  sub  conditionibus  contrariis  eadem  res  duo- 
bus  (21)  legetur  ,  si  non  caveatur  ,  uterque  mittitur  in- 
possessionein. 

Si  nnUcB  sint  res  hereditarici}  ,  in  cjuas  mitti  possit. 
10.   Paulus  lib.   3.   (22)  Sententiarura. 

SI  mdlas  sinl  res  hereditariss  ,  in  quas  legatarii  vel  fi- 
deicommissarii  mittantur:  in  rem  quidem  heredis  mit- 
ti  non  possunt  ,  sed  per  Praetorein  (^3^)  denegatas  heredi 
actiones  ipsi  persequantur  (24). 


(1)  Lei^e  ,  habitationcni. 

(■2)  Conducerc  habitationen^  vel  horreum  fructuum  serrandorum 
noniine   niissus  in  posscssioncm  lcgatorum  servandorum  causa  potest. 

(3)  /.   ,0.  siipr.   h.  t. 

(4)  Missionis  ex  rescripto  et  cdicto  variae  sunt  differcntife.  Ex 
edicto  missio  fit  ab  inilio  ante  aditara  hereditatem  ,  /.  i.  in  fin. 
supr.  h.  t.  ex  rcscripto  ,  post  aditam  ,-  ct  sex  racnses.  ^.  19.  snpr. 
h.  t.  Pipelerca  edictiun  non  rcqiiirit  moram  heredis ,  /.  i.  §•  non 
exigit.  supr.  h.  t.  rescriptum  vero  exigit.  ^.  16.  ^.  18.  suyr.  h,  t. 
Pcr  ediclum  fit  raissio  in  bona  hereditaria.  §.  3.  §.  16.  supr.  h.  t. 
Missiis  cx  e.licto  ,  de  possessionc  recedit  ,  praestita  ei  satisdatione. 
/.  si  legatarii  udicrsus.  n.supr.  tit.  prox.  Missus  cx  rescripto  non 
reccdit  ,  nisi  plcne  ei  satisfaclura  sit.  /.  si  pecunicE.  6.  in  fin. 
infr.  h.  t.        _ 

(5)  Missus  in  posressioncm  lcpatorum  causa  utentibus  et  fruenti- 
bus  jani  lcgalo  ,  lcgatarius  vim  facere  non  debet. 

(S)     Id  f st ,  jndicatiim   solvi.   vid.   Cuj.    10.   obseri'.  29. 

(7)  /.    J.  5.   9.  m'r.   quod    h'gnt.  l.   3.   J.    i.   infr.   ne  fis  fnt. 

(8)  Formam  inducendi  alicujus  in  possessioncm  observa.  An  ve- 
K)  jiidex  lcgatario  id  jus  tribncre  potest  ,  ut  priyata  aiictoritate  i--es 
hcrcditaiia^  adprchendat ,  Bartolus  putat. 

(9)  /.   44.   infr.   de  lon.  libert. 
(,10)  /.    I-  C.  de  usufr. 


(11)  Propositio  quid  esset,  dixi  ad  /.  20.  ^.  i-  sJipr.  de  heredit. 
vel   actioti.   uendit. 

(12)  Usufritctuarius  mobilium  lerum  satlsdare  debet ,  etiam  si  rv- 
m7ssa  sit  ei  cautlo  a  testatore.  vide  /.    1.   C.  de  usufruct. 

(i3)  Si  missio  facta  fuit  ,  quia  non  solvebatur. 
(i4)  Si  missio  facta  fuit ,  quia  non  satisdabatur.- 
(i5)  Lego  ,  qiii  si  integra   rc  id  ei   ficrefc.- 

(16)  /.   11.  supr.  titul.  prox. 

(17)  Al.  Marcianus. 

(18)  Rerum  defunctf. 

(19)  /.   5.  5-   5.   supr.    h.  t. 

(20)  Suhaudi.,  vcl  cx  rcscripto,  vel  cx  edicto  ,  vel  judicls  offlcio. 
/.   a  Divo.    i5.   5-  *'  rerum.  4-   infr.  de  re  judic. 

(21)  Vide  /.   3.   Supr.  tit.  prox. 

(22)  Hoec  non  extat  inter  c.-eteras  Pauli  sententias  ,  ////.3.  qulni- 
mo  apiid- eundem  rcperio  ,  Ub.  4-  tii.  v.  j.  17.  Eum  cui  ab  lic- 
rcde  fideicoinmissum  non  pr.nestatur  ,  non  sohim  in  res  iieredlt:t- 
rias ,  sed  in  proprias  heredis  induci.  Ideoqtie  locus  hic  salis  osten- 
dit ,  Pauli  scntentias ,  qu?e  circumferuntur  hodie  ,  noa  Authentica? 
Pauli  ,  sed  Epitomen  tantum  nudam  esse. 

(23)  Facit  /.    K   5-   2-  sufjr.   quod  cujuscunque  itniversilat. 

(24)  Quo  ordine  ?  collige  ex  /.   i3.  \.  2.  infr.  de  iv  judicat^ 


q4  d   I    g   e   s 

De  re  uni  relida  et  ab  alio  possessa.  De  statulibero. 
n.  Hermogeinianus  lib.  4-' JurJs  epitomarum. 

SI  fideicommissorura  vel  legatorum  servandorum  causa 
missus  in  possessionem  ,  eam  rem  teneas  ,  quae  mihi 
per  fideicommissum  relicta  esset  :  aequius  est  me  eam  ha- 
iere  ,  cui  ea  ipsa  rehcta  est  ,  quam  te  ,  qui  alterius  fi- 
deicommissi  nomine  ingressus  in  eam  esses. 

•^  Kam  et  si  mihi  sub  condilione  legatum  est ,  et  tu 
medio  tempore  in  (i)  possessionem  ejus  faclus  tueris  le- 
galorum  servandorum  causa ,  deinde  conditio  impleta  es- 
jet ;  non  denegabiiur  niihi  ejus  rei  integra  persecuiio.  -^- 
Sic  enim  et  si  siatuliberum  ex  eadem  causa  possidere  coe- 
pisset  :  impleta  condilione  ,  justam  libertatem  ejus  impe- 
dire  non  potest. 

§.  1.  Si  rei  servandae  causa  in  possessionem  missus  es- 
set  proprius  creditor  heredis  ,  et  rei  (2)  per  fideicommis- 
sum  mihi  reliclae  adeptus  fuerit  [  possessionem  ]  :  nihil 
rae  per  eum  laedi  oporlere  convenit  ,  non  magis  ,  quam 
si  ab  ipso  herede  eam  rem  pignori  accepisset. 

De  municipiis. 
12.  MjECUnus  £  lib.   12.  Fideicommissorum  ]. 

MUnicipiis  (3)  fideicommissum  relinqui  posse  dubium 
non  est.  sed  si  non  caveatur  ,  adversus  (4)  muni- 
cipes  quidem  non  dubilamus  ex  hoc  Edicto  iri  in  posses- 
sionem  posse  :  ipsos  vero  municipes ,  si  liis  non  caveatur, 
non  idem    adsecuturos  ;  sed    extraordinario   remedio  opus 


T     O     R    U    M 

erit ,  videUcet  ut  decreto  Pf  setoris   actor  ecrum  in  poss«$- 
sionem  mittatur. 

De  minima  re  relivta. 
i3.   CAH.1STRATUS  [  lib.   3.  Edicti  monitorii  ], 

QUamvis  minima  (5)     res    legata  sit  vel  per  fideicom- 
missnm    relicla  :     tamen    si    non  solvatur  ab  herede 
vel  (6)    eo  nomine  caveatur  ,    cum  caveri  oporteat  , 
in  possessione  omnium    (7)    bonorum   ,     quse  ex  ea  here- 
ditate  sunt  ,  legatarium  sive  fideicommissariura  Prselor  le- 
gatorum  servandorum  causa  mittit. 

De  bonis  vescendi  causa  deminuendis. 

14.  Labeo  [  lib.  2.  Posteriorum    a  Javoleno 

epitomatorum  ^ . 

QUae    legatorum    servandorum    causa    in   bonis  est  ,  in 
causa  vescendi  (8)  derainuet  ,   si  filia  (9)  ,    neptis , 
proneptis ,    uxorve   esset ,    nec    nupta  sit ,  nec  suum 
quicquam  habeat. 

De  loco  facto   religioso.  De    consecratione.  De    manu- 
missione. 

i5.  Valeivs  [  lib.  7.  Aciionum  ]. 

INterdum  licet  dolo  malo  fecerit  heres ,  quo  minus  re» 
in  causa  hereditaria  maneant  ,  non  poterit  in  posses- 
sionem  earum  legatarius  mitti  :  veluti  si  locum  religiosum 
fecerit  ,  aut  quid  publice  consecraverit  ^  permissu  (10)  sci- 
licet  Imperatoris :  aut  aliquem  non  in  fraudeni  creditoris 
manumiserit. 


(1")     Dc  bac  loquendi  formula  scripsi  ad  /.  11.  C.  de  furtis. 

(p.)     /.    I.   C.  dc  bon.  auctor. 

(3)  /.  122.  supr.  de  lcgat.  i.  /.  26.  supr.  ad  SC.  Trebell. 
Ulpian.  24.  5.  a8. 

(^)     /.   1.5-  '>■•  supr.  quod  cujuscunque  universit. 

(r))  Etiam  pro  re  minima  legatarius  miltitur  in  posscssionem 
omnium  bonorum  heicdis. 

(fi)     Caulio  solutionis  subsidium. 

(7)     Iiuo    unius    tanlum.  /.    i.   in  fin-    infr.    quihus    ex    caus. 


VI  po<:s. 

(8)  Addc  /.  27.  5.  3.  supr.  de  inoffic.  l.  uU  C  de  ordir.e 
cogTiiC. 

(0)  Qiid  ,  si  ali.T  mulioi-C3  sint?  idcm  .  Accuvs.  cl  fl<i/</  Quid, 
si  filius  vel  nupos?  Aliiui.  Acciirsius  enim  pitat,  mulieres  Titae  dc- 
bilioris  csse  ,  quara  masculos. 

(10)  Adde  /.  9-  5-  '■  *"/''"•  de  rerum  divii.  l.  8  supr  de  re- 
figious . 


DIGESTORUM  SEU  PANDECTARUM 

PARS       SEXTA  0). 

LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


95 


1 


T  I  T.     L 

DE  (2)  BONORUM  (3)  POSSESSIONIBUS  (4). 

De  commodis  ,  et  incommodis  -,  et  rerum  dominio. 

i.  Ulpianus  [  Ifl}.  39.  ad  Edictum  ]. 

Onorum  possessio  (5)  admissa ,  commoda  (6)  et 
incommoda  hereditaria  ,  itemque  dominium  re- 
rum  (7)  ,  quae  in  his  bonis  sunt  ,  iribuit  (8)  : 
nam  haec  omnia  (9)  bonis  (lo)  sunt  (11)  con- 
juncta. 

Collatio  heredis  et  honorum  possessoris. 

1.  Idem  [  lib.   i4-  ad  Edictum  ]. 
N  omnibus  enim  vice  (12)  heredum  bonorum  possesso- 
res  habeniur  (i3). 


quiritur.  8.   Ubi  datur  bonorum  possessio.  9.  De  jure  ac' 
crescendi. 

3.  Idem 
)Oiut   autem 


B 


)EM  [  lib.  3g.  ad  Ediclum  ]. 

hic  (  ut    plerumque  solemus 

accipienda  sunt,  universitatis  (i^)  cujusque  successjo- 


ut    plerumque  solemus  dicere  )  ita 


B 


nem  ,  qua  succeditur  in  jus  demortui  ,  suscipiturnue  ejus 
rei  commodum  et  incommodum  :  nam  sive  solvendo  sunt 
bona,  sive  non  sunt,  sive  damnum  habent,  sive  lucrum, 
sive  in  corporibus  sunt ,  sive  in  actionibus  (i5)  :  in  hoc 
loco  proprie  bona  appellabuntur. 

§.  1.  ilereditatis  autem  bonorumve  possessio  (  ut  La- 
beo  [re  ]  scribit  (16)  )  non  (17)  uti  rerum  possessio  ac- 
cipienda  est  :  est  enim  juris  (18)  magis  quam  corporis  , 
possessio  :  denique  etsi  nihil  corporale  est  iu  hereditate  , 
attamen  recte  ejus  bonorum  (19)  possessionem  adgnilam 
Labeo  ait. 

§.  2.  Bonorum  (20)  igitur  possessionem  ita  recte  defl- 
niemus  :  jus  (21)  persequendi  (22)  retinendique  (23)  pa- 
trimonii  ,  sive  rei  ,  qu«  cujusque  ,  cum  moritur  ,  fuit. 

§.  3.  Invito  (24)  autem  nemini  bonorum  possessio  ad- 
quiritur. 

§.  4-  A  municipibus  (26)  ,  et  societatibus  ,  et  decu- 
tre  vel  Jiliofam.   6.  De  caplivo.   7.  Per  quas  personas  ac-     riis  (26)  ,  et  corporibus  ,  bonorum    possessio  (27)  adgno- 


Bona    quomodo    accipiuntur.   2.   Definitio  honorum  pos- 
sessionis.   3.   De  invilo.   4-   De    universitatibus.   5.   De  pa- 


0)  Septima  pars  incipit  infr.  titul.  de  verh.  oblig.  1.  45. 

(2)  3.  Inst.  10.  Tripi  l tv.x.xjoxir  4«-  Eclo§.  i.  I.  Harm.  35. 
de  posscssionibus  dandis.  Ulp.  28.  vide  praxira  hujus  actionis  apud 
Oldcndorp.  5.  class.  b.  act. 

(3)  Hoc  verbo  quid  intelligatur  ,  vide  /.  3.  infv.  h.  t. 

(4)  Quae  a  Praetore  dantur  scriptis  hercdibus  secundum  tabulas  , 
Infr.  tit.  n.  Lib.  6.  C.  11.  contra  tabulas  vcro ,  seu  tcstamen- 
tum  dcfuncti  dantur  liberis  ,  Infr.  lil.  4-  ■''•  ^.  C.  12.  patronis 
vc-1  liberis  eorum  ,  infr.  tit.  ^.  et  seqq.  L.  6.  C.  i3.  ab  intesta- 
to  ,  furioso  ,  infanti  ,  caeco  ,  surdo  ,  muto ,  infr.  tit.  3.  filio  eman- 
cipato  ,  tit.  8.  venfri  ,  infr.  tit.  9.  hberis  impuberibus  ,  quibus  fit 
controvcrsia  status  et  bonorum  paternorujn ,  infr.  tit.  10.  parenti 
qui  filium  manumisit  ,  infr.  tit.  12.  ex  testamento  militis  ,  infr. 
tit.  i3.  Aha  cst  edicfalis  ,  Z.  3o.  $.  i.  in  fin.  supr.  dc  adq.  vcl 
omitt.  her.  alia  decrctalis.  /.  3.  5-8.  infr.  h.  t.  i.  i.  $■  7.  infr. 
de  successor.  cdicto.  IUa  per  edictnm  mortui  Praetoris  ,  haec  pcr 
Praetorem  vivum  cum  actu  datur  et  cognoscitur.  Quid  sit  bonoriim 
possessio  ,  vid.  /,  3.  J.  2.  infr.  h.  t.  Hodie  formulae  veteres  peten- 
d?e  bonorum  posscssionis  non  sunt  in  usu.  vid.  quae  not.  ad  5-  ult. 
Inst.  h.  t.  adde  Cujac.  17.  ohs.  19.  Dabantur  bonorum  possessiones 
a  Praetore  in  Urbc  :  a  Praesidibus  in  Provinciis.  vidc  Cujac.  4-  ohs. 
i5.de  differcntia  bonorum  possessionis  et  hereditatis,  vid.  Mantic. 
12.   de  conjcct.   ult.  vohtnt.   i5. 

(5)  Ad  rubricam  banc  et  legem   i .  scripsit  Alciatus  tom.   5.  Mod. 

(6)  Oinne  jus  mortni  ,  res  singulas  ,  nomina  .  /.  3^.  supr.  de 
adq.  ifcl   oniitt.  her. 

(7)  Id  est  ,  possessionis  ,  noii  proprietatis  :  nec  enim  Praetor  do- 
mii»iuni  hibuit ,  sed  posscssionem  tantum  et  rctentionein. 

(8)  V.  Taconius  declar.  jur.  civ.  lib.  i.  declar.  48.  Anton.  Au- 
guit.  lib.   3.  Emcndat.  c.  9.  Mod. 

(9)  Irao  ,  non  baec  omnia  tribuit.  /.  facta.  63.  supr.  ad  SC' 
Trebetl.  l.  cuni  heredes.   23.   infr.  de  adq.   vel  aniiit.  pnss. 

(10)  Ronis  inhaercnt  commoda  ,  incommoda  ,  dominia. 

(11)  Imo  ,  bonorum  appellationc  incommoda  non  continentur.  /. 
muUer.   72.  supr.   de  juie  dot. 

(12)  Ad  eos  omne  jus  transfcrtur  ,  quod  per  causam  hereditatis 
hercs  nanciscitur  .  /.  i3.  infr.  de  B.  P.  contr.  tahulas.  hcredis  lo- 
co  in  omni  caasa  a  Pnetore  habcntur  ,  /.  117.  infr.  dc  reg.  jur. 
quin  hcrcditatis  appellalione  venit  bonorum  possessio.  /.   i38.  Infr. 


de  ferb.  sign. 

(i3)  Id  est ,  heredis  loco  constituuntnr  beneficio  Prastoris  :  ideo- 
que  ,  seu  ipsi  agant,  seu  cum  his  agatur  ,  ficlitiis  actionibus  opus 
est  ,  in  quibus  hercdcs  csse  fingautur.   Ulpian.  28.   5-   ult. 

(i4)  Bona  ,  sunt  nniveisitatis  successio  et  rcrum  singularum  et 
universarum  ,  etiam  nominum.  /.  37.   supr.  de  adq.  vel  omitt.  her, 

(i5)  Corporalibus  rebus  non  adnumerantur  actiones:  sunt  enim 
jura  incorporalia. 

(16)  .Ai.  respondit ,  ut  /.  ex  coniractu.  44-  "»/'••  de  re  judicata. 

(17)  Bonorum  possessio  ,  qua  de  hic  agitur,  diftert  a  rerum  pos- 
sessione  ,  de  qua  agitur  lib.  ^i.  tit.  2.  Rerum  possessio  ,  nuda  est 
rei  detcntio  :  haec  autem  jus  et  utile  dominium  rerura  heredi- 
tariarum  continet. 

(18)/.  5o.  Supr.  de  hered.  pet.  l.  44-  i'fi'-  (^e  adq.  ucl.  amiu. 
poss.  Imo  facti.   v.  /.    i.   ^-   4-   ''?/''-   de  adq.  i>el  amitt.  p:)ss. 

(19)  Bonorum  p ossessioucm.  v'.  Cuj.  in  hunc  locum.  4.  obs.  16. 

(20)  4o-   Synops.   Basil.    i. 

(21)  ^tKxtOv  ,  Eclog.  4o.  t.  i.  c.  I.  id  est  auctoritas  ,  formula, 
titulus  ,  quo  nanciscimur  actiones  hereditarias.  /.  63.  §.  9.  10.  11. 
Supr.   ad  SC.   Treb. 

(22)  Est  enim  persecutio.  /.  178.  5-  2.  Infr.  de  verh.  sign.  im- 
ploratur  officio  judicis. 

(23)  In  eo  dillert  a  petitione  hei-cditatis  (  quae  non  compctit  pos- 
sidenti  )  et  a  nuda  possessione.  Nuda  poS^scssio  facti  est :  ct  potcst 
esse  sine  juris  dominio.  Haec  possessio  juris  estuniversi,  potcst  csse 
sine  rei  detentione  :  quippe  alius  potest  Cviucere  hereditatem.  v. 
Ulp.  t.  25.  §.  ult. 

(24)  /.  ult.  C.  unde  lcgitimi  et  unde  cognati.  fit  tamen  qnis 
bcres  invitus  ,  licet  iilico  per  Praetorem  rcstiliiatur.  /.  21.  §.  ult, 
Supr.  quod  metus  caus.  l,  16.  C.  de  jure  dclib.  adde  /.  Sb.supr. 
de  adq.   vcl  omitt.  her. 

(25)  Municipii  ,  societatis ,  decuriae  ,  et  corporis  difTerentia. 

(26)  Quid  decuri.-ie  :  vide  quae  notavi  ad  /.  1 .  C.  de  Decurial. 
Vrb.  Roni.  lib.  ii.  tit.  i3.  /.  25.  ^.  i.  supr.  de  adq.  vel  omitt. 
hered.  l.  22.  infj^  de  /idcjussorib. 

(v).7)  Quae  ?  cx.  testamento:  Imo  ab  intestato  ,  si  libertum  habeant. 
/,  iittc^tato.  3.  5-  si  municipes.  6.  infr.  de  suis,  l,  l.  i/fi:.  ds  H- 
bert.  universit. 


96 


D     I     G    E     S 


»ci  polest.  proinde  sive  actcr  eorum  nomine  admillat  ,  si- 
ve  quis  alius  ,  recte  competet  bonorum  possessio  ;  sed  et- 
si  nemo  petat,  vel  adgnoverit  bonorum  possessionem  no- 
mine  muiiicipii  ,  liabebit  municipium  bonorum  possessio- 
J2em  Praetoris  (i)  Edicto  (2). 

§.  5.  Dari  autem  bonoruin  possessio  potest  tam  patris- 
familias  ,  quam  (ilii  (3)  familias  :  si  (4)  modo  (5)  jus 
leslandi  habuit  de  peculio  castreiisi  vel  quasi  castrensi. 

^.  6.  iSed  et  ejus  ,  qui  (6)  apud  hostes  decessit ,  bo- 
liorum  possessionem  admilli  posse  ,  quamvis  in  servilute 
jdecedal  ,  nulla  dubitatio  esl. 

§.  7.  Adquirere  quis  bononim  possessionem  potest  (7) 
vcl  per  semetipsum  ,  vel  per  (8)  alium  (9)  .  Quod  si  , 
jne  non  (10)  mandante  ,  bonorum  possessio  mihi  petita 
sit  ,  tuuc  competet  ,  cum  (n)  ratum  habuero  id  ,  quod 
actum  est.  Denique  si  (12)  ante  decessero  ,  quam  ratum 
liabeam  :  nuUa  dubilatio  est  ,  quin  non  competat  mihi 
bonorum  possessio  :  quia  neque  ego  ratum  habui  ,  neque 
lieres  meus  ralum  habere  polest ,  cum  ad  eum  non  trans- 
eat  jus  bonorum  possessionis. 

§.  8.  Si  causa  cognila  bonorum  possessio  detur  ,  non 
alibi  dabiuir  ,  quam  pro  tribimali  (i3)  ,  quia  neque  de- 
crelum  de  plano  interponi  ,  neque  causa  cognita  bonorum 
po«sessio  alibi  quam  pro  Iribunaii  dari  polest. 

^.  9.  In  bonorum  possessione  sciendum  est  jus  esse  (i4) 
adcrescendi  (i5):  proinde  si  plures  sint  ,  quibus  bonorum 
possessio  compelit  ,  quorum  unus  admisit  bonorum  pos- 
sessionem  ,  c^teri  non  admiserunt  : 

4.   Gajus  lib.   8.  ad  legem  Juliam  et  Papiam. 
(  "¥  7Eluti  quod  spreverunt    jus  suum  •,  aut  tempore  bo- 
V     norum  possessionis    finito    (iG)    exchisi  sunt  \  aut 
ante  morlui  sunl  quam  petierunt  bonorum  possessiouem :  ) 

E5.   Ulpianus  lib.   39.   ad  Edictum. 
I  qui    admisil ,    adcrescent  (ly)    etiam    liae  portiones 


T     O     R    U    M 

quae  caeteris  competerent ,  si  petissent    bonorum  possessio- 
uem. 

1.  Divisio  honorum  possessionis.  2.  De  notis, 

6.  PAuLus  lib.  4i-  ad  Edictum. 

SEd  cum  patrono  quidem  contra  tabulas  certse  (18)  par- 
tis  bonorum  possessionem  Prsetor  polliceatur  ,  scripto 
autem  heiedi  ,  secundum  tabulas  ,  aherius  partis  :  conve- 
nit  non  esse  jus  adcrescendi.  igitur  non  petenle  scripto 
secundum  tabulas  ,  alterius  quoque  partis  uomiuatim  pa- 
trono  possessionem  poUicetur  (19)  :  cum  caeteri  ,  quibus 
adcrescendi  jus  est  ,  semel  debent  adgnoscere  bonorum 
possessionem. 

§.  1.  Bonorura  possessionis  beneficium  multiplex  est  ; 
nam  quaedam  (20)  bonorum  possessioaes  competunt  con- 
tra  voluntatem  5  quaedam  secundum  voluntalem  defuncto- 
rum,  nec  non  ab  intestato  habentibus  jus(2i)  legitimum, 
vel  non  habentibus  propler  capitis  deminutionem.  Quam- 
vis  enim  Jure  civili  deficiant  liberi  qui  propter  capitis 
deminutionem  desierunt  sui  heredes  esse  :  propter  aequila- 
tem  tamen  rescindit  eorum  capitis  deminulionem  (22) 
Praetor.  •j'  Legum  (23)  quoque  tuendarum  causa  dat  bo- 
uorum  possessionem. 

5.  2.  Notis  (24)  scripta;  tabulx  non  continentur  Edi- 
cto  :  quia  notas  ,  literas  non  (25)  esse  Pedius  libro  xxv. 
ad  Edictum  scribit. 

De  serco  .  ahsente  ,  non  petentc  ,  /cemina.  i .  De  im^ 
pubere  et  ejus  tutore  vel  patre. 

7.  UlpianuS  lib.   1.  ad  Sabinum. 

SErvus  bonorum    possessionem    (26)  recte  admittere  po- 
test ,  si  Prsetor    de    condilioue    ejus    certus    (27)  sit. 


(1)  Sub.  mortui. 

(2)  Quid  ?  quae  difibrcntia  cst  bonornm  posscssionis  adgnitifi ,  ct 
cx  Edicto  ?  An  hcec  cdictalis  ,  iila  decretalis  ? 

(3)  l.  34.  mpr.  de  hered.  petit.  l.  i.  $•  6.  supr.  ad  SC. 
TreheU. 

(4)  Cicero  in  Topicis. 

(5)  Quid,  si  non  t.staius  cst?  filiofamilias  intcstato  mortuo  hoc 
jurc  ,  non  eral  bonorum  possessio  :  hodie  e.st  :  cum  novo  jure  fi- 
liusfamilias  habcat  litredem.  C.  de  bonis  quce  liberis.  Nov.  de  ht- 
redib.   ub  inteil.    118.  5-    i- 

(6)  /.   28.  supr.  de  fulgaii. 

(7)  Imo  ,'  non  |)otcst  ]ier  alium  ,  /.  90.  supr.  de  adqidr.  ucl 
omiu,  hcred.  hcrcdilas  pcr  alios  quivri  non  polest ,  bonorum  pos- 
sc.*isio  polest  :  cur  tam  varie  ?  bonOrum  posscssio  uon  cx  Jurc  ci- 
vili ,  ac  .slricto  :  scd  PriKtorio  ,  ac  bcnigno  cst  ,  /.  6.  $.  i.  infr. 
h.   t.  hcrcditalis  adqiiisitio  magis  solennii. 

(8)  An  mandalum  spccialc  cxigitur  ?  cxigi  putat  Accursius.  Bar- 
tolus  siuc  uiandato  adquiri  possc  prohat  ex  /.  7.  infr.  h.  t.  multo 
niagis  gcncralc  mandatuju  sufficcrc. 

(9)  Pcr  procuralorcm  ,  /.  86.  Supr.  de  adq.  vel  otnitt.  hercd. 
eo  abscntc.  /.   7.   infr.  rat.  rcm  hub. 

(10)  Pcr  nc^'otiorum  gestorum  potcst  adquiri  b'morum  posscs- 
i,io  ,  dummodo  is  ,  cujus  uoniinc  adquirilur  ,  eam  adquisitioncm 
ratam  liahcat. 

(n)  d.  l.  86.  d.  l.  7. 

(i?)  Pononun  jiosscssio- non  agnita  ,  non  trQnsmiltitur. 

(i3)  ])ccrctaUs  bonorum  possessio,non  nisi  pro  tribunali  dari  po- 
tcsj  ,  ul  l.ic.  quia  jus  trjhuit.  Bart.  hic.  Edictalis  quocunque  dic  , 
ct  dc  plaiio  jiutci,!.  lulictalis  ,  onlinaria  cst  :  dccrctalis  non  itcm. 
vidc  Ouj  ic.  Imt.  h.  t.  in  /iii.  Edictulcm  satis  crat  aguoscere  ,  dc- 
crctalei))  >ol('mnibus  vcrbis'  pctcrc  moris  crat. 

(i^)  /•  3i.  /.  67.  supr:  de  adijuir.  icl  onittt.  hered.  I.  4-  inCr. 
tfms  ordo.  /.   I.  5.  <j.  iifr.  ad  SC.   TertuU.  \idc/.  unic.C.qnau- 


do  non  petent.  partes. 

(i5)  Subuudi  ,  sinc  nova  pctitionc  sou  agnitione. 

(16)  Dabatur  cnim  bonorum  posscssio  libcris  ct  parentibus  infra 
annum  :  caetcris  ,  intra  ccntum  dies.  Hi  omucs  si  non  iiitra  jussum 
tcmpus  pclierant  ,  scqucns  gradus  admiltebatur  ,  periude  ac  si  su- 
pcriores  nou  fuissent  j  idquc  per  sejitem  gradus  ficbat.  Ulp.  a8.  j. 

10.     Ot     II. 

(17)  /.  3.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(18)  /.    i.   C.  de  bon.  possess.  contra  tabulas  liberti. 

(19)  Quo  jiire  scripto  hcrcde  repudiantc  ,  patronus  totum  petct? 
An  )icr  unde  le^itimi  if  An  sccundum  tabulas  ?  An  extiaordiuario 
quodam  jurc  ?  Prior  sententia  placct  Bartolo. 

(■.>.o)  5-    '.   i^crsic.   adhuc  autein.  §.   2.   Inst.  h.  t. 

(■.>i)  Ut  sunt  sui  ct  cretcri  similes. 

(■'.')  Pula  cmancipationcm  ,  /.  1 J.  5-  ••  C  de  legit.  hercdib.  Inst. 
h.   t.  in  princ.  vers.   aliqunndo. 

(:>?>)  \.  infr.  ut  e.v  lcgiljus  ct  Scuatusconsultis  bouorum  posse»- 
sio  dctur. 

(24)  Sub.  inusitatis  ,  non  indiibitatis  ,  argum.  l.  9-  $•  *»  qui$. 
snpr.  dc  heredib.  iiuitituend.  Vide  Tiraqucll.  \i.  pii\'il.  p'«  causat, 
de  tcstanicnto  nolis  cousorii'.to  ,  vide  qiiae  nolavi  ad  A(>»'<"//.  107. 
cap.  I.  (ioth.  Addc  Ciijac.  lib.  3.  obs.  c.  3.  Brisson.  lib.  .\.  selrct. 
c.   •Jti.  S.   L.  Conf.  AntouinusGuibcrtus  in  Polyhistnr.  cap.  6.  Mod. 

(■^C))  rsolw  ,  literiP  non  sunt.  hiiic  iiliid  cst  ,  nolis  dictarc  tcsta- 
nntitiim  et  litcris  pcrscril  ere  ,  /.  ^o.  supr.  de  test.  /muV/.  adde  qiioj 
scii;  si  ad  /.  33.  .««pr.  e.r  quib.  causis  niajores.  (iolh.  dc  furlivi» 
lilci.ir.  nolis  vidc  PaiiciroU.  reiuin  memorul il,  lib.  i,  tit.  i^.  et 
qua:  in  cominentar,  H^id.   Ams. 

( '())  Qiiam  ?  Aii  sihi   dciil.un  ,  vcl  domino?  iilraraque.   Bart. 

{■>-)  l.  7.  C.  qui  admitti.  Qiiomodo  ?  ut  judex,  iiou  ut  privj- 
tiis  ;  quod  ulilc  csl  actis  iuscri.  adJo  /.  hcec  autcm.  •'».  inlr.  quiL. 
cx  cuusis  iii  possess. 


LIBER     TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


Nara  et  absenti  (i)  et  non  (2)  pelenti  (3)  dari  bono- 
rum  possessio  potest  ,  si  lioc  ipstim  Praetor  non  ignorel. 
Ergo  et  foemina  poterit  alii  bonorum  possessionem  pete- 
re  (4). 

§.  1.  Impubes  (5)  nec  bonorum  possessionem  admit- 
lere  ,  nec  judicium  (6)  sine  tuloris  auctorilate  accipere 
polest  :  quia  lutor  pupillo  ,  et  pater  inlanti  (7)  filio  bo- 
norum  possessiouem  petere  possunt. 

§.  2.  Dies  ,  quibus  tulor  aul  pater  (8)  scit  ,  cedere 
placet. 

8.   Paultjs  lib.   8.   ad  Plautiura. 

ri^Utor  (9)     aulem  bonoruin  possessionem   pupillo  com- 

X     peteutem  repudiare  non  (10)  potest  ( 1 1 ) ;  quia  tutori 

petere  (12)  perraissum  cst  ,  non  eliam  repudiare  (i3). 

Si  incertuni  sit  ,  an  quis  petierit  ,  necne. 

g.  PoMPONius  lib,   3.   ad  Sabiaum. 

SI  plures  gradus  sint  possessionis    admitlendae  :  quamdiu 
incertum    (14)  sit  ,  petierit  ,     necne  ,     posleriori  diem 
Bon  procedere  constat. 

De  scienlia  ct  ignorantia. 
10.   Paulus  lib.   2.   ad  Sabinum. 

IN  bonorum  posaessionibus  juris  iguorantia  (i5)  non  pro- 
dest  ,  quo  minus  dies  cedat  :  et  ideo  lieredi  instituto 
et  ante  apertas  tabulas  dies  cedit  :  salis  est  eniin  ,  scire 
uiortuum  esse ,  secjue  proximum  cognatum  fuisse,  copiam- 
que  (iG)  eorun),quos  consulerel ,  habuisse.  scientiam  cnim 
non  (ly)  [  hanc  ]  aQcipi,quae  Juris  prudenlijjus  sil  :  s^d 
eain  ,  quaui  quis  aut  per  se  Iiabeat ,  aut  consulendo  pru- 
dentiores  adsequi  potest. 

De  tutore. 
II.   Gajus  lib.    14.   ad  Edictum  Provinciale. 

SI   pupilio   tulor  bonorum  possessionem  petieritj  et   plus 
incoinmodi    quam    comniodi    liaec    bonorum    possessio 
iiabeut  :   lutor  tuleia)  judicio  tenelur  (18). 


97 

Si  Jus  civile  prohibeat 


De  ventre  ,  furioso  ,    captivo. 
hereditateni  capi. 

12.   Ulpianus  lib.  48.  ad  Edictum. 

NOn  est  anibigendum  ,  quod  plorumque  (19)  et  contra 
fiscum  (20) ,  et  coulra  Rempublicam  admitti  debeant 
quidara  (21)  :  ut  pula  venter  •,  iiera  furiosus  5  item  [  is  ] 
qui  captivi  bonorum  posscssionem  pelit. 

§.  1.  Ubicunque  (zi)  Lex.  ,  \el  Senatus  ,  vel  Consti- 
lutio  capere  heredilalem  prohibet  ,  et  (23)  bonorum  pos- 
sessio  cessat. 

De  pcena  capitali  et  relcgatione. 

i3.  Africanus  Hb.  5.  {il\)  Quspstionum. 

EDicto  Prxloris  bonorum  possessio  his  deaegatnr,  qui 
rfti  capitalis  damnati  [  sunt  ]  ,  naque  in  inlegrum 
res(ituti  sunt  (26)  :  Rei  (26)  autem  capitnlis  d imnatui 
intelligilur  is  cui  poena  mors  ,  aut  aquae  et  ignis  interdi- 
ctio  sil.  Cum  autem  in  relegalionem  quis  erit  ,  ad  bono- 
rum  possessionem  admittitur. 

De  accusalione  tcstamenti. 
14.  Papimanus  lib.    i3.    Qusslionum. 

CUra  quidam  propinquus  falsum  teslamenlum  accusarel, 
ac  posl  longum  spalium  lemporis  probasset:  licet  di- 
es  ei  petenda;  possessionis  ,  quam  forte  certus  (27)  accu- 
sationis  petere  debuit  ,  c^ssisse  videtur  5  allamen  ,  quia 
hoc  proposito  accusationem  inslruit,  ut  suum  jus  sibi  ser- 
vel  ,  adgnovisse  (28)  successionem  non  immerito  videbi- 
tur  (29). 

De  m  itre  impuberis. 
i5.   Paulus  lib.    II.   Responsorum. 

PAukis    respondit  ,    petitionem    inatris    solam  non  (3o) 
adquisisse  filiaj  impuberi  bonorum  possessionem :  nisi 
si  is,  qui  eam  dedil,  evidtniier  voluit  eam  impuberi  dare. 


(1)  /.  3.  5.   7.  supr.  h.  t. 

(2)  Eliam  servo.  Nara  si  absenti  et  nou  petcnti  dari  pote.it  , 
iiiulto  magis  dabiliir  servo  petcnti. 

(3)  Quid  ?  quo  casu  absenti  et  non  petenti  datnr  bonorum  pos- 
sessio  ,  nuni  statim  eidem  adquiritur  ,  si  judex  ita  voluit  ?  /.  pen. 
infr.  h.  t.  An  polius  necessaria  est  ratihabilio  ?  /.  3.  §.  atlquircre. 
7.  supr.  h.  t. 

(4)  Iiicet  non  possit  pro  alio  inlerccdcrc  ,  nisi  ccrtis  casibus.  v. 
/.  4'-  /•  5.4.  supi:  cle  procurat. 

(.5)     /.  8.  supr.  dc  adquir.   vsl  omitt.   hered. 

(6)  /.  8.  injr.  h.  t.  l.   7.   Cg  qui  admiui. 

(7)  /.    I.   infr.  de  bon.  poss.  furios. 

(8)  Haec  verba  ,  aut  pater  ,  perperara  esse  posita  notat  Cujac. 
i4-  obs.  8.  ubi  et  hanc  qusestionera  explicat ;  An  dies,  qnibus  pa- 
lcr  bcivit  tilio  infanti  compctcre  bonorum  posscssioncm  ,  ccdant  fi- 
lio.  Ibidcm  inter  caetera  nolat  ,  1'ilium  iion  vidcri  scirc  ,  quod  scit 
paler  :  Municipes  scire  videri  ,  quod  sciunl  hi ,  quibus  summa  rci- 
publicfe  commibsa  est  :  et  pupiilum  quod  scit  tutor  .  dixi  ad  /.  2. 
C.  qui  admitii  ad  bon.  poss. 

(9)  Qualis  pater  ,  /.  11.  C.  de  jur.  delib.  adde  /.  uh.  C.  de 
bonis  qum  liberis.  i.  is  ,  qui.  10.  5.  ult.  supr.  de  adquir.  i^cl 
omitt.  hered. 

(10)  Imo  potcst.  /  si  ad  pupilhim.M.  supr.  de  auctor.  et  cous. 
tulorum.  An  potest  conscnticnle  pupillo?  a7;i.f.  /.1.  _^.  tutor.  infr.  cie 
success.  edicto.  l.  potuit.  5.  C.  dc.  jurc  delib.  Anvcro  conseMticii- 
tibuj  aniicis  ct  judicc  ?  cum  h.Tc  icpudiatio  spccics  sit  alicnationis. 
ar^.  l.  mugis  puto.  5.  §.  fundum.  8.  §.  noti  passim.  9.  supr.  da 
ivb.  eorum.  Quin  ut  hoc  ila  sit  ,  videtur  lauicn  dicendum  tulorcm 
possc  rcpiidiarc  ,  cum  possit  adquirere.  /.  is  poVst.  18.  supr.  de 
ad<]u.  vel  omitt.  hcred.  L.  qui  potcU.  174.  infr.  de  reg.  jur.  An 
liiUit  in  iis  ,  qiii  rcs  aliorum  adminislrant :  quas  sane  non  adinini- 
slrant,  ciim  eos  spolianl?  An  potius  diccmus  ,  cum  qui  .suo  nom;- 
iie  jios.-.it  adquirere  ,  cuudem  repudiarc  pos3c,iii.si  PrDetor  impcdial: 
qul  autcm  alieno  adquirat ,  rcpudiaic  non  posse  ? 

(n)  Quia  .-ilicnani  rc])udiartt  5  quod  nou  pcnuitlitiir  . /.  i.  5.   i. 
Toin  III. 


infr.   de  success.  edict. 
\ii)  Et  adgnoscerc.  /.   7.   C.  qni  adn.ilti. 
(i3)  N.im  qui  repudiat  ,  alicnat. 
(r4)  Adde  /.   5.    C.  qui  admitti. 
(i5)  /.    I.  /.  9.  supr.  de  jur.  et  facti.  ign. 

(16)  y.  /.  9.  5-  5.  supr.  de  jur.  et  facli  ign. 

(17)  V.  /.   2.   in  fin.   infr.   quis  ordo. 

(18)  /.    II.   supr.  dc  auctor.  ct  cons.  tut. 

(19)  Imo  sempor  :  quippe  (i.scus  ultimus  adniLttilur.  /.  lui.  5.  <in' 
tepen.    C.  de  caduc.   totlend.  Nowell.    i .   cap.    i . 

(20)  Quid  ?  An  differcntia  est  fisci  et  Kcipiibiig^?  v.  /.  Respu- 
blica.  4-    C.    quibus  ex  cuusis  majorcs. 

(ii)  Gur  hae  personae  potius  admiltuntnr ,  quam  alia  ?  Jure  qui>- 
dam  sjicciali  vidcntur  adiuitti  ,  igitur  ct  iacilius  c.Ycliidi.  /.  cjus  mi- 
liiis.  34.   5-  militia.  supr.   de  test.  milil. 

(22)  Simiiitudo  hereditatis  et  bouorum  posscssionis. 

(23)  Et  ita  ejusdem  juris  sunt  hercditas  et  bonorum  possessio. 
/.   3.   in  fin.  infr.  unde  lcgit.  v.   /.   2.  supr.  h.  t. 

(24)  "\  idc  Cujac.   5.  ad  Afiic. 

(2.^)  A  Principc  vel  Senatusc.  vidc  Cujac.  ibid. 

(26)  CapitaUs  j)Osaa  ,  mors  ,  aut  aqu;e  ct  ignis  i.ilerdicllo.  /.28 
infr.  de  panis.  addc  /.  2.  i/fj:  dc  public.  judic.  l.  si  vevo.  5.  5' 
qui  pro  rei.  supr.  qui  satisdarc. 

(27)  Atqiii  certi  cssc  non  possunt ,  quolics  facto  alicno  f;»lsura  tc- 
stamcntum  dicilur.  /.  cum  falsum.  4*3.  supr.  de  adq.  vel  omitt. 
hcred.  Prorerebalur  hic  test.-imcntiun  factum  ccrta  dic  :  qua  die 
certus  sum  ab.fuisse  tcsUitorcm:  ut  qui  cum  illo  cadem  die  alibi  f.jc- 
rim.  addc  /.  Pannonius.  86.  5-  rci.  i.  supr.  d,;  adq.  vcl  omiit. 
hered.  l.  optimam.    14.  in  fin.   C.  dc.  contr.  slipidut. 

(28)  Imo  non  vidclur  agnovisse  agendo  ino/riciosi.  /.  0.  /.  7-  $■ 
quemadmodum.  7.  supr.  dc  inojfficioso.  l.  AntislUius.  62.  supr.  dc 
adq.   vel  omitt.   hered. 

(29)  Hoc  ipso  sc.  qiiod  falsum  accusavit.  /.3.  C.de  repudiand. 

(30)  Imo  ,  per  mutrcm  adquirilur  filio  domiuium.  arg.l.  23.  supr. 
dcpositi. 

x3 


98 


DIGESTORUM 


De  furioso  et  ratiliabitione. 
16.  Idem  lib.    3.   Sententiarum. 

QUotiens  is  ,  cui  bonorum  possessio    ab  altero  postula- 
ta  est,  furere  coeperit  :    inagis  probatum,  ralum  (i) 
eum  videri  habuisse.     Rali  (2)  enim  liabitio  ad  con- 
iirmalionein  prioris  postulati  perlinet. 

T  I  T.     II. 

SI  (3)  TABULJE  TESTAMENTI  EXTABUiNT  (4). 

De  noniine   heredis    deleto  :  si    tahuUe  post  morleni  ie- 
itaioris  interierint. 

1.   Paulus  lib.    3.   ad  Sabinum. 

HEredi  ,  cnjus  nomen  inconsuho  (5)  ila  deletuw  sit  , 
ut  (6)  penitus  legi  non  possit  ,  dari  bonorum  pos- 
sessio  minime  potest  :  quia  ex  conjeclura  non  proprie 
scriptus  vidcretur  :  quamvis  (7)  si  post  prolatas  tabulas 
deJetum  sit  testampnlum  ,  bonorum  posssessio  competat. 
nam  et  si  mortis  lempore  tabulse  fuerint,  liceL  postea  in- 
lenerint  ,  compelet  bonorum  possessio  :  quia  verum  fuit 
tabidas  extare. 

T  I  T.     III. 

DE  BOIvrORUM  POSSESSIONE  (8)  FURIOSO  (9} , 

INFAKTI    (10)   ,    MUTO   ,    SURDO   ,    CXCO 
COMPETEINTE. 

De  furioso  e.t  infantc. 
I.  Papiiviakus  lib.    i5.  Qucestionum. 

FUrioso  Tili^is  subsliiulus  cst  :  bonorum  possessiouis 
tempus  ,  qunradiu  furiosus  in  eadem  conditione  esL  , 
neque  instituto  ,  neque  substitulo  cedit  (11).  nec  si  cura- 
tor  furiosi  nomine  possessionom  accipere  potest  ,  idcirco 
spatium  lemporis  ,  quod  scientibus  (12)  pr.-efmitum  est  , 
videbitur  cedere  :  nam  et  pater  (i3)  infanti  filio  posses- 
sionem  accipit  ,  quo  lansen  cessante  ,  infans  non  cxcludi- 
tur.  Quid  ergo  ,  si  curalor  accipcre  nolit  ?  nonne  justius 
atque  utilius  erit ,  ad  euadem  modum  proximo  cui(|ue 
possessionera  dari  ,  ne  bona  jaceanl  ?  quo  admisso  ,  sub- 
stitulus  cautionetn  praeslare  cogitur  (i^)  omnibus  his,qui- 
bus  bona  reslitui  debent  :  si  forte  institutus  in  eodem  fu- 
rore  decesserit  ^  *aut  corapos    mentis  elTectus    ,    aute  mor- 


lem  obierit  ,  quam  hcreditatem  aclgnosocTet.  nam  tt  Hixi 
potest  ,  ut  vivo  furioso  subslilutus  decedat  ,  nec  tamen 
furiosus  obstet  ca^teris  ,  si  prius  el  ipse  decesseril  ,  quaiii 
hereditatem  adquireret. 

De  muto ,  surdo  ,  ccr>co. 
2.  Ulpianus  lib.  39.   ad  Edictum. 

MUtus   (i5)  ,    surdus  ,    caecus  (iG)  bonorum  possessio- 
nem  admiltere  possunt  (17)  ,  si  ,  quod  agatur  ,  in- 
telhgant. 

T  I  T.      IV. 

DE  BONORUM  POSSESSIONE  CONTRA 

tabulas  (18). 

De  liheris  prccteritis  naturalibiis  vel  adopficis.  1.  De 
jure  et  ordine.  2.  De  posthuiuis  et  captivis.  6.  De  libc- 
ris  sui  juris.  7.  De  filio  emancipato  et  adopiato.  8.  De 
deportatione  et  servitute  paena:. 

\.  Ulpianls  lib.  39.  ad  Edicfum. 

IN  contra  tabulas  bonorum  possessione  liJjeros  accipere 
debemus  ,  sive  naturales  (19)  ,  sive  adoplivos  ,  si  ne- 
que  (20)  instituti  ,  necpie  exlieredati  (21)  sunt. 

5.  1.  Vocantur  autem  ad  conlra  tubulas  bonorum  pos- 
sessionem  liberi  eo  jure  ,  eoque  ordine  ,  quo  vocanlur  ad 
successionem  ex  Jure  CiviJi. 

5.  2.  llaec  autem  clausula  etiam  ad  poslhumos  -videtur 
perlinere.  -  v 

5.  3.  Sed  etsi  ab  hoslibus  (22)  postliminio  redieriut  fi- 
lii :  Pomponius  putat  ,  ad  conlra  tabulas  bonorum  posses- 
sionem  eos  adinitti. 

5.  4-  ^'  ^^  tribus  filiis  unus  ab  hostibiis  captus  sit  ; 
duobus  qui  sunt  in  Civitale  ,  btssis  bonorum  possessio 
competit. 

5.  5.  Idem  et  in  poslhumo  :  nam  quaradiu  poslhumus 
speratur  ,  in  ea  causa  est  ,  ut  partem  faciat. 

5.  6.  Et  sui  juris  factos  liberos  inducit  in  bonorum 
possessionem  Prsetor.  sive  igi(ur  emancipaii  sunt  ,  sive 
alias  cxierunt  de  patris  potestate  :  admittuntur  ad  bono- 
rum  poss(  ssionem.  seJ  adoptivi  patris  non  potest:  ut  cuiu» 
admilti  possit  ,  ex  liberis  (aS)  esse  eum  oportet. 

^j.  7.  Qui  habebat  filium  ,  habebat  ct  nepoiem  ex  eo  , 
fibum  emancipavit  ,  et  adoptavit  in  locum  nepotis  ,  de- 
inde  emancipavit :  QuKritur  ,  au  nepoti  obstet  ?  Et  miiii 
magis    videtur  ,    hunc    nepotem    nou    excludi ,  sive  pater 


(i)     Adde  /.  24.  mfi:   ralnm  rrm. 

(2)  Vide  /.    1.   C.  qui  udniitti. 

(3)  Hic  filulus- gencralis  est  ad  onines  f estati  successlones.  Cujac. 
hic  iti  suis  paratitlis.  Wcm  tamca  negat  ullos  csse  iu  Pamlcctis  titu- 
los  gcnerales  ,  7.  obs.  32. 

(4)  Libcris  scil.  prneterifis  ,  potissimum  bonorum  possessione 
contra  tabulas  data.  Cujac.  hic.  Olim  diccbatur  profercntw.  Cicer. 
1.  p^err.  liodie  extubunt.  Suflicit  ciiim  extare  ,  licct  non  profcran- 
tur.  /.    I.    5.   1.  infr.   de  B.   P.  srcund.  tab. 

(5)  /.  I.  5.  I,  supr.  de  his,  quce  in  tcstcun.  l.  10.  in  fui.  supr. 
testam.   qumiadm.  /.   2.  /.    11.    C.  de  teslam. 

(6)  Scriplum  proprie  dici  non  poicst  ,  rjuod  sensu  non  percipi- 
tur.  adde  /.    i.supr.   dc  his  ,  quce  in  testamcntn  dchntur. 

(7)  InRtrumentum  plcmnn  initij  ac  non  canccllatum  cdi  seu 
«xhihcri  sufficit :  nec  mutalur  cjus  auctorilas  ,  si  i>o:,t  cauccllattim 
eihibcatur.   /.   ull.   C.  dc  ftde  instr. 

(8)  (^)uam  Ecloga  vocat  uyetS-liv.  40.  tit.   2. 

(9)  An  brec  bonorum  posscssio  facti  vcl  jiuis  esf  ?  Accursius  fa- 
cti  tantum  csse  pulat  ,  ut  ad  fruclus  percipiendos  tanf»immodo  pr.>- 
sit  ,  ncn  j)t  verus  cfliciatiir  bcrcs  pcr  bonorum  posscssionem.  con- 
tra  Bartolus  juris  csse  cxistimat.  /.  ult.  §.  scd  et  si.  §.  tali.  C.  de 
curat.  /urictsi. 

(10)  Quid  ?  hasc  boiiorum  posscssio  eslnc  juris  vcl  facti  ?  Juri.^  , 


/.  si  iiifatui.   18.   C.  de  jur.  dehb.  adquirit   cnim  bononira  possos- 
sioncm  ,    qiiae    cst  juris  ,  cl  ad  heredes  suos  traiismitlit. 

(11)  Jus  pelendae  bonorum  possessionis  lurioso  nuuquam  dcjicrit. 
addc  /.    13.  supr.  de  bonor.  posscss. 

(12)  Vidc  /.   2.   C.  qui  adinitti. 

(i3)  Vide  dict.  l.   2.  /.  3.  infr.  quis  ordo    in  honorum  possess. 

(i4)  Hiijusmodi  caulionis  nccc.ssitas  rcraifisa  videtur.  /.  ull.  §.  ult. 
C.  de  curat.  furiosi .  BartoUis  putal  .  curatorem  caHrc  nou  cogi  : 
substifutum  cogi. 

(i.'))  /.  93.  5-    I-  supr.  de  adquir.  ve/  omitt.  hercd. 

(16)  Probari  bac  vitia  posiunt  ex  ipsis  aclibis.  Bart. 

(17)  Imo  non  possunt  :  curatoribus  cnini  rcguntnr  ,  /.  2.  supr. 
de  curuloribus  furioso.  non  posiunt ,  si  jwnifiis  ignorent  quid  aga- 


supr. 
Cod. 


ad  SC. 


1%.  4'>- 


ftir  :  alias   possunt.  /.  servo.  65.  §.  si  pupillo.    i. 
Trrbcll. 
(18)  Qiiam    Praetor   liLeri»    pollicetur.    Lib.    G. 

Er/os;.    3. 

(.<))  Ulp.  28.  5.  3. 
(20)  Kt  sic  practcriti. 
(nr)  Ju.stc. 

(•!•.>.)  /.    ?.   ^.  17.  infr.  de  collat. 

(•!3)  /.  3.  §.  2.  Jnfr.  h.  t.  $.   la.  infn.  Ltsl.   dv    hered.  quce 
ab  iiitest. 


LIBER     TRIGESI 

ejus  in  adopiione  mansisset  quasi  nepos  ,  sive  emancipa- 
tus  esset  :  puto  eniin  et  emancipato  patre  ,  uepoteni  quo- 
que  cum  patre  suo  ex  Edicto  admilti. 
.  ^.  8.  Filium  habuit  ,  et  ex  eo  nepotem  :  filius  eman- 
cipatus  vel  in  potestate  manens  ,  deportatus  est.  Quaevi- 
tur  ,  an  nepoti  noceat  ?  et  verius  est  ,  in  utroque  casu 
nepotem  admittendum  :  dpportatos  enim  mortuorum  (i) 
loco  habendos  (2).  '  * 

§.  9.  Si  et  pater  et    fihus   deportati  sint  et  ambo  resti- 


MU  SSEPTIMUS. 


99 


tuti  :   dicemus  ,    ad  bonorum 


possessionem  a 


dmilti  filimn. 


Sed  et  si  fihus  in  metallum  damuatus  vel  aha  poena,qu3e 
servum 

£  ahter  non  ]. 
■  2.  HermogeniAnus  lib.  3.  Juris  Epitoraarum..^ 

IDemque  est  ,  et  si  pater  pocna;  [  et  ]  servus  efllciatur  , 
et  postea  restiluatur  (4). 

De  emancipads  et  eorum  liheris.  1.  De  nepote  adopta- 
to  in  locum  filii  .,  er  in  eo  jure  retento  .,  vel  emancipato. 
5.  De  Jilio  emancipati.  6.  Si  emancipatus  prceteritas  ar- 
rogandum  se  dederil.  n.  Si  ncpotem  avus  filio  ,  8.  Vel 
Jilius  aco  in  adoplionem  dederit.  9.  Si  pater  pervenerii 
in  adoptivam  familicim  ,  filius  non.  10.  De  liberis  qui 
jure  institui  non  possunt.  \i.  Si  quis  ex  li/jeris .,  1-2.  Slil* 
conditione  ^  i3.  Quce  in  ipsius  potestate  non  est  ^  i5.  Vel 
servus  ejus  sit  hens  scriptus.    i6.  De  legato. 

3.  Ulpianus  hb.   39.   ad  Edictum. 
IVJon  (5)  tantum  autem  ipsi    emancipati  admittuntur  ad 
1  1    bonorum  possessionem  ,    verumetiam    hi   quoque  qui 
ex  his  nati  sunt. 

5-  1.  Si  duos  habens  nepotes  ,  aherrun  emancipatum 
loco  filii  adoptavcrit  :  videndum  ,  an  sohis  ille  quasi  fi- 
lius  admittatur  ?  quod  ita  scilicet  procedit  ,  si  ,  qiiasi  pa- 
trem  ejus  nepolis,  quem  relinuerat ,  sic  adoptaverit^  me- 
lius  est  autem  dicere  ,  posse  eumsolum  ad  bonorum  pos- 
sessionem  pervenire. 

5.  2.  Sed  si  sit  hic  nepos  emancipatus  :  verum  est  di- 
cere,  non  admitti  eum  quasi  filium.  hic  enira  quasi  filius 
non  (6)  est  ex  hberis  ,  cum  jura  adoptionis  eraancipalio- 
ne  finita  sint. 

5.  3.  Si  fihum  habens  ,  et  ex  eo  nepotem  ,  in  locum 
filii  nepotem  adoptavero:  ambo  admitlentur.  plane  si  fue- 
rit  (j)  emancipatus  nepos  ,  noa  admittetur  :  quia  pater 
eum  praecedit, 

5-  4-  Si  quis  post  emancipalionem  quaesilum  sibi  fihu;n 
patri    suo   in    adopiionem   dederit  in  locum  fihi  :  aequissi- 


mum  est ,  ei  praestari  qnod  cuivis  adrogato  fih'o:  Idcirco- 
que  patri  suo  Jungendus  est.  sed  si  emancipatus  hic  ne- 
pos  post  adoptiouem  proponatur  ,  sequissimum  erit  eum 
abstinere  :  recipit  enim  locum  suum  ,  nec  debet  palri  suo 
jungi.         _  • 

5-  5.  Si  (8)  emancipatus  fihus  ,  uxore  (9)  non  ex  vo- 
luntate  palris  ducta  ,  fihum  fuerit  sortitus  ,  dein  nepos  , 
patre  jam  mortuo  ,  ad  bonorum  possessionem  avi  veht 
venire  :  adrailtendus  est  ad  eam.  non  enim  per  rescissio- 
nem  is  ,  qui  fihus  justus  est  ,  efficietur  nou  fihus  :  cum 
rescissio  ,  quo  magis  [  admitlalur  ]  ,  non  quo  minus  , 
adhibeatur.  nam  elsi  tam  igaominios.un  (10)  duxerit  uxo- 
rem  fihus  ,  iit  dedecori  sit  tam  ipsi ,  qua;n  patri  ,  mu- 
lierem  talem  liabere  :  dicemus,  et  ex  ea  natum  ad  bono- 
rum  possessionem  avi  admilti  :  cum  possit  avus  jure  suo 
uti,  eumque  exheredare  (iij."  nec  enim  minus  in  hoc  ne- 
pote  is  ,  qui  de  inofficioso  cogniturus  est,  merita  (12)  ne- 
potis  ,  quam  patris  ejus  dehcta  perpeudet. 

5.  6.  Si  emancipatus  fihus  proelerilus,  ante  petitam  bo- 
norum  possessionem  adrogandum  (i3)  se  dederit  :  amitJit 
conlra  tabulas  bonorrun  possessionem. 

5.  7.  Si  quis  fiho  suo  emancipato  (i^)  nepotem,  quem 
ex  eo  retinuerat  ,  dederit  in  adoptioaem  :  nepos  iste  ad 
contra  tabulas  bonorum  possessionem  avi  sui  admiltitur  , 
patre  ejus  ante  defuncto  :  quia  (i5)  in  ejus  est  faraiha. 
quia  et  ipse  admitti  potuit  ad  bonorum  possessionem  con- 
tra  tabulas. 

5.  8.  Idemque  est  ,  et  si  emancipatus  fihum  ,  quera 
post  emancipalionem  quaesierat  ,  patri  suo  in  adcptionem 
dederit  ,  et  decesserit  :  nam  et  hic  nepos  iste  ad  bono- 
rum  possessionem  patris  sui  admitti  debet  :  quasi  non  sit 
in  aha  familia. 

§.  9.  Si  pater  (16)  ahcujus  pervenerit  (17)  in  adopti- 
vam  familiam  ,  filius  non  :  an  patris  sui  in  adoptiva  fa- 
miha  niortui  bonorum  possessionem  accipere  possil  ?  Et 
arbitror,  humaniorem  esse  hanc  sentenliam ,  ut  fiHus  hic, 
quamvis  non  sit  in  eadem  famiHa  [  in  ]  qua  pater  ,  ad 
bonorum  possessionem  tamen  ejus  admittatur. 

^.  10.  Liberi  ,  qui  inslitui  heredes  j;rre  (18)  non  pos- 
sunt  (19)  ,  nec  (20)  contra  tabulas  bonorum  possessionem 
petere  possunt.  Hsec  -autem  verba  ,  inslitui  non  possunt  , 
ad  morhs  (21)  tempus  referunlur. 

5-  11.  Si  quis  ex  hberis  heres  scriptus  sit  :  ad  contra. 
tabujas  Lonorum  possessimiem  vocari  non  deb.?t.  cum  enim 
possit  secundum  tabuias  habere  posspssionem  ,  quo  (22) 
bonum    est    ei  contra  tabulas    dari  ?  Piane  ,  si  ahus  (23) 


(i)  Dcportatus  mortui  loco  habetiir.  l.  63.  ^.  10.  supr.  pro 
socio.  l.  QQ.  §.  5.  in  fin.  sitpr.  de  lib.  et  post.  1.  4-  §•  2.  t/;/?-. 
de  bon.  libcrt. 

(2)  Imo  ,  non  sunt  habendi.  /.  Sg.  supr.  de  cond.  ct  drmoiist. 
l.  5.  5-    !•   I']fr.  de  bnn.  damn.  l.    121.   5.    9,.    infv.  de    ucrb.  ohl. 

(3)  AI.  non  admiitetur.  et  ita  Ulpianum  scripsisse  putat  Grot. 
'^S-  ^-  i/-  5-  '6.  .iupr.  ad  SC.  Trebell.  Qnod  scilicet  duriorem 
semper  faciat  conditionem  servorum  pcenae  quam  dcportatorum.  Flor. 
spars.  luc.  S.  L. 

(4)  At  enim  is  ,  qui  aliqua  ratione  servus  factus  est  ,•  cognatio- 
uem  non  recipit.   /.  7.  infr.  unde  cognati. 

(.5)  Admitluntur  aiiteni  ipsi.  5-  3.  Inst.  de  exhercdat.  Uberorum. 
Vid.  ad  hanc  leg.  Anton.  Cont.  l.    1.  subcid^ar.  cap.  4-  S.  L. 

(6)  /.    I.  5-  6.  supr.  h.  t. 

(7)  ^    '•  5-  ^'  li^fr-  de  conjmgp.nd. 

rfi)  Vide  Cujac.  in  hunc  J.  lib.  3.  obs.  .5.  Goth.  Adde  Sannient. 
lib.   6.   cap.    II.   Ans. 

(9)  Ncpos  (  cx  fiho  meo,qiu  non  ex  voluntatc  mca  duxit  uxorcin  ) 
filio  raeo  seu  patre  ejus  prremortuo  ,  potest  ad  honorum  j^ossesiio- 
nem  avi  ,  hoc  est  ,  meam  venirc. 

(10)  Adde  /.   12.  Supr.dc  sponsal.  1.25.  siipr,  de  ritu.  Novell. 


1 15.  c.   3.  vid.  2.    Gell.   7. 

(i  1)  Ergo  multo  magis  fillam  non  dotare.  vid.  /.19.  suvr.  dt  ritu. 

(12)  V.  /.    19.    C.  de  inoffic.  tastam. 

(i3)   5.    12.   Inst.   de  hcrgd.   qucB  ab  intest. 

(i4)  Patri  suo  emancipato  filius  dari  in  adoptionera  potest. 

(i5)  Datus  in  adoptioiiera  nou  extraneo  ,  /.  6.  in  fn.  infr.  h.  t. 
sed  ex  sua  familia  uni ,  possessionetn  contra  tabuias  habet ,  ut  hic. 

(i6)  Id  est  ,  is  de  cnjus  Ijouis  agitur. 

(17)  Factum  patris  fiUo  non  nocet.  /.  t^.  l.i^^.in  fn.  l.  ult.  infr. 
h.  t.  l.   2.   5.  5.  infr.  ad  SC.  Tertrll. 

(18)  Id  est ,  utiliter  in  rem  suam  ,   ct  ntilitatem. 

(19)  Ut  sunt  deportali.  /.    i.    C.  de  hrred.    inst. 

(•20)  Non  cst  locus  coatra  labulas  ,  ubi  secuadum  tabulas  bono- 
rum  posscssio  haberi  potest. 

(21)  Qui  mortis  tempore  institui  non  potest  ,  ncc  contra  tab.das 
potcst  pelerc. 

(22)  Qnod  bonura  est.  Hal. 

(a3)  Q'ii  alias  non  adinitlcretur.  Et  sic  interdum  facto  aUmas 
conseqinmur  ,  quod  ex  nostra  persona  non  baberemus.  /.  3.  vi  fin, 
Supr.  quce  res  pignoji. 


D     I     G     E     S     T     0  R     U     M 


eoiiimitlat  Edictum  ,  et  ipse  ad  contia  laLulas  bonorum 
possessionem  admiltetur. 

§.  1-2.  Sed  si  sub  (i)  condilione  scriptus  sit  ,  bouo- 
rum  possessionem  ccnlra  tabulas  accipere  non  polest  ,  et 
ita  Julianus  quoque  lib.  xxm.  Digcsloruin  scripsit.  Quid 
ergo  ,  si  (2)  defecerit  condilio  ?  verum  est  ,  cum  contra 
tabulas  accipere  bonorum  possessionem. 

§.  i3.  Si  sub  ea  coudilione  fil.us  emancipalus  lieres  sit 
instilulus  ,  quae  in  ipsius  poteslate  non  (3)  ost  :  quia 
scriptus  heres  est  ,  bonorum  pojsessicnem  sccnndum  taLu- 
las  accipere  potesl  et  dcbel  5  ncc  conlra  tabuJas  potesl.  et 
ii  forte  defecerit  condilio  :  tuendus  eril  a  Praelore  in  tan- 
tinn  (4)  ,  quantum  ferrel  ,  si  conlra  tabulas  bonorum 
pussessionem  accepisset. 

5-  i4-  Sed  elsi  nepos  (5)  sub  hujusmodi  condilione 
scripius  sit  heres  :  idem  (6)  erit  dicendum. 

§.  i5.  Si  quis  ex  lib(  ris  non  sil  scriptus  heres  ,  scd 
jcrvus  ejus  scriptus  sit,eumq«e  jusscrit  adire  hereditatem: 
denegari  ei  dibel  bonorum  possessio  couira  tabulas. 

§.  16.  Idemque  est  et  si  legalum  (r)  'rehctum  sibi  vel 
seivo  suo  clegerit  :  nam  et  hic  dicemus  ,  bonorum  pos- 
se*sionem  conlra  labulas  debere  denegari. 

Si  quis  heres  exlihrit  i'el  non.  1.  De  nepote  ex  fiUq 
in  potestate  et  sequentibus  gradihus.  1.  1)e  testamentis  fos- 
minatuin.  3.  Ue  pnvteritionc  pos'humi  et  institu/ioi<e  ja/u 
naii. 

4.  Paulus  lib.    4'-    ^^  Edictum. 

ILlud  notandum  est  ,  quod  bonorufu  possessio  contra  tn- 
bulas,  quae  liberis  proraitlitur  ,  locum  ]iabet  (8),  si- 
ve  quis  heres  extilerit  (9)  ,  sive  non  (10).  et  hoc  est  , 
quod  dicimus  ,  conTa  ipmm  tcstamentum  (11)  Uberis 
conipelere  bonorum  possessionem  :  quod  in  palrono  cou- 
tra  (12)  est. 

5-  1.  Si  (i3)  quis  filium  ,  quem  in  pot'.si,'ite  habuit , 
instituerit  heredem  ,  v(  1  exhercJaverit  ,  et  (i^)  ex  eo  ne- 
potcm  omiserit :  bonorum  possessioni  locus  non  cst  :  quia 
non  essct  nepos  suus  heres  futuius. 

"Y  Fadem  snnt  et  in  scquentibus  gradibus. 

§.  2.  Ad  lestamenta  foc:minarum  (i5)  Ediclum  cor^lra 
tabulas  bonorum  posses.sionis  non  pertinet  :  quia  suos  (i6) 
heredes  non  habent  (17). 

5-   3.  Si  quis  eum  ,     qui  in  utero    est ,   praetermiserit  : 


eliam  nondum  nato  eo  ,  alius  ,  qui' heres  Inslitiit  s  Gst  , 
bonorum  possessionem  contra  tabulas  admittere  potest:  quia 
iniquum  est  ,  ^neque  quasi  scriplum  posse  petere  bonoruni 
possessionem  ,  quamdiu  (18)  contra  tabulas  peti  potest  \ 
nec  conlra  tabulas  ,  quamdiu  non  nascitur  praeteritii^:  ut, 
etsi  ante  morialur  ,  bonorum  possessionis  beneficium  ad 
heredem  transmitlat.  quod  maxime  necessarium  est  in  fi- 
h'o  emancipato  scriplo  licrede  ;  qui  nec  hereditatem  inte- 
rijn  adire  polest. 

5.  JuLiAAu.s  lib.    24.  Digestorum. 

SEd  et  si  deccsscrint ,  autequam  (19)  peterent  bonorum 
possessionem  :  non  est  iniquum  (20)  ,  Praetorem  de- 
cerneie  ,  heredibus  eorum  salvum  fore  commodum  bono- 
riim  possessionis  secundum  tabulas  ,  vel  contra  tabulas. 

De  filio  et  nepote  ^  el  emancipaiione .,  et  adopiione. 

6.  PauLUS  lib.  41  •  ad  Edictum. 

OT  emancipatus  GLus  nepolem  procreaverit  (21)  5  et  ita 
O  decesserit  ,  deinde  avus  ejus  :  nepos  (22)  ad  avi  bo- 
norum  pr  ssessionem  venire  potest. 

5.  2.  Quod  si  [  et  ]  fi.ium  et  nepotem  emancipaverit  : 
vivente  quidem  fiho  ,  nepos  non  veniet  :  post  mortem  au- 
tem  ejus  ,  ad  bonorum  pussessionem  avi  veniet. 

§.  2.  Nepote  quoque  solo  emancipato  ,  ct  avo  morluo  , 
d<;ii)de  patre  ejus  ,  nepos  praeteritus  accipiet  palris  bono- 
riun  pcsscssionem  :  quia  suus  heres  essil  fulurus  (^3)  pa- 
tri  ,   si  potestate  avi  non  exisset. 

§.  3.  Filio  emaucipato  ,  si  nepos  relenlus  sit  ,  oi  utri- 
que  pra>teriti  :   ulnque  accipient  bonorum  possessionem. 

§.  4-  Si  filius  emancipatus  ,  in  adoptiva  familia  nepc- 
tem  suslulerit  (2^)  :  ne  nepos  (^5)  quidem  ad  bonorum 
p  jssessioncm  avi  naturafis  veniet.  Sed  elsi  cmancipatus  ii- 
]ius  procrealis  nepotibus  in  adoptionem  se  dedcrit,  iit  eum 
filii  sequantur  :  idem  erit.  "Y  Plane  si  is  ,  qui  apud  ad- 
oplivum  avum  procreatus  est,  emancipalus  sit:  veniet  ad 
bonorum  possessionem  avi  naturalis.  -I^  Adoptio  lamdiu 
nocet,  qnaindiu  quis  in  famiba  aHena  sil:  csterum  eman- 
cipatus  ad  bonorum  possessionem  parentnm  naturahum 
venit  :  sed  emancipatus  vivis  eis ,  non  etiani  posl  raorlem 
[eurum],  hcc  enim  verius  esl,  post  morlein  eorurn  emau- 
cipalum  uou  admitti. 


(1)  EtJam  sub  corditjone  heres  (  niii  dcficiat  eondilio  )  scri- 
ptus  ,  conira  tabulas  pos.scsioncm  non  ])0.slnlat  :  hinc  coliigcrc  \i- 
dctur  Baitolus ,  iucaiTcrationcm  injustam  ,  jnsta  causa  snpcrvenicn- 
tc  confirmaii. 

(^)     Dixi  /.    14    infr.   h.   t. 

(3)  Eliam  scriplus  hcrcs  sub  condilionc  non  polcstaliva  ,  hercs 
.scriptus  cst. 

(4)  l.   1.  5.    I.  iiifr.  de  B.   P.   sccu/id.  tal>. 

{'>)  Kihil  ailerest  ij  si  sinuis  scripti  ,  an  pcrtonPR  nohis  siihjc- 
ct02  herctlcs  sciiplBe  sint,  ut  a  conlra  tahulas  arccamiu- ,  ul  hic.  rt 
5.    14.  i/ifr.  h.   t. 

(6)  Vidc  Cujac.   ad  /.    i.  n  1.  supr.  dc  lib.    et  posth. 

(7)  I-^egatarius  conlia  tahulas  honoruui  jossessioncin  noi>   ptit. 

(8)  Kxroi  yoip  T^?  hot^^wj)?  hiloict,'  ,  quippc  dalur  cortlra  ipsiini 
tostamcnlum  ,  40.  Eclog.   ?>.   c.  ?,. 

(t))     Id  est  ,  sive  quis  hcrcs  adicrif  ,  vcl  non. 

(10)  J^ensus  esf,  ante  adifam  luieditatem  compelcrc  (illo  contra 
tabulas  bonorum  posscssioncm  ,  quod  niiriim  est :  naiii  autc  aditaiu 
hcrcditatem  filio  non  compctit  qncnla  inof?iciosi  ,  /:  8.  §.  10.  in 
Jin.  supr.  de  imff.  testa/n.  causas  diOerentiiie  vide  apwd  Barto- 
Jum  ,  hic. 

(ii)  Id  est,  ctiamsi  nnlliis  ,  seu  advcrsariiis. 

{ii)  Nec  cuim  polc.sl  palronus  contra  tahuias  iibati  petcrc  bo- 
aoruui  possessioncm  ,  uisi  liercdilas  sit  adita. 


(1.3)  Syiiof>xis  Basilic.   ^o.   tit.   3.   c.   4- 

(14)  /•    !•   5-   '^-  '^f''-  dt!  coiijitngend.  cii/n  e/nmcip. 

(i.'))  /.    1;").    C.   dr.   i/ioff.   testa//i. 

(iG)  Focmin.TB  sucs  hcredcs  non  habcnt. 

(••7)  A^ec  cnim  in  potestatc  lihcros  habeut  ,  aut  Iwberc  possnnt  , 
5.  3.  i/i  f/n.  Iiist.  de  herrd.  qualit.  l.  i3.  iiifr.  de  suis  et  hgili- 
niii.  vcl  non  hahcnt  tales,qui  coulra  tabulas  hahcaiit :  vti  prreteritio 
niatcrna  habtbatur  pro  exhcrcdatione  ,  /.  3.  C.  de  iii<lu  testanx. 
cxhcrcdatis  aulcm  noa  datur  contra  tahulas  ,  /.  8.  iiifr.  sed  hodic 
hoG  corrigitiir  Novctt.  i.  c.  i.  Jf.  cxheredalos.  Aulh.  ex  causa  pra- 
lei  ilinnis.    C.  de  lilie/is  prate/itis. 

(18)  /.  5.  IiiO:  h.  t.  l.  84.  Supr.  de  adquir.  vel  omitt.  hered. 
l.    12.   liifr.  dc  Carl>on.  l.   3.  5.    10.   I/if/:  de  suis ,  et  l.giti/nis. 

(ii))  /.    i.    i/fr.   de  col/ut. 

(■20)  Alias  rcgularitcr  ,  bonorum  posscssio  ,  vdhcredilas  non  adi- 
la  ,  vcl  noii  agiiita  ,  non  traDsmittitur.   v.  hic  Accurs. 

(■>i)  Non  idcm  si  adoplavcrit.  5-  i3.  lust.  de  he/vd.  qiux  ab 
i/it(st. 

(2'i)  Adde  de  nepote  /.  7.  i/fr.  h.  t. 

Ii3)  5.   3.  §.  ult.   infr.   h.  t. 

(24)  /.   3-   iiifi:  de  co/ijungcndis, 

(•>.'))  Hodic  vidctur  is  Yciiirc  ucpos  in  luam  yirilcm.  d.  l.  3. 
/11  fn. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTI  MUS. 


oi 


7.   Gajus  lib.    i4'  ad  Edlctum  provinciale. 

SI  retentus  fuerit  in    poleslate  (ij  nepos  (2)  fdio  eman- 
cipato  :   admittitur  (3)  nepos  ,     viyo    avo  ,    ad  patris         § 
bouorum  possessionem. 


adhnc  conira  tabulas  bonorum  possessfonem  competere  filio, 
Marcellus  ait. 


De  exhcredatis.  4>  ^^  exheredato  et  inslituto.  5.  De 
prccierito  a  primo  gradu  ,  et  exheredato  a  secundo.  6.  Si 
quis  se  exheredem  scripsit.  7.  De  orrogatione  exheredati. 
9.  De  posiliniinio.  lo.  De  ditis  in  adoptionem.  (juani 
partem  instltutus  acclpit  contra  tabulas.    ' 

8.  liLpiAivrs  lib.  4o-  ad  Edictnm. 
"A^^On  putavit  Pra^or  exheredalione  (4)  notatcs  (5) 
1  ^  et  remotos  ad  contra  labulas  bonoruni  possessionem 
admittendos  ;  sicuti  nec  Jure  Civili  testameiita  parentum 
turbant.  sane  si  velint  inofficiosi  (6)  querelam  instituere  , 
est  in  ipsorum  arbitrio. 

§.  I.  Aliqua  parte  labularum  exheredem  scribi  non  suf- 
ficit :  sed  eo  gradu  ,  contra  quem  petitur  bonorum  pos- 
sessio.  unde  si  (7)  a  primo  gradu  exheredatus  sit  filius  , 
a  secundo  praeleritus  ,  et  primo  gradu  scripti  non  petie- 
rint  bonorum  possessionem :  poterit- contra  tabulas  accipe- 
re  bonorum  possessionem. 

5.  2.  Non  quaevis  exheredatio  summovet  filium  a  con- 
tra  tabulas  bonorum  possessione  ,  sed  quje  rite  (8)  facta  est. 

§.  3.  Si  ab  uno  ex  heredibus  sit  filius  exheredatus  , 
Maroellus  lib,  ix.  Digestorum  scribit  ,  filium  non  (9) 
videri  exheredalum  :  idcirco  contra  tabulas  bonorum  pos- 
S€S>ionem  peti  posse  conlra  utrumque  heredem. 

§.  4-  Si  exheredatus  sit  filius  ,  el  inslitutus  :  obtinente 
eo  gradu  ,  in  quo  institutus  est  ,  puto  ,  commisso  Edicto 
ab  alio  filio  ,  conlra  tabulas  eum  bonorum  possessionem 
pelere  posse. 

§.  5.  A  primo  gradu  (10)  prreterifus  est  filius  ,  a  se- 
cundo  exheredatus  :  si  [in]  primo  gradu  scripli  non  (11) 
sint  in  rebus  humanis  ,  moriis  tcmpore  testatoris  :  dicen- 
dum  est  ,  contra  tabulas  bonorum  possessionem  praeteri- 
tura  pelere  non  pcsse  :  hereditas  enim  in  secundo  gradu 
versatnr  ,  non  in  prirao.  ex  quo  neque  adiri  hereditas,neque 
bonorum  possessio  peti  potesi.  j-  Sed  si  post  mortem  te- 
«atoris  decesserint  heredes  scripti  :  idem  Marcellus  putat  , 
contra  lahulas  boncrum  possessionem  semel  natara  compe- 
tere  (l'^,). 

•f-  Sed  etsi  defecerit  conditio  instifutionis  :  adhuc  tan- 
tuLdem  di(;it  ,  pra;leritum  ab  eo  gradu  filium  contra  ta- 
bidas  bonorum  possessionem  pctiturum.  -^-  Idem  scribit  , 
etsi  pcshumus,  qui  institutus  fuit,  non  fuerit  natus:  nam 

(i)    Avi. 

(^)     l)e  uepote  adde  /.  6.  supr.  h.  t. 

(3)  <;;iir  ?  qiiia  suus  futurus  cral  patri  suo  ,  si  pater  non  fuisset 
cmaiicipatus. 

(4>  Exhcredatis  non  datur  Lononim  possessio  contra  tabulas  • 
Imo  ue  quidcm  Juic  Civili  tcstamenla  parentuin  turbant:  si  tamea 
Vtiiiit  ,   pnssuiit  de  inonicioso  expciiri. 

(5)  Syr.opsis  Ba^ilic.  40.  tit.  3.  c.  7.  /.  ultiin.  Supr.  dc  Ubc- 
m;  iiitamife  spccies  exhtredalio.  /.  20.  infr.  h.  t.  l.  i.  infr.  de 
tonjiingendis  cuni  emancijxito  lilicris. 

(())     /.   -23.   supr.   de  innjffic.  lestam. 

(7)  Quid  ,  si  a  primo  jnBeleritns  ,  a  secundo  cxhcrcdatus?  An 
ecHitra  labulas  dabitur,  vel  non  dabitur?  vide  hic  Barlol. 

(8)  Soleniiitcr.  Jceurs.  adde  Damhoudcriuin  j>»  Enchiridio  Pa- 
nuni.   in  verho.   inulilis  inaritus. 

(9)  '•   3-   S-   2.   supr.  de  tiberis  et  poslhum. 

(lu)  Id  cst  ,  ab  instltutis.  adde  /.  i.  5.  7  infr.  de  ventr.  in 
poesess-   rnitt. 

(n)  Ut  bonornm  possessio  contra  tabulas  peti  possit  ,  siifficitbo- 
noiaiin  posscssioncm  pcti ;  vcl  hcrcditalcm  adirc  potuissc  post  mor- 
trni  defuncti. 

(i-i)  In  qucm?  An  contra  instituto»  in  wcundo  gradu  ?  Aa  con- 


6.  Si  quis  sua  manu  se  exJieredem  scripsit  (i3):  an 
contra  tabnlas  bonorum  possessionem  possit  accipere  ,  vi- 
deamus?  Et  Marcellus  lib.  ix.  Digestorum,  noceie  ei  hanc 
exheredationem  ait  :  quia  (i4)  Senatus  hoc  pro  non  scri- 
pto  non  facit  ,  quod  coiitra  eum  est  (i5). 

5.  7.  Si  quis  emancipaium  filium  exlieredaverit  ,  eum- 
que  postea  adro-averit  :  Papini.ums  lib.  xn.  Qua^stionum 
ait  ,  jura  natuiaiia  in  eo  pra?valerc  :  idcirco  exhertdatio- 
nem   nocere. 

5.  8.  Sed  in  extraneo  (iG)  IMarcelli  sententiam  probat, 
ut  exheredatio  ei  adrogalo  poslea  non  noceat. 

$.  9.  Postlirainio  autem  reverso  filio,  dicendum  e.-=t  ex- 
heredationem  ante  lactam  nccere. 

5.  10.  Si  filium  in  adoptiva  familia  constitutum  patrr 
naluralls  exheredavcrit,  deinde  sit  fiiius  emancipalus :  no- 
cebit  ei  exheredatio. 

5.  II.  In  adoptionem  datos  filios  non  (17)  summoveri 
Prxtor  voluit  ,  modo  heredes  instituti  sint :  et  hoc  justis- 
sime  eum  fecisse  Labeo  ait  ;  nec  enim  in  totum  extranei 
sunt.  ergo  si  fuerunt  heredes  scripti  ,  accipient  contra  ta- 
bulas  bonorum  possessionem  :  secl  ipsi  soli  non  commit- 
tent  (18)  Edictura  ,  nisi  fuerit  alius  pra^teritus  ex  liberis  , 
qui  solent  commiltere  Edictum.  Sed  si  ipse  scriptus  non 
sit,  sed  alius,  cpi  [ei]  adquircre  hereditatem  polesl:  non 
est  in  ea  causa  ,  ut  eum  ad  bonorum  possessionem  contra 
tabulas  admiltaraus. 

§.  12.  Et  autcm  admittanlur  ad  bonorum  possessionem 
ex  (19)  liberis  esse  eos  oportet.  cseierum  si  adoptivum  filium 
dedi  in  adoptionera  ,  et  heredem  scripsi  :  commi.sso  per 
alios  Edicto,  bonoriun  possessio  contra  tabulas  ei  non  da- 
bitur. 

$.  i3.  Datur  autem  ei  ,  c[ui  in  adoptiva  familia  est  , 
coutra  tabulas  [  bonorum  ]  pcssessio  ,  si  co  gradu  heres- 
scriptiis  sit  ,  contra  quem  peti  potest  bonorum  possessio. 

$.  14.  Non  est  novuin  ,  ut  eraancipatus  (20)  pra?teritus 
plus  juris  scriptis  heredibiis  fralribus  suis  tribuat  ,  quara 
habiluri  essent,  si  soli  (21)  fuissent  :  c^uippe  si  iiiius  ,  quj 
in  poteslate  patris  est  ,  e.x.  duodecima  parto  heres  scriba- 
lur  ,  emancipato  pra;terito  :  dimidiam  parlem  beneficio 
emancipali  occupat  j  cpii  ,  si  eijiancipatum  fralrem  non 
haberct  ,  duodecimam  partem  habiturns  essef.  Sed  (22)  si 
ex  parte  rainima  sit  heres  instiiulus  :  non  pro  ea  parte  , 
c|ua  iiistitulus  est,.  (uendus  cst  coramisso  (^3)  Edicto :  seil 
ainplius  per    bonorum  possessiouein    habcre  polest.   Pra^to- 


tia  ipsiuii  tesKnmcntnm  ?  v.   /.   4.  supr.   h.  t. 

(i3)  Id  potf.st  accideie  filio  patri  obtcmperanti.  /.  12.  inftn. 
Infr.  ad  lcg.    Corn.  de  falsis. 

(i4)  Scriberc  instrumcntum  pro  sc  ,  licet  ({uis  probibeatur  :  con- 
tra  se  tamen  scribere  non  probibetnr. 

()5)  An  ,  et  id  cjuod  pro  soribcnte  ?  fingaraus  Titiuna  se  Gllo  tc- 
statoris  tiitorem  adscripsisse  ?  iitiqiie  suspcctiis  est :  ideoque  nou  ad- 
mittetiir  ut  testamentarius:  daii  tamcn  ct  confirmari  invilus  a  Prae- 
tore  poterit  ,  nec  excusationem  habcbit.  /.  iS.  injin.  infr.  ad  lcg.. 
Corn.  de  fulsis. 

(16)  /.    i32.  in  fin.  princ.  infr.  de  uerbi^r.  oblig. 

(17)  /.    10.   iifr.   h.  t.  l.    I.  5.    12.    Infr.  de  vcntre. 

(18)  CoMimittcre  cdictum  dixit  ,  ut  paulo  post. 

(19)  Boiiorum  posscssio  ,  unde  libeii  proprie ,  ac  directo,  noa  da* 
tur  parcntibus .  dixi  ad  ti\.   C.  unde  liber. 

(■io)  /.    1.5.   3.   infr.  dc  conjungendis. 
(21)  In.stituli  scil.' 
(•2*^)  ^l.   nain. 

(■.«3)  CommiKsuin  edictuD> ,  ut  ^.  '  r.  supr.  h.  t.  committcrc 
cdictum. 


103 


B     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


ri  (i)  enim  proposllnm  pst ,  cum  contra  tabulas  bonorum 
possessionem  dat  ,  eas  partes  unicuique  liberorum  tribue- 
re  ,  quas  (2)  ,  intcslaio  patre  morluo  ,  in  hereditale  ha- 
biturus  esset,  si  in  potestate  mansissct.  et  ideo  sive  emau- 
cipatus  ,  sive  is  ,  qui  in  potestate  raansit  ,  sive  in  ado- 
ptionem  datus  ,  ex  minima  parte  heres  scriptus  sit  :  nou 
redigilur  ad  eam  porlionem  ,  ex  qua  instilulus  est ,  sed 
virilem  accipit. 

De  datis  in  adoptioncm. 
9.  Gajls  lib,    14.  ad  Edictum  provinciale. 

UTrum  autem  pater  adoptivus  vivit,  an  defunctus  est, 
nihil  interest :   nani  hoc  solum  quasritur ,  an  in  ad- 
opliva  familia  sit. 

4.  Be  liberis  qui  contra  lalulas  habere  non  possunt*  5. 
De  exheredalis.6.  De  his  qui  propter  alios  contra  tuhulas 
possess..  bonor.  pcXunl. 

10.  Ulpianus  lih.   4o-   ad  Edictum. 

SI  post  mortcm  testatoris  heres  institutus  fih^us  in  ado- 
ptionem  se  dederit,bonorum  possessionem  conlra  labu- 
las  accipere  potest  (3)  :  quia  scriplis  heredibus  instituti 
non  solei  nocere  adoplio. 

§.  1.  Si  fih'us  in  adoplionem  datus  avo  materno  ,  he- 
res  instilutus  sit  a  patre  naturali :  commisso  per  alium  E- 
diclo  ,  magis  esl  ,  ut  bonorum  possessionem  accipero  pos- 
sit.  nt-c  euim  exigimus  ,  ut  adeat  hereditatem  :  sed  su/Ti- 
cit  ,   ut  ei  delata  sit ,  adquirique  possit. 

5.  2.  Si  in  adoptionem  datus  ,  posleaquam  jussu  (4) 
patris  adoptivi  hereditatem  adiit  emancipatus  fuerit  :  po- 
lest  (5)  conlra  tabulas  (6)  l)onorum  possessionem  acci- 
pere  (7)  :  heredilatem  [que]  ipse  potius  habel)it  ,  quam 
pater  adoptivus. 

§.  3.  Illud  notandum  est  ,  quod  ,  et  si  adierit  heredi- 
tatem  in  adoptionem  datus ,  conlra  tabulas  ci  datur.  alias 
autem  si  quis  legalum  ,  si  quis  portionem  (8)  sibi  datam 
agnoverit:  a  contra  tabulas  bonorum  possessione  repellen- 
dus  est. 

5-  4-  Eiberi  ,  qui  contra  tabulas  habere  non  possunt  , 
nec  partem  faciunt ,  si  per  alios  committatur  Edictum  : 
quo  enim  bonum  est  eis  favere  ,  ut  partem  faciant ,  nihil 
habiluris? 

5-  5.  Exheredati  likeri .  quemadmodum  Edictum  non 
committunt  ,  ila  nec  commisso  per  alios  (9)  Ediclo  (lo) 
cum  illis  venient  ad  bonorum  posspssionem ':  uuaque  (11) 
eis  querela  supcrest  ,  si  de  inofficioso  dicant. 

5-  6.   Hi  ,  qui  propler    (12)    alios  contra  tabulas  bono- 


rum  possessionem  petunt  ,  non  expectant  ut  [  praeteriti  ] 
bonorum  possessionem  accipiant  ,  verum  ipsi  quoque  bo- 
norum  possessionem  petere  contra  tabulas  possunt.  cum  (i3) 
enim  [  semel  ]  beneficio  aliorum  ad  id  beneficium  fuerint 
admissi  :  jam  nou  curant  ,  petant  iJIi  ,  necue  ,  bonort.m 
possessionem. 

De  dato  in  adoptionem.  i.  De  divisione  bonorunt  pos~ 
sessionis. 

11.   Patjlus  lib.  4i-  ^^  Edictum. 

SI  in  ad optionem  datus  ,  sub  condifione  scriptus  sii  he- 
res  a  naturali  patre  :  alio  committeute  contra  tabulas 
liidictum  ,  et  ipse  veniet.  sed  si  defecerit  conditio,  repel- 
litur  ab  ea  possessione.  Idem  puto  et  in  eo ,  qui  pure  qui- 
dem  ,  sed  non  jure  scriptus  sit  heres. 

^.  1.  Exemplo  Juris  legitimi  (14)5  et  bonorum  posses- 
sio  contra  tabulas'  distribuitur.  [  Igitur  ]  nepotes  ex  uno 
fifio  unam  partem  habebunt. 

De  jure  accrescendi.  i.  De  filio  exheredato  in  priore 
testamento  ,  et  prcvterito  in  posteriore. 

12.   Gajus  lib.    i4-   ad  Edictum  provinciale. 

SI  duobus  filiis  ,  et  ex  altero  filio  duobus  nepotibus  bo- 
norum  possessio  compet.it ,  et  alter  ex  nepotibus  non 
petat  ;  pars  ejus  fratri  (i5)  accrescit.  Si  vero  ex  filiis  al- 
ter  non  pelat ,  tam  fratri  ,  quam  nepotibus  ,  id  prodesl  : 
ramque  tunc  duo  semisses  fiuntjex  quibus  alterum  filius, 
alterum  nepotes  consecpmntur. 

5.  I.  Si  prius  (16)  testamenlum  extet  jure  factum  ,  quo 
filius  exheredatus  est  •,  sequens  imperfectum  ,  in  quo  pr»- 
teritus  sit  filius:  posleriore  testamento  prnjteritns  recle  pe- 
tet  bonorum  possessionem  (17),  si  (i8)  remoto  quoque 
filio  potiores  sunt  in  ea  liereditate  posieriore  testamento 
scripti  heredes.  et  ita  jus  habet,  ut  cum  is,  contra  qnem 
filius  petit  bonorura  possessionem ,  amoto  filio  possit  obti- 
nere  hereditaiem  ,  filius  quoque  recte  videatur  pelere  ho- 
norum  possessioncm  :  si  vero  ille  non  possit  obtinere  he- 
reditatem  ,  fiiius  quoque  excludatur. 

De  prctdiis  et  sercis  hcredilnriis  ,   et  otnni  Jure.    1.   De 
ncpote  dato  in  ndoptioncm.   2.   De  dicsione  bon    posses. 
i3.  JuLiANi.-s  lib.   23.   Digestorum. 

CUin  (19)  cmancipatus  bonorum  pos.sessionem  contra 
tabulas  accipit ,  scriptus  (20)  heres  ei  hen-^dilatem 
petenti  cogendus  es!:  et  propdia  ot  scrvos  hereditarios  pr.xsta- 
re  :   omne  enim  jus  transferri  aeqiaim    esl ,  quod  per  cau- 


(i)     Prceloris.  Hol. 

(2)  /.11.   infin.  l.   i3.   5..  3.  infr.  h.  t. 

(3)  Ncc  cnim  in  totuin  cxtranci"  snnt.  suJTicit  eos  heredes  insti- 
tiitos  esse.   /.  8.  §.   n.   sttpr.  h.  t. 

(4)  Jusiiis  patri?  .idoplivi  cxcttBat  filium  ,  adeo  ut  licct  agnove- 
rit  tcstaincntiiin  ,  possil  tamcn  vcnire  contra  labul.is.  Cur  ?  ut  sibi 
quapral  potiiis  ,  quara  patri.  At  liodic  sibi  prnprietatcm  adf[nirit  ; 
ct  conscquenter  hicc  lcx  correcta.  Azo  et  Bon. 

(5)  Cui-  ?  jussu  patiis  adoptivi  adiit  coact\is.  vidc  quJB  scripsi 
/.14.  infr.  h.  t. 

(6)  Commlsso  per  alium  cdicto. 

(7)  Palris  naturalis. 

(8)  Idem  dircndura  est  in  eo  ,  qui  lcpatum  clcgit.  l.  3.  in  fm. 
supv.   h.  t.  l.  5.  §.  ■}.  infr.  de  leg.  prcestaiul. 

(9)  Pvon  cxliercdalos  sc. 

(10)  'Dtpote  ,  quia  pneteriti. 

(11)  Imo  prR-lcr  qucrelani  qune  liic  cis  compcterc  dicitiT ,  viden- 
tur  adniitti  ad  successioncm  ab  inteslato.  /•  ult.  supr.  cle  hl>fri\ 
*!t  posth. 

(i-i)  Benendo  allorum,  ut  ir.fv.  h.  t.  l.  3.  5.  11.  supr.  h.  t.  l. 
i/j.  mfr.   h.  t. 


(i3)  Tiencficio  ,  quod  habco  proptcr  te ,  po'?um  adversns  .ilium 
nti  tc  iiivito.  Bart.  Imo  ,  ct  sine  tc,  ct  beuelicio  ipso  libi  subial.). 
Pone  enim  ca  privilegia  Capiire  concess.i  ab  Impiiatore  .  quse  Ro- 
nire  :  Ponc  f)rivilegia  Rora.Te  iirbis  extincta  :  CajMia  sua  privilcu;ia 
sarta  et  intcgra  permanebunt.  vidc  Caslrctisem  iii  /•  omnia  prii'iU- 
gia.  S").    C.  de  Episc. 

(i.j)  Id  est  ,  quo  ordinc  hcrcdita^^  dcferlur  Jnre  civili ,  eodcra  et 
bonorum  possessio.  /.    i.  5-    '•  ■'"/""•   h.  t. 

((5)  St^li  scil.  non  patriii».  Conjunclio  K'gatis  duobu?  modis  fit. 
Intcrdnni  cnim  plures  vocantur  ad  idcm  ex  eadem  disposltione  ,  di- 
vcrsa  tamen  ratione:  iiiterdum  cadcm  ratioue  Hi  |us  adcrcbccoiti 
habcnt  ,  illi  non  hab?nt.  Cur?  illi  ex  cadcra  rationc  sunt  coiijuncli. 

(ifi)  Hiinc  §.  cxplic.  Vigl.  tit.  quib.  mod.  icstjm'  5-  «  •«  «w*- 
tem  snlii.    num     C>.   ct  7.   Aus. 

(17)  Possessionem,  sf  rcmofo.   Hal. 

(18)  Mh  uTaVrtS^'  CtH-  Viplius  ex  Basilicis  ita  iC'>titiut;no'i  .«///>- 
c.riirciitc  Jilio.  vide  ViBHuui  J.  ex  eo  aiitcm  solo.  Inst  tjuil,. 
m.<d    test. 

(19)  Synopsis  Basil.  4o.  tu.  3.  cap.  9. 

fjj)  Sub,  cxtrancus.  /.    l.   $.   3.   infr.   J-  collalicn. 


LIBER    TRIGESIMGSSEPTIMUS 


lOJ 


saoi  hereclilarlara  scriptus  hcres  nanciscilur,  ad  eum  quem 
Praetor  heredis  (i)  loco  constiiuit. 

§.  1.  Qui  dnos  filios  ,  et  ex  altero  eorum  nepotem  ha- 
bebat,  eum  in  adoptionem  dedit,  et  heredem  iiistiluit  pra;- 
terilo  altero  illio  :  Quaeritur  ,  (juid  in  his  servari  debeat; 
utrum  iu  partem  patris  sui  adraiitatur  ,  an  virilem  por- 
tionem  habeat?  E.cspoudi  ,  id  adoptiouem  datus  nepos  et 
heres  scriptus  ,  quamdiu  pater  ejus  aut  in  poteslate  ,  aut 
emancipatus  cst  ,  non  potcst  conlra  tabulas  bonorum  pos- 
sessionem  accipere  :  sed  ct  si  pater  ejus  ,  anteqiiam  bono- 
rum  possessionem  acciperet,  deccsserit,  non  adraiuilur  (2) 
nepos  ad  bonorum  possessionem. 

§.  2.  Si  paler  emancipato  fibo  praeteri(o  ,  heredcs  duos 
scripserit  ,  filium  qiiem  ia  polestate  habc^bat ,  et  alterum  , 
cjuem  in  adoplionem  dederat,  ex  quo  duos  nepotes  in  fa- 
milia  rehqucral,  cjui  et  ipsi  testameuto  praBteriti  sint:  bo- 
norum  possessionem  pro  parle  (3)  tertia  emancipatus,  pro 
parte  tertia  is  ,  qui  in  potestate  remansit ,  pro  parte  ter- 
tia  ,  qui  in  adoptionem  datus  est  ,  et  filii  ejus  simul  ha-? 
bebunt  ,  ita  ut  sextans  palri  ,  sextans  nepotibus  cedat. 

§.  3.  Si  pater  ex  duoljus  filiis  alterum  habentem  fiUos 
emancipaverit ,  et  unum  ex  nepolibus  ,  quem  ante  eman- 
cipaverat  ,  in  locum  filii  adoptaverit  ,  prasterito  deinde 
emaucipa!.o  decesserit  ;  aequius  erit  ,  nepoti  ,  qui  in  lo- 
cum  (4)  fihi  venerit  ,  succurri  et  in  Ires  parles  heredi- 
tatem  deduci  :  ut  unam  habeat,  qui  in  potestate  reman- 
serit  5  altcram  nepos  adoptatus  in  locum  filii  j  lertiam 
emancipatus  cum  filio  suo  ,  qui  nepotis  loco-fuerit.  Sed 
etsi  mortuo  fiho  ,  aher  ex  nepotibus  in  locum  filii  ado- 
ptatus  fiierit  :  tres  partes  in  bonis  fient :  cum  sit  aecjuius, 
eum  qui  in  locum  filii  adoptatus  est,  non  minus  habere, 
quam  si  nun  ex  numero  nepotum  ,  sed  extraneus  adopta- 
tus  esset. 

De  eo  ,  qui  jiidiciwn  defuncti  approhavit.    1.   De  nepo^ 
(e  exjilio  dato  in  adoptioneni .,  vel  eniancipato  et  cidrogato. 
i4-   Africanus  fib.  4-  (5)  Quacstionum. 

SI  duobus  filiis  emancipatis  ,  aiter  heres  institutus  sit  , 
alter  praeteritus  :  si  institutus  adierit  ,  quamvis  verbis 
Edicti  parum  expressum  sit ,  tamen  ,  non  posse  eum  pe- 
tere  bonorum  po.-sessionem  ,  respondit  5  quia  judicium  pa- 
tris  seculus  sit  :  nec  enim  emancipatum  ,  si  legatum  ac- 
ceperit  (6)  ,  admitti  ad  bonorum  possessionem  ,  sive  ab 
Iteredibus  institulis  ,  sive  ab  his  c[ui  contra  tabulas  petie- 
rint ,  acceperit.  f  Sed  (7)  illud  observandum  :  ut  Prae- 
tor  eum ,  qui  Jieres  institutus  adierit ,  in  eam  partem  qua 
scriptus  sit  ,  tueri  debeat  ,  dum  lamen  non  (8)  amplio- 
rem  cjuani  habiturus  esset ,  si  bonorum  possessionem  acce- 
pisset  5  ut  hactenus  deleriorem  causam  suam  fecerit,  quod 


si  ex  minore  parte  sit  instilufus  ,  eam  duntaxat  retinere 
possit  :  et  cjuod  (9)  extraneis  (10)  cpioque  legata  praesta- 
re  cogatur,^  •j'  Quod  si  is  ,  qui  in  potestate  est,  heres  in- 
stitutus  sit:  quoniam  necessarius  heres  sit  (11))  ^^^  ^hud 
dici  posse  quam  et  ipsum  petere  posse  bonorum  possessio- 
nem  5  si  modo  hereditati  se  non  immiscuerit  ,  tunc  (12) 
enim  ,  quia  judicium  palris  comprobasse  videtur  ,  [  in  ] 
eodem  (i3)  loco,  quo  emancipaLum  ,  haberi  debere, 

§.  1.  Filius  in  adoptiva  faradia  ,  uxore  ducta  ,  fiiium 
suslulit  ,  eumque  post  raortem  patris  adoptivi  eraancipa- 
vit  ;  liunc  nepotem  contra  tahulas  avi  naturahs  decrs- 
to  (i4)  posse  petere  bonorum-possessionem,  respondit  (i5). 

'f  Itera  si  fihus  emancipatus  ,  sublalo  fibo  el  emanci- 
palo  ,  adrogandum  se  dederit  ,  et  mortuo  adoplivo  patre 
decesserit:  et  coutra  patris  et  conlra  avi  tabulas  ex  deiire- 
to  hunc  admilti  ,  rainime  dubitari  debere  :  ne  alioc£uin 
ab  omnium  bonis  excluderetur. 

De  emancipato  prccterito  ,  (jui  doli  exceptionem  heredi 
opposuit. 

i5.   MarciAnus  fib,   5,  Regularum. 

SI  praeterilus  filius  enjancipatus  exceptionem  doli  mah 
agenti  heredi  patris  opposuerit  (16)  de  eo  quod  patri 
debuit  :  nou  posse  eura  contra  tabulas  bonorum  possessio- 
nem  petere  exislimo  :  nam  hoc  (17)  ipso  quasi  repudiavit 
bgnorum  possessionem.  c|uod  ila  inlelligendum  est  ,  si  he- 
redera  petentem  debitum  noluerit  filius  repellere  illa  ex- 
ceptione  ,  Si  non  contra  tnhuhts  honorum  possessio  Jllio 
dari  potest\  sed  magis  doii  exceptione  usus  est. 

Si  /ilius  ema.ncipafus  ncpoti  in  potestate  rdicto  Jidei- 
commissani  hereditatein  relicpierit. 

16.   PoMPONius  lib,   4-   ad  Sabinum. 

SI  emancipatus  filius  nepoti  in  potestate  avi  relicto  ab 
exlraneo  Jierede  fidecommissam  hereditatem  ,  si  libe- 
ratiis  avi  poteslate  fuisset  ,  relifpiisset :  si  suspectus  avus  sit , 
quasi  consumplurus  bona  nepotis  ,  non  esse  ei  dandam  bo- 
norum  possessiouem. 


Si  pater.,  filio  emancipato-^  se  dederit  in  adoptionem. 
17.   Ulpianus  lib.   35.   ad  Sabinum. 

SI  (18)  pater(i9)  se  dederit  in  adoptionem,  nec  sequatur 
eura  filius  ,  emancipatus  ab  eo  anlea  factus  ;  quia  in 
alia  farailia  sit  pater,  ia  alia  filius  ,  bonorura  passessionem 
coiitra  tabulas  non  (20)  potest  filius  ejus  habere:  et  ita  Ju- 
lianus  scripsit.   Marcellus  aulem  ait  ,  inicjuum  sibi  videri, 


excludi  eos  a  bonorum 


possessione 


pate 


dedit 


adoptionem.  ubi  enim  filius  non    datjr  in  adoptionem,  at 


(1)  Nam  iii  omnibus  vice  hcredum  bonorura  possessores  liaben- 
tur.  /.   2.   siipr.  de  bon.  possess. 

(2)  Nec  pcr  se  ,  qiiia  c»t  instltutus  :  nec  per  alium.  quia  nemo 
est  qui  possit  committere  u\  cdictum  ,  cum  alteri  sit  suljstitutus. 
jiccws.  adde  /.  8.   J.   i3.  supr.   h.  t. 

(3)  Qiunu  habet  ab  intcstato.  vide  l.  8.  in  Jin.  supr.  h.  t.  Si- 
cut  igiur  cmancij)atus  per  cdicium  de  conjnngcndis  ,  conjungitur 
nei  olibus  in  potibtafe  icteiitis ,  ita  et  Olius  in  adoptionem  dutus  , 
alio  coiumitteiite  cdictum  filiis  suis  conjungitur. 

(4)  Addc  l.  3.  j.  4.  supr.  h.  t. 

(Ji)     Vid.  Cujac.  4-  <id  Afric.  fol.   56. 

(6)  Secus  est,  si  (ctierit ,  et  ,  autequara  acceperit,  poenitcntiara 
egerit.   /.   8.   iifr.   de  bnn.  libert. 

(7)  Vidc  /.'3.    II.  Supr.  h.  t. 

(8)  rone ,  in  dodrante  fuisse  institulum. 

(9)  /.   16.  in  fin.   infv.  de  leg.  pjxBstand. 

(10)  Imo  ,  ccrfis  taiitum.  /,  i5.  §.  i.  f.  sed  si  scriplus.  infr. 
tic.  prjx.  V.  Cujac.  ibid. 


(it)  Ita  legendtim  est  ,  non  sit  :  et  Giajci  ita  cxprimuat ;  iiretlii 
^tx^-^\il?  eivx(pu!v(TXt-  Vid.  Cujac.  4-   ad  Afric.  ibid. 

(12)  Si  hereditati  se  immiscuit. 

(i3)  Ut  honoruin  possessionem  contra  tabulas  non  petat. 

(i4)  id  est  ,  data  ei  dccrcto  bonorum  possessiouera  contra  tabu- 
las  avi  iiatnralis  ,  quia  vivo  avo  natiirali  ,  a  patre  suo  natui-ali 
cmancipatus  fuit  ,  licet  ab  avo  adoptivo  nunquam  fucrit  emancipa- 
tus.  Cujac.   ibid. 

(i5)  Nam  si  excluditur  a  bonis  patris,  et  ab  avi  bonis  excludi- 
tur  :  quia  per  patrem  bona  avi  consequilur.  /.  10.  ^-  '•  "\ff'-  de 
bon.  lib. 

(16)  Atqui  videtur  exceptio  doli  non  posse  objici  heredibus  pa- 
tris.  /.  4-  5-    '^-  "?/'■•  d^  ^"Z/  mali. 

(17)  Hereditati  renunciare  videtur ,  qui  dcbitum  sibi  exigit.  l.  1, 
supr.  de  coiul.  indeb.  vidc  /.  a.  infr.  de  exceptione  rei  judicalcei 

(18)  Synops.  Basit.  4o.  tit.  3.  cap-   i3. 

(19)  De  cujus  succcssione  agitur  /.   3.  ^.  9.  supr,  h.  t. 

(20)  Haac  ncgalioncm  oraittuat  GrKci. 


io4 

pater  se  dat  :   iiulluin  patrcm  fili 
uoa  est  sine  ratione. 


D     I     G     E     S 

adsignat.  quoe  sententia 


De  condilionali    exheredatione  ,  i>el    instili  tione.    i.  2?e 
lcgato  ,  Jideicommisso  ,  mortis  caiisa  ^onatione. 

18.  1jErmoge]sianx.s  lib.  3.  Juris  Epitoiuarum. 
[  OEd  ]  sub  couditione  exlieredatus  ,  coiUra  tabulas  bo- 
O  norum  possessione^n  petet  :  licel  sub  condilione  he- 
les  institulus  a  coxUra  labidas  bouorum  possessione  excluda- 
tur  :  certo  (i)  enim  judicio  liberi  a  parenlum  successione 
lemovendi  sunt. 

§.    I.   Ei  (2)  ,   qui    contra    lal)ulas    bonorum    possessio- 

iiem  accepil  ,  tani  legali  quaiu  lideiconmiissi  exactio  ,  sed 

et  niortis  causa  donatiouis  relentio    denegalur  :  nec   inter- 

est  ,  per  semetipsos  ,  an  per  alium  quaeratur. 

Si  hcTcs  extitit  icl  non. 

19.   Trypuomijsls  lib.    i5.   Disputalionum. 

QUod  vulgo  dicilur  (3)  liheris  datain  honorum  posses- 
sionem  contra  lignuni  (4)  esse  ,  sic  intelligendum  est , 
ut  suificial  extilisse  tabulas  morlis  lempore  patris  , 
ex  quibus  vel  adiri  hereditas ,  vel  secundum  eas  bonorum 
poss  ssio  peti  potuit :  q^uamvis  (5)  neiitrum  corum  postea 
secutum  sit  ,  vel  sequi  potuit.  Jiam  si  vel  omnes  instituti 
substilutique  ante  testatorem  decesserinl  ,  vel  [  is  ]  scri- 
ptus  lieres  lui!  ,  cum  quo  lestamenli  factio  non  fuit ,  pe- 
li  contra  tabulas  inane  est ,  quae  sine  eflectu  1'oret. 

De  suo  e.rheredato  ,  et  emnncipalo  prwterito. 
20.   loEM  hb.    19.   Dispuliilionuni. 

Fllium  ,  quem  (6)  in  potestale  jjabebat  ,.  exhereda- 
vit  (7)  :  emaijcipalum  praeteriit  (3)  :  Qua^situiujest, 
qualenus  enjancipatus  bonorum  possessionein  haliiturus  sit  ? 
Dixi  ,  si  scripii  heredes  extvanci  adierint  heredilatem  : 
lepellendum  csse  fihum  qui  mansit  in  polestate.  quod  si 
lii  repudiaverinl  licredilalem  ,  quod  facile  sunt  facturi  , 
uihil  laluri  ex  heredilale  propler  eum  ,  qui  contra  labu- 
las  accepit  bonorum  possessionem  :  fihus  ab  intestato  pa- 
tris  suus  heres  deprehendetur  :  emancipalus  aulem  pelens 
contra  tabidas  bonorum  possessionera  ,  solus  habebil  bono- 
vuni  possessionem.  'j-  Sed  cum  exlieredalio  (9)  non  (10) 
fidita  hereditale  ex  leslamento  nullius  sit  momenti  t  ideo- 
ijue  non  obstare  eam  ,  nec  quoniinus  contra  labulas  [  h- 
bertorum  ]  patris  accipiat  bonorum    possessionem  ,    Juha- 


T     0    R    U     M 

nus  recte  respondit.  ne  testamentum  per  omnia  irrltum  ad 
notam  (11)  exheredationis  solam  protecisse  videatur  :  re- 
dit  res  ad  intestati  exitum  ,  ut  ,  adversus  filium  suum  ex 
asse  heredem  ,  ab  inlestato  patre  emancipatum  Praetor  in 
parte  dimidia  tueatur.  ^j^  Erit  ergo  venale  beneficiutn  scri- 
pti  heredis  extranei  ut,  cum  ipse]ure  hereditatis  (12)  nihil 
sit  consecuturus  ,  adeundo  repellat  fihuin  in  poteslate  re- 
lictuin  ,  praestetque  assem  emancipato  filio  jure  contra  ta- 
bulas  bonorum  possessionis  :  si  autem  omiberit  heredita- 
tem  ,  in  porlionem  bonorum  exheredatum  effectum  (i3) 
admittet  jure  factum  solum  suvnn  heredem.  •j-  Sed  quemad- 
raodum  Praetor  emancipatum  tueatur  ,  si  adita  (i^)  iion 
fueril  hereditas  :  ita  nec  filius  ,  qui  in  potestate  remansit, 
aditione  adiiibita  in  totum  expeilendus  erit :  sed  ad  here- 
ditalis  (i5)  petitionem  admitlendus  est  ex  causa  inoffioio- 
si  querelae  conira  emancipatum  movendae. 

§.  I.  Videamus  tamen  isto  casu  quo  utrique  ad  bona 
patris  veniunt  ,  an  ei  conferre  debeat  emancipatus  ?  naru 
neque  ex  hac  parte  Edicti  verbis  id  facere  cogitur ,  unde 
conlra  tabulas  accepit  bonorum  possessionem  (i6)  (  quae- 
inter  eos ,  quibus  ita  bonorum  possessio  dabitur  ,  caveri  de 
collationc  ab  emancipato  jubet  :  iste  eniin  ,  qui  inansit 
in  potestate  ,  quod  exheredalus  noininatim  fuil  ,  non  est 
vocatus  ad  bonorum  possessionem  contra  tabulas  )  ,  neque 
ex  illa  parte  Edicli  ,  qua  ,  intes'ato  palre  morluo ,  eman- 
cipatus  ad  boiiorum  possessionem  admissus  ,  ad  collatio- 
nein  compellitur  :  quia  et  si  frater  ab  iniestato  heres  sit  , 
emancipatus  tamen  non  inde  (17)  accepit  bonorum  po6- 
sessionem.  Et  vereor  (18)  ,  ne  hactenus  filio  suo  profue- 
rit  faclum  heredis  scripti  non  adeuntis  ,  ul  eum  ad  por- 
lionem  admilteret  bonorum  paternorum  :  non  etiam  eo- 
rum  quae  emancipatus  propria  habait.  et  hoc  sit  ,conse- 
quens  illi  ,  quod  ,  cum  ex  minore  parte  scriplus  a  patre 
hercs  reliclus  in  potestate  ,  admisso  fratre  emancipato  ad 
contra  tabulas  bonorum  possessionem  ,  ejus  benelicio  (19) 
plus  consequatur  :  (|uaravis  Edicli  verbis  collatio  iiiduca- 
lur  ,  ex  mente  Pra;toris  denegandam  [  eam  ]  responde- 
tiir.  multo  inagis  autem  huic  conferri  non  oporlet  :  quia 
et  a  paire  exheredatus  ,  a  Pra;tore  ad  bonorum  possessio- 
nein  contra  tabulas  non  vocalus  ,  occasione  omissae  here- 
ditalis  a  scri[>to  herede  nihil  habiluro  propler  delalam 
enjaiicipato  a  Praetore  contra  lalmlas  bonorum  possessio- 
uein,  uomcu  (20)  sui  heredis  adeplus  [  csl  ]. 


(1)  Cirlo  judiclo  liberi  a  parcnlum  successione  rcnioveiKli ,  ut 
hic.  cerlo  ,  id  esl  ,  noii  sub  conditione  ,  scd  piiie. 

(2)  Qtii  contra  taljulas  bonoruiii  possessontni  accipit ,  lcgato  , 
fideicoinmisso  ,  inorlis  causa  donatione  privalur.  /.  2.  Supr.  de  his  , 
qucB  ut  iiidign. 

(3)  Addc  /.  10.  in  fin.  infr.  tit.  proxirn.  Gotli.  vid.  Duarcn. 
disput.  lib.  '2.  cap.   3o.   S.  L.  , 

(/()  Id  cst ,  coiitra  ligneas  tcstamcnti  tabulas ,  non  contra  hcre- 
dtm.  Lignuin  cniin  tal)ulas  dicinius.  dc  quo  vidc  Cuj.  11.  ols. 
iL[.  adde  /.  4-  Supr.  h.  l.  Goth.  vidc  CiUbertum  Regiuin.  lih.  1. 
i>*V7ie<^xyi))i  c.   -20.   Mod. 

(5)  \'idc  in  hunc  locum  Antou.  Fabium  2.  conjcct.  19.  circn 
jfinem. 

(6)  Adde  /.  idt.  Supr.  de  liler.  ct  poslh.  1.  i3.  infr.  dc  doli 
mali  et  inet.  exccpt.  Golh.  vidc  Cujac.  lib.  3.  ohs.    i5.   S.  L. 

(7)  Palcr  scil. 

(S)     Addc  .  ct  cxliancos  iiislitiat. 

(())  Exhcicdatio  ,  non  adita  hcreditatc  ex  tcstamcnto,  niilliuo  cst 
lijcincuti. 

(10)  Vido  /.    r...   5.   .«;.   Infr.  dc  Inn.   lihcrt. 

(11)  l'l\licicdalio  ,  nota>  spccics.  /.  8.  .'nipr.   h.  t. 

(ij)  Civili  ,  quod  cmancipatos  noii  apioscit.  §.  g.  Insl.  de  hc- 
fcd.  fjua-  ah  inlest. 

(i3)  EHcctu  admittil.  Cujac.  3.  obs.    i5.  id  est,  in  cfiectu.  vulc 


Raevaid.  4-  fariar.  8. 

(i4)  l.  8.  5-  ^o.  sitpr.  dc  inojf.  tcstam. 

(i5))  Actio"de  inofficioso  cst  pctilio  hcreditatis  ,  qure  ex  causa 
inoiJiciosi  tcstainenti  dalur  ,  ut  hic.  /.  20.  supr.  l.  si  (pui  Jihuni. 
34.    C.  de  inofficioso  tcstnm.  l.   3.   C.  de  petit.  htircd. 

(iG)  "\"ide  /.    I.    C.  dc  inqjjicioso  testam. 

(17)  /.  6.  infr.  dc  d«tis    collat. 

(18)  De  hac"  voce  dixi  ad  /.  4^-  in  Jin.  Supr.  de  ritu. 
(ly)  /.    1.5.   4-   de  cnllat. 

(20)  Exheredatione  suorum  nomen  amitti  ,  hinc  colligil  Cujac. 
Ifor.  1.  /.  I.  5-  consanguin.  10.  infr.  de*suis.  cosdem  inter  Upi- 
timos ,  ob  eain  causain  non  vocari  :  Imo  ,  ct  legitiniorum  nom<  n 
ainittcrc,  cum  (jui  non  suut  sui  ,  nec  lcgitimi  siiil.  /.  scriplo  7 
Iiifr.  unde  Uberi.  Quinimo  inlcr  cxtraneos  non  vocari  ,  quia  nomi- 
n.itim  submoti  sunl  heieditate:  ut  ca  rationc  pcjor  sit  exheix>dal^>- 
riini  ,  qiiam  extrancorum  conditio.  Nain  cxlraiici  voniunl  contr.i 
juoiitdn  teslaloris,  coustilulioais  benolicio:  cxbcrcdati  vcniunl  con- 
tia  vciba.  Quid  igitur  ?  iulcr  quos  vocari  possunl  ?  i.ilcr  Kgalari<»» 
cl  fidoic()iuniIs.sari(W  foisilan  ,  si  qiiid  eis  kg.itum  fuciil  :  q>>ia  boai» 
oiiiiiilius  cxclusi  nou  suiit  ,  ct  quod  aurorliir  ,  ih>m  l.iin  hls  por-.uu» 
adjioitur,  qiiam  bonis  aliis  dcfuncli  ,  quiB  ad  ci>->  |v>itiuonl:  po>- 
stiut  inlor  subslitutos  vocari  ,  si  substituli  sinl  ,  licol  oxpnjvoril 
subslltutio  ,  quia  ct  hos  hcredittte  iion  ttiiuiiio  cvclikit  tcslalor  , 
qiios ,  si  nou  priuio  ,  sccuado  gradu  ad  hcrcdilaUm  iu\ilavil. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


;o5 


§.  2.  Legata  lamen  ex  parte  sua  iste  emancipalus  libe- 
ris  et  parentibus  prtcstare  cugetur  ,  non  (i)  solida  ,  sed 
diminuta  in  dimidium  (2)  ,  quod  relinquitur  manenti  in 
potestate.  Sed  nec  adversus  eum  constiluendae  actionis  le- 
gatorum  ratio  est  ,  cpii  merito  (3)  jure  intestalo  lieres 
extilit.  Sed  qui  accepit  contra  tabulas  bonorum  possessio- 
nem  ,  etiam  si  non  luerit  adita  hereditas  a  scripto  ,  pras- 
slat  legata  ea  parte  testamenti  data,  coulra  quam  bonorum 
possessio  accepta  est.  -f  Erit  ergo  melior  hoc  casu  condi- 
tio  in  familia  (4)  relicti  hlii  ,  quara  fbret  ,  si  exlieredatus 
non  esset. 

De  filio  dato  in  adoptionem  ,  vel  emancipato  ,  et  nc- 
potc  in  potestute  reienio.  1.  Be  adopiato  a  Jilio  evian- 
clpato. 

21.  MoDFSTiNUS  lib,  6.  Pandectarum. 
[   Ql  ]  is  ,  qui  filium  ,  et  ex  eo  nepolem  in  potestatem 

»3  habebat  ,  filium  (5)  in  adoplionem  dcdit  ,  nepote 
retenlo  in  polestate  :  poslea  filius  emancipatus  a  patre 
adoptivo  decessit  extraneis  heredibus  institutis  :  filius  hu- 
jus  ,  qui  in  potestate  avi  remansit  ,  contra  tabulas  patris 
sui  bonorum  possessionem  petere  poterit  :  quamvis  nun- 
quam  in  potestate  hujus  fuerit.  ideo  nec  debuisse  in  pote- 
state  esse  videtur  :  nam  si  aliter  observatur  ,  nec  si  eman- 
cipatus  filius  fuerit ,  nepos  ex  eo  ,  qui  in  potestale  avi 
remansit  ,  bonorum  possessionem  contra  tabulas  petere 
poterit. 

§.  I.  Idemque  juris  est  ,  si  emancipato  fllio  ,  nepos  ex 
eo  in  potestate  avi  remanserit  ,  et  postea  patri  suo  in  ado- 
ptionem  datus  fuerit  j  id  est  ,  contra  tabulas  avi  bonorum 
possessionem  petere  poterit :  quia  per  adoptionem  aliena 
familia  non  fuerit. 

§.  2.  Sed  si  emancipatus  filius  meus  adoptaverit  extra- 
neum  filium  :  is  ,  qui  adoptatus  est  ,  filius  contra  tabu- 
las  meas  bonorum  possessionem  petere  non  poterit  :  quia 
nunquam  (6)  nepolis  loco  apud  me  fuit. 

T  I  T.     V. 
DE  LEGATIS  PR^STAISDIS ,  CONTRA  TABULAS 

BONORUM    POSSESSIONE   PETITA    (7). 


tituli.     1.     De    gradu    et    sexu  pa- 
2.  De  daiis  in  adoptionem  ,  de  ado- 


De  teguitate  hujus 
rentum  et  liberorum. 
ptivis.   3.  De  posthumis 

i.  Ulpianus  lib.   4o.   ad  Edictum. 

HIc  titulus  aequitatera  (8)    quandam  habet  naturalem 
et  ad  aliquid  novam  :   ut ,  qui  judicia  patris  rescin 


dunl  per  contra  tabulas  bonorum  possessionem  ,  ex  judi- 
cio  cjus  quibusdam  pcrsonis  (9)  Ic^ala  et  fideicommissa 
pr.TStarent  :  hoc  est  liberis  ,  et  parentibus  ,  uxori  ,  nu- 
ruique  dolis  nomine  legatum. 

5.  I.  Generaliter  [  autem  ]  parentcs  (10)  et  liberos 
Prsetor  excepit :  nec  gradiis  liberorum  parentumve  enu- 
meravit  ,  in  (11)  infinitum  (12)  igilur  (l^)  eis  praesta- 
bitur.  -f-  Sed  nec  personas  proseculus  est :  utrum  ex  vi- 
rili  sexu  ,  an  ex  fceminino  descendant.  Quisquis  igitiu:  ex 
liberis  parentibusque  fuerit ,  ad  legati  petitionem  admit- 
tetur  ;  sed  ita  demura  ,  si  jura  cognationis  sunt  in- 
ter  eos. 

5.  2.  Liberos  autem  eliara  eos  ad  legatorura  petitionem 
admittimus  ,  qui  in  adoptionem  dali  sunt!^''  vel  etiam  ['in  ] 
adoptivis  ,  dummodo  maneant  liberi. 

5.  3.  Posthumis  liberis  legata  relicla  utique  prsesia- 
buntur. 

2.  JuLiANUS  lib.  23.  Digestorum. 

ET  ideo  si  prsegnante  uxore  filius   emancipatus  fuerit  , 
et  bonoruin  possessionem  contra  tabulas  acceperit  ,  le- 
gatum  nepoti  (i^)  pra^stare  debebit. 

De  mortis  causa  donaiionibus.  1.  De  liberis  ,  parenti- 
bus  .)  fratribus.,sororibus.  2.  Si  ipsis  parentibus  liberisve  re- 
liclum  sit  ,  aut  suhjectcB  juri  eorum  personce.  3.  De  con- 
junctis.  4-  De  fideicommisso  conjunclce  personce  ,  5.  Vel 
extranci.  6.  De  modo.  7.  De  legatis  uliliter  vel  inutililer 
datis. 

3.  UlpiAnus  lib.  4o.  ad  Edictum. 

SEd  et  si  mortis  causa  donationes  [  sunt  ]  collatae  , 
credo  ,  tuenda;  sunt  :  si  autem  excepli  nou  sunt ,  au- 
ferendas  eis  puto  mortis  causa  donationes. 

5-  1.  Liberis  autem  tantum  et  parenlibus  Praetor  pro- 
spexit  :  non  eliam  fratri  et  sorori  conservabit  (i5)  le- 
galum. 

5.  2.  Hoc  autem  solum  debetur  ,  quod  ipsls  parenlibus 
relictum  est,  et  liberis  :  caeterum  si  servo(i6)  eorura  fue- 
rit  adscriplum  ,  vel  subjectse  juri  eorum  personse ,  non 
debetur.  nec  enim  quserimus  ,  cui  adquiratur  :  sed  cui  (17) 
honos  habitus  sit. 

^.  3.  Sed  et  si  conjnnctim  ei  fuerit  legatum  reliclum 
cum  eo  ,  cui  non  preestatur  :  sua  tantura  (18)  portio  ei 
conservabitur. 

5.  4-  I^^"^  si  ^^^^  ^^  J^^is  personis  rogatus  sit  restituere 
extero  ,  cpod  sibi  relictum  est :  dicendum  ,    non    esse  le- 


(1)  /.    10.  5,  2.   Infr.   de  legat.  prcestand. 

(2)  Legata  pro  dimidia  preestat  emancipatus"conjunctis  pcrsonis  : 
suis  ,  non  ita.  £art. 

(3)  Al.  mero. 

(4)  Vide  Raevard.  5.  i>ariar.  i, 

(5)  /.   3.   5.  q.  supr.  h.  t. 

(6)  l.    10  ^-  8.  supr.  dc  in  jus  voc. 

(7)  Ex  aequitate  :  alias  ,  ex  summo  Jure  rescisso  teslamento  pcr 
contra  tabnlas ,  neque  legata  ,  neque  libertates  debentur.  /.  8.  $.  16. 
Supr.  de  inoff.  Gotli.  Himc  tit.  correctum  volunt  per  Auth.  cx 
causa.  C.  de  lib.  prat.  \id.  Andr.  Gail.  lib.  2.  obs.  i33.  ct  i34. 
Donell.  ad  d.  Auth.  Ans. 

(8)  Tituli  ab  sequitate  interdnm  commendantur.  /.  i.  infr,  tit. 
proxim. 

(9)  Liberis  et  parentiLus.  /.  i .  C.  de  B.  P.  contra  tab.  quam 
Prator.  lib. 

(10)  l.  ult.   infin.  infr.  h.  t. 

(11)  /.  4-  5-  2-  ^n  fin.  supr.  de  in  jus  voc.  l.  56.  /.  220.  infr. 
de  verh.  sign. 

(12)  Imo  ,  ad  tritavam  usque  ,  /.   10.  5-  7-  Irifr.  de  gradib. 
(i3)  Gcneralia  gencraliter  iulclligenda  sunt, 

TomMl, 


(i4)  Adde  /.  idt.  Infr.  h.  t. 
(i5)  Al.  conservavit. 

(16)  /.   23.   infr.  h.   t. 

(17)  Hoc  ideo  adjccit ,  qnod  vcteres  honori  duccbant  ,  si  quan- 
tumllbet  modicnm  sibi  supremo  morientis  judicio  rflinquebatur  ,  /. 
5.  5.  6.  infr.  h.  t.  l.  bi.  ^.  i.Supr.  de  judiciis.  Cicer.  pro  Quin- 
tio  :  Heredem  reliquit  hunc  Quintium ,  ut  ad  quem  summus  mce- 
ror  morte  veniebat ,  ad  eundem  summus  honor  qiioquc  pcrveniret. 
Idem  pro  Ccecinna  :  Usumfructura  omnium  bonoruni  suoruai  Co- 
poniee  legavit.  Magnus  honor  viri  ,  jucundus  mulieii  fuisset,  si  diu- 
turnum  esse  licuisset.  Quintil.  in  dcclamationibus  :  Instltutus  pri- 
mo  loco  hcres  non  facit  islius  bonoris  controvcisiam.  ^"aler.  7.  c. 
7.  Consideremus  testamcnta  ,  qua;  honorcm  hcrcditatis  transferunt. 
Per  contrarium  injuriosum  atque  turpe  putabant ,  parcntum  tcsta- 
niento  pia^teriri.  /.  8.  /.  20.  Supr.  tit.  pro.ximo.  l.  8.  Supr.  de 
inn/ficios.  icstum.  unde  probri  loco  Cicero  o!)jicit  Antonio  ,  q;iod 
c\  amicorura  testamento  nullam  acccpisset  hcreditatcm.  adde  13ris- 
son.  selcct.    19. 

(r8)  \idc  ^qua:  scripsi  ad  /.  'jo.  in  fin.  supr.  cb  cund.  ct  de- 
moristiat. 

14 


io6 


D     I     G     E     S 


galuin  prcTSiaiulum  :  quia  (i)  cinolumenlum  ad  tuni  nou 
it^pioi(. 

^'.  5.  Srd  si  pro]  ouas  ,  exiero  legalum  ,  rogalumcjue 
euni  praestare  hoc  aJiciii  cx  liberis  parentiLustpe  :  consc- 
que-ntcr  dicemus  ,  pra^slari  delere. 

§.  6.  IToc  aniplius  ,  el  si  extrjineo  reliclum  sit  suh  lioc 
modo  ,  ul  alicui  ex  Jibfris  prastet  :  arquissimum  erit  dicc- 
re  ,  non  dcbcre  ei  Prjctcrem  denegare  aclionrm. 

§.  '-j.  Ea  su(em  lcgata  sola  prcettai.i  qui  oontra  tabulas 
bouorum  posscssionem  accipiunt  ,  (^ua^  uliliicr  data  sunt  , 
verum  idcirco  non  dtbentur  ,  qucd  filius  conda  tabulas 
bonoium  pcsscssicnem  accipit. 

C4-   ^LiAKtis  lib.   23.  Digfstorum. 
L"ra  propler  Jioc  plerumque    (2.)    scripti  Iieredes  cmit- 
tanl  Jiereditalem  ,  cum  scirtnt    (3)  emancipatum  pe- 
lisse  aut  petilurum  contra  tabulas  boncrum   posscssionem. 

pc  tahuUs  piipWarihus.   1.   De  honorum  pos^css.  conira 
lahulas.  5.   Si  legatwn  sit  Uheris  ct  cutrancis.  6.  Dc  por^ 
tione  hcrcdiiatis  constri^unda.   7.    Usqve  ad  fjuam    qucuUi- 
tatcm  suajirrilur.   8.  Dc  portione  hereditatis  conscnala. 
5.   ULPiAKts  Iib.   40.   ad  Edictum. 

Fliium  quis  impubcrem  Jicredem  scripsit  ,  eique  subsii- 
tuit  :  emancipalura  aulem  filium  pr,Tteriit  :  deinde 
uieique  lilius  acceperunt  bonorum  possessionem  :  legala 
sunt  tliaju  (4)  substitulo  impuberis  rclicla  ,  non  tantum 
liberis  ,  et  parentibus  ,  veinmpliam  extraneis  :  Qu<Tritijr  , 
an  mortuo  iriipubere  ,  cogatur  subslitutus  ea  prjrstare  ?  Et 
si  quidem  ab  impubere  relicla  sunt  :  soiis  liberis  parcnti- 
busque  prsestanda  sunt.  sin  vero  ,  [  a  ]  substituto  impu- 
heris  5  omnibus  eum  prjpslare  opovtet,  habita  ratione  lcgis 
FaJcidiag  :  scilicet  ul  parlis  dimidia  ,  quae  dd  eum  fx  bo- 
nis  patris  pervenit ,  quarlam  (  id  est  ,  tolius  assis  sescun- 
ciam  (5)  )  retineat. 

$.  I.  Qucd  si  impubes  ex  uncia  duntaxat  institu(us  he- 
res  fuerit ,  magis  esl ,  semissem  {G)  usque  legata  pr.Tsta- 
turum  ,  habita  raiione  legis  Falcitline:  licet  enim  ex  un- 
cia  iuerit  impubes  insiituius  ;  lamen  ,quod  accessit  ,  au- 
gcbjt  legala  a  substituto  rclicta. 

5.  2.  Omnibiis  autem  liberis  prorstari  legata  Prictor  vo- 
hiit  ,  excepds  his  liberis  ,  quibus  bonorum  poKsessicnem 
Pra^tor  dedit  ex  causis  supra  scriplis  :  nam  si  dcdit  bono- 
rum  posspssionem  ,  non  putal  Icgatorum  eos  persecutiomm 
habere.  Constiluere  igiiur  ai^ud  se  debet  ,  ulrum  conlra 
tabulas  Lonorum  possessionem    petat   ,    an  vero    lcgalum 


T     0     R    U     M 

pcrscfjuatur.  si  elcgcrit  (7)  ccnlra  tabulas,  non  habcbit  le- 
gatum  :  si  lcgalum  el(g<rit,  eo  Jure  uiiuiur  ,  ne  petat  bo- 
maum  posscssionem  coutia  laLuIas. 

^.  3.  Si  f[U!S  ccntra  tabulas  bonorum  possessionem  ac- 
ceperit  ,  deiude  postea  apparuerjt  eum  ex  his  liberis  non 
fuisse  qui  tam  bonorum  pcssessioncm  acciperc  possunt  : 
ex  his  tameii  esse,  quibus  legata  praestautur  :  obtinuit  , 
non  tsse  ei  deucgandam  pelilioncm  legaiorum  :  sive  ordi- 
nariam  bonorum  (8)  posstssiontm  petierit  ,  sive  Carbo- 
nianam. 

5.  4.  IXon  solum  autem  legatum  denegatur  ei  (9)  , 
qui  bonorum  pcssessioncm  accepit  :  veruihctiam  si  quicl 
alii  d  ex  voluntate  acctperit.  Cui  cousetjiitns  est  ,  quod 
Julianus  scripsit ,  si  iratri  suo  impubcri  substilulus  sit  , 
accepeiilque  ccntra  labulas  bcnorum  possessionem  :  dene- 
gari  ei  pcrsecuiioncm  heredilalis  Iratris  impuberis  mortui  , 
cui  a  palre  subslitulus  esl. 


5.  Si  J( 


■ga 


iuerint  relicla  liberis  et  exlraneis  :  licet 


utrorumquc  pra:stalio  lalcidiie  locum  facciet  ,  legalaque 
libcrorum  rtcidcict ,  tamtn  tunc  ob  hoc  ,  tjucd  extraneis 
iion   prKslantur  ,  Icgata  liberorum  augtnlur  (lo). 

5.  6.  Scd  et  si  portio  hcredjlatis  fuerit  adscripta  ei  , 
qui  ex  Jibcris  parcntibusve  est  :  an  ei  conicrvaiida  sit , 
ut  solent  legata  ?  Et  Julianus  s?epib»ime  scripsil  ,  iu  por- 
tione  (11)  quotiue  hereditatis  idem  ,  qucd  in  Jcgalo  ,  pro- 
Landum  :  cujus  scnlentia  Kcscripto  i>.  Pii  comprobata  est. 
cum  hereditatrs  (12)  non  •uotio  hcnesto  liluio  ,  sed  tt 
pJenicre  (i3)  honore  tribuaulur. 

§.  7.  Ad  cum  autcin  B.ouum  talibus  perscnis  succur- 
renduni  cst  :  ut  ampliore  quidem  ,  quaiu  viriJi  pcrlione 
hertditatis  dala  (i4)  usque  ad  viriltm  tucanlur  (i5)  ,  lu 
minorem  autem  eatcnus  uctioiics  lus  triLuaulur  ,  tjuaicuus 
scriptsc  sint.  Jdcm  olistrvatur  ct  circa  legala  ,  hdci  [  ve  ] 
commissa  qi.a;  Iiis  data  lutriut  et  in  mortis  causa  uonu- 
tioniLus. 

5.  8.  Is  autem  ,  cui  pcrtio  hereditatis  conscrvotur  , 
utrum  omnilius  ,  au  taulum  exceptis  per»onis  k-gala  coga- 
tur  prastarc  ?  Et  magis  (lO)  prcbatur  (17)  ,  exceplit  pci- 
sonis  solis  pra^slanda  (ih)  :  ncc  tameu  soims  conuuodo  id 
cedit.  nam  si  legalis  oncraia  sit  portio,  tam  liberorum  pa- 
rcntumve  .  fpiam  extrancorum  :  id  qu(  d  (kj)  cxtiancjs 
non  pi.Tslalur  ,  liLtris  piiuntiLusve  proiulurum  nou  (Ju- 
Lilamus.  A-  Igilnr  ita  denjum  quod  ixlran^^is  iion  prirsta- 
tur  ,  conimunicatur  (20)  cum  (21)  eo  ,  qui  cciitra  taliii- 
Jas  pclit  ,  si  ii<  n  iegaiaiiis  Jjbcris  parLiilibi.Aquc  dan- 
dum  sil. 


(i)  Tino  ,  oh  cain  causam  ,  ct  qiiia  cxclnsns  cstlcfjato,  fitlcicom- 
jiJisMiiii   jiransf.irc  Cdjiilur.  L.  /p.  sup:  ex  quib.  caus.   majoi: 

(3)  ^t.  scianf. 

de^t^-''i^'   ^"  ■^"'  ^'   ^^'   '^"'"''  '^''    ^'"'^'"    '•    "^^'   '"  ^"-  """'/"■• 

(5)  Scscuncia,  uncia  cnin  (liiuidia.  l.  42.  suvr.  dc  vuls.  l.  i. 
C.  dc.  lih.  praicrit.   circa  mcd.                     ^           '  01 

(6)  /.  ult.  j5.  nlt.  supj:  ilc  lcgat.  3. 

C»)  Ediclalcm.  vicl.  Cnjac  Jwtlt.  in  fin.  dc  honor.  po.ispss. 
cui  opponitur  (lccr<jlalis.  dc  (^ua  tlixi  l.i/L  dccrclalis.  7.  iufr.  de 
successcr.  cdict.  -^ 

(9)  t-  •>.->..  supr.  da  vtdgnri. 

(10)  Tmo  noii  augcnliir.  5.  u't.  in  fm.  infr.   h.  t. 
(«i)  yi,!c     /.   7,   infr.  evd.  "^ 

(li)  Mtl.j  c].Kie  sciipsi  ad  /.  3.  5.  2.  Supr.  h.  t.  ct  .id  /.  afi. 
m>r.  si  quis  omissa  causa  tcstam.;nt.  adclc  /  a.  C.  dc  n^ccssariis 
licreddy.  instu. 

(i3)  Pkuiorc  oncrc,  //,«/. 


(i4)  Qnnm  lcgata  :  cl  sic  vtiiiiim  legati  ad  hcrcilifatcm  trauifti- 
liir.  /.    iJo.  iitfr.  dc  verh.  sii;it. 
(iT))  "V  id.   /.'    17.  supr.  dc  mjii.-to. 

(16)  Aitic  <icw  sciiisi  ad  /.    u.  J.  ,'1.  infr.  h.  t. 

(17)  Id  «st,  coii!|liU(!.  j.idaut  ,  /.  10.  J.  i.  infr.ccd.  an  oinui- 
Lus,  dul>ilo.   /.    j(l.   injiii.  ii>fr.  Ii-   t. 

(18)  AJ)  co  qui  adiit. 

(19)  /.   46.  supr.  dc  usiifr.  ct  quciiiadm,  /.35.  .uipr.  dctui^'ari. 

(20)  luio  nou  c(!innniuicaliii  :  nctjnc  jHulio  lil.Hioii;ni  au^dur 
liis  ipsis  ,  rriirv  cxlrancis  ntni  pr.Tslanlur.  ^.  5.  supr.  h.  t.  An  liic 
dictmnS,  liit^  non  prodcssc  jdic  adcnsccndi ,  scii  jurc  noii  decic- 
sct.ndi  ?  A\\  liic  pvcdcst ,  qnia  rc  conjinicti  :  ilji  non  prodtat ,  quia 
di.-ini  cti  ?  .An  pi  lios  liic  Jipatiini  inciivulin  ui  ost  ,  iln  «ti^iduuni? 
/iii'\(ro  liic  pr;vs|anliir  lci;ita  ah  co  ,  qui  riini  ljai»<at  voluntat.  ni 
di^lnficti  ,  itlco  maf^is  onciari  polcsl  :  ibi  non  pixsiauUir  ai)  eH),<|ui 
ciiin  boiioiiiin  injsscssioncm  coiilia  laluiias  ]Hrlit  ,  ^oluntalciii  ddtiu- 
cti  iinpu{;nat  ? 

(u)  (^)iii  spcciali  jnrc  I<<i;alnm  li.ilicf ,  idcm  Labct  jus  uon  dtjcrc- 
sctodi.  j  licct  nou  iiabtat  jua  adcrcsccudi.  Burt. 


LIBER    TRIGES 

De  lonor.  posse^s.   contra  lah.  et  iisqiie  ad  quam 

fjuaiilitateni  sucotirrilur. 

6.   JcLi-SMS  lib.    i3.  Digeslornm. 

SAlvius  Aiisto  Jiili;ino  salulem.  Qui  lilium  emancipa- 
tum  liuliiljal  ,  p:a?ierilo  eo  palrem  suum  et  oxlraneum 
heredem  iiistiluit  ,  et  palri  lcgatum  dedit :  filius  contra 
tabuJas  boucrum  possessionem  petit.  Quoero  ,  si  aut  nlrr- 
que  hereditatem  adiisset ,  aut  alter  ex  liis ,  auL  neuter : 
an  ,  et  (i)  quanluni  legatorum  nomine  patri  debf.itur  ? 
liespoiidit  ,  Sa-pe  (2)  aiiimadverti  ,  hanc  parlem  Edicti 
qua  emancipalus  accepla  conlra  tabulas  bonorum  posses- 
sione  liberis  et  pareniibus  legata  pra^stare  jubelur  ,  habere 
iionnullas  repreJiensiones  :  nam  si  dodrans  iegalus  iuerit  , 
phis  liabilurus  est  [  is  ]  ,  cui  legatum  erit  ,  quam  eman- 
cipatus.  decreto  itaque  ista  lemperari  debebunt  :  ut  et  he- 
reditalis  partem  eraancipatus  prrestet  ita  ,  ne  scriptus  heres 
amplius  liaLeat ,  quam  emancipatus  ;  et  legatorum  modus 
teniperaretur,  ut  nib.il  (3)  plus  ex  h^gatis  ad  aJiquem  per- 
veniat  ,  <}uam  apud  emancipatum  bonorum  possessiouis 
nomine  remansunmi  est. 

j.  TfiYPHONiNus  Hb.  16.  Disputaiionum. 
TVfAm  secrmdum  Constilutionem  D.  Pii  ad  Tuscium  Fu- 
l^  scianura  Numidioe  legatum  ,  placuit  ,  parentes  et  h- 
heros  heredes  ({uo(|ue  inslilutos  tueri  (4)  usque  ad  par- 
tem  virilem  exeraplo  legatorum  :  ne  plus  haberenl  ex  in- 
stitulione  taJes  personae  ,  quam  ad  eum  perventurum  es- 
set  ,  qui  contra  tabulas  bonorura  possessionem  acccpit. 

QucB  sil  1'iril/s  portio.    1.   De  portione  hcredilori»  et  le- 
gato  eideni  relictis.  1.  De  libertatibus.  3.  De  uxoreet  nuru. 
8.   Ulpianus  lib.   4o-  ad  Edictum. 

Vlrilis  portio  (5)  quemadmodum  accipienda  sit  ,  vi- 
deamus.  Pone  duos  esse  ,  qui  contra  tabulas  bono- 
rum  possessioncm  accipiunt  ^  unum  esse  ex  hberis  paren- 
libusque  :  viribs  tertia  erit  porlio.  sed  si  tres  sunt  ,  qui 
contra  tabulas  acceperunt  ,  quarta  erit  virilis  :  hoc  idem 
et  in  h^gatis  servabilur.  ►}-  Sed  si  unus  sil  ex  hbei'is  ,  qui 
accepit  contra  tabulas  bonorum  possessionem  ,  plures  sint, 
qui  ex  liberis  pareutibusque  legata  acceperunt:  sic  hoc  acci- 
piendum  est ,  ut  lilius  prfpterilus  semissem  Iiabeat ,  caete- 
ri  omnes  ,  qui  sunt  ex   libtris  parcntibusve  ,  semissem. 

§.  I.  Si  quis  ex  lil)eris  parentibusque  et  heres  inslitutus 
sit  ,  et  legatum  acceperit  :  utrum  tantum  portionem  ei 
conservamus,  an  vero  et  legatum,an  alterutrum  ,quod  ele- 
gerit  ?  et  magis  est  ,  ut  utrumque  (G)  conservetur  :  sed 
sic  ,  ne  amplius  (7)  in  utroque  quam  virilem  habeat. 

5.  2.  Si  adierit  hereditatem  [  is  ]  ,  cui  virilis  conser- 
vatur  :  libertates  compelent  (8)  ex  necessitate  per  aditio- 
nem.  verumlamen  videndura  est  ,    an  de  dolo  actione  te- 


IMUSSEPTIMUS. 


sit  quod  ei    imputeJur ,    et  de    dolo    a  ;?lone    ton^^a- 


neatur  ,  qui  adit  ?  et  magis  est 


si  denunciante  eo  , 


qui  pra5teritus  accepit  contra    tabulas    bonorum  possessio- 
nem  ,  hic  adiit  hereditatem  poilicente  eo    portioaeni  viri- 


tur  :   danino  enim  adficit  hereditatem  ,  dum  competuut  li- 
bertales. 

§.  3.  Si  quid  uxori  niiruique  fuerit  legatum  praeler  (g) 
dotem  ,  accepta  contra  tabulas  bouorum  possessioae  noa 
prjpstabilur. 

§.  4-  Nurus  (10)  autem  appellalione  et  pronurum  coe- 
tcrasque  contineri  ,  nuUa  dubitalio  est. 

§.  T).  Ciun  autem  dotis  (11)  nomine  legatur  ,  non  pti- 
10  ,  ad  virilem  uxorem  nurumve  rcdigeudam  (12)  :  cum 
inulier  isla  ad  res  alienum  veniat. 

§.  G.  Non  solum  autem  dotem  prcielegatam  Prnctor  com- 
plectitur,  verumetiam  si  pro  dote  aliquid  fuerit  relicturn. 
iKpula  si  dos  in  rebus  [  sit  ]  ,  et  pro  rebus  ei  quantitas 
relinquatur  ,  vel  coutra  :  dum  taineu  hoc  nomiueLur,  quod 
pro  dote  relinquitur. 

De  f^radihus  heredani. 
9.   Paulus  iib.  41.   ad  Edictuin. 

SEd  etsi  plus  sit  in  legalo  ,  quara  indole,  dabiuir  iilis 
aclio. 

10.   Ulpianus  lib.   4o.  ad  Edictum. 

SEd  elsi  pro  dote  ex    parte  (i3)    aliqua    eaudem  here- 
dem  scripserit ,   tuendaui  esse  puto. 

§.  I.  Esse  aulem  uxorem  mortis  tempore  exigeraus.  Si 
nurui  dotem  pra^legaverit  ,  eaque  mortis  terapore  nupta 
sit  ,  nullum  legatura  est :  quia  dos  nonduin  d:'beatur.  sed 
cuni  ct  constante  matrimonio  adversus  heredfs  soceri  da- 
bitur  actio  ;  dicendum  est  ,  eliam  proglegatae  dotis  petilio- 
nem  dari  debere. 

§■  2.  Non  orania  quae  ab  oranibus  gradibus  relicta  sunt 
legata  prxstare  eum  oportet  ,  qui  conLra  tabulas  petit : 
eed  ea  sola  (i4)  ,  qii^e  in  eo  gradii  data  suut  ,  conti-a 
quem  bonorum  possessionem  accepit.  Sed  nonnunquam 
contra  alium  quidejn  gradum  petila  est  bonoruin  posses- 
sio  ,  ex  alio  vero  Jegata  praestanda  sunt  :  ut  ecce  ,  duo 
gradus  heredum  ficit  ;  eraancipalum  pra^teriit ,  ab  utro- 
que  tamen  gradu  liberis  et  parenlibus  legata  adscripsit. 
ait  Julianus  :  Si  quidera  aliquis  ex  primo  gradu  vivit , 
ea  legata  praestabit ,  quse  liberis  et  parenlibus  a  primo 
gradu  data  sunt  :  sin  vero  nemo  vivit  eoruiu  ,  ea  quae  a 
gequenti  :  quod  si  neque  (i5)  ex  primo  gradu ,  neque  ex 
secundo  quisquam  in  rebus  fuerit  humanis  ,  cum  lestator 
moritur  ,  tuuc  ab  intestato  magis  bonorum  possessionem 
prselerito  lilio  competere  ,  netc  legata  cuiquam  proestanda; 
quod  si  post  mortem  testatoris  ,  ante  adilam  hereditatem 
inslituti  decesserint  ,  contra  ipsos  quidem  videri  petitum  ; 
verumti;imen  ab  eis  relicta  legata  non  esse  praestanda  ,  sed 
tpise  a  substitutis  relicta  sunt. 

II.  Paulus  lib.  ^i.  ad  Edictum. 

AT  ubi    instilutus    et    substitutus    vivant  ,     licet    nemo 
adeat  herediiatera  ,  ea  taraen   legata  deberi   dicimus, 
quae  ab  insiituto  data  sunt  (16). 


(i)     Vide  l.  7.  infr.  h.  t. 

(2)  Regula  saepe  vitiosa.  /.  1.  Z.  omnis  dcfinilio.  2o2.  infr.  de 
reg.  jur. 

(3)  Hi ,  qnibus  Icgatum  ,  vel  portio  hereditatis  conservatur ,  ul- 
tra  virilcm  non  admittuntur.  Bart. 

(4)  /.  5.  5.  6.  supr.  h.  t.  l.  8.  5.   i.  infr.   cod. 

(5)  De  qua  diclum  ,  /.  6.  /.  7,  supr.h.i.  adde  de  virlli  l.  i^'). 
irifr.  de  verbor.  sign. 

(6)  Imo  ,  non  uliumfjne  liahitnrus  est ,  Cnm  legata  prsccipua  non 
liabeat.  /.  22.  in  fn.  infr.  h.  t. 

(7)  /.7.  supr.  eod. 

(8)  /.  23.  5-  !•  infr.  de  man.  tnst.  l.  26.5.  l.infr.  de  fideic. 
libert.  imo  libertates  non  competunt  rupto  tcstamento.  /.  Papinia- 
TftUi'  8.  ^.  si  ex  causa.  supr,  de  inoffic.  tesM.m.  lt>i  rumpilur  per 


qucrclam ,  hic  pcr  contra    tab.  atque    ita    testamcntum    jurc  civili 
valet. 

(9)  Vide  /.   I.  supr.  h.  t. 

(10)  /.  5o.  infr.  de  uerb.  sign.  adde  /.  6.  5.   x.  infr.de  gradib. 

(11)  Dotem  lcgat  ,  non  tantura  .  qui  ipsamdotem  ,  sed  ct  qui 
ccrtam  summam  ,  aut  aliquid  pro  dote  legat.  addc  /.  10.  iiifr.  h.  t. 

(la)  Curita?  quia  dos  relegata  extra  rationein  kgis  Falcidiae  est, 
vel  idco  quod  rcm  suam  mulier  recipere  videtur. 

(i3)  /.  5.  $.  6.  supr.  h.  t. 

04)  /•  -io.  infin.  supr.  de  B.  P.  contra  talulas. 

(1:1)  /.    ig.  supr.  titul.  prox. 

(lO)  Cur  ita?  quia  melu  piaeteriti  videntur  rcpndiasse  :  qui  sL 
adiisscnt ,  subslltutus  c,\cludcrclur.  /.  posl  aditant.  5.  C.  de.  impub. 
et  aliis  substit. 


io3  D     I     G     E     S 

12.   Ulpianus  lil).   ^o.  ad  Edictum. 

Slve  aulcm  (i)  o.niseriut  instituti  ,  sive  (2)  non  omi- 
serinf  :  dicenduni  cst  ,  lcgata  ,  quse  ab  ipsis  relicta 
sunt  ,  pracstanda  :  quamvis  secundo  gradu  instituti  omit- 
tentibus  eis  adierint  liereditatem  (3). 

i3.   TnvPiiONiKiis  lib.   2.   Disputatlonum . 

ITem  a  substiluto  legata  deberi  dicimus  ,  si  institutus 
conditione  defectus  esset  ,  quae  in  ipsius  polestate  non 
fuit.  nam  si  eam  ,  qua;  in  ipsius  potestate  fuit  ,  non  im- 
plevit :  pro  eo  habendus  est ,  qui  noluit  adire  hereditatem  : 
quando  niliil  habilurus  emolumenti  ,  conditioni  merito 
non  paruerit. 

De  uno  cx  cmancipatis  instituto  ,  et  altero  pnvterito. 

1 .  JUc  relicto  ab  uno  ex  Jiliis  heredihus. 

14.  Ulpiawus  lib.  4o-   '^d  Edictum. 

NOnnunquam  contra  labulas  bonorum  possessionem  quis 
habet  jure  (4)  secundum  tabulas  bonorum  possessio- 
nis  :  utputa  heres  institutus  est  emancipatus  filius  ,  alius 
emancipatus  praiterilus  \  institutus  accepit  conlra  tabulas 
bonorum  possessionem  ,  praHeritus  omisit  :  apertissimum 
est  ,  ut  cogatur  omnibus  (5)  perinde  legata  praestare  ,  at- 
que  si  commissum  Ediclum  non  fuisset.  nec  enim  occasio 
emancipali  pra:teriti  debet  institutum  lucro  adficere  (6)  , 
cura  praeteritus  jure  suo  (7)  non  utatur. 

5.  I-  Si  ab  uno  ex  fihis  hercde  insiituto  nominatim 
alicui  ex  liberis  parentibusque  legatum  datum  sit ,  et  ac- 
ceperit  bonorum  possessionem  contra  tabdas  cum  aliis  : 
melius  (8)  est  probare  ,  omnes  (9)  ,  qui  contra  tabulas 
bonorum  possessionem  acceperunt  ,  cogcndos  id  legatura 
praestare. 

De  suo  prceterilo  vel  instituto.  1.  Dc  uno  ex  etnanci- 
patis  instituto  et  aliero  pra:teriio.  2.  Lsquc  ad  quain  par- 
teni  hereditatis  heres  scriplus  tuendus  cst.  3.  De  ea  ,  qucc 
dotem  non  habet.  4-  De  legato  sub  conditione  dandi 
hcredi. 

i5.  Paulus  lib.   4i-   acl  Edictum. 

IS  ,  qui  in  potestate  (10)  est,  praeteritus  legata  non  debe- 
bit  praestare  (n)  ,  etsi  contra  tabulas  bonorum  posses- 
sionem  petierit  (12):  quia,et  nou  petiia  bonorum  posses- 
sione  intestati   hereditatem    obtineret.    nec    enim    cxceptio 


T     O     R    U     ]\I 

doli  mali  huic  noceat  :  et  absurdum  rst  ,  eum  cogi  lega- 
ta  praestare  ,  quia  bonorum  possessionem  pelierit  5  cum  et 
sine  hac  hereditatem  habiturus  sit  suo  jure.  Unde  si  duo 
prailcriti  suiit  ,  emancipalus  ,  et  is  qui  in  polestate  est  ; 
quidam  nec  (i3)  emancipalum  praestare  debere  legata  exi- 
stimant  ,  quia  effectu  fratris  aufert  partem  dimidiam  ; 
cum  ,  etsi  hic  non  peteret,  suus  solus  rem  Jiabiturus  esset. 
•^  Quid  ergo  est  ,  ubi  practeritus  sit  suus  ?  verius  est  quod 
dictum  esl.  Ubi  vero  scriptus  est ,  et  ^voluntatem  patris 
habet  ,  deliet  teneri  legatariis  ,  eiiam  si  omiserit  bonorum 
possessionem. 

§.  1.  Std  si  unus  emancipatus  heres  scriptus  sit ,  al- 
ler  (i4)  praeteritus  ,  et  utrique  contra  tabulas  bonorum 
possessionem  acceperint  ;  et  iiistitutus  eadem  (i5)  praeslat , 
quae  praeteritus.  Sed  si  solus  heres  institulus  contra  tabu- 
las  bonoium  possessionem  acceperit ,  cmnibus  (16)  debe- 
bit  legata  praeslare  :  perinde  alque  si  adisset  hereditatem. 
•\-  Sed  si  scriptus  (17)  quidem  adicrit  hereditatem  ,  prae- 
leritus  autem  bonorum  possessionem  acceperit  :  hic  (18) 
quidem  ,  qui  bonorum  possessionem  acceperit ,  certis  (19) 
personis  legata  debebit.  ^  De  scripto  autem  quaeritur  (20)  : 
et  complures  (21)  putant ,  certis  (22)  personis  et  eum  prae- 
stare  debere.  quod  puto  verius  esse  :  nam  et  Praetor  hac 
ratione  eum  tuetur  quod  ex  Lberis  est  ,  qui  contra  tabu- 
ias  pelere  potuerunt. 

^.  2 .  Ita  autem  tuendus  est  in  partem  dimidiam ,  si 
aut  ex  majore  parte  quam  dimidia ,  heres  institutus  sit  ^ 
aut  cx  semisse  :  cjuod  si  ex  minore  parte  quam  dimidia 
insiitutus  sit  ,  dicimus  non  ex  majore  parte  ,  quam  insti- 
tutus  sit ,  tuendum  eum  esse  ;  qua  enim  ratione  majorem 
partem  habere  potest,  cum  nec  bonorum  possessionem  ac- 
ccpit,  nec  ex  niajore  parte  institutus  sit  ? 

^.  3.  Ei ,  quae  dotem  non  habet ,  uullura  legalum  de- 
bebilur  (^3)  ,  licet  sub  praetextu  dotis  legetur. 

5.  4-  ^'  extraneo  hcrede  instituto  ,  sub  hac  conditione 
exceplae  personae  legatum  sit  ,  si  heicdi  deceni  dederit : 
ila  ei  legatorum  actio  dabitur  ,  si  ei  qui  conlra  tabulas 
bonorum  possessionem  accepit ,  dederit :  non  si  heredi  iu- 
slituto  :  quia  absurdum  Cst  ,  illum  commoda  heredilatis 
habere  ,  alium  (24)  oncra   susiinere   in  pra^stando  legalo. 


(i)     /.  4-  supi'.  h.  t. 

(■i)  Subaudi ,  sod  tlcccsserint  hcreditate  non  adita  ,  pctita  jam 
bonorum  possessione  conlra  tabulas  pcr  filinm. 

(3)  Quid  ita  ?  mctu  iJraetcriti  institutus  omisit :  ideo  ,  qni  pc- 
tit  bonoruni  posscssioncm  conlra  tabulas  ,  sncccdit  in  ejus  locnm. 
/.  cuin  cmancipaUis.  i3.  supr.  tit.  prox.  Idcoqnc  qna  ic};ata  ipsa 
.spectabimns  ,  perindc  habctur  ,  ac  si  institutus  uon  adissct. 

(4)  Effcctu. 

(6)  /.   i5.  5-   !•  infr.  h.  t. 

(6)  Adficit  tamen',  /.  18.  in  fin.  Supr.  tit.  prox.  non  hicro  le- 
gatornm  ,  scd  licrcditatis :  quia  hcreditas  ,  quasi  dcbita  cst.  /.  ult. 
C.  de  codiciH. 

(7)  Sno  jiirc  utatnr.   Hal. 

(<S)  Tmo  dcterins.  ajqniiis  est  cnim  nt  is  tcncatnr  ,  qncni  tcstator 
oncravit  :  nt  ea  rc  tcstatoris  voluntas  scvsctuv. l.  iu  coni/itioni/ni.i.ii). 
siipr.  de  coiid.  et  demonsrr.  Dic  ,  i('eo  non  in  solidum  liic  teneri, 
quod  ci  certa  pars  dclrabatur  ,  qui  (  si  nihil  ei  detrahcrctnr  )  iii 
solidum  tcnerctur.  adde  /.  sijilia.  3.  infr,  de  collat.  dotis.  l.  idt. 
siipr.  de  legat.   3. 

(9)  hno  quidam  tantum  praestant.  /.    i8.  in  fin.   Infr.  h.t. 

(10)  /.   ,fi.  infr.  cod. 

(11)  SiiLaudi ,  etiam  cxcoptis  pcrsonis, 

(la)  Quod  potest.  l.utl.  in  priiic.  C.  dr  lil>cj-is  pra^tcritis.  Imo 
iion  potest  suus  prnntoritus  lc.stamcntum  rumpcrc  pcr  bonornra  pos- 
scssioncm  contra  tabulas  :  Nam  qnod  nullum  cst  ,  rnmpi  non  po- 
tist,  /.  quod  uidgn.  19.  supr.  tit.  prox.  pr.Ttcritionc  vcro  filii,  tc- 
Rtamrnlnm  cst  nulliim.  Inst.  de  cxhered.  hher.  dic  nulhim  essc  ju- 
rc  civiii  ,    non  pratorio  :    nisi   dicas    uuUum  cssc  ,  uisi  pcr  liiimn 


confirmctiir.  /.  si  fdio.  17.  supr.  dc  injusto.  Nam  qui  pclit  contra 
tabiilas  ,  vidctnr  probaic  tcstanu  ntum  jure  civili.  /.  posthum.  2.  C. 
dc  bonor.  possess.  contra  tubulas. 

(i3)  Imo  cmancipalus  lepata  prKstat.  /.  16.  Infr.  h.  t.  An  hic 
Jocus  sequenfc  corrigitur  ?  Au  hic  agitur  dc  einaucipato  praetcrifo  , 
ibi  de  inslitiito ,  qui ,  cuin  patris  babcat  voluutatcm  ,  magis  onc- 
rai  i  posse  vidctur  ?  vidc  phira  hic  apud  Bart. 

(14)  Et  sic  dno  hic  crant  libcri. 

(i5)  Imo  ,  non  eadcm  .  /.  5.  supr.  h.  t. 

(i(i)  /.    14.  supr.   eod. 

(17)  Institntiis. 

(18)  PriBtuitus. 

(h))  Non  etiam  oinnibus.  /.  5.  /.  i!\.  supi:  de  li.  P.  cnntra 
tabuliis. 

(jo)  Utrnm  ccrtis  tantuin  pcrsoiiis  prxstarc  dcbcal  Icgata ,  an 
vero  oninibus. 

(•u)  Magis  pi-obatur,  /.  5.  5-  8.  supr.  h.  t.  ct  tamen  ,  au  onv- 
uibus  detiir  ,  diibitari  potcst.  vidc  /.    lO.  infr.  h.  t. 

(27.)  Tmo  ,  omni]>us  etiam     cxtrancis.    /.     i^.    supr.    titul.  prox. 

(jiZ)  Imo  (icbebilur. /.  3.  C.  de  fiit^u  cuusa  adjecta  legalo.  An 
bic  certa  qiianliliis  non  fuit  c.vprcssa  :  ihi  c.vj^ressa  ?  An  dotom  ve- 
ram  fnisse  et  csse  oportet,  quolies  tcstamenliim  ."it  irritnm  per  cou- 
tra  tabulas  ,  quod  ad  dotcni  iucttetur  ,  tamqiiam  des  «tlicnum :  seciis 
si  testamciitiim  non  sit  inituin  j.cr  contia  lal)iilas  ?  vidc  Bart.  hic. 

(2i|)  L'bi  hieriim  ,  il>i  pciiculiim  colloc-indtim  cst.  /.  ult.  §.  3. 
in  fn.  C.  de  furt,  Condilio  implcnda  iu  [>crsoua  cjui  (pii  contra 
tubulus  pcliit. 


LIRER    TRIGESI 

sed  et  si  Tilio  jussus  fueril  dare  ,  non  illi  ,  sed    lllio  da- 
re  debet. 

De  siio  prceferito  et  emancipato  instiluto. 
16.   Ulpianus  lib.   4-   Cispulationura. 

SI  (i)  duo  proponanlur  esse  ,  unus  (2)  in  potestate 
praeterilus  ,  alius  emancipatiis  institutus  :  apparet  com- 
missum  esse  Edictuni  per  eum  ,  tjui  in  potestale  est.  et  si 
ambo  pelissent  conlra  tabiJas  bonorum  possessionem  :  is 
quidem  ,  qui  in  potestale  mansit  ,  cum  rem  ab  intestalo 
habeat  ,  non  praestaljit  liberis  et  parentibus  legala  :  eman- 
cipatus  vero  nuncpid  nec  ipse  praestat  ,  (juia  ei  rem  au- 
ferret  qui  prsestalurus  non  erat ,  si  solus  esset  ?  sed  verius 
est  ,  vel  hunc  saltem  debere  liberis  et  parentibus  praesta- 
re  legata.  •\-  Proinde  si  contra  tabulas  non  accepit ,  di- 
cendum  est  ,  tuendum  eum  in  pavtcm  ,  et  ulique  liberis 
parenlibusque  legata  prseslaturum.  "^-  Sed  an  et  omnibus, 
dubito  (3)  :  tamen  quia  plena  fruatur  voluntate  ,  ple- 
num  et  obsequium  praistarc  testatoris  judicio  pro  sua  par- 
te  debet. 

De  interitu  rei  legatct. 
17.   JuLiANUs  lib.   36.  Digestorum. 

SI  emancipato  filio  proeterilo  ,  pater  extraneum  heredem 
insiituisset  ,  et  ab  eo  rem  legasset  ,  eaque  adita  here- 
ditate  dolo  scripli  heredis  perissel :  adversus  emancipatum 
utilis  actio  dari  debebit  j  ei  scilicet  personse  ,  cui  filius  le- 
gata  praestare  cogitur  :  quia  Praetori  propositum  est ,  si- 
ne  (4)  injuria  ca-terarum  (5)  personarum  bonorum  pos- 
sessionem  contra  tabulas  lestamenti  dari. 

De  prceteritione  /ilii  eniancipati  ,  instiiutione  nepoiis  ex 
eo  in  potestate  reicnli ,  et  Jilii  sui  ,  et  lcgato  relicto  ei 
uepoti. 

18.  Africakus  lib.  4-  (6)  Qua^stionum. 

NEpos  qui  in  polcstate  mansit  ,  et  filius  suus  (j^  he- 
redes  instiluti  sunt  :  nepoti  legalum  dedit  :  pater  ejus 
emancipatus  petit  bonorum  possessionem  :  nepos  legalo 
contentus  est.  Quidam  in  eum  solum  ,  qui  in  polestate  es- 
set  ,  legali  actionem  nepoti  dandam  responderunt :  quiaei 
nihii  auferatur  ,  et  emancipatus  partem  filii  sui  occupet  , 
n  qua  onus  legatorunr  non  consisleret.  Sed  rectius  dicetur, 
ijn  enumcipatum  solura  dandam  aclionem  nepoti  j  et  qui- 
ni  non  ultra  quadranlem  (8). 

19.   Idem  lib.   5.   Quaestionum. 

QUia   et  si  omnes  petissent  bonorum    possessionem  ,  se- 
mis  nepotis  inler  eum  et  patrem  eius  divideretur. 
De  legatis  ,   clonationibus  causa  morlis  ,  portionibus 
hereditariis. 
20.  Marciainus  lib.   4-  Ptegularum. 

Sl  filius  emancipatus  contra  tabuhis  bonorum  possessio- 
nem  petierit ,  tuendos  quidem  liberos  el  parentcscon- 
slat  :  sed  si  varie  donatum  fuerit  exceptis  personis  a  tc- 
statore  mortis  causa  ,  pro  rata  conferent  ad  virilem  eman- 


MUSSEPTIMUS. 


09 


cipato  j  sicut  accidit  in  portionibus  hereditariis  et  legatis: 
5.    I.   Intestato  autem  mortuo    patre  ,    super    donationi- 
bus  mortis  causa  factis  nou  (9)     poterit  films  queri  (10): 
quoniam  comparalio  nulla  legatoriun  occurrit. 

De  porlione  hereditaiis  quani  excepta  persona  habere 

poiuit  repudiata. 

21.  Papiniakus  lib.   i3.  Qu^slionum. 

01  portio  (ii)  heredilatis  ,  quam  excepta  persona  bene- 

O»  ficio  (12)  legi^    habere    potuit  ,     repudietur  :    pro  ea 

quoque  parte  films  ,    qui  bonorum    possessionem    accepit  , 

non  ahis  ,  quam  exceptis  personis ,  legata  prsestabit. 

De  eo  c/uod  prcvlegatuin  est  jilio  heredi  scriplo. 

11.   Idem  hb.   5.  Respcnsorum. 

BOnorum  possessione  conlra  tabulas  testamenli  prEeteri- 
to  emancipato  filio  data  ,  scriptus  heres  aher  fihus 
qui  possessionem  accepit  ,  vel  jure  (i3)  civili  contenius 
non  accepit  ,  legata  prsecipua  non  habebit  (i4)- 

De  servis  quibus  propter  bonorwn  possessionem  contra 

tabulas  libertas  non  compelit. 

28.  Hermogemanus  lib.   3.  Juns  Epiiomarum. 

HI  quibus  vel  relictum  ,  vel  virilem  Divus  Pius  con- 
servari  constituit  (i5)  ,  ex  servjs  ,  qui  hbertatem 
propter  bonorum  possessionem  contra  tabulas  acceptam 
consequi  non  potuerunt  ,  nihil  habebunt. 

Quo  tempore  speclatur  ,  an  sit  persona  conjuncta. 
24.   TRyPHoNiNUS  lib.  16.   Disputationum. 

INtervenit  illa  qua;stio  ,  quando  numero  hberorum  esse 
debeat  is  ,  cui  legatum  datum  est  ,  ul  id  ferre  possit 
a  filio  contra  tabulas  bonorum  possessionem  accipiente  ? 
El  placet  sufQcere  ,  in  ea  necessitudine  tunc  esse  ,  quan- 
do  (16)  dies  legati  (17)  cedit. 

De  filio  ernaniipato  ejrheredato  .,  nepote  ex  eo  in  potc- 
state  retento  ,  ex  parte  instituto  ,  et  ahero  fdio  enuuicipa- 
io  pneterito.    1.  De  nepote  ex  Jilio  dato  in' adoptionem. 
25.  Marcellus  lib.  9.  Digestorum. 

QUi  filium  emancipaverat ,  et  nepotem  ex  eo  relinue- 
rat  in  poteslate  ,  testamento  fihum  exheredavit  •,  ne- 
potem  ex  aliqua  parle  insliluit  heredem  ,  et  aliura  ii- 
lium  emancipatum  pra^lcriit.  Polest  defendi  ,  nepotem 
quoque  bonorum  possessionein  conlra  tabulas  petere  posse  : 
nam  pro  ea  parte  ,  qua  qujsque  intestato  suus  lieres  ts- 
set  ,  si  pater  suus  heres  nou  esset  ,  bonorum  possessio  de- 
fertur. 

§.  I.  Is  cujus  filius  in  adoplioneerat,nepotem,quem  fi- 
lius  post(!>a  procreaverat  ,  scripsit  heredem  :  emancipatum 
filium  praeteriit  :  num  habet  nepos  ex  Edicto  bonorum 
possessionem  ?  tuendus  tamen  exemplo  parcnlum  (18)  et 
libcrorum  ,  quibus  legala  pra^stare  coguntur  qui  bonorum 
possessionem  contra  labuhis  acccperunt. 

^.  2.  Si  forte  0:  eodem  fiho  reliuuerat  nepolem  unum , 
pluresve  ,   indubitale  pro  ea  parte    tuendus   est  ,    pro  qua 


(1)     De  qujestione  hiijus  lcgis  vide  Antonium  Fabr.5.co/i/ecM3. 
(0     /.    i5.  supr.  h.  t. 

(3)  Magis  probatiir.  /.5.  in  fin.  supr.  h:  t.  complures  pro])ant. 
l.  i5.  ^.  I,  supr.  eod.  Ea  oiatio  negativa  inagis  est  ,  quani  adfir- 
inativa.  /.  16.  5.  i.  supr.  detestam.  tui.l.^.supr.  de  testatnent.ini- 
lit.  Duliitans  ncgat.  l.  \j.  supr.  ad  Itg.  Aquil.  vid.  Cujac.  ud  A- 
frican.  fol.    17.   in  fin. 

(4)  V.    i5.   C.  de  legit.  hercd. 

(>)  Al.  certarum.  similis  error  cst  in  Z.  3.  C.  de  conveniend. 
fisci  debitorib.  ct  l.  2.  supr.  qui  potiores  in  vign. 

(6)  Vide  Cujac.  4.  ad  Afric. 

(7)  In  potcstatc.  /.  6.  inji:  de  jurc  patronat. 

(H)    /.   19.  infr.  h.  t.  l.   1.  §.  ji.  l.  ult.  infr.de  conjungendis. 
(y)    Hodie  potcst.  /.  3.  C.  de  inojf.  donat. 


(10)  Azo  Iiaec  verba  ad  bonorum  posscsbioJiem  ,  non  ad  querclain 
inolliciosi  rcfert. 

(11)  Legitima. 

(12)  Hoc  cdicto  de  lcgatis  praestandis. 
(i3)  Id  cst  ,  succcssione  Juris  civilis. 
(i4)  Imo  babcbit.  /.  8.  §.    i.  supr.  h.  t. 
(i5)  /.   3.  5-  2.  /.   7.  supr.  eod. 

(16)  Tempus  mortis  dcbet  iuspici  in  gratiam  filii ,  cui  facta  tst 
substitutio.  Bald. 

(17)  Imo  ,  requiritur  terapus  testamenli.  /.  i.  supr.  de  regida 
Caton.  (  seci  bic  Icgatum  dcticit  pcrsonse  ratione  :  sccus  ,  si  alias  , 
/.  1.  /.  3.5.  quando  autem.i.  infr.  de  jure  Jisci.  )  Imo  moitis.  /. 
19.  supr.  de  reh.  dub. 

(18)  /.    I.  5.   I.  Supr.  h,  t. 


IIO 


DIGESTORUM 


parte  luetnr,  si  ex  filia  nepos  aiit  mater  defnncli  heredes 
iusiiluli  cssent :   nam  his  conjparatur. 

T  I  T.     VI. 

DE  (i)  GOLLATIONE  (2). 

Ixatio  Edicli.  \.  Inter  cjuos  datur  collatio.  2.  De  in 
intcgnim  rcstiuuione.  3.  De  institutione  filii  in  potcstate  , 
et  cxtranei.  5.  Si  inconitnodo  suus  afficialur .,  vel  non.  6. 
Si  cmaucipatus  judiciwn  patris  mcruit.  B.  De  morle  sui. 
9.  De  cauticne-  12.  De  rcmissionc  honorurn  paternorum  . 
De  dclegatioJie  dcbitcris  patcrni.De  re  data pro portion.:  con- 
Jcrenda.  i3.  Si  wii  icuitum  conjeratur .,  cum  duohus  di- 
bcretur.  i^*  -^^  adoptione  et  emancipatione.  i5.  De  pc- 
cidio  castrensi  vel  quasi  castrensi.  x6.  De  eo  ,  quod  di- 
gnitatis  nomihe  n  patre  dalum  est  ,  vel  dchetur.  17.  De 
c.pto  c.h  hosiihus.  18.  Si  legalwn  sit  ema/icipaio,  cv,m])a- 
ter  morietur.  19.  Sifilio  a  patre  herede  .,  cum  morietur, 
rclictuni  sit.  20.  De  dote.  21.  De  quarta  dchita  ex  Con- 
stiiutivne  Divi  JPii.  22.  De  peculio  castrensi.  28.  De  dc- 
minutione  facta  et  acquisitione  omissa.  24.  De  poriionihus 
coUationum. 

1.   Ulpiainxjs  lib.  ^o.  ad  Edictum, 

HIc  tilulus  (3j  nianifestam  habel  ffiL|uitatem  (4).  cum 
enim  PrKlor  ad  boncrum  posscssiouem  contra  laLu- 
I;;s  emaiicipatos  admiual  ,  parlicipesque  faeiat  cum  his  , 
(£ui  sunt  in  poteslale  ,  botiorum  paternoruni ;  consec|uens 
esse  credit  ,  ut  sua  ijuocjue  bona  in  medium  couferant  , 
(jui  appelant  paterua  [b). 

§.  I.  Inler  eos  dabitur  conaiio  ,  qriibus  possessio  data 
est  (6). 

^.  2.  Pkne  si  minorem  vel  alium  ,  quem  rcstituere  in 
iutegrum  solel  Prselor  ,  rcstiluerit  ad  bonorum  possessic 
iimi  conlra  labulas  petendam  ,  quam  omiserat ;  utique 
cliam  collationis  comaiodum  [  ei  ]  restituit. 

^,  3.  Si  cx  dodrante  fuit  institutus  fihus  qul  erat  in 
potestate ,  exlraneus  ex  quaclrante  :  emancipatum  accipien- 
tem  contra  tabulas  ,  pro  quadranle  tantum  boua  sua  col- 
laturum  Julianus  ait  :  quia  solum  quadrantem  fratri  abs- 
tuht  (7).  argunienlum  pro  hac  sententia  adfert  Pompo- 
inus  ,  (juod  filius  en;ancipalus  (b)  nepotibus  ex  se  natis 
sclis  conlerre  cogitur. 

^.  4-  P'^tcr  filiuni  ,  quem  in  polestale  habebat ,  et  extra- 
iieum  heredem  scripsit  ,  cmancipatum  praileriit :  bonorum 

(i)  De  collationibtiSjL.  6.  C.  20.  dc  rollationc  bonorum.  Hal. 
Coilittio  ,  est  roninsio  Jjonoruin  propriorum  cutn  pattu-nis ,  «l  ca 
])Osloa  jEqtiuliter  inlcr  coltcrcdes  dividantiir.  Porro  in  coUatiouis  tra- 
c:atu  htec  scutcniia  nolanda  suinmc  cst  ,  coUationcm  ,  vcl  rc  ipsa 
vcl  caiitione  collationis  fieri  ,  vcl  tanto  jninus  capicndo.  /.  I.  ^. 
11.  U  12.  infr.  L  5.   C.  h.  t.  Noi^ell.  97. 

(2)  Bonoruui  suorum  scilicet  ,  facicnda  ab  emancipalis  llbcris  , 
qiii  ad  coiitra  tabulas  postessioncra  ]iatiis  admitluntur  a  Prtetorc. 
^/Equum  est  anlcm ,  ut  cum  libcri  in  potcslate  adiiuirant  patri  qtiid- 
qnid  adqniriint  :  iit  ctiam  emancipati  ,  qure  sibi  adquisivcrunt  ,  iu 
communem  iicrcditatcm  confcrant  :  atquc  ita  a?qualiter  omnia  pro 
virilibus  portionibiis  dividanl  ;  dc  coUationc  vidc  Paul.  5.  seiit.  g. 
$.  ult. 

(3)  Tituli  ab  aquitatc    rcrum  ipsaruip  commendari  solcnt.  /.   i. 

SUpV.    til.    fJlOX. 

(4)  IJc  bac  icquilate  paulo  antc  dixi. 

(5)  Hkc  cst  peqiiaJitns  niater  concordije :  quia  ut  dicilur,  70  i(TO!> 
t:cK(ij.ov  y  irohi. 

{{})  Alqiii    jKKsscssio  dalur    cmancipalis  .   inlcr  quos  collalio  non 

C5t.    /.    (J.    C.    h.    t. 

(7)  ixtranco  vcro  tolum.  /.  i3.  sujn.  ile  bonor.  posscss.  conlra 
tulutas. 

(8)  /.   I,  5-   i3.  ifi/f;  i/e  conjungendis. 


possessioncm  contra  taliulas  uterque  filius  accepit.  potest 
non  inconimode  dici,  emaucipatuni  ita  demum  conierr&  fra- 
Iri  suo  debeie  ,  si  ahquid  [  ei  ]  es  causa  hereditaria  abs- 
tulerit.  nam  si  minore  ex  parte  ,  cjuam  dimidia  ,  is ,  c|ui 
in  potestale  erat  ,  heres  scriptus  fuerit  :  inicpe  videbitur 
coliationeni  ]:iostidare  ab  eo  (9)  ,  propter  quem  amplius 
hereditate  paterua  habiturus  est. 

§.  5.  Totieus  igitur  collationi  locus  est  ,  quotiens  ali- 
quo  incoiumodo  aifeclus  est  is  ,  qui  in  potestate  est  ,  m- 
terventu  emancipati  :  caHcrunr  ,  si  non  est  ,  colhitio  j:es- 
saljit. 

§.  6.  Vel  maxime  autem  tunc  (10)  emancipatum  con- 
ferre  non  oportet  ,  si  etiam  judiciuin  patris  meruit(li): 
nec  quicciuara  anqihus  nauciscilur  ,  quam  ei  pater    dedit. 

§.  7.  Sed  et  si  legatis  meruit  semissem  ,  vel  tautum  , 
quantum  contra  tabubis  bonoruin  possessionem  occupat  ; 
dicendum  est  ,  nou  esse  cogcn(bim  ad  coliationem. 

§.  8.  Ibidem  Julianus  ait  ,  si  l^cuuruia  possessioue  ac- 
cepta  decess,n-it  is  qui  iu  potestate  est  ,  ad  coUationem  bo- 
norum  cogendum  emaucipatum  :  ut  lantum  hcredi  ejus 
conferat  ,  quantum  conferret  ipsi  si  vivt^et.  Quod  si  ante 
act^c^plaui  (12)  bouorutn  possesiioiiem  decesserit  suus  ,  he- 
redem  ejus  Praetor  [  ita  ]  tueri  drbL^bit  (  iutpiit  )  pro  ea 
parte ,  (jua  h'Tes  scriptus  fuit  is  (jui  in  polestate  eral  : 
non  tamen  ultra  virilem.  ad  collalionem  autem  non  ad- 
miltit  eum  in  hunc  casuin.  quia  bonorum  possessio  ad:nis- 
sa  noK  est. 

§.  9.  Jul>et  autem  Praptor  ita  fieri  coUationem  ,  ut  re- 
cte  caveatur  (l3).  ►[•  Caveri  (i4)  autem  jnr  satisdationem 
oportere,  Pomponius  ait.  -f-  Au  pignoribus  caveri  possit  , 
videamus?  Et  Pomponiai    fib.   Lxxix.   ad    Edictum   scri- 

I)sit  ,  et  reis  (i5)  ,  et  pignoribus  recte  caveri  (iG)  de  col- 
atione  :  et  ita  ego  quoque  puto, 

5,  10.  Si  fiatju-  cavere  non  possit  (17)  ,  curafor  (18) 
porlionis  ejus  constituitur  (19),  apud  quem  refecla  pecu- 
nia  coUocetur  :  ut  tunc  demuni  recipiat  (jufjd  redactum 
ost  ,  cura  bona  propria  conlulerit.  Quod  si  per  contuma- 
ciain  (20)  actiones  clenegatas  sint  ,  obLiia  postea  caulione 
lecipit  pristiuum  jus. 

§.  II.  Qiiaravis  autem  Ediclum  Prsploris  de  c.tutione 
loquatur  ,  tamen  etiam  re  (21)  posse  lieri  coilalionem  , 
Pomponius  hb.  Lxxix,  ad  Edictum  scripsit  :  Aut  euim 
re  ,  inquit,aut  cantione  facient3a  collatio  est.  Igilur  divi- 
dat ,  intjuit ,  bona  sua  cum  fiairibiis :  et  quamvis  non  ca- 
veat ,  salisfacit  (22)  Edicto.  Sed  et  si  (pixdam  dividat  ,  de 

(9)  /.  20.  5-  '•  ^ers.  *t  hoc  sit  consequ.  supr.  de  B.  P.  contr. 
tahulas. 

(10)  /.    I.  C.   h.t. 

(n)  d.  l.  I.  hodie  niliil  intcrcst  palcr  fucrit  tcstatu5,nccne.i\%^- 
vell.   iS.  c.  6. 

(15)  Vide  /.  un.  C.  de  his  ,  qui  ante  apert. 

(i3)  Ulp.  28.  5.  4.  .      ,     •  , 

(i4)  In  cautione  Pr.Ttoria  boc  pcrpptunra  est,  ut  vel  pignorc  vd 
fidcjussori])US  caveatur,  alias  contmnaci  dcncganlur  actiones. 

(1.5)  Intcrdum  id  fit  :  non  .^atis  cst  alias  ,  si  solis  fidcjussoribus 
cavcatur.  /.  i .  sufjr.  qui  sdtiad. 

(ifi)  Ncmo  tamca  cogitur  pignoribus  cavcrc  pracise  .  /.  7.  Infr. 
de  stipul.  Pra:tor. 

(17)  Pcr  inopiara. 

(16)  Vir  boniis.  /.    i.  5.   i.  Supt.  ut  Ugat.  nom. 
(19)  Addc  /.  2.  in  fin.  infr.  h.   t. 

(■?o)  ?.   i3.  inrr.  cod.  l.  8.  intr.  eod. 

(ii)  ite  fit  collatio  rc  ipsa  ,  .seii  r  runi  ipsarnm  coH.itione  ,  hoc 
csl  ,  divisionc  ,  inCr.  h.  t.  ctii  o|iponit(ir  pcr  caulionoin  collatio. 

(22)  Si  conslct"  inlor  parlcs  ,  i[iiid  sit  in  bimis  cmancipali  :  inm 
si  non  constct  ,  schI  dicaiilur  qu.edam  noii  csso  in  coinuiunc  reda- 
cta,  tunc  proptcr  iuccrtiim  cantio  cril  mtcrponcnda.  ».<■/».  5«/  r«w. 
wfr,  XJIpiamis  hac  cUstiuclioucaJbibitaPompomi  scutcatiatn  miliaai. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


<jiubus(]aai  caveat  :  .Tque  fiicemus  (i)  eum  satisfecisse. 
ijed  cuui  possiut  esse  quaxlam  in  occuito  ,  uon  satis  cou- 
icrt ,  qui  nun  cavit  ,  quamvis  dividat.  Si  igitur  conslet 
iuler  parles  ,  quid  sit  iu  bonis  eniancipati  ,  sufiiciens  col- 
latio  est  divisio  (2)  :  si  non  coustet  ,  scd  dicantur  quae- 
dam  non  esse  in  commune  redacta  :  tunc  propler  iucer- 
tum  (3)  cautio  erit  iuterponenda. 

§.  12.  Sed  etsi  (4)  lanlum  forle  in  bonis  prxternis 
cinancipatus  reniittal  ,  quantum  ex  collatione  suus  iiabere 
debet  :  dicendum  (5)  cst  ,  eniancipatuni  satis  coululisse 
videri.  Idem  ct  si  nomen  palerni  dcbitoris  delegaverit  , 
vel  fundum  remve  aliam  dederit  pro  porlioue  bonorum  quce 
conferre  dcbuit. 

§■  i3.  Si,  cum  duobus  confrrre  deberet,  alteri  conlulerit, 
alleri  non:vel  cum  cavet,vel  cum  dividit,  vidcndum  est,  u- 
trum  sexiantis  tantum  ei  auieratur  emolurnentum  ,  «in  vcro 
trientis  totius  detrahi  debeat  ?  et  puto  ,  si  (6)  quidem  per 
conlumaciam  (7)  non  caveat  ,  lotius  trientis  ei  dcnegan- 
das  actiones  :  nec  enim  vidctur  cavisse  ,  qui  non  onjmbus 
cavit.  quod  si  per  inopiam  ,  sextanlis  tanlum  denegandas : 
■S!c  tamen  ,  ut  possit  supplere  cautionem  vel  coUalione , 
vel  cjTteris  moais  ,  quibus  supra  diximus  ;  aut  curator  (8) 
constituatur  rem  ei  salvam  iacturus.  haberi  enim  debet 
raiio  eju3  ,  qui  non  per  conlumaciam  collationem  non 
hnplet. 

§■  14.  Is  qucque  ,  qui  in  adoptiva  (9)  familia  est  , 
conferre  cogitur  ,  boc  est  ,  non  ipse  (10)  ,  sed  is  qui 
eum  habet  ,  si  makierit  conlra  tabulas  bonorum  possessio- 
nem  accipere.  Plane  si  hic  adoptivus  paler  ante  bonorum 
possionem  pelitam  emancipaverit  eum  ,  non  cogetur  ad 
collationem  :  et  ita  rcscripto  Divorum  Fratrum  expressum 
est.  Sed  ila  dcmum  adoptivus  emancipaius  collatione  fi-alres 
privabit  ,  si  sine  fiaude  (11)  hoc  factum  sit. 

§.  i5.  INec  castrrnse  (12),  nec  quasi  coslrense  peculium 
iratribus  confertur  :  hoc  enim  prffcipuum  esse  opcrtere  , 
multis  consliimioiubus  conlinelur. 

§.  i6.  Sed  aa  id  ,  quod  dignilatis  noniine  a  palre  da- 
tum  est  ,  vei  debetur,  conferre  quis  in  comuiune  cogatur  , 
vidcan.us?  Et  ait  Papinianus  lib.  xiii.  Quacstionum ,  non 
esse  cogendiim  :  hoc  enim  propler  onera  dignitalis  (j3) 
praecipuum  habeie  opcrtere.  Sed  si  adhuc  debealur  ,  hoc 
sic  interpretandum  est  ,  ut  non  solus  oneretur  is  qui  di- 
gnitatem  meruit :  sed  commune  sit  oninium  heredum  onus 
hoc  dcbiiura. 


§.  17.  Qui  ab  hostibus  captus  post  morlem  p.- tris  re- 
dit  (i4)  •  licet  moricnte  palre  nihil  habuit  ,  cum  apud 
Iiostes  lueril  ,  tameu  et  ad  bonorum  possessionem  admilte- 
tur  ,  el  conferet  scihcet  ea  ,  qusc  moricnte  (i5)  patre  jia- 
beiet,  si  ab  liostibus  captus  non  fuisset.  sed  et  si  rcdcm- 
plus  ab  hostibus  morlis  tcrapore  patris  in\eniatur  ,  xnne 
collatio  erit  facienda. 

§.  18.  Si  emancipalo  legatum  fjierit ,  Citm  {\Q>)  pater 
morictur  :  ctiam  hoc  conftrre  debct. 

§.  i().  Si  nh  ipso  palre  herede  inbtiiuto  ,  fi!io  ejus  fi- 
deiconunissum  fuerit  reiictum  ,  Ctim  morictur  ^  an  id 
conierendum  est ,  c|uoniam  utile  esl  hcc  fideicomiTiissum  ? 
et  eveniet,ut  pro  eo  liabeatur  ,  atque  si  post  moriem  pa- 
tris  reliclum  fuisset :  nec  cogetur  liic  conferre  ,  cpia  n.o- 
riente  eo   [  cjus  ]  non  fuissct. 

§.  20.  Emancipalus  (17)  hlius  ,  si  dotem  iiabeat  i<h 
uxore  acceplam  ,  iioc  miims  (18)  confert  ,  et  si  anteuxor 
decesserit. 

§.  21.  Si  impubcre  (19)  adrogato  secunchim  D.  Pii 
rescj-iptum  (20)  quarta  (21)  dchetur  ,  videntlum  est ,  im.  , 
si  palris  naturalis  bonorum  pcsscssioncm  petat  ,  conferre 
cjuarlara  debeat  :  cpieeslio  in  eo  est  ,  au  lieredi  suo  relin- 
quat  cpiarta;  actionem  ,  an  non  ?  Et  magis  est ,  ut  ad  he- 
rcdem  trausferat :  quia  personaiis  actio  est  (22)  :  igitui* 
etiam  de  f[uarla  conferenda  cavere  eum  oportelit.  Sed 
hoc  ita  dcmiim  ,  si  jam  nata  est  cjuarta?  pelitio.  caeteuum 
si  adhuc  patcr  adoptivus  vivit  ,  qui  eum  cmancipavit  : 
dicendum  est  cautionem  c[ucc|ue  cessare  :  pr.Tmalura  (23) 
est  enim  s}  es  (2^)  collalionis  ,  cum  adliuc  vivat  \s  ,  cu- 
jiis  de  bouis  quaila  d(belur. 

§.  22.  Si  is  ,  qui  bcna  ccl]aturus  est ,  habeat  flliutn 
peculium  cas:rcn«e  hfibenttm  ,  i;cn  c<  gelur  ulique  pecu- 
lium  ejus  conliire  (25).  scd  si  jam  tunc  mortuus  crat  fi- 
lius  ejus  ,  et  castrense  peculium  liabuit  ,  cum  moritur  (26) 
is  cujus  bonorum  pcssessio  pctencla  csl :  an  ccnferre  coga- 
fur  ?  cum  autcm  vindicari  id  patri  non  sit  necesse  ,  dici 
oportebit  ,  conierendum  :  non  enim  nunc  adquirilur  ,  sed 
non  adiraitur.  '^-  Amplius  dico  ,  et  si  instilutus  fuerit  a 
iilio  lieres  ^  necdum  adierit  ,  Ii.-ibeatque  substitutum  ,  quia 
iion  magis  nunc  (iuaerilur  peculium  ,  c[uam  nunc  non  alie- 
iialur  ,  (■onfcn-i  dcbere. 

_(^\  23.  Confertur  aut;  ra  ,  eliam  si  qnid  ejus  non  fucrit, 
(hdo  (27)  raalo  antem  lacium  sil  ,  quominus  essel.  sed 
Jioc  sic  accipieudum  GSt ,   ul  lioc  ucmum  confisratur  ,  quod 


(i)     Distinguc,  iit  supra  dlctnm  cst. 
(y.)     Id  cst  ,  j  (i.stdivisionem. 

(3)  It  /.  .'i.  i^fr.  de  statulih.  l.   i.    C.  dr  procinntorih. 

(4)  1(1  ('st  ,  t.aiito  mirms  caperc.  l.   .5.    C.   h.   t.    Notcll.  97. 
CciJipcirsulioiicm  .'[xciei  ad  spericin  Lincfieii  toliii>uiit.  vidc  Biat.hic. 

(5)  ContcTt  aut  contulisse  is  videiur  ,  qui  lanluin  cx  l)onis  de- 
fuiicli  rcniiltit  ,  (juanlum  ex  collatlonc  colieres  l.aljcic  deJxt. 

(())  Injo  iit  pet-  contuniaciam  non  caveat,  postea  adniittenda  est 
cjuuque.  5.  10.  in  /in.  supr.  h.  t.  Golli.  Qu'(-.L;m  dcicut  lugalivam 
scd  male.    vide  jAihon.   iiugusiiii.  lib.   4.  enu ndat.  cap.   17.   Aiis. 

(7)  5-    'o-  supr.   h.   t. 

(8)  Yide  /.    i .  m  fm.  infr.  de  muncrih. 

(9)  /.  5.    iiifr.  h.   t.  l.  2.  injr.  de  doiis  collat. 
()o)  /.   5.  hifi:  cod. 

tu)  /•   5.   in  princ.  infr.  de  conjimgend. 
(12)  /.    13.  /•   -2  1.    C.  h.  t.  l.  4.   infr.  l.  3.    C.  de 

culiu.  Jiist.  quibus  non  est  j>ernd<;s^  iii  priiic^ 

(i3)  /.  0.0.  5.  6.  supr.  famd.  Golli.  Ita  nec  sumptus  sludionim 
aut  similc.t  donalio  confeicnda  (St.  \  idc  noit.  Cens.  Forens.  lih.  3. 
cap.    i3.  uum.   16.  S.   L. 

(i4)  In  eo  comparatur  lostliiimo.  /.  x.  $.  2.  $upr.  dc  B.  P. 
coritru  tahul. 

C^)  /.  6.  C.  h.  t. 


castrens.  pe- 


(ifi)  /.    II.  5.    10.  sii]'r.  de  legat.  3.  vitlc  Paul.^scntcnt.i  .^.n . 

(17)  /.    3.   5.   4.   Injr.  h.  t. 

(18)  /.   5.   C.   h.  f. 

(19)  ImjuiLcri.  vidc  Cuj.ic.   ad    i.   P.-iuI.  sehte.ht.    i3.   f.   ult. 

(20)  5.  3.  et  ibi  Tiietqdu  lust.  dc  r.Urpf.  L  22.  Snpr.  l.  '.>..  C. 
de  adopt.  l.  8.  $.  8.  •.Supr.  de  iiio^.c.  teslam.  /.  ullim.  Infr.  si 
quid  in  fiaiidcm  palroii. 

(■.>.  1)  'Qiiaria  Anlonini  ,  stu  Eivi  Fii  Antonini  in  licrcditaridin 
ncmcii  iinii  cadit.  Cnjac.   ad  /.   C.  Suj-r.   de  in  intrgr. 

(•25)  Id  cst  ,  quia  non  o:l  in  i  cm  lciccilntis,  pftitio  non  cst  , 
ncc  it.i  sciiicct  iin]>ul)es  sibi  vindicat  ,  q:,od  licrcs  l)on<iruni  adio- 
gati  ,  qiiarliun  partcm  ,  scd  atiit  hi  pcrsoiiain  :  ct  idto  iias  aciiones 
tiansfert.    vide  Ciijac.  apud  Paul.    i.   sentent.    i3.  ^.ultiin. 

(u3)  Iniprobus  cst ,  qui  solicilus  cst  de  %iv(nitts  bci>-dilate.  /.  1. 
5.   2.   supf.  de  i'ulgari. 

(9.'i)  i\'o('.  97.  cap.  6.  Patrem  .Hiperstliem  ,  ]{b(!ris  lepitiraam 
prirstaic  non  cngi  binc  colligitur.   vide  l.unen  Sociii.  i.^g.    -jSS. 

(■25)  Quia  noii  cst  suum  ',  sed   filii.  /.   2.  .-:up,.  de  SC.   Maced. 

(26)  Quod  quicriUir  post  mcrtcm  ,  si  idio  qusnsiluni  fntiUir  , 
vcnit  in  colialioncm.  Bait. 

(27)  Sccns  si  non  dolo  malo.  /.  2.  §.  1.  infr.  h.  t.  rc-ns  ita 
rcm  ct  posscfrsicncm  i-eprsescnlal. 


112 


D     I     G     E     S     T     O     R    U     IM 


ejus  esse  desiit  dolo  malo.  cfeterum  si  id  egit  ne  (i)  ad- 
quireret  :  non  veuit  in  coUationem  :  nam  hic  et  sibi  in- 
sidialus  (2)  est. 

(J.  ai.  Portiones  collationum  ila  erunt  faciendae  ;  iit 
puta  duo  sunt  lilii  in  potestate  ,  unus  emancipalus  lia- 
bens  treceula  ^  ducenta  fratribus  confert  ,  sibi  centum  : 
facit  enim  eis  partem  ,  quamvis  is  sit  ,  cui  conferri  non 
solel.  Quod  si  duo  sint  filii  einancipati  habentes  trecen- 
1,1  (3)  et  duo  in  potestate  :  aeque  dicendum  est  singu- 
Ins  (4)  singulis  ,  qui  sunt  in  potestate  ,  centena  conferre, 
ccntena  retinere  ^  sed  ipsos  invicem  (5)  nihil  conferre.  *]- 
33otis  quoque  collatio  in  eundem  modum  fiet ,  ut  quicun- 
tjue  contert  ,  etiam  (6)  suam  (7)  personam  numeret  in 
pariibus  faciendis. 

De  iiepote  posthumo.  i.  De  ctre  alieno.  1.  De  rebiia 
tjiicv  post  iiiorlem  patris  perierimt.  3.  De  stipulntione  <'el 
lesnw  conilitionali.  4-  J^^  uctione  injuriarum  vel  furti.  5. 
JJe  tribus  emancipatis  et  duobus  in  potestate.  6.  Si  ex  eman- 
crpato  Jilio  nepos  emancipatus  moriuo  patre  simul  et  avo  bo- 
norum  possessionim  utriusque  acceperit.  7.  De  nepotibus 
eonferentibus  patruo.  8.  15"^  ex  duobus  emancipatis  unus 
conjerat  ,  alter  non.  9.  De  cautione. 

2.  Paultjs  lib.   41  •  ad  Edictum. 

CUm  emancipati  (8)  fiiii  nomine  nepotem  posthumum 
post  avi  mortem  edilum  dicimus  bonorum  possessio- 
iiem  accipere  oportere  ,  necessarium  erit  dicere ,  bona  sua 
eum  conlerre  :  Hcet  non  potest  dici  ,  mortis  tempore  avi 
hona  habuisse,  qui  ipse  nondum  in  rerum  natura  erat.  igi- 
tur  sive  hereditatem  a  patre ,  eive  legatum  acceperit ;  hoc 
coiiferre  debebit. 

§.  1.  IUud  auiem  intelligendum  est  ,  filium  in  bonis 
habere  ,  quod  deducto  (9)  aere  aheno  superest.  Sed  si  sub 
conditione  debcat ,  non  (lo)  statim  id  deducere  debebit  , 
sed  id  quoque  conferre :  contra  autem  caveri  ei  oportebit, 
ab  eo ,  qpi  in  potesiate  est  ,  ut  existente  conditione  de- 
fendatur  pro  ea  parte  ,  quam  contulit. 

5.  2.  JDe  ilhs  ,  quae  sine  culpa  fihi  emancipati  post 
niortem  patris  perierunt  ,  quanitur  ad  cujus  delrimentum 
ea  pertinere  dcbeant  ?  et  plerique  putant  ea,  quse  sine(ii) 
dolo  et  culpa  perierint  ,  ad  collationis  onus  non  perline- 
re  :  et  hoc  ex  il^is  verbis  intelligendum  est  quibus  Prsetor 
viri  boni  arbitrf(tu  jubet  conferri  bona  :  vir  autem  bonus 
iion  sit  arbilraturus  conferendum  id ,  quod  nec  habet  , 
nec  doio  ,  nec  culpa  desiit  liabere. 

5-  3.  Id  quoque  ,  quod  sub  conditione  ex  stipulatu  de- 
hetur,  eniancipato  (12)  conferri  debet(i3).  -j-  Diversum  est 
111  legato  conditionali  :  quia  etsi  in  potestate  fuisset ,  et 
post  morlem  palris  conditio  extitissel ,  ipse  haberet  actionem. 

(0  Vid.  /.   134.  Infr.  dc  rcg.  jur. 

(9,)  Et  idco  non  fraudatur.  /.   i/jS.  ivfr,  de  reg.  jur. 

(3)  Al.  trccena, 

(4)  /.   3.  5.  2.  infr.  l.  9.   C.  h.  t. 

(.^)     Emaiuipali  inler  sc  olim  non  confcnbant. 

(6)  Confcrcns  ,  suam  ctiani  pcrsonam  nunicrat  in  partibus  fa- 
cicndis. 

(7)  Et  sic  virilcm  deducit,  /.  2.  5.  5.  infr.  h.  t. 

(8)  Cui  ncpos  c.\  filio  natus  cst  post  morlcm  ,  is  potcrit  pctcrc 
coulra  tabulas  avi  sui ,  quia  invcnitur  pr.xtcritus  ct  dcbct  confgrrc, 
licct  tcmporc  mortis  avi  in  rcrnm  natura  non  sit. 

(9)  /.  G.  infn.  C.  h.  t.  l.  72.  Siipr.  dc  jur.  dot.  l.  ult.  $. 
4-    C-  de  hvjiis  ,  qucB  Ul). 

(10)  ^id.  /.    \.  $.   20.  sunr.  /.  3,   f  L  infr.  /.  5.   C.  h.  t. 
(ti)  /•   !•  §.  -^3.  siipr.  h.  t. 

(12)  Al.  al)  cmanci]iafo. 

C'3)  (^)uid  ita?  vid, /.  78.  infr.  dc  vcrb.  chlig.  /.  18.  inf,  dc 
reg.  jur. 


§.  ^.  Eraancipatus  filius,si  injuriarum  (i4)  habet  aclio- 
nem  ,  nihil  conferi-e  debet  :  magis  (i5)  enim  vindictae  , 
quam  pecuniae  ,  habet  persecutionem,  "1*  Sed  si  furti  ha- 
beat  actionem  ,  conferre  debebit. 

§.  5.  Si  tres  emancipati  ,  duo  in  potestate  sint :  Gaius 
Cassius  lib.vii.  Juris  civilis  tertias  ( 1 6)  conferendas  putat: 
ut  emancipati  ,  quia  invicem  non  conlerunt ,  unius  loco 
sint.  nec  indignari  eos  oportere,  si  plus  conferant  et  minus 
accipiant :  quia  in  potestate  eorum  fuerit  bonorum  posses- 
sionem  omitlere.  Julianus  quoque  Cassii  sententiam  sequitur. 

§.  6.  Si  ex  emancipato  filio  nepos  emancipatus  ,  mor- 
tuo  patre  simul  et  avo  bonorum  possessionem  utrius  pe 
acceperit ,  cum  uterque  eorum  suum  heredem  reliquerit  : 
eo  modo  collatio  explicari  potest ,  ut  ,  si ,  verbi  gratia  , 
centum  in  bonis  halniit ,  et  patruo  quinquaginta  ,  et  fra- 
tri  quinquaginla  conferre  debet :  hoc  enim  ratio  facil ,  si- 
ve  personas ,  sive  portiones  numeremus. 

^.7.  Si  duo  (17)  nepotes  ex  filio  morluo  emancipaii,  bo- 
norura  possessionem  avi  petant :  utrum  dimidias  ,  an  quar- 
tas  palruo  conferre  debeant ,  quaeritur  ?  et  verius  est  ,  se- 
misses  conferre  eos  oportere :  quia  et  si  vivo  avo  ,  cum  in 
ejus  potestate  essent ,  ducenta  [puta]  adquississent  ,  centum 
filius  ,  centum  duo  fratres  per  hertditatem  avi  haberent. 

§.  8.  Si  duo  eraancipati  bonorum  possessioneni  petie- 
rint ,  et  unus  conlulerit  ,  alter  non  contulerit :  hujus  por- 
tio  tantum  ei  (18)  ,  qui  in  potestate  est  ,  prodesse  del^et  , 
non  etiam  eraancipato  :  quoniam  ejus  causa  ,  qui  in  po- 
tesfate  est  ,  denegantur  ei  actiones. 

§.  9.  Si  per  inopiam  emancipatus  cavere  non  possit  , 
nou  (19)  statim  ab  eo  transfereuda  (20)  est  possessio  :  sed 
sustinendum  (21)  ,  donec  possit  invenire  fidejussores.  ut 
tamen  de  his ,  quae  mora  deteriora  fulura  suut  ,  Iiis  qui 
in  potestate  sunt ,  actio  (22)  detur  :  ipsique  caveant  m 
medium  coUalm-os  ,  si  cauluin  eis  fucrit. 

1.  De  Carboniano  edicto.  2.  Quibiis  confertur.  de  di- 
visione  bonorum.  l\.  De  dote.  5.  Si  post  cautionem  vel 
collationem  bonorum  possessio  onuttatur.  6.  De  duobiis  fi- 
liis  ,  suo  et  emancipaio  ,  duobusque  nepotibus  ex  diao 
emancipato  ,  altero  in  poiestale  rctento  ,  altero  adoplaio  in 
locum  Jilii. 

3.  JuLiANUS  hb.  23.  Digestorum. 

PRretor  non  sub  condiiione  coUatiouis  (^3)  bonorum 
possessiouem  contra  labulas  promittit  :  sed  demon- 
strat  ,  quid  data  bouorum  possessione  heri  oportet.  Aiio- 
quin  magna  captio  erit  emancipati ,  si  nou  ahter  bonorum 
possessionem  accipcre  intelligeretur ,  nisi  cavisset  de  coUa- 
tione.  Nam  si  interim  ipse^  decessisset ,  heredi  suo  nihil 
relinqueret  (^4).  Ilem  si  fraler  ejus  decessisset ,    non  ad- 

(i4)  Ant  aduUerii.  /.   \b.  5-   i.  supr.   soluto. 
(i5)  /.i5.  $.  46.  inO.  de  'injur.  l.   Jo.  §.  a.  tupr.  si  quis  cau- 
tinnih.  dixi  n"d   /.   7.    C.  de  re\'oc.  donut. 

(?G)  Et  sic  virilos. /.    i.  in  fin.  suf>r.  h.t.  l.  3,  5,   2,  infr.  eod. 

(17)  Si  ex  filio  mortuoduo  ncpotcs  e.xtant  cmancipati  ct  prateriti, 
.si  ])otaiit  contra  ta])idas  bonorum  possessionem  in  bouis  avi ,  dcbent 

conforre  scinisscm. 

(18)  /.    I.  5.   I.  supr.  h.  t. 

(u))  Ita  ut"nec  niodicum  ncc  magnum  tcmpus  absumatur.  /.1.5. 
10.  supr.  h.  t.  ,    ■     j 

(20)  Posscssio  pcen*  causa  interdum  transfcrtur  eodcm  judiao.di- 
xi  ad  /.  6.   in  fin.  infr.  de  Carlon. 

(21)  /.    i3.  mfr.  de  solut. 

(22)  Al.  auolio.  vid.  Uipian.  22.  §.  26.  di.\i  plonius  ad  /.  ao. 
§.    i.  infr    dc  Uh.  caus. 

(23)  Al.  cautionis. 

(■-'4)  Qiiia  peiideiifc  conditionc  deccssit  ,  /.  un.  §.  >).  C.  dc  ca- 
ducis.  couditionis  implcuda;  jus  ad  bcrcdcm  uou  tiausit. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


ii3 


milieretur  ad  bonorum  possessionem.  -^-  Quid  ergo  est  ?  in- 
tcUigendum  est  bonorum  possessionem  accipereet  antequam 
caveat :  sed  si  non  caverit ,  ita  observabitur  ,  ut  tota  he- 
^  reditas  apud  (i)  eum  ,  qui  in  potestate  fuerit ,  rema- 
neat  (2). 

<J.  1.  Emancipatus  filius  controversiam  (3)  facit  im- 
puberi  ,  qui  se  filium  et  in  potestale  patris  fuisse  dicit. 
Qua;ro  ,  si  (4)  bona  sua  ei  emancipatus  conferre  debeat? 
Paulus  nolat  :  Puto  conferendum  esse  exacta  (5)  caulio- 
ne  :  ut  victus  ,  sicut  hereditatem  ,  ita  et  quffi  coliata  sunt, 
proesfet. 

§.  2.  Julianus  r  Quotiens  conlra  tabulas  bonorum  pos- 
sessio  datur  ,  emancipati  bona  sua  conferre  debent  his  so- 
b's  (6)  qui  ia  poteslate  patris  fuerint.  hoc  queraadnio- 
dum  expediri  oporteat ,  qusfri  solet.  nam  si  bona  a  patre 
relicta  ,  et  emancipatorum  in  medium  conferanlur  ,  et  ila 
viriles  (^)  paries  sumantur  :  eveniet ,  ut  [  et  ]  emancipa- 
tis  quoque  coUatio  ab  ipsis  facta  prosit  .  Videamus  er- 
go  ,  ne  commodissimum  sit  ,  emancipatos  quartam  par- 
tem  ex  bonis  paternb  ferre ,  ex  suis  tertiam  ?  quod  di- 
co  (8)  ,  exemplo  manifestius  fiel  .  Ponamus  patrem 
quadringenta  reliquisse  ,  et  duos  in  poleslale  filios  , 
duos  emancipatos  :  ex  (9)  quibus  alterum  centum  ,  al- 
terum  sexaginta  in  bonis  habere  :  is ,  qui  cenlum  ha- 
bebit  ,  centum  triginfa  iria  et  trientem  feret :  is  vero  , 
qui  sexaginla  conlulerit  ,  centum  viginti  :  atque  ita  eve- 
niet ,  ul  collationis  emolumentum  ad  solos  ,  qui  in  pole- 
state  remanserint ,  perveniat. 

§.  3.  Emaucipati  bona  sua  conferre  cum  his  qui  in  po- 
teslate  fuerinl  ,  jubenlur. 

§.  4-  Quare  sicut  is  qui  in  potestate  est  ,  dotem  (10) 
uxoris  pra-cipit ;  ila  emancipatus  quoque  ,  quasi  (11)  prce- 
cipial ,  retinere  debet. 

§.  5.  Emancipatus  praeteritus  ,  si  dum  deliberat  ,  ca- 
verit  de  bonorum  collatione  ,  nec  bonorum  possessionem 
petierit :  agenle  fratre  ex  stipulatu  ,  ipso  jure  tulus  erit. 
Sed  et  si  pecuniam  contulerit  ,  condilione  (12)  eam  repe- 
tet :  omissa  enim  bonorum  possessione  ,  incipit  pecunia  si- 
ne  causa  esse  apud  lieredem. 

§.  6.  Qui  duos  (i3)  filios  in  potestate  habebat ,  et  ex 
uno  eorum  nepotem,  emancipavit  filium  ,  ex  quo  nepo- 
tem  habebat :  deinde  emancipatus  faclus  procreavit  filium 
quem  avus  in  locum  fifii  adoptavit  ;  et  vel  inteslatus  , 
vel  testamento  facto  ,  prasterito  emanoipato  filio  decessil. 
Quajsitum  est ,  quid  de  bonorum  possessione  ,  quid  de  col- 
latione  juris  esset  ?  Respondi  :  Bonorum  de  quibus  quseri- 
tur  ,  ires  partes  fieri  debent :  ex  quibus  una  pertinel  ad 
filium  ,  qui   in  potestate    remansit  j   allera   ad    nepotem  , 

(0     /•  2.  5.  7.  supr.  h.  t. 

(2)  Subaudi  ,  interim.  ct  rursus  reiuancat,  si  possidct:  sin  nji- 
nus  ,  petat  sibi  restitui. 

(3)  Siibaudi ,  st.itus. 

(4)  Id  est ,  an.  idque  more  Grfecorum.  Eadem  forma  loquendi 
reperitur  in    /.  uU.  supr.  de  jure  delib.  l.   10.  5.  8.  infr.  quce  in 

fruudem  cred. 

(5)  /.  i5.  infr.  de  Carbnniano. 
(G)     /.    I.  infin.  supr.  h.  t. 

(7)  f-  ,2.  5>  5.  supr.  eod. 

(8)  Exempla  rem  manifcstiorem  rcddcre  solent  ct  debent ,  ut 
hic.   adde  /.61.  in  fin.  supr.   ad  leg.  Aquit. 

(i>)     Forte  legendum  ,  exque  iis. 

(10)  /.    I.   ^.  20.   Supr.   h.  t. 

(11)  Retentio  ,  quasi  praeccptio  cst  :  qui  rctinct  ,  quasi  prcecipit. 
(i'.j)  Collatio  ob  causam  facta,causa  non  sccuta  condicitur .  itcni, 

Conferre  bona  non  cst  signum  necessarium  immixtionis  hereditatis. 
/.    i3.  supr.  de  cond.  caus.  data. 

(i3)  /.   I.   ^.  g.  infr.  de  conjungandis. 
Turn.lll. 


qui  in  locum  filii  adoptatus  est ;  terlia  ad  emancipatum 
fiJium  et  nepotem  ,  qui  in  potestate  remanserit :  ila  ut 
pater  soh  ei  conferat  ,  cum  quo  bonorum  possessionem 
acci];>iat. 

De  dote. 
4-  Africainus  hb.   4-   Qunestionura  (i^). 

Fllium  emancipatum  dotem  ,  quam  fihae  suoe  nomine 
dedit  ,  conferre  non  debere  :  quia  (i5)  non  sicut  in 
matrisfamilias  bonis  esse  dos  (16)  inteUigitur  ,  ita  et  in 
patris  ,  a  quo  sit  profecta. 

Si  :'s  ,  qni  vocatiir  ad  honorum  possessiofieni  ,  sit  in  pO' 
testate  aUerius.  1.  De  stipulatione  coUationis  adinittenda,  , 
et  qu.tnti  (pds  ex  ea  condeninatur. 

5.  Ulpianus  hb.   79.  ad  Edictum. 

ST  quis  filium  habeat  sui  juris,  et  ex  eo  nepotem  in  po- 
testaJe  sua  :  consequenter  eiit  dicendum  ,  si  nepos  pa- 
fris  sui  emancipali  accipiat  bonorum  possessionem ,  de  con- 
ferendis  suis  (17)  quoque  bonis  cavere  eum  debere ,  el  es- 
se  similem  ei ,  qui  adoptavit  (18)  :  hoc  enim  Divi  fra- 
tres  rescripserunt ,  ut  ad  collationem  avus  compellalur. 
•\-  Plane  eodem  resciipto  adjectum  esl  sic  :  Nisi  forte 
ams  iste  nulluin  ex  his  honis  fructum  adquirere  vult ,  pa^ 
rJtusrpie  (19)  cst  de  polestate  ncpotem  climittere  ,  ul  ad 
emancipatum  omne  emolumentum  honorum  possessionis  per- 
veniat.  Nec  idcirco  ea  fiHa  ,  quae  post  emancipationem  na- 
ta  patri  heres  extitit  ,  juste  queri  poterit ,  (inquit)  quod 
eo  facto  coUationis  commodo  excKiditur  :  cum  avo  quan- 
doque  defuncto  ,  ad  bona  ejus  simul  cum  fratre  possit 
vcnire.  '^  Uaec  in  patre  adoptivo  ralio  reddi  non  potest : 
et  tamen  et  ibi  [  idem  ]  dicemus  ,  si  siue  dolo  malo  eman- 
cipaverit. 

§.  1.  Stipuhitio  autem  coUationis  tunc  committitur  , 
cum  interpeliatus  cum  aliquo  spatio  (20)  ,  quo  conferre 
potiiit  ,  non  facit  :  maxime  cum  bor.i  viri  arbilratu  colla- 
tioneni  fieri ,  Edicto  Praitoris  inserlum  cst. 

5.  2.  Sive  ergo  in  totum  collalio  fltcta  non  est ,  sive 
in  partem  facta  :   locum  habi-bit  liaec  stipuhaio. 

§.   3.   Et  sive  quis  non  conferat  ex  hac  stipulalione  ,  si- 
ve  dolo  fecerit ,  quo  minus  conferat :   quanti    (21)    ea  res 
erit  ,  in  tantain  pecuniam  condemnabilur. 
De  dote. 
6.  Celsus  hb.    10.  Digestorum. 

DOtem  ,  [  quam  ]  dedit  avus  paieruus  ,  an  post  mor- 
tem  avi  mortua  in  matrimonio  fiha ,  patri  reddi 
oporteat  ,  quaeritur  ?  occurrit  aequitas  rei  (22)  ,  ut ,  quod 
pater  meus  propter  me  filiae  mese  nomine  dedit  ,  proin- 
de  (23)  sit  (24)  5  atque  ipse  dederim  ;  quippe  oificiuui^(2  5) 

(i4)  Vide  Cujac.  4.  ad  Afric  fol.  58. 

(t5)  Vide  /.    i.  in fin.  infr.  dc  dotis  collat.  5.  Harm.  8-  §-^i- 

(16)  Dos  mulieris'  proprium  patriinoiuuni  est  ,  eliaia  si  sit  in 
patria  potestnte.  vid.  /.    14.  supr.  ad  Ivg.  Fatcid. 

(17)  /.    I.  5.    14.  supr.  h.  t. 

(18)  De  adoptato  addc  /.    1.5.    i^-  Supr.  h.  t. 

(19)  /.  6.   itfr.  undc  liljeri. 

(20)  Spatium  aliquod  confcrendi  dandum  cst  coufcrciiti.  /.  io5. 
vid.   /.    i3.   infr.  de  solut.  l.    i.    ^.   8.  supr.  ad  leg.  F<dcid. 

(21)  Quanti  inlercst  actoris  caiitum  fuisse.  /.  1.  l.  3.  5-  n-Inf: 
uti  possidetis.  l.   3.   ^.   3.    infr.  de  itincre  acluque. 

(22)  Quce  suadct  scilicet ,  ut  dos  ab  avo  paterno  data  nepti,  avo 
mortuo  ,  ad  parentem  filiae  dotalK  revcrtatnr. 

(23)  Perinde  sit.  ?mo  ,  non  pcrjndc  cst ,  siqaidera  dos  co  cisu 
ad  patrein  fiiise  dotatic  non  redit.  /.  79.  supr.  de  ju>c  dot.  de  iiac 
prse.Mimptione  vid.  Alciat.    i.  pjcEsumpt.    17. 

(24)  Ut  non  conferam.   /.   4-   supr.   h.  t. 

(25)  Oflicium  avi  circa  neptcm  roedialum  cU;  ,  hoc  Cst  ,  peiid!"t 
tx  oflicio  patris  circa  filium. 

i5 


m4 


DIGESTORUIM 


avi  circa  nepteni  cx  officio  (i)  patris  erga  filium  pen- 
det  :  ct  (juia  pater  filioe  ,  ideo  avus  propler  filium  nepti 
dotem  dare  debet  (2).  quid  si  filius  [  a  paire  ]  exhere- 
dalus  est  ?  Existimo  non  absurde  etiani  in  exheredato  filio 
idem  posse  defendi ;  nec  infavorabilis  sententia  est  ,  nt  fioc 
sallem  habeat  ex  paternis ,  quod  propler  illum  datum  est. 
Dc  nepotibus  ,  (jui  iii  locurn  flUi  successerwU. 
n.   Ikem  lib.    i3.  ])igestorum. 

SI  nepotes  in  locum  filii  sucocsserunt  ,  una  portio  iis 
conferri  debet  ,  uti  bonorum  posscssioms  (3)  unam 
pArtem  liabeant.  sed  et  ipsi  ila  couferre  debent  ,  quasi  0- 
mnes  unus  essent. 

I?e  vciriaiione. 
8.  Paptnianus  ]ib.  3.  Quaesiionum. 
IV^Onnunquara  Prsetor  variaiitem  (4)  non  (5)  repel- 
L  1  Ii(  ,  et  consilium  mutantis  (G)  nou  aspernatur.  Un- 
de  quidam  fihum  emancipalum,  qui  de  bonis  conferendis 
cavere  fratribus  noluit  (7)  ,  audiendum  postea  (8)  pu- 
taverunt  ,  si  vellet  oblata  cautione  beueficium  bonorum 
possessionis  exercere  ;  t.imetsi  responderi  potcst ,  videri  (9) 
ei;m  possessionem  repudiasse  ,  qui  formam  possessionis  con- 
servare  uoluit.  Sed  benignior  (10)  est  diversa  sententia  ; 
maxime  cum  de  l)onis  parentis  (11)  inler  fratres  dispute- 
lur  :  quem  tamen  facilius  admitiendum  existimo  ,  si  inlra 
tempus  dclatas  possessionis  cautionera  oflerat.  nam  post(i2) 
annum  ,  quam  delala  esset  bonorum  possessio  ,  volunlariam 
moram  cautionis  admittere  ,  difficilius  (i3)  est. 

De  fllio  emancipnto  cl  cjus  liheris. 
g."  Idem  lib.    5.  Responsorum. 

Fllius  emancipatus  inlestati  palris  bonorum  possessionem 
accepil  :  nepos  ex  ;2odem  (i^)    in    familia    relentus  , 
semissem  hereditalis  cum  emolumento  (i5)  collationis  ha- 
bebit.  'I'  Idem  iiepos  si  poslea  possessjonem  inteslati  patris 
accipiat ,  fi-atri  posl  emancipaiionem  patris  quassito  ,   et  in 
familia  rclento  ,  bona  sua  conferre  cogelur. 
De  suo  ct  einancipalo, 
10.  Sc.aEvoLA  !ib.  5.  Qua?stionum. 
^l  filius  in  polestate  heres  instilutus    adeat  ,    el  emanci- 
O  pato  petente    bonorum    possessionem    contra    tabulas  , 
ipse  non  pelat ;  nec  conferendum  est  ei  :    et   ita  Edictum 
se  Iiabet.   sed  magis    (itS)  sentio  ,    ut    quemadmodum    pro 
parte  hereditatem  relinet  jure  eo  ,  quod   bonorum  posscs- 
^ionem  petere  ])osset  ,  ita    et    conferri    ei    debeat  :   utique 
cura  injuriam  per  bonorura  possessionem  paliatur. 


Dc  his  ,  quce  posl  inortem  patris  filio  recldi  dehi9ruiit. 
II.  Paulus  lib.    II.   Piesponsorum. 

PAulus  respondit ,  ea,  quae  post  (17)  morlem  pairis  fi- 
lio  reddi  debuerunt ,  emancipatum  filium  ,  quamvis 
prius  consecutus  sit  ,  quam  debereutur  ,  fratri  ,  qui  iu 
potesiate  palris  relictus  est,  conferre  non  debere  :  cum  post 
mortem  (18)  patris,  non  tam  ex  donatione  (19),  quara  ex 
causa  debiti  ,  ea  possidere  videatur. 

De  ventre  misso  in  possessionem ,  et  de  posthumo. 
12.   Idem  lib.   4i'   ^'^  Edictum. 

Sl  pra?gnantem  quis  uxorem  reiiquerit ,  et  ea  ventris  no- 
mine  in  possessionem  niissa  fuerit  :  interim  cessat  col- 
latio.  nam  antequara  nascatur  ,  non  potest  dici,  in  polesta- 
te  morientis  fuisse  :  sed  uato  (20)  conferetur. 

T  I  T.     Yll. 

DE  (21)  DOTIS  COLLATiONE  (22). 

Si  filia  petat  honorwn  possessionem  .,  vel  non.  1.  De 
stipulatioiie.  1.  De  filio  et  nepole.,nepte(]ueex  alterofilio. 
2.  De  ncpte  et  patruo  ejas  ,  et  nepote  ,  et  nepte  ex 
alio  filio.  5.  De  impemis.  6.  Si  divortio  facto  maritus 
non  sit  solfcndo.  7.  De  dotc  promissa  sub  conditione.  8. 
Dc  fratre  liberando  ex  pollicitatione  clotis.  9.  Si  emanci' 
palus  ,  (jui  conlra  tahulas  bonor.  possess.  accepit ,  filiwn 
dotatam  habeat. 

I.  Ulpianus  lib.   4o.   ad  Edictnm. 

QUamquam  ita  denmm  ad  coUalionem  dotis  Praetor  co- 
gat  filiam  ,  si  petal  bonorum  pos-.essionem  ;  attameu 
et  si  non  petat  ,  conferre  debebit  ,  si  modo  se  bonis 
paternis  misceat.  et  hoc  D.  Piiis  Ulpio  Adriauo  rescri- 
psit  ,  etiam  eam  quae  non  potiiTit  bonorum  possessionem 
ad  collationcm  dotis  per  arbitrum  (^3)  familiae  erciscundae 
posse  compelli. 

$.  1.  Si  in  stipulatum  deducta  (24)  sit  dos  :  si  quidem 
ipsa  mulier  stipulata  sit ,  vel  ipsi  negolium  gestum  (2 5), 
a;que  conferre  cogetur  ;  si  vero  alii  quaesita  est  slipulalio, 
dicendum  est  cessare  collalionem  ;  et  (26)  si  tantum  pro- 
missa  (27)  sit  dos  ,  collatio  ejus  fiet  (28). 

5.  2.  Si  sit  nepos  et  neptis  ex  (29)  eodem  filio  ,  et 
doiata  sit  neptis  :  sit  et  filius  non  patcr  eorum  :  neptis 
omnem  dofem  soli  fratri  collatura  esi :  emancipala  autem 
neptis  dotcm  et  bona  sua  soli  nepoti  ,  non  etiam  patruo 
conferet. 


(i)     Dotare  filiam  pater ,  ut  et  avus  npptcm  ex  filio  cogilnr. 

(2)  Avus  paternus  nepteni  dotare  cogitur.  yide  quae  notavi  ad 
/.    19.  supr.  de  ritu, 

(3)  l.    I.  ^.    17.  itifr.  de  conjungcndis. 

(4)  /.    II.   C.  de  reb.  civd.et  contumacem.  /.   i,  ^.  to. supr.h.t. 

(5)  Vidc  l.  ^f).  infr.  dc  reg.  jur.  cujus  eadem  'inscriptio,  at- 
r[ue  adco  huic  conjungenda. 

(6)  Salmasius  putat  Grreoos  vertisse  tcV  ufTXf*'Ke'iuBfor- Sed  Cu- 
jac.  ex  Basilicis  quae  kabent  f/(7«  fxsTeitieiiny ,  iegit  consUiuni  mu- 
tantem.  S.  L. 

(7)  Heitditatem  non  rcpudiat ,  qui  dicit  sc  nolle  conforrc.  vido 
Itlantic.    12.  de  conject.  ult.  vnlunt.   i^- 

(8)  Vid.  qua;  scripsi  ad  /.  ult.  C.  dc  repud.  td  ahstin.  hered. 
/.    8.  siipr.  dc  jure  delib. 

(9)  'Sidaudi  ,  el  slricto  jure. 

(10)  Bcnigniorcin  sententiaiu  et  inlerpretationem  amplccfi  debe- 
mus,  inaxime  qiiolics  dc  bonis  paternis  iuter  fratres  disput.tur.  Ila 
favciidum  filio  circa  li<!reditateni  pnlernain,  licet  vidcatur  repudiasse. 

(11)  Parcntis  a)>peilationc  uitelligimtur  omnes  ascendentcs. 
(isj)  Ilodie  id  niutalum.  /.  ult.   C.  dc  rcpudianda. 

(i3)  Non  laincn  impossibile  cst. 

(i4)  /•  9.    C.  h.  t.  yide  /.  i.  infr.  de  oonjangendis. 


(i'))  Id  cst  ,  fructibus  rerum  fionfcrendarum. 

(16)  /.    I.   infr.  de  dot.  coU. 

(17)  /.    I.   5".    19.  su])r.  h.  t.  , 

(18)  V.  Ciijac.  7.  oii.34.  ubi  tradit,  momentum  moncndi  vUk 
potius  ,  quam  morti  tribui. 

(ly)  Adde  casum  /.  3.  5-  pen.  supr.  de  hereJ.   Inst. 

(20)  /.  II.  C.  h.  t.  sed  natus  non  feict.  ita  vidctur  legiss*  Hu- 
f;olinus. 

(ai)  Addc  /.  1.  5.  20.  5.  idt.  l.  4.  /6.  supr.tit.  prox.  difftrt 
hic  titulus  a  superiore  ,  veiut  specics  a  generc. 

{■21)  A  filiabus  facienda  sc.  Tenentur  enim  filiae,non  mcKlo  cnian- 
oipatsB,  sed  ctiam  suie  his  quibiiscum  bonortim  possessiomm  aoeipiiint, 
vel  si  bonis  sc  immiscent ,  dotem  conferrc.  /.  iJ-  /■  '7-  '•  '9'  ^' 
dc  coU. 

(■-..1)  Vid.  /.  8.   C.  dc  aoU. 

(). 4)  Stipubnti  piomissa.  /.  2.  C.  de  coll. 

(2J)  /.  pen.  supr.  de  neg. 

(7.())  AL  sed  si. 

(•)7)  §.  8.  Infr.  h.  t.  l.  2,  /.    17.   C.  de  coUat. 

(18)  Al.  quomodo.  v.  d   l.  a.  et  f-  8.  infr.  eod. 

(iy)  /.   1 .  in  Jin.  Infr,  de  conjungendis. 


LIBER    TRIGESI 

5.  3.  Sed  si  sit  neplis  sola  ,  non  etiam  nepos  ex  eo- 
dem  :  tunc  confertur  pairuo  ,  iiemque  uepoti  [  vel  nepli  ] 
ex  alio. 

5.  4-  Sed  et  si  duae  neptes  sint  ex  diversis  filiis  ,  con- 
fercnt  et  invicem  et  patruo  :  si  ex  eodem  patre  ,  tantum 
invicem  conlerent. 

§.  5.  Cum  dos  confertur  ,  impeusarum  necessariarim;i  fit 
deliactio  (i)  :   caiterarum  non. 

§.  6.  Qucd  si  jam  factum  divortium  est  ,  et  maritus 
nou  sit  solvendo  :  non  (2)  debebit  intcgra  dos  computa- 
li  mulieri  ,  sed  id  quod  ad  mulierem  potesl  perveuire  , 
lioc  est ,  qiiod  facei^e  maritus  polest. 

§.  7.  Si  sub  conditione  .pater  ,  vel  extraneus  (3)  do- 
tem  promiserit  ,  cautione  opus  erit  ,  ut  tunc  conferal  um- 
lier  dctem  cum  dotata  esse  coeperit. 

§.  8.  Filiam  quae  ab  inteslato  (4)  patri  Iieres  sit ,  con- 
ferre  quidem  dotem  oporlel :  consequens  auiem  est ,  ut  ex 
pollicitatione  (5)  [  dotis  ]  pro  parte  dimidia  fratrem 
suum  liberet  :  aequius  enim  est  ,  in  solidum  de  suo  eam 
doiatam  esse. 

§.  9.  Si  emancipatus  filius  ,  qiii  contra  tabulas  bono- 
rura  possessionera  acceperit  ,  filiam  dotatam  (6)  liabeat  , 
non  debel  dotem  ejus  confcrre  :  quia  (n)  iu  bonis  ejus 
non  est. 

De  in  achptioncm  dala. 
2.   Gajus  [  lib.    14.   ad  Ediotum  provinciale  ]., 

Fllia  (8)  in  adoptiouem  data  et  herts  institula  debet  , 
sicut  emancipata  ,  non  solum  bona  sua  ,  sed  et  do- 
tem  quje  ad  eam  pertinere  poterit  ,  conferre :  [  si  adhuc 
pater  adoptivus  vivit  ,   hic  necesse  habebit  conierre  ]. 


De  fiUa  herede  insiihUa. 
3.  Ulpia">-us  lib.   4-   Dispulationnm. 

SI  filia  fuerit  lieres  inslituta  (9)  ,  coUatione  dotis  non  (lo) 
fnngetur  (11)  :  uude  si  commisso  ab  altero  edicto  , 
necesse  habuerit  contra  tabulas  bonorum  possessionem  ac- 
cipere  :  dicendum  est ,  qnoniam  nullam  injuriam  fratri  fa- 
cit  ,  non  debere  eam  dotem  conferre  :  nam  quod  habuil 
tx  judicio  ,  convertitur  (12)  ad  contra  tabulas  bonorum 
possessionem. 

•\-  Plaue  si  ex  minore  parte  fuit  heres  instiluta  ,  et 
alia  quaBdam  in  eam  contulit  contra  tabulas  bonornm 
possessio  ,  aucta  portione  ejus  ,  dicendum  erit  colla- 
tionis  raunere  eam  fungi  :  nisi  forte  contenta  fuerit  por- 
tione  ,  ex  qua  instituta  es-t ;  tunc  enim  dicendum  est  ,  ex 
judicio  parentis  eam  venientera  non  debere  munus  colla- 
tionis  sustinere. 


MUSSEPTIMUS.  ii5 

De  legaio. 
4-  PoMPONitJS  lib.  3.  ad  Quintum  Mucium. 

SI  pater  pro  filia  dotem  promiserit  ,  deiude  exhereda- 
tas  (i3)  ,  vel  etiam  emaucipatse  et  praeterilie  (i^)  le- 
gatum  dederit :  habebit  (i5)  fiha  etiam  dotem  prsecipuam 
et  legatum. 

De  errore.    1 .   De  mora  ,  usuris  et  fructihus. 
5.  PApjNiAiNtJs  lib.   5.  Responsorum. 

Fllius  emancipatus  ,  qui  possessionem  coutra  tabulas  ac- 
cipere  potuit ,  intestati  patris  possessionein  accepit  5 
atque  ita  fiha  ,  quae  mansit  in  poteslate  ,  cum  ejusdem  fa- 
miliaj  hatre  heres  instituta  ,  possessiouem  intestali  patris 
errorem  fratris  emancipati  secnta  accppit:  dotem  (16)  scri- 
pto  fratri  conferre  nou  (17)  cogetur  :  cum  ea  possessio 
Irustra  petita  sit,  et  filia  fralris  (18)  voluntatem  fiui  (iq) 
virilis  partis  retineat  ,  id  est ,  ul  omnes  trieutes  habeant", 
et  bonorujn  possesiio  unde  liberi  fingatur  pro  contra  ta- 
bulas  esse  petita. 

§.   1.  Filia  qua}  soluto  matrimonio    dotem    conferre  de- 

buit ,  moram  coUatioui  fecit :   viri  boui    arbitratu  cogetur 

usuras  quoque  dotis  conferre :  cum  eraaucipatus  frater  etiam 

fructus  conferal  ,  et  fijia  partis  sua?  fructus  peroipiat. 

De  querclci  iuojficiosi. 

6.   Idem  lib.   6.  Respousorum. 

PAter  filium  emancipatum  heredem  instituit  (20)  et  fi- 
liam  exheredavit ,  qua»  inolficiosi  lite  perlata  ,  par- 
lem  dimidiam  hereditatis  abstulit  :  Non  esse  fratiem  boua 
propria  conferre  cogendum  respondi  :  uam  et  fiberta- 
les  (21)  competere  placuit. 

7.  Paulus  hb.    II.  Responsorum. 

NEc  ipsa    dotem    fratribus  suis  conferet  ,     cum  diverso 
jure  (22)  fratres  sunt  heredes. 

De  eci  ,  ffuce  se  bonis  paternis  abstinuit. 
8.   Papijnianus  lib.    11.   Responsorum. 

I^Ater  nubenti  filiae  quasdam  res  praiter  (28)  dotem 
dedit ,  eajnque  in  familia  retiuuit  ,  ac  fratribus  sub  (24) 
conditione  (26)  ,  si  dotem  ,  et  ccetera  qme  nubenii  tradi- 
dit  ,  coniulisset  (26)  ,  colieredem  adscripsit :  cum  filia  (27) 
se  bonis  abstinuisset ,  fratribus  res  [  non  ]  in  dotcm  datas 
vindicantibus  exceptionem  doli  placuit  obstare  •,  quouiam 
pater  fihaju  alterutrum  habere  voluit. 

^«4  no7i  mll  hercditatem  ,  non  cogitur  cul 

collationem.   Bart. 

9.   TRYPKONiNus  [  lib.  6.   Disputatiouum  ]. 

FUit  qurestionis  ,  an  si  sua  lieres  filia  patri  cura  fratri- 
bus  ,  contenta  dote  abstineat    se    bonis  ,    compellatur 
eam  conferre  ?  Et  Divus  Marcus  rescripsit  ,  non  corapelii 


(i)     Per  ipsam  nnilierem  con&rcntem  ,  vel  per  ejus  maritum. 
(^)     V.  qiiae  scripsi  ad  Nofell.  97.  c.  6. 

(3)  /.  4-  ^-  de  collat.  Hodie  id  abrogatum.  /.  ult.  C.  de  col- 
lat.  l.  G.   7.  S.   C.  de  bcn.  quce  lih. 

(4)  Hodie  etiam  ex  tcstamento  confcrre  cogitur.  No\>.  18.  c.6. 
(4)     Vide  5.   1.  in  fin.  mpr.   h.  t.  l.  1.    C.  de  coll. 

(6)  A  sc  ,  /.  4.  supr.  de  collat.  5.  Harmenop.  8.  5.  34.  vcl  a 
patre.  l.  6.  supr.  de  coUat. 

(7)  /.4'  si^pr.  de  coU.  hon. 

(8)  Adde  /.  1.5.  14.  supr.  de  coUat.  l.  8.  5.  11.  supr.  de  bo- 
nor.  poss.  contr.  tab. 

(9)  '•  23.  3upr.  si  tpds  omi.^sa  cansa. 

(10)  Hodie  fungetur.  Amh.  ex  tata/ru  C.  h.  t. 

(ii)  Id  cst ,  dofcm  uon  confcrat.  vid.  Du^T-en,  i.  diip  4.  sic 
Infr.  collationis  muaere  fuiigi, 

(iv»)  Facto  alterius  ,  ea  quasi  invita. 

(i3)  Vide  /.  ult.  in  fn.  infr.  h.  t. 

(i4)  l.   10.   C.  de  coUat. 

(16)  Si  modc  nolit  «ucccderc  ,  «t  contenta  esse  maiit  dotc  ct  le- 
gate.  /.  3.  supr.  h.  t. 


(16)  /.  3.   Supr.   h.  t.  l.  8.  infr.  cod. 

(17)  XJt  pote  instituta.  /.  i.  l.  3.  C.  h,  t.Iwdie  cogcrctar.  Noi'. 
18.   cap-:  6 

\ifi)'JI.  F-atris. 

(ly)  De  lioc  genere  loquendi  dixi  ad  /.  19.  infin.  supr.  de  com~ 
pcnsationib. 

(20)  Et  ita  diverso  juie  emancipatus  ,  et  is  ,  qui  in  potestate 
erit ,  vocaatur.  adde  /.   20.  5-    '•   supr.  de  B.   P.  contr.  tab, 

(21)  y.  /.   29.  infr.  de  except,  rei  judicatae. 

(22)  /.  20.  5-  !•  cfe  bonor.  possess.  coiitr.  tab.  arg.  l.  3.  ^-  '- 
svpi:  famil.  erciscund.  /.  10.  ii]fr.  h.  t.  Hodic  ctiamsi  fralres  di- 
vcrso  juie  vcriiaut,  ut  hic,  nihiiominus  conferunt  ,  i^ow//.  18. cap. 
2.  vide  Vital.  Nemaus.  tract.  de  coUal.  qu.  32.  Ans. 

(2  3)  Uae  rcs  ,  paraphcrnec  ct  extradotalcs. 

(24)  Pater  cxtrciao  judicio  hic  confirmat  donationcm  factam  fi- 
li«.  vide  in  hunc  locwn  Paul.  5.  sentent.   11.  ^.  3. 

(25)  Vid.  qu»  scripsi  ad  /.    i.   C.  dc  collat. 

(26)  Collationi  locnm  csse  ex  testamculo  hiac  nolat  Bart. 

(27)  Vid.  /.  ult,  i/ifm.  ir/r.  h.  t. 


II 


DIGESTORUM 


aLsUnentein  (i)  se  ab  hereclilate  palris.  ergo  nontarilum 
dala  apud  mariluni  remanebit  ,  sed  et  promissa  exigetur 
etiara  a  fratribus:  et  est  aeris  alieni  loco  :  absoessil  enim 
a  bonis  patris. 

.    T  I  T.     \III. 
DE  (2)  CONJlNGENDIS  (3)  CUM  EMANCIPATO 

LIBERIS    [    EJi;S    ]. 

Summa  ^  i.  Et  cequilas  Edkti.  1.  De  filio  in  ado- 
ptionem  daio  (.-e/  emancipato.  3.  De  filio  suo  ex  hesse  : 
de  cmamipato  ex  trienle  institutis.  4-  De  pneferitione  i'el 
inuitutione  ,  vel  e.rhe'edafione  fdii-  6.  (^wft;  requiruniur 
ut  huic  edicto  locus  sit.  De  postlmmo.  7.  De  ordine.  8. 
De  postlimiido.  9.  Si  pater  e.x  duobus  filiis  alferumeman- 
cipaverit ,  el  nepotcm  ex  eo  in  locum  filii  adoptaverit  ,  et 
prcvteriio  emancipufo  decesserit.  10.  De  quantitcUe  portio- 
n:s  ccd  nepotem  pertiner.tis.  11.  De  divisione  hereditatis. 
11.   Ds  jure  accresi^endi.    i3.   De  collatione. 

I.   Ulpianus  [  lib.  40.  ad  Ediclum  ]. 

SI  (juis  ex  his  ,  quibus  bonouim  possessionem  Prsetor 
pollicetur  ,  in  poteslate  parentis  cum  moritur  ,  non 
fuerit :  ei  (4)  ,  libensque  ,  quos  in  ejusdem  familia  ha- 
bui(  ,  si  ad  eos  hereditas  suo  nomine  (5)  pertinebit  (6)  , 
neque  notam  (7)  exheredationis  meruerunt  (8)  ,  bono- 
rum  possessio  ejus  parlis  dati.r  ,  qu«  ad  eum  pertineret  , 
si  in  potestate  permansisset  :  ita  ut  ex  ea  parte  dimidiam , 
reliqi.am  liberi  ejus  hal>eant ,  hisque  duntaxat  bona  sua 
conicrat. 

5.  I.  IIoc  (9)  Edidum  sequissimum  est  :  ut  neque 
en;ancipatus  solus  veniat ,  et  eXcludat  nepotes  in  potestate 
mauentes  •,  neque  nepotes  jure  (10)  polcstalis  objician- 
tur  (11)  patri  suo. 

5.  2.  Et  in  adoptionem  datus  filius  et  heres  institutus, 
ad  hoc  Edictum  pertinei ,  ut  ei  jungatur  nepos  ,  qui  in 
avi  sui  naturalis  potestale  est.  -^-  Jungitur  (12)  autem 
ncpos  palri  suo  emancipato  ,  sive  pater  praeteritus  sit  , 
sive  institulus.  Et  haec  erit  difFerentia  inler  in  adoplionem 
datum  et  emimcipatum  :  quod  in  adoplionem  quidem  da- 
lo  non  alias  jungitur  ,  nisi  inslituto  ,  et  alio  committen- 
te  Edictum  :  emancipato  autem  ,  sive  sit  iuslitutus  eman- 
cipatus,  sive  sit  praelerilus.  ' 


5.  3.  Filio  in  potestate  ex  besse  ,  emancipato  ex  trien- 
te  herede  instilulo  ,  Julianus  ait  ,  nepoteiu  proeteritum 
pelita  contra  tabulas  bonorum  possessione  ,  patruo  sexlau- 
lem  ,  patri  unmam  ablaturum. 

$.  4-  Si  pater  emancipatus  exheredatus  sit ,  nepolibus 
ex  eo  prseteritis  ,  qui  erant  in  potestate  relenti  :  neputes 
admitluntur  :  absurdum  enim  cst ,  cum  palri  prtetcrito 
jungantur,  inslituto  eo  vel  exheredato  non  admilti. 

5-  5.  Si-d  et  si  patruus  eorum  ,  qui  erat  in  poteslate  , 
sit  pra^teritus  ,  pater  exheredatus  :  debent  nepotes  aumit- 
ti  :  nam  exheredatus  (i3)  pater  eorum  pro  morluo  (i^) 
habetur  (i5). 

5-  6.  Si  pater  in  poteslale  manens  exheredatus ,  vel  in- 
stitutus  sit  ,  nepotem  ex  eo  ,  sive  in  potestate  manentem  , 
sive  emancipatum  ,  ad  bona  avi  (16)  neque  vocari,  neque 
vocandum  esse  ,  Sca;voIa  ait :  toliens  enim  nepoti  consu- 
lendum  est  ,  quotiens  in  potestale  reteiitus  esl  ,  patre  ejnan- 
cipalo.  Liberos  igilur  in  familia  esse  oportet  (17),  ut  huic 
Edicto  locus  sit  :  ejus  scilicet  faniilia  ,  cujus  bonorum 
possessio  petilur.  Sed  et  si  postlaunus  ualus  sit  ex  eman- 
cipalo ,  ante  emancipationem  couceptiis  :  idem  erii  di- 
cendum. 

§.  7.  Liberos  autera  non  omnes  siinul  vocat  Praetor  , 
sed  gradatim  ,  hoc  est ,  eos ,  qui  sui  sunl.  sc.  nepotes,  si 
siint  5  si  minus  ,  eos  qui  sunt  inferioris  gradus  :  nec  eos 
miscebimus.  plane  si  sint  ex  emancipato  nepos ,  et  ex  ne- 
pote  ejiis  alio  pronepos :  diceudum  erit  utrumque  ei  jun- 
gi  :    anibo  enim   [  iii  ]  suorum  loco  siicceshernnl. 

5-  8.  Si  postliminio  nepos  redierit  ,  diceudum  est  euin 
patri  emancipato  conjungi. 

§.  9.  Si  paler  ex  duobus(i8)  filiis  ,  quos  in  potestate 
habuit  ,  alteruin  emancipaveiit  ,  et  nepolem  ex  eo  in  lo- 
cum  filii  adoptaverit ,  et  pra^terito  emancipato  decesserit  : 
Julianus  ait  ,  nepoti  in  locum  filii  adoptato  succurri  opor- 
tere  ,  ut  quasi  filius  portionera  habeat  ,  (juam  haberet  et 
si  extraneus  adoptatus  esset.  sic  fiet  (  inquit  )  ut  filius  (jui 
in  potestate  fuit  ,  tertiam  partem  5  nepos  in  locum  filii 
adopiatus  ,  aliam  teriiam  ;  einancipatus  filius  cum  nepote 
allero  retento  in  potcstate  partiatiir  :  nec  enim  miiuis  de- 
bct  ferre  nepos  in  locum  iilii  adopt:ttus  ,  (^uam  si  ab  ex- 
traneo  (19)  esset  adoptatus. 

t).  10.  lllud  nou  interest  ,  quola  portio  hereditatis  ad 
nepotem  pertineat  ,  an  perquam    modica  :  nam  et  si  mo- 


(1)  Confene  dotcm  non  cogitur  ,  quse  hcreditale  patris  abstinct. 
l.  ^.  l.  ^.  .mjn.  h.  t.  ^ 

(2)  Aii  h.c  titulus  liodie  corrcctiis  cst ,  sublata  dlfiercntia  cnian- 
cijiatorum  el  coruiri  qui  suiit  in  polestatc  ?  Nov.  de  hcred.  ab  in- 
te^tato.  5.  I.  Accursius  ita  putat.  B;irtolus  existiniat  himc  tituhim 
taiiliim  csse  corrcctum  ,  si  ab  intcslato  succcdilur  (  jiuc  NovcUa- 
riim  ct  Cod.  /.  mcminimus.  i5.  C.  cle  Irgitimis  licred.  )' .-  vcl  si 
ttstiimentum  ahquod  proponatur,  qiiod  vci"qucreLT ,  vcl  alia  rationc 
nullum  rciklilum  sit ,  ut  ad  inlcstati  caiisam  res  tota  redicrit.  coii- 
tra  ,  hunc  lilulum  nc  hodic  quidcm  corrcctum  cssc  ,  qiioties  qiiis 
omisso  jurc  civili  succcdcre  vcllct  jurc  prBctorio  ,  pclita  bonorum 
possessioKc  contra  tabulas. 

(3)  Hodie  emancij^ati  suis  hbcris  cxjequati  stint  ,  idcoque  filios 
proprios  exchidunt  ,  Nowcll.  ii8.  cap.  1.  alqtic  ila  i.ic  tituhis 
noii  cst  in  usu.  Patcr  cnim  hhcros  suos  tanqnam  pro.ximior  c.vcludit. 

(0  f-  •''•  in  priuc.  Infr.  si  tab.  testam.  nuilce.  i.  y.  supr.  l.g. 
C.  fic  collat. 

(r))  Sccus  fuerit  ,  si  per  racdiam  personam  ad  cos  pcrvcnc- 
rit  hcrcdilas.   /.   5.   infr.  h.  i. 

(6)  Id  cst  ,  pcr  sc  directo  vooa))iintur. 

(7)  lixhcn-datio  notae  specics.  /.  8.  /.  30.  supr.  de  bonor.poss. 
contra  tah. 

(8)  liijuste  scil.  ahoquin  si  justc  c^hcrtdali  sunt ,  querchtm  noa 
piojoncnt.   y.  /.    ^i.  mpr.  dc  inoff.   testam. 

(y)    Hoc  cdicluui  introductuin  cst ,  ut  Jus    ciyilc  praelorio  coni- 


ponerctur  seu  conciliarctur. 

(10)  IIoc  solo  coiore  qiiod  in  potcstate  sui  avi  fucrint. 

(11)  Id  cst  ,  pr.efcrantur  pcr  lcg.  12.  tab.  qu.-e  solos  uepotcs  vo- 
cat.  5-   3.   Inst.  de  exhcred.  liber. 

(12)  Iino  non  jungitur  ,  /.  10.  in  pr.  vers.  otnnia  igitur-  C.  de 
adopt.  noii  jungitur,  si  delur  iii  adoptionem  cxtranco;  sccus  si  avo. 

(i3)  E.\here(latus  quotics  patcr  c.^t  ,  ncpotcs  admittuntur  :  ct  ila 
ncpotcs  non  junguntur  patri  hoc  casu.  Imo  junguulur.  /.  23.  supr. 
dc  iniiff.   test. 

(i4)  Exlicrcdatus  quando  habcatur  pro  mortuo ,  vidc  Bart.  in  5^ 
G.  infr.   h.  t. 

(i5)  Imo  non  liabetur  pro  mortuo  cxhcrcdatus.  /.  si  palixmo  te- 
stamcntn.  19..  infr.  de  bon.  lib.  Non  hal)ctur  pro  mortuo  ,  si  io- 
valida  cst  ipsa  exhcrcdatio  ,  ut  quia  nou  est  adita  hcrcditas  ,  /.  f- 
lium.'2o.  ^.  sed  cum.  supr.  de  l>on.  poss.  coiitra  tab.  vcl  quia  rilc 
nou  cst  facla.  /.   non  putavit.  8-   J.  non  quavis.   '.».   eod.  tit. 

(16)  Imo  vocatur  jure  sno  ,  ct  iit  ncpos.  /.3.  ^.  si  cmancipatus. 
5.  in  fin.  su/^r.  de  ban.  poss.  conlra  tab.l.si  quis  Jitiiim.i^.  C.dc 
ir.o/f.' Non  admittitur  ad  bonorum  possc.viioncHn  contra  lahuUs,  scd 
ad  qncrclain  ,  ut  quia  non  fuit  institutus  vcl  c.\hcrcdat-us 

(17)  /.  5.  J.  I.  i/i/r.  unde  liberi.  /.3-5  3.  eX  !y.  sttpr.  dt  B.P. 
coiitra  labulas. 

(18)  /.  i3.  injin.  supr.  de  B.  P.  contr.  tab.  /.3.  5.  ult.  supr. 
de  coH. 

(13)  /.   i3.  5.  uH.  supr.  de  £.  P.  contra  tub. 


LIBER    TRIGES  IMUSS  EPTI  MUS. 

(3ica  (i)  sit,  attamen  dlcGmus  esse  locum  huic  parti  Edicli. 
^.  XI.  Inter  ipsiim  filium  et  liberos  ejus  dividitur  here- 
dilas  ,  ita  ut  ipse  dimidium  ,  liberi  dimidium  habeant. 
Proiude  pone  solum  esse  filium  cmancipatum  ,  et  nepotes 
in  polestate  duos  ,  neminem    praeterea  ex  hberis  :    hai>ebit 


emancipatus  dimidiam  parlem  heredilalis  ,  [et]  aliam  di- 
midiam  duo  nepotcs  ,  ut  quadraiites  ferant.  -Y  Scd  si  sit 
pra?terea  ahus  [hiius]  :  eveniet,  ut  fdius  habeat  dimidiam 
paVtem  hereditiitis ,  ex  quo  nepoles  non  sunt  5  aLus  fiJius 
semissem  cum  fihis  suis  :  ita  ut  quadrantem  hereditatis 
ipse  ferat  ,  cpiadrans  iuter  liberos  ejus  dividatur.  •^-  Sed 
si  ambo  filii  sint  emancipali ,  et  habeant  singuU  nepotcs  : 
eveniet  ut  singuli  singulos  semisses  cum  nepotibus  suis  di- 
vidant:  ita  ut  ipsi  tjuidem  quadrantes  fex'ant,  ncpotes  au- 
tcm  residuos  quadrantes.  Et  si  aher  duos  filios  ,  aller  tres 
habeant  :  quadrans  mms  inter  duos  ,  alius  inter  ires  di- 
viditur. 

§  12.  Si  quis  ex  nepotibus  portionem  suam  omiserit  (2), 
eveniet  ,  ut  non  ad  patrem  ejus  ,  sed  magis  ad  fratrem 
pertineat.  Sed  et  si  omnes  nepotes  omiltant ,  patruo  nihil 
adcrescet  :  sed  soli  patri.  Quod  [  et  ]  si  pater  omiserit  , 
tunc  patruo  (3)  adcrescet. 

^.  i3.  Emancipatus  filius  ,  si  quidem  nepotes  in  avi 
polestale  iion  habeat  ,  fratribus  suis  (4)  conferet  :  sed  si 
sint  nepotes  (5)  ,  voluil  eum  Praetor  fiHis  suis  ,  qui  sunt 
in  potestate  ,  sohs  (6)  conferre  :  merilo  :  quia  venien- 
do  ad  bonorum  possessionem  ,  iUis  sohs  (7)  injuriam 
facit. 

§.  i4-  Nunc  videamus  ,  quantum  (8)  eis  conferat  '  et 
quidem  semper  ,  cum  fratribus  emancipatus  confert  ,  viri- 
lem  sibi  detraliit.  utrum  et  in  eo  casu  virilem  detrahat  ? 
an  vero  quia  dimidiam  parlem  habeat  bonorum  possessio- 
nis  ,  dimidiam  partem  etiam  bonorum  suorum  conferat  ? 
!Et  pulo  dimidiam  tantum  bonorum  eis  partem  conferre. 
nam  etsi  alius  emancipatus  s^it  fihus  ,  ahus  in  polestate 
retentus  :  fihus  emancipalus  his  duobus  nepotibus  unam 
partem  tantum  conferet ,  et  palruo  eorum  ,  qui  iii  pote- 
slate  mansit  ,  unam  partem  dabil  ,  tcrtiam  ipse  habebit. 
nec  quod  nepotibus  confertur  a  pati  uo  emancipato,  ipsi  pa- 
tri  conferent:  lioc  enim  uon  de  bonis  avi,  sed  propter  (9) 
bona  postea  eis  accessit. 

§.  i5.  Eveniet  igitur,  ut  pater  emancipatus  ,  si  centum 
in  bonis  liabeat,  quinquaginta  sibi  detrahat:  residua  quin- 
quaginta  omnibus  nepolibus  (  id  est  ,  fihis  suis  )  conferal. 
aut  si  unum  nepotem  habeat,  et  duos  ex  alio  pronepotes, 
ita  dividat  quinquaginla ,  ut  nepos  habeat  vigintiquinque. 


pronepoles  ex  aho  uno  vigintiquinque  :  nam  et  bonorum 
possessionis  ainbo  unam  partem  habent. 

§.  16.  Si  sit  fihus  in  potestate  ,  ahus  emancipatus,  ex 
defunclo  (10)  unus  nepos  in  potestate  ,  ahns  [  nepos  ] 
emancipatus  :  elegan(er  Sca;vola  traclat  ,  patruus  emanci- 
patus  quantum  nepotibus  ,  quantum  fralri  suo  conferat  ? 
Et  ait  posse  dici  ,  tres  eum  partes  facere  :  unam  sibi  , 
unam  fratri  (11),  unam  (12)  istis  (i3)  collaturum :  quam- 
vis  (i4)  hi  minus(i5)quam  patruus  ex  hereditate  avi  con- 
currente  patre  (16)  sint  habiluri  :   qu.ne  senteiilia  vera  esr. 

5-  17-  Scd  etsi  sint  duo  (in)  nepotes  ex  eodem  filio  , 
hique  emancipati  sunt  ,  et  ex  ahero  eorum  pronepos  ia 
potestate  defuncti :  partem  habebit  nepos  unus,  aliam  ne- 
pos  cum  filio  suo. 

§.  18.  Sed  elsi  nepos  ,  et  ex  alio  nepole  defuncto  dao 
pronepoles  :  unus  ex  pronepotibus  emaucipatus  soli  fratri 
suo  conferat  5  vel  si  frater  non  est  ,  soli  patruo  ,  non  eli- 
am  patruo  (18)  majori. 

De  legatis  exceptis  personis  pncstandis. 

2.  Paulus  lib.   41  •   ad  Edictum. 

Nlhil  in  hac  parie  Edicti  cavit  Prsetor  ,  ut  legata  ex- 
ceplis  (19)  personis  nepos  praestet.  Sed  potest  supe- 
rior  sermo  et  ad  hunc  casum  relerri  :  nam  absurdum  est, 
patrem  quidem  ejus  legafa  pr?eslare,  ipsum  vero  plus  ha- 
bere  ,  cum  eadem  conditione  in  eandem  parlem  vocantur. 

De  duobus  filiis  ernancipatis  ,  nepoie  in  potestate  reten- 
to  ,  et  nepote  a  filio  post  enmncipaiionem  msceplo. 

3.  Margellus  lib.   9.  Digestorum. 

QUi  duos  filios  habebat  ,  aherum  ex  his  emancipavit  , 
nepotem  ex  eo  in  potestate  relinuit  :  emancipatus  fi- 
lium  sustulit,  et  a  palre  exheredalus  est.  Quaero ,  cum 
frater  ejus  ,  et  ipse  emancipaius  praetcritus  sit  ,  et  ncpotes 
ex  emancipato  hlio  ab  avo  heredes  instituti  :  quid  de  bo- 
norum  posscssicne  juris  sit  5  et  quid  intersit  ,  si  emanci- 
patum  quoque  ,  ex  quo  nepotes  erant  nnti  ,  prseterituru 
esse  poiiamus  ?  Rcspondi  :  si  filium  retento  ex  eo  nepote 
emancipaverit,  et  einancipatus  procreaverit  filiiim ,  et  he- 
res  utertjue  nepos  instiluius  fuerit,  pater  eorum  cxhereda- 
tus  ,  alius  filius  prajtcritus  (20):  solus  (21)  filius  prajte- 
ritus  bonorum  possessionem  contra  tabulas  petcre  poterit . 
exhercdatus  enim  obslat  filiis  suis  post  emancipationeiu 
susceplis.  nepoti  tamen  retenlo  in  polestate  bouorum  pos- 
sessio  dari  dcbet,  quouiain  si  paler  ejus  emancipatus  prse- 
teritus  essel  ,  simul  cum  eo  bonorum  possessionem  accipe- 


(1)  Modlcarura  etiam  rerum  nominc  dalur  actio.  facit  5.  iG.Inst. 
de  ler.  divis. 

(2)  V.  quae  scripsi  ad  l.  un.   C.    quando  non    pctentium  partes, 

(3)  Imo  iicpotibus.  l.  5.  in  Jin.  infr.  unde  liher. 

(4)  Solis. 

(5)  Tn  avi  potestate. 

(G)  /.    1.5-   3-   iit  Jin.  supr.  de  coll.  1.  5.  Infr.  lutde  Ub. 

(7)  Qui  fiiciunt  in  defuncti  polestate  ,  non  aliis.  Pater  itaque 
liLeris  suis  coufert,  qnibus  solis  injuriam  iacit. 

(8)  Dc  hac  quacstione  vid.  Cujac.  3.   obseri>.  39. 

(9)  Adde  /.   5o.  in  fin.  supr.  de  pcculio. 

(10)  Ex  dcfuncto  alio  cmancipato  duo  nepotes  in  potestate  ,  ele- 
gantcr  Scaevola   tractat  ctc.   Cujac.   3.   observ.  29. 

(11)  Sub.  qui  est  in  potestatc. 
(la)  /.    7.   supr.  de  collation. 

(i3)  Quoium  uuus  cst  in  potcslate  :  alter  emancipatus.  Atqni 
emancipatus  cmancipalo  non  confert.  /.  2.  5-  5.  supr.  de  collat. 
Dirccto  non  confert,  scd  obhque  ,  et  clfectu  trientcm  integrum  ne- 
poi  (  qui  in  potcstatc  avi  fuit)accipit  a  patruo  emancipato ,  quem 
mox  cum  fratre  suo  tmancipalo  dividit  ,  id  est  ,  fiiius  in  potcstatc 


partitur  illum  trientcm  cum  altcro  fratre  emancipato. 

C'4)  Q'''a  non.  Hotom.  obs.  forte  lcgendum  ,  quoniam  tion  ini- 
nus ,  quain  patruus  ex  liereditate  avi  concurrcntes  patruo  sint  ha- 
bituri. 

(i.*))  Imo  nihil  ,  si  pater  concurrit  ,  id  est ,  succedit :  aut  ccrte 
non  minns  si  concurrit  patriuis. 

(16)  Al.  patruo,  ut  supr.  dictuin  est.  Caeterum,  ne  dicamus  cum 
Accursio  ,  hic  agi  de  patre  in  poteslate  posito  ,  qiii  unum  cx  libe- 
ris  emancipavit.  Ncc  enini  filius  in  potestate  positus  filiiim  eman- 
cipare  potest.  Quid  igitur  ?  (ingamus  fiiium  emancipalum  (iliuin 
suuni  rursus  cmancipasse  ?  Quod  tamcn  ut  ita  sit  ,  qiiseri  poterit 
qiiemadmodum  emancipatus  pater  ncpoti  emaiicijwto  conferat.  d.  {. 
1,  5-    5.  sapr.  de  collut. 

(17)  /.    I.   §.  2.  supr.  de  dolis  collat. 

(18)  Paulns  majorcm  hic  accipit  pro  patruo  magno.  vid.  CHJarC. 
3.  obs.  29. 

(19)  Dc  quibus  vido  /.    i.  et  passiin  supi:  de  legatis  prcestandis. 

(20)  /.   6.  §.  4-  supr.   de  B.   P.   cnntra  tabnl. 

(21)  Hodie  noQ  soli  lillo  ,  sed  et  iiepoti  virilis  datur  verbis  utt. 
hujus  cdicti. 


ii8  D     I     G     E     S 

re  posset  propter  id  capiit  Edicli  ,  quod  a  Juliano  intro- 
duclum  est  j  id  est  ,  ex  nova  (i)  clausula  :  uec  debet 
deterioris  esse  conditiouis  ,  quia  pater  ejus  exheredatus 
sil :  idcjue  ei  prajlerilo  quoque  praeslan  oporlebit.  sed  fra- 
irisejus,  qui  post  emancipationem  nalus  est,  diversa  con- 
ditio  est:  conservanda  est  tamen  et  illi  ad  virilem  partem 
ln^reditas  ,  sicut  etiam  Jmperator  Antoniuus  (2)  in  per- 
sona  neplis  (3)  ex  filia  rescripsit. 

De  filio  emancipato  nepotihus  in  potestate  rctentis  ,  et 
licpotibiis  post  emaiicipationetn  uisceptis. 

4.  MoDESxittUS  lib.  6.  Pandectarum. 

EMancipaio  (4)  quis  fllio  retinuit  ex  eo  nepotes  in 
potestale  :  lilius  emaucipafus  susceptis  postea  liberis 
decessit.  Placuit  ia  avi  poteslale  manentes  ,  simul  cum 
liis  ,  qui  post  cmancipationem  nati  sunt  ,  decreto  bono- 
rum  possessionem  accipere  :  manente  eo  ,  ut  si  velit  avus 
sil  i  per  ncpotes  adquivi  (5)  ,  bona  sua  conferatj  aut  ne- 
potes  emancipet  (6)  ,  ut  sibi  eniolumentum  paternae  he- 
redilatis  adquirant  :  idque  [  ita  ]  D.  Marcus  rescripsit. 
Si  nepos  exlieredatus  Jieredi  scripio  successerit. 
5.   Idem  lib.  6.  DifTerentiarum. 

SI  nepos  exheredatus  heres  exlitcrit  (7)  ei  ,  quem  avus 
heiedem  fecerat  ,  deiiide  pater  ejus  emancipatus  te- 
slamento  prajteritus  accipiat  contra  labulas  patris  bonorum 
possessionem  :  jungi  palri  suo  nepos  non  poterit  ,  sed  ut 
extraneus  excludelur  :  c[uia  non  (8)  siio  noniine  avo  he- 
res  exlilerit. 

De  nepote  adopfivo. 
6.  Sc-^EVOLA  lib.   5.  Qiiaestionum. 

SI  cjuis  filium  habcns  in  potestale  ,  exlraneum  in  nepo- 
tis  (9)  locum  quasi  ex  eo  filiuni  natum  adoptet,  mox 
filium  emancipet  :  uon  jimgetur  hic  nppos  filio  emanci- 
palo  :  quia  desiit  esse  emancipato  ex  liberis. 

De  ?iepote  susccpto  posl  ^filii  emancipationem. 
7.   Tryphoninus  lib.    16.   Dispulalionum. 

SI  post    emancipationem    filii  susceptus  ex  eo  fuerit  ne- 
pos  ,  conservanda  illi  erit    portio  ;     sed  cjuanta  (10)  , 
videamus  ?    finge    enim    palruo    scripto  heredi  coheredem 

(i)     Novam  clansulam  appellat  nuperam,  et  non  ita  pridcm  exco- 
gitatam  a  Jiiliano,sic  novum  cdictum  in  /.  i.  ^.  si  j>ater.  i3    injr. 
de  ventre    in  poss.  mitlend.  nova  ralio.  /.  Sa.  j.  si    niirus.   18.  in 
Jin.   supr,  de  don.  intcr  vir. 
(a)     /.  7.  infr.  eod. 

(3)  Al.  ncpotis. 

(4)  Hanc  Irg.  Ciijac.  judicat  fiigitivam  cssc  ,  et  a  suo  titulo  re- 
jeclain ,  et  in  miiuis  proprium  locum  translatam :  de  quo  vidc  cun- 
deai  3.  obs.  Sy. 

(.5)     /.    1.  §.   i4-  supr.  de  collal. 

(6)  V.  /.  6.  infj:  unde  lihcri. 

(7)  Vidc  cjua;  scripsi  ad  /.  \C)\-  infr.  de  rcgid,  jitr.  quse  est 
ejusdem  lihri. 

(8)  /.    I.  supr.  h.  t. 

(9)  Hoc  vtrbum  Barlolus  rcslriiigit  ad  ncpotes  legitimos  natu- 
raies. 

(10)  An  virilis?  An  quantam  habcrct  ex  co  edicto,  id  cst  quar- 
taui?  An  quaiitam  liahcrct ,  .si  cssct  in  polcstate  ?  prius  asserit  Bart. 

(11)  l)c  qua.  /.   3.   iti  Jln.  supr,  h.   t. 

(12)  Tlsp\   tyw^cvvffrii  k,  (yKViio\'ii/j.iv»v  ctc.  3i.  Eclog,  6. 
(i3)  Humanis  in  rcbus  cssc  dicuntur,  qui  jam  miti  suat,  ut  hic 

ci  l.   7.   inji:  h.  t, 

(i4)  Vcnter  ,  id  est,is,  qiii  jam  conccptus  cst  ,nccdum  nalus  (  alias 
fi  11011  cst  conceptus,  jiis  snccessionis  non  traiismiltit.  vidc/.6.i/»/}-. 
(le  suis.  )  a  lcgc  non  ncgligitur  propter  spcm  nascaidi.  infr,  hoc 
lii.  I.  3.  supr.  si  pars  htreditat,  Tdcoque  quotics  dc  commodo  ejus 
agilur  ,  pcrinde  ac  si  in  rcbns  lnimanis  esset,  custoditnr  ,  /.  7.  ui 
rcruin  iKitura  esse  intcliigitur  ,  /.  pen.supr.de  statu  hom.  pi-O  su- 
p<rstite.  /.  a3i.  iiifr.  de  verbor,  signific.  pro  jain  nato.  /.  3o.  5- 
f .  supr-  dc  ailquir,  vcl  otnitl,  hcred-  et   pro  liberto  habelur ,  /.  pe- 


T     O     R     U     M 

datum  hunc  nepotem ,  patrem  autem  ejusdem  praeteriium 
accepisse  contra  tabulas  bonorum  possessionem  :  quod  ad 
Ediclum  Praetoris  attinet  ,  semisses  bonorum  fient.  nunc 
vero  post  constitutionem  (ii)  Divi  Pii  ,  si  conservalur 
pars  nepoti  ,  utrum  viriUs  ,  an  quarta  debeat  servari  ? 
Kam  si  in  avi  nalus  potestate  fuisset  ,  conjungebatur  in 
uuam  parlem  cum  patre  suo.  et  proponamus  esse  alium 
ex  eodem  nepotem  in  familia  avi  :  duo  unam  quarlam 
habiluri  erant  ,  patre  eorum  accipiente  coutra  tabulas  bo- 
norum  possessionem  ,  si  fuissent  in  avi  poteslate  :  an  ergo 
uunc  in  sescunciam  tuendus  sit  ,  qui  nou  ia  fimilia  re- 
tcntus  est  ?  et  cui  abscedet  pars  ,  qua?  huic  cessura  est  ? 
pairi  ejus  laalum  ,  an  et  patruo  ?  et  puto  ,  et  patruo. 
«am  et  legatum  eidem  datum  prsestaret. 

T  I  T.     IX. 

DE  VENTRE  (12)  IN  POSSESSIONEM  MIT- 

TENDO   ,    ET   CURATORE    EJUS. 

Ratio  et  summa  Edicti.  1 .  De  ea ,  quas  est  pnegnaus  y 
vel  se  prcegnantcm  dicit.  1.  De  suitate.  De  exhcredatione,, 
3.  Unius  posthumi.  4-  De  aboriu.  5.  De  exheredationc 
condiiioiiali.  6.  De  exheredatione  a  primo  grudu,,  et  prx- 
teritione  a  sccundo  ,  7.  J^el  contra.  8.  De  uxore  capti 
ah  hostihus.  9.  De  exhcredatione  nascituri  intra  i'el  posl 
trcs  menses.  10.  De  ea,  c/uce  uxor  esse  desiit.  11.  Si  fi- 
lius  emancipatus  vcl  in  adoptionem  datus  sil.  i4-  *^*  '^^' 
getur  uxor  ,  reZ  nurus  ^  vcl  pnegnans  esse.  i5.  De  caiisis 
ex  quihus  Carhon.  honor.  posse.ssio  datur.  i6.  De  duabus 
prcegnantihus,  17.  Dc  curatore  mniri  et  bonis  dando,  19. 
Dc  sumptihus  in  muliercm  fnciendis  ,  et  de  qfficio  dicii 
curatoris.  23.  Ex  quihus  eligitur  curator.  24.  Si  nondum 
sit-cnrator  constitutus  ,  26.  Fel  sit  constitulus,  27.  De 
pariu  ,  vel  abortu  ,  et  ea  quce  non  est  prcegnans, 
1.  L'lpianus  lib.   4'-   ad  Edictum. 

Slcuti  liberorum  eoruin ,  qui  jam  in  rehus  humanis  (i3) 
sunt  ,  curam  (i4)  Praelor  habuit :  ita  ctiam  eos,  qui 
noiidum    nati    sint  ,  propter    spem  nasceudi  non  neglexit. 

nult,  snpr,  dc  statu  hom.  est  enim  matris  ,  et  visccrum  ejus  por- 
tio,  /. I.  ^.i.supr  de  i>entre  insp.  (  qua  de  causa  vectura  aut  nau- 
luiu  cjus  noniinc  non  debetiir  ,  aig.  l.  19.  5-  7-  mpr.  locat,  )  ct 
aUquo  «asu  bonoruin  dominus ,  /.  1.  5-  ^-  *^^  poss^as^r  ,  ^.  y.  /. 
6.  lioc  tit.  ct  patii.^  hcrcs  futurus  cst  ,  /.  84  supr.  de  adquir.  vel 
omitt.  hered.  Ejus  favorc  mater  in  cjus  bonorum  possessioncm  mit- 
titur  ,  /.  I.  supr.  si  wntr.  nomin,  niulier.  ut  cibum  ,  ^Kitum  ,  ▼«- 
stilnm  ct  tcctum  pro  facnllatibus  defuncti  ,  proqne  sua  ct  cjiis  di- 
gnitatc  percipiat,  f-  '9-  i'fr.  aequins  cst  eniin  ,  ^.  2.  infr.  et  san- 
ctius,  frustra  et  suh  inccrto  matrcm  in  pos<essioncra  initti,  ct  ali  , 
quain  dum  inccrtum  cst  ,  ct  iitigatur ,  nasciturus  sit  aliquis  ,  lu^c- 
ne  ,  vcntrein  fanic  pcrire  ,  J.  3.  infr,  j)i-aterea  ,  licet  maler  ej»» 
supplicii  capitalis  damnata  sit  ,  libir  tanica  uascilur  ,  /.  18.  supr. 
de  stalu  hom.  nec  dc  ea  quccstio  aut  fnppiicium  prius  sumitur,  qnam 
ipsa  pcperil  matcr  ,  ut  /.  3.  Infr.  dc  pcafi,  utcnnqne  maler  capta 
sit  ab  hoslibus  ,  Tcntcr  posthmiuinm  habet  :  utcuuqu»  vi  dctima- 
tur,  non  iisucapitur  ,  /.  pen.  supr,  de  statu  hom.  Idcm  vcnler  ob- 
stat  seqncntibus,  ct  proximc  succcssuros  rcraoratur,  /.  i.  J.  ^,infr. 
und,  cognati.ln  hcrcditatis  porlione  ventri  trci  unciae  adsii;nai>tur. 
v.  /.  3.  Supr,  si  pars  hereditalis,  Tanta  cura  adhibit.t  fuit  nasci- 
tiiri  ,  nt  ctiam  matcr  ejus  mortua  noQ  priiis  humaii  jwssit  ,  quam 
partus  ei  excidatur  ,  /.  a.  supr.  d»  mnrtuo  inferendo,  quin  uibil 
intcrcst  natnrae  ductu  ,  an  fjcto  hominis  iia>catur.  vide  /.  i.  ^,  9. 
infr,  undc  cogntiti.  Scd  quoto  dic  nativitas  cjus  probalur?  soptiiuo 
lumso ,  id  cst ,  i8j.  die  a  nupliis  ctHitracti»  ,  dcciiuo  vero  incn>e 
a  inortc  patris.  vide  /.  12.  supr,  de  statu  hom.  Kt  ila  nato  resli- 
tnitur  hereditas.  /.  pcnuk,  supr,  de  statu  ho.u.  Ml  vcl  noii  nato  , 
vel  statim  ,  ant  siue  liberis  mortuo  ,  prus.imi  hei-edes  succoJunt.  /. 
4.  infin.  supr,  dt  ^nor,  possess.  contru  tab.  ridc  supr.  d*  Libir, 
0t  postJtum. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS, 


nam  et  hac  parte  eclicti  eos  tuiius  est ,  dum  ventrem  (i) 
mittit  in  possessionexn  vice  contra  tabulas  bonorum  pos- 
sessionis, 

§.  1.  Praegnantem  esse  mulierem  oportet  oranimodo(2), 
nec  dicere  se  praegnantem  suflicit  :  quare  nec  tenet  datio 
Lonorum  possessionis  ,  nisi  vere  pra?gnans  fuit  ,  et  mor- 
tis  (3)  tempore  ,  et  eo"  quo  mitti  in  po^sessionem  petit. 

§.  2.  Totiens  antem  niittitur  in  possessionem  venter  , 
si  (4)  non  est  exheredatus  (5)  ,  et  id  quod  in  utero  erit, 
inter  suos  (6)  heredes  liiturum  eril.  f  Sed  et  si  incerlum 
sit  ,  aliquo  taraen  casu  possit  existere  ,  quo  ,  qui  edilur  , 
suus  futurus  sit,  ventrem  mitteraus:  aequius  (7)  enim  est, 
vel  frustra  nonnuncjuam  impendia  fieri  ,  quam  denegari 
aliquando  alimenta  ei  qui  dominus  (8)  bonorum  aliquo  (g) 
casu  futurus  est. 

5.  3.  Quare  et  si  ita  exheredatio  facla  sit  ,  Si  mihi  fi- 
lius  unus  nascetur  ^  exheres  esto  :  quia  filia  (10)  nasci 
potest  ,  vel  plures  (11)  filii ,  vel  fihus  ,  et  filia  ,  venler 
in  possessionem  miltetur.  satius  est  enim  sub  incerto  ejus, 
qui  edelur ,  ali  etiam  eum  ,  qui  exheredatus  sil  :  quam 
eum  ,  qui  non  sit  exheredatus  ,  fame  necari  :  ratum  (12) 
esse  debet  ,  quod  deminulura  est  :  quamvis  is  nascatur  , 
qui  repellitur. 

^.  4.  Idem  dicendum  erit  ,  et  si  mulier  ,  quae  fuit  in 
possessione  ,  abortum  fecisset. 

§.  5.  Sed  et  si  sub  (i3)  conditione  posthumus  sit  ex- 
hercdalus  ,  pendente  conditione  Pedii  sententiam  admitti- 
mus  ,  exislimantis  posse  ventrem  in  possessionem  mitti  : 
quia  sub  incerto  utilius  est  ventrem  ali. 

^.  6.  Si  venter  ab  institutis  exheredatus  sit  ,  a  substi- 
tutis  prcetcrilus :  Marcellus  negat  in  possessionem  eum  mit- 
ti  posse  viventibus  inslitutis  :  quia  exheredatiis  est.  quod 
verum  est. 

%.  n.  Per  contrarium  autem  si  ab  instilutis  praele- 
ritus  sit  venter  ,  a  substitutis  exheredatus  :  vivis  institu- 
tis  ,  mittendus  est  in  possessionem  :  quod  si  non  vivant  , 
negat  mittendum :  quia  ad  eum  (i4)  gradum  devoluta  lie- 
reditas  est ,  a  quo  (i5)  exheredalus  est. 

§.  8.  Si  fiKus  ab  hoslibus  captus  sit  ,  uxov  ejus  prae- 
gnas  in  possessionem  soceri  bonomm  mittenda  est  :  nam 
aliquo  casu  spes  est  ,  id  quod  nascitur  ,  inter  suos  here- 
des  futurum  5   utjiula  si  pater  ejus  apud  hostes  decedat. 

i.  9.  Sed  et  si  quis  ventrem  exheredasset  ,  Qui  mihi 
intra  menses  tres  morlis  mece  natus  erii ,  exheres  esto :  vel 

(i)  l.  9.  siipr.  teslamenta  quemadmod, 

(?)  Omnimodo  est  reipsa  ,  non  nuda  adseveratione  ,  aut  adfir- 
rnatioiK'  cutn  causae  cognitione.  /.  7.  ^.  i.  infr.  h.  t.  Imo  siininia- 
tim  hoc  Gognoscitur.  5-   i4-  i'fr,  eod. 

(3)  /.   ultim.   infr.  eod. 

(4)  Hodie  ventcr  exheredatus  mittitur  in  possessionem.  Nec  enim 
polcft  liodie  vcnlcr  exheredari  :  quod  cjns  nulhun  delictum  esse 
possit.  /.  si  posthum.  i^.  supr.  de  liberis.  l.  maximum.  4-  C.  dc 
liber.  prceter.  l.  si  cjuis  suo.  33.  $.   I.   C.  de  inoff. 

(.5)  Rite,  ut  /.  8!  $.  1.  supr.  de  B.  P.  contr.  tabul. 

(6)  Id  est  ,  iuter  eos  ,  qiii  primum  locum  leaent  in  succcssione. 
AUoq  in  vox  suus  in  potcstate  filium  hic  non  signilicat. 

(7)  Imo  iniquum  est  de  .  alieno  iargiri.  l.  Jllius.  7.  infr.  de  do- 
nat.   i]:.quius  est ,  id  cst ,  minus  iniquum. 

(8)  Et  honoium  possessor.  /.  6.  Infr.   h.  t. 

(9)  Imo  sempcr  futurus  est :  semper  admittitur  ,  cum  cxhereda- 
tio  iitcta  suh  conditione  non  valeat.  /.  3.  ^.  pure,  supr.  de  liber. 
et  poslh.  An  exiieredutio  (  de  qua  hac  lcge  )  conditionalis  uullo 
niodo  diflert  aut  suspcndit  ipsam  cxhercdationem  post  riatum  post- 
humum  ?  Au  exheredatus  est  deficiente  couditionc  ,  quce  sit  in  po- 
tcstalc  ? 

(10)  Masculorum  appellationc  fceminfc  non  continentur  in  odio- 
sis  ,  ct  exheredalionihiis  ,  ut  hic.  Qui  filium  cxheredat  ,  non  cxhe- 
rtdat  fosminani,  ut  hic.  l,  cwn  quidam.  19.  supr.  de  liber.  et  post- 


qui  post  tres  menscs  :  venter  in  possessionem  ulique  mit- 
tetur :  quia  aliquo  casu  suus  lieres  fulurus  est.  el  sane  be- 
nigniorem  esse  Praetorera  in  hac  parte  oportebit :  ne,  qui 
speratur  ,  ante  (16)  vitam  necetur. 

5.  10.  Rectissime  autem  Prastor  nusquam  iixoris  fecit 
mentionem  :  quia  fieri  potest ,  ut  moriis  tempore  uxor 
non  fueril  ,  qua?  se  ex  eo  proe-nantrm  dicit. 

§.11.  Etiam  ex  emancipato  venter  ad  possessionem 
admittitur.  Unde  apud  JuJianum  lib.  xxvn.  Digestorum 
quseritur,  si  eraancipatus  quis  sit ,  uxore  jani  pra^guanfe, 
deinde  decessisset  ,  et  pater  ejus  raortuus  sit  :  an  venter 
in  possessionem  emancipati  palris  mitti  possit?  Et  reclissi- 
me  scripsit  ,  rationem  non  esse  ,  cur  vente.-  quem  Edi- 
ctum  admittit  ,  repelli  debeat :  est  enim  a^quissimum  par- 
tui  consuli  ,  qui  natus  bonorum  possessionem  (17)  acce- 
pturus  est.  Sed  [et]  si  avus  viveret ,  sirailiter  venirem  ad- 
mittemus. 

5.  12.  Si  filius  in  adoptionem  datus  ,  decesserit  prse- 
gnante  uxore  ,  tunc  deinde  adoptator  deftmctus  fuerit  : 
inittetur  venter  in  possessionem  (i8)  avi  adoptivi. 

-^-  Sed  an  etiam  in  ejus,  qui  in  adoptionem  dederat  fi- 
lium  ,  miltetur  ,  videamus  ?  Et  si  hic  nepos  poslhumus 
heres  ab  avo  naturali  institutus  sit,  miltetur  (ig)  in  pos- 
sessionem.  quia  ,  et  nato  ei  ,  si  nemo  ex  liberis  sit  alius  , 
bonorum  possessio  secundum  tabulas  dari  potest  :  aut  si 
sint  liberi  prseteriti  ,  etiam  contra  tabulas  cum  ipsis  po- 
test  accipere. 

§.  i3.  Si  pater  nuru  pra;gnante  filium  emancipaverit  , 
non  in  totum  repelli  utorus  dehet  :  namque  natus  solet 
patri  ex  novo  (20)  Edicto  jungi.  Et  generaliter  ,  quibus 
casibus  patri  jungitur  natus  ,  admittendus  est  venter  in 
possessionera. 

^.  14.  Si  ea  ,  quae  in  possessionem  vult  ii-e  ,  uxor  ne- 
getur  ,  vel  esse  ,  vel  fuisse  ,  vel  ex  eo  pra^gnans  non  esse 
contendatur  :  decretum  inlerponit  Pra^tor  [ad]  exemphira 
Carboniani  Edicti  (21).  Et  ita  Divus  Hadrianus  Claudio 
Proculo  Prretori  rescripsit  ,  ut  suminatiiu  (22)  de  re  co- 
gnosceret  ,  et  si  manifesta  calumnia  videbitur  ejus  ,  qnje 
ventris  nomine  in  possessionem  mitli  desiderat  ,  nihil  no- 
vi  decerncret  :  si  dubitari  de  re  poterit  ,  operam  daret  , 
ne  pra^judicium  fiat  ei  ,  quod  in  utero  est  5  sed  ventrem 
in  possessionem  milti  oportet.  Apparet  ilaque  ,  nisi  mani- 
fesla  sit  caluranialrix  (^3)  mdier  ,  debere  eam  decretum 
ehgere  :    el    ubi  omnino  jusle   dubilari  poterit  ,  an  ex  eo 

hum.  l.  pronunciatio.   igS.  Lifr.  de  verb.  sign. 

(11)  Qui  unmn  filium  exlieredat ,  plurcs  non  cihercdat.  Imo  , 
plurcs  exhercdare  videtur.  /.  utrum.'].  supr.  de  rpb.  diib.  l.  si  quis 
ita.  10.  5-  '•  supr.  de  tcst.  tui.el.  An  hic  unus  tantum  nominatim 
exhcredatus  est :  ibi  indefinite  ?  An  jx)tius  in  odiosis  ,  phircs  uni- 
tatis  numero  non  continentur  ? 

(12)  /.  2.  Infr.  h.  t.  l.   I.  5>  7-  Supr.  si  muUcr  ventns  nom, 
(i3)  /.  3.   Supr.  da  libcr.  el  posth. 
(i4)  Addc  /.  8.  5-  3-  *"/''"■  ^^  J^-  P-  contr.  tab. 
(1.4)  V.  /.  5.   infin.  supr.   de  injusto. 

(16)  5-  2.  vers.  scd  et  si  incertum.  4-  supr,  hic. 

(17)  /.  6.  inf7\  h.  t. 

(18)  /.  8.  §'.   II.  supr.  de  B.  P.  contr.  tabul, 

(19)  Imo,  non  miftetur,  /.   iS.j-   2.  supr.  de  B,   P.  contr.tah. 
(■20)  Novum  edictum  appellat ,  iiunc    piimum  factum.  vide  quse 

scripsi  ad  /.  3.  circa  fin.  Supr,  de  conjungendis  cum  emanci^. 
lib.  ejus, 

(-21)  In  quo  suinmatira  cognoscitur.  /.  3.  §.  4-  Iifi"'  de  Carbo- 
niano.  l.  3.  in  fin.   Infr.  ne  vis  fiat  ei. 

(22)  Atqiii  plena  oognitio  exigitur.  arg.  l.  i.  5*  '•  ^upr.  h,  t, 
l.  7.  §.  1.  infr.  h.  t.  uxorem  csse  plcne  constare  debet  j  in  aUis 
quaestiouibus  sumin.iria  cognitio  suflicit. 

(■23)  Vide  /.  I.  5-  2.  supr,  si  mulicr  ventris  nomine,  1,  3.  5-  3. 
et  4-  iifr-  de  Carboniano. 


130 


DIGESTORUM 


prscgnans  sit  ,  decretc  tuenda  est  ,  ne  praejudicium  partui 
fiat.   Idemque  est ,  et  si  sialus  mulieri  controversia  fiat. 

€.  x5.  Et  generaliter  ,  ex  quibus  causis  Carbonianam 
lionorum  possesionem  puero  (i)  Praetor  dare  solilus  est  , 
cx  liisdem  causis  ventri  quoque  subvenire  Proetorem  debe- 
re  non  clnbiiamus  ,  eo  facilius  ,  quo  iavorabilior  esl  cau- 
sa  partns  (2)  ,  qiiam  pueri ;  partui  enini  in  hoc  favetur, 
nt  in  lucem  producatur.  puero  ,  ut  in  familiam  inducalur  : 
jiarlus  enim  iste  alendus  est  ,  qui  [  et  ]  si  (3)  non  lan- 
tum  parenti,  cujus  esse  dicitur  ,  verum  etiam  Reipubli- 
cas  (4)  nascitur. 

§.  16.  Si  quis  prima  uxore  praegnante  facla,  mox  aliam 
duxerit  ,  eanique  praeguanlem  fecerit ,  diemque  suum  ob- 
ierit :  Edictum  ambobus  sufljciet :  videlicei  cum  nemo  con- 
tendit ,  nec  calnmnialriccm  dicit. 

5.  17.  Quotiens  (5)  aulcm  venter  in  possessionem  mit- 
titur  ,  solet  mulier  turatorem  ventri  petere  :  solet  et  bo- 
iiis.  Sed  si  quidem  tanlum  ventri  curalor  datus  sit ,  cre- 
diloribus  permittendum ,  in  cuslodia  bonorum  esse:  si  ve- 
10  non  tantum  venlri  .  sed  eliam  bonis  curator  datiis  est , 
possunt  esse  securi  creditores  5  cura  periculum  ad  curato- 
rein  perlJncal.  idcirco  curatorem  bonis  ex  inquisitione  dan- 
dum  ,  idoneum  scilicct  ,  oportet  creditores  curare  :  vel  si 
quis  alius  est ,  qui  non  edito  partu  succcssionem  sperel. 

§.  18.  Hoc  ar.lem  jure  ulimur,  ut  idem  curator  et  bo- 
nis  et  ventri  detur.  sed  si  creditores  instent ,  vel  qui  s^e- 
rat  se  succcssurum :  diligentius  atque  circumspectius  id  hc- 
ri  debebit  ,  et  plures  ,  si  desiderentur  ,  dandi  sunt. 

§.  ig.  Mulier  autem  in  possessionem  missa  ,  ea  sola  , 
sine  quibus  (6)  foclus  suslineri ,  et  ad  partum  usque  pro- 
duci  non  possit  ,  sumere  (7)  ex  bouis  dcbel  :  et  in  lianc 
rem  curator  (B)  constiluendus  est  ,  qui  cibum  ,  potum  , 
vestitum ,  tectuni  (9)  mulieri  pra-slet  pro  facullalibus  (10) 
defuncli  ,  et  pro  dignilale  ejus  atque  mulieris. 

5.  20.  Deminulio  autem  ad  lios  sumptus  fieri  debet  , 
primum  (11)  ex  pecunia  numerata  :  si  ea  non  fuerit,  ex 
Lis  rebus  qna?  patriraonia  onerare  niagis  impendio,  quam 
augere  fructibus  consueverunt. 

5.  21.  Item  si  periculum  cst ,  ne  interim  res  usncapia- 
tur  ,   ne  debitores  tempore  liberentur  :   idenx  curare  debet 

§.  22.  Ita  igitur  curam  boc  ({uoque  ofticio  administra- 
hit  ,  quo  soleut  curatores  att|ue  tutores  piq>illoriuii. 

§.  23.  Eligilur  autem  curator  aul  cx  his  ,  qui  lutores 
dsti  sunt  poslhumo  :  aut  [  ex  ]  necessariis  adfiiiibusque  , 
aut  [ex]  subslitutis  aut  ex  amicis  defuncti  ,  aut  ex  credi- 
loribus.   sed  utique  is  ,  qui     idoneus  videbitur  :   aut  si  de 


personis  eorum  qua^stio  moveatur  ,  vir  bonus  eligitur. 

§.  24.  Quod  si  nondum  sit  curator  constitutus  (  quia 
plerumque  aut  non  petitur  ,  aut  tardius  petitur  ,  aut  se- 
rius  datur  )  :  Servius  aiebat ,  res  hereditarias  heredem  in- 
stitutum  vel  substitutum  obsignare  non  debere  ,  sed  (12) 
tanlum  pernumerare  (i3)  ,  et  mulieri  adsignare. 

§.  25.  Idem  ait  ,  ad  cuslodieuda  (i4)  ea  ,  quae  sine 
custodia  salva  esse  non  possuat  ,  custod^m  ab  lierede  po- 
nendum;  utpata  pecoris*,  et  si  nondum  messis  ,  vindemia- 
ve  facta  sit.  et  si  fuerit  controversia  ,  quantum  deminui 
oporteat  :   arbiirum  dandum. 

§.  26.  Curatore  aulem  constitulo  ,  lia?c  omnia  cessare 
puto  :  conscribere  (i5)  tamen  curatori  debent  et  venden- 
ti  ,  et  inventarium  (iG)  rerum  facienti. 

§.  27.  Tamdiu  autem  venter  in  possessionem  esse  de- 
bet  ,  quamdiu  aut  pariat  ,  aiil  abortum  (17)  faciat  ,  aut 
certum  sit  eam  non  esse  praegnantem. 

§.  28.  Et  si  sciens  prudensque  se  pra^gnantem  non  es- 
se  ,  consumpserit :  de  suo  eam  id  consumpsisse  Labeo  ail. 

Si  cclitus  repellatur. 
1.  Paulus  lib.  4i-  ad  Edictum. 

SEd    et    si    eum    ediderit  ,     qui  repulsus  est  :   discedere 
^debet. 

De  sumptihus  hona  fide  factis. 
3.   IIermogeinianus  lib.    3.   Juris  epitomarum. 

SUmptus    (18)    autem  ab  ea  facti  bona  iide  ,  noa  repe- 
luntur. 

De  habitatione.    1 .  De  cibnriis  servorum. 
4.  Paujlus  lib.   4i-   ad  Edictum. 

HAbitatio  (19)  cpToque  si  domum  defuuctiis  non  habuit, 
conducenda  erit  mulieri. 
§.    1.   Servis    (|uoque    mulieris  ,    qui  necessarii  sunt  ad 
ministerium    ejus  ,    secundum   dignitalem  cibaria  praestan- 
da  sunt. 

De  aliinentis  muUeri  pnvstandis.  \.  De  dehito  soh-endo. 

5.   Gajus  lib.    14.    ad  Ediitum  Proviuciale. 

CUrator  ventris  alimenla  (20)  mulieri  statiu^re  debet  , 
nec  ad  rem  perlinet  ,  an  dolem  habeat  ,  unde  su- 
slenlare  se  possit:  ([iiia  videnlur,  qua;  ita  pracslantur,  ipsi 
pra'3lari  ,  (pii  in  utero  est. 

§.  1.  Curalor  veutri  datus  ,  solvendi  (21)  debili  ratio- 
nem  habere  debet  ,  utiipie  ejus  ,  t|uod  (22)  sub  poena  , 
aut  pignoribus  pretiosis  debetur. 


(I)  Pner  ciui  jam  natus  cst. 

(vj)     yid.  /.    I.  Siipr.  si  lentiis  nvmine. 

(3)     Jl.  qiiia  iion  n;iliiin  paicnti. 

(/})  patiia;  qiumtuin  dtbcalur  ,  nota.  adde  /.  2.  supr.  de  justit. 
et  jurc.  t.  14.  Sui>r.  ad  ^C.  Trvlwll.  l.  i.  in  fin.  Infr.  ad  lii;. 
Juliutn.  nuijest.  t.  19.  §•  7-  in  finc  infr.  dc  captitis.  l.  i^-  5"  4- 
Jnfr.  de  mun.  et  lion. 

(.'))  Tiansil  Jiirisconsiiltiis  ad  sccundam  lUibricJe  paitcm  clc  cu- 
rutoie  boni.s  (laiido  ct  vcntri. 

(6)  /.   4.  /.   5.   infr.  h.  t. 

(7)  /.  5.  §.  3.  Infr.  de  Carloniano. 

(8)  An  curator  cijnstitutus  vcntri  ct  bonis  ?  An  potiiis  <?.uiator 
vcnlris  baiic  curam  gcrct,  ut  quse  venlri  ad  viclum  luccssaria  siint 
«a  jjiiestct  :  interim  (ium  curator  bonis  conslilutus ,  alias  imi^ciisas 
tiiijiptdilat? 

Qj)     l.  4.  Jnfr.  h.  t.  l.   1.  5-  4-  "*/''•  '^"  munevib. 
(10)  Ai\  cas 'circumstanlias  ssepissime  recurritur.  /.  2.  5-   \.supr. 
uii  fjupitfus. 

(II)  Ordiiicm  cl  progressum  sumptuum  facicndorum  ,  el  sic  rc- 
riUii  in  suuiplus  aliquos  insumend.uuin  obscrva.  adtlc.  i.n  Difo.in. 


infr:  de  TV  jud. 

(12)  Scqucslratio  quibus  casibiis  intcidicta  ,  iisdcm  non  ccnsclur 
inttrdicla  pcrnumciatio  ct  dcscrij^tio.  ISetiuc  obstal  /.  defentioni^. 
7.  C.  de  jure  Jisci.  quippc  dcsci  iptio  ,  qiia  de  illo  loco  agitur  , 
idtni  cst  ,  quotl  cxcciitio  ,  ct  in  fiscum  incorjx>ratio. 

(i3)  Idcst,  omncs  numerarc.  Uiclio  p«',  omne  significat.  /.  16R. 
5-    !•   infr.  de  vcrb.  sign. 

(14)  Custodcm  adponcre  curator  dcbct  iis  rt-biis  ,  qu.nc  snie  cu- 
stodia  salrre  cssc  non  possunt. 

(i5)  Cuiatorcs  bonis  dali ,  res  omnes  conscribci~c  dibcnt. 

(i())  Invcntarium  rcniin  facerc  tlebcl  curalor  dalus  bonis. /.  7.  ({ 
5.    C.  dc  ciirat.  furiosi. 

(,17)  Abortiis  ,  vil  abactus  vcnter  parlns  csse  non  videtur.  /.  a, 
et  l.   3.  C.  de  posth. 

(18)  /.    I.  $.  1.  supr.   h.  t. 

(_!())/.    I.   5-    ly-  iupr.  eod. 

(.>.o)  d.  $.    19. 

(•;!i)  ^  ide  /.    1.   §.   it .  supr.   /1.   t. 

(j^)  Vide  /.  4-  i"f'-  dt  solut. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 

De  institutione  extranei  posthumi. 
6.  Ulpianus  lib.   ^i.  ad  Edictura. 
TT^Xtraneo    (i)   poslhumo    herede    institulo  ,    non 
XJj  venter  in  possessionejn  miltitur  ,    nisi  (•2)  maier  ali- 
unde  se  alere  non  possit:  ne  forte  ei,  qui  natus  bonorum 
possessor  (3)  futurus  est ,  denegasse  aliraenta  videamur. 


121 


iliter 


De  causa  intestati.  1.  De  causce  cognitione.  2.  De  ven- 
ire  cum  aliis  ,  aul  solo  ad  possessionem  adndtlendo. 
7.  Idem  [  lib.  4?-  ad  Edictum  ]. 

UBicnnque    ab    intestato    admittitur  quis  ,  illic  et  yen- 
ter  (4)  admittitur  :  scilicet  si  talis    fuerit  is,  qui  iu 
utero    est  ,     ut    si  in    rebus  Immanis  (5)  esset  ,  bonorum 

J)ossessionem    petere    posset  :    ut    in  omnibus  (6)  partibus 
^dicti  pro  superstite  ('j)  habeatur  is  ,  qui  in  utero  est. 

5-  1.  Interdum  non  passim  ,  sed  (8)  cum  causse  cogni- 
tione  milti  venter  in  possessionem  debet ,  si  quis  sit,  qui 
controversiam  referat.  Sed  Jioc  tantum  ad  eum  ventrem 
erit  referendum  ,  qui  cum  hberis  admittitur  :  cseterum  si 
mitlatur  unde  legitimi  ,  vel  qua  alia  ex  parte  ,  dicendum 
est  ,  non  esse  causte  cognilionem  necessariam.  nec  enim 
aequum  est  ,  in  tempus  puberiatis  ventrem  vcsci  de  alie- 
no  ,  in  tempus  jiubertatis  dilata  controversia.  Sed  enim 
placet  ,  omnes  controversias  ,  quae  quasi  status  conlrover- 
siam  continent,  iu  tempus  pubertatis  differri:  sed  non  ut 
in  possessione  sit ,  status  controversia  dilata  ,  sed  sine  pos- 
sessione. 

5.  2.  Quamvis  autem  Praetor  ventrem  in  possessionem 
mittat  cum  his,  quibus  possessionem  dederit:  allamen  eti- 
aiB  solus  (9)  venter  admittetur  ad  bonorimi  possessionem. 

De  accusatione  adulterii. 
8.  Paulus   ^  lib.   1.  de  Adulteris  ]. 

SI  ventris  nomine  mulier  missa  sit  in  possessionem  ,  Di- 
vus  Hadrianus  Calpurnio  FlaccOjdifferendam  (10)  ac- 
cusationem  (ii)  adulterii,rescripsif  ne  quod  prsejudicium 
fieret  nato. 

De  sumptibus  in  alimenta  ventris  factis. 
9.  TJlpianus  [  lib.    i5.  ad  Sabinum  ]. 

(^Ura  venter  mittitur  in    possessionem  ,  quod  in  ventris 
J  alimenta    deminutum    cst  ,   detraliitur    velut  ses    (12) 
aiienum. 


De    iempore  ,    quo    natus    vel  conceptas  cst  posihumus. 
De  omnibus  partibus  edicli. 

10.  Paulus  [  lib.    7.  Quseslionum  ]. 

POsthumus  (i3)  natus  quocunque  (i4)  lempore  ,  qui 
tamen  testaloris  morte  conceplus  (i5)  jam  erit  ,  po- 
test  agnoscere  bonorum  possessiouem.  nani  et  ventrem 
Praetor  ex  (16)  omuibus  Edicti  [  partibus  ]  millit  in  poS- 
sessionera  bonorum  :  non  missurus  scilicet  j  si  ei  nato  da- 
liirus  uon  esset  bonorum  possessiouem. 


T  I  T.     X. 

DE  (17)  CARBONIANO  (18)  EDICTO  (19). 

Summa.  1.  Si  pro  pupillo  salis  non  detur.  1.  Quibus 
compctit  hoc  cdictum.  4-  Si  pater  controversiam  faciat.  5. 
Si  impubes .,  6.  f^el  defunctiis  dicatur  esse  servus.  7.  De 
Jisco.  8.  De  instituiione  ,  vel  exheredaiione.  11.  De  ac~ 
cusatione  parlus  suhjecii. 

1.  UlpiAnus  [  lib.  41  •  ad  Edictum  ]. 

C^I  cui    controversia  fiet  ,     an    (20)  inler  liberos  sit  ,  et 

kJ    impubes  (21)  sit  ,  causa  cognita  perinde  possessio  cla~ 

iur  ,  ac  si  nalla  de  ea  re    controversia  esset  :  et  judicium 

(22)  in  tempus  puberlatis  causa  cognila  dijferlur. 

§.  1.  Eum  ,  qui  controversiam  facit  ,  si  pro  pupillo 
satis  ei  non  detur,  simul  in  possessionem  eorum  bonorum 
csse  Praelor  jubet. 

^.  2.  Non  tantura  raasculi,  sed  et  foerainae  ex  virili  se- 
xu  descendentes  ,  Carboniani  commodum  habebunt. 

%.  3.  Et  generaliter  dicimus,  his  demura  Carbonianum 
compelere  ,  quibus  (28)  coulra  labulas  bonorum  possessio 
competit:  his  vero  non  competere,  qui  i-epellentur  a  con- 
ira  tabulas  bonorum  possessione. 

5.  4-  Si  quis  non  ab  aliquo  hanc  controversiam  patia- 
tur,  quod  inter  liberos  non  sit ,  sed  ab  ipso  patre;  ulpu- 
ta  nepos,  qui  se  retentum  in  potestale  avi  dicit  ab  eman- 
cipato  patre  ,  cui  jungi  desiderat  :  an  differri  debeat  ?  et 
magis  est  ,  ut  differatur.  parvi  enim  refert  ,  quis  ei  con- 
trovei-siam  faciat  ,  cum  ,  etsi  (24)  testator  eum  negaverit 
ex  liberis  ,  non  tamcn  exheredem  scripserit  ,  Carboniano 
possit  esse  locus. 


(0  Exlraneus  hic  dicitur  ,  qui  neque  legitimus  ,  neque  cogna- 
tus  cst  :  nam  Jegitimus  vel  cognatus  omnino  mittitur  in  possessio- 
ncra  ,  et  uon  tantura  si  instituatur  ,  sed  etiara  si  ab  intestato  suc- 
ccdit.  vide  Cujac.  Inst.  de  legitimis  .,  in  vcrbo  pxtraneus. 

(2)  Quilibet  posthumus  ct  extraneus  ,  mittitur  in  possessionem-, 
si  ahunde  non  habet  ,  unde  se  alat. 

(3)  Et  dominus,    /.   i.  S.  2.  in  fin.  supr.  h,  t.  I.    10.  infr.eod. 

(4)  l.  ult.infr.  h.  t.  J  I  -J 
{?)  l.   1.   in  pr.  supr.  h.  t. 

(6)  V.  /.   ult.   infr.  h.  t. 

(7)  l-   7-  i-  26.  supr.  de  statu  hom. 

(8)  Imo  summatim  ct  citra  cognitionem  causae  mitti  sufficit.  /. 
1.  5-  '4-  ^f^pr.  h.  t.  /.  3.  5.  adquirere.  7.  /.  servus.  7.  supr.  dc 
bonor.  possess.  Haec  missio  in  posscssionem  ,  facti  cst  ,  deminuendi 
eausam  contineus. /.  i.  §.  toties.  stipr.  h.  t.  l.  12.  infr.  qiiibus  ex 
causis  mpossess.  llla  ,  imis  est  :  qucc  nullum  prsejudicium  adfert 
possessioni  vel  proprictali.  idcoque  summaria  sulficit  cognitio  ,  vcl 
ibi  possidere  vult  ,  doncc  nascatur  ;  hic  autem  ad  pul^ertatis  usque 
tempus.  et  lioc  verius  qnam  si  cum  quibusdam  dixeris  ,  hic  vcn- 
trcm  ,  hic  agnatum  mitti :  vel  ibi  extraneos  resistere ,  hic  descen- 
dentes.  vid.  Bart.  hic. 

(9)  /.    l3.   infin.   infr.    de  manumiss.   tcst. 

(10)  Imo  non  diflertur.  /.i.  C.  ad  l.  Corn.  de  fa/s.  Non  differ- 
tiur.  quotie»  agitur  dc  matrc  punicnda.  diffcrtur  ,  si  accusttur  de 
aduUcrio  vel  partu  supposito  ;  hoc  enim  casu  vocantur  tutore*. 

(n)  .Add?  /.  3.  iufr.  de  posnis. 
Tom. lll. 


(12)  Quod  dcminuitur  in  alcndo  vcnlre  ,  seris  alicni  loco  est  he- 
reditati. 

(i3)  /.   10.  infn.  infr.  unde  cognati.  l.  6.  infr.  de  suis. 
(i4)  Legitimo  tamcn  .  vide  Nov.  3<).  cap.  2. 
(i5)  /.   1.  5.   1.  supr.  h.  t. 

(16)  E.^  omnibus  partihus  cdicti  mitti  in  possessionem ,  eslne 
mitti  sive  ex  testaraento  ,  siA^e  ab  intestato  ,  sive  per  unde  liberi , 
sive  per  legitimi  ?  An  potius  hoc  vult  JurisconsuUus  ,  qucmcunque 
in  possessioncm  mitti,  qui  si  nasceretur  ,  haberet  bonorum  posses- 
sioncm  a  PraetoiT  ? 

(17)  L.  G.  C.  17.  3.  Paul.  sentent.  i.  4.  Thcod.  3.  apertius 
Ecloga  ,  vipl  cc/u(pt$uKKsfji.t'i>u  ay^Sn  u  »  1  id  cst  ,  de  filio  ,  cui  fit 
controvcrsia  an  sit  impubcs.  ^o.  tit.  b. 

(18)  Videtur  Cn.  Carbo  auctor  hujus  edicti  fuissc ,  qucm  legimu» 
apud  Valorium  5.  et  6.  Pompeii  jjucritise  ct  bonorura  patris  eju» 
(  de  qaibus  coiitroversiam  paticbatur  )  acerriniura  defensorem  c» 
protectorcm  fuissc.  Cujac.  hic. 

(19)  Decretum  forte  interposuit  ,  cum  Praetor  cssot  ,  quod  postea 
ut  niilc  in  cdictum  iran.slalura.  vid.  Cujac.    C.  h.  t. 

(20)  /.  3.  5.  5.  i>fr.  l.  2.  C.  h.  t. 

(21)  Mas  ,  vel  fcemina.  5.2.  Itfr.  eod. 

(22)  Utrumque  dc  statu  et  bonis  patcrnis. 

(23)  /.   20.   supr.  de  innjfic.   testam. 

(24)  Pater  filio  non  nocct,  etsi  eum  cx  liberis  essc  neget,  u«  fi/<r. 
Eadcm  ratione  matris  adseveratio  filio  non  nocet.  /.  Imperatores. 
29    5'  rmdier.   i.  supr.  de  vrob. 

16 


122 


DIGESTORUM 


5.  5.  Sed  et  si  quis  non  tanlum  ex  liberis  negetur  es- 
se  ,  verum  (1)  servus  (2)  etiam  esse  dicalur  ,  ibrte  ex 
ancilla  edilus  :  Julianus  scripsit  ,  adhuc  CarLoniano  lo- 
cum  esse  :  quod  vl  Divus  Pius  rescripsit.  nam  vel  ma- 
gis  (3)  ccnsuleudum  f st  liis  ,  quibus  majus  periculum 
intenditur  :  nam  si  abter  observetur  ,  inventa  (4)  crit 
ratio,  quemadmodimi  audacissimus  quisque  majore  iiijuria 
impulerem  adficiat,  quod  et  plura  et  graviora  de  eo  men- 
tiatur. 

5.  6.  Sed  elsi  (5)  ipse  defunclus  servus  esse  dicatur  , 
idem  (6)  erit  dicendum. 

§.  7.  Sed  et  si  fiscus  facit  impuberi  conlroversiam  , 
Carbonianum  edictum  potest  locum  habere. 

§.  8.  Pomponius  lib.  Lxxix.  ad  Ediclum  scripsit,  cum 
filius  heres  vel  exheres  scriplus  est,  Carbonianum  edictum 
cessare  , .  quamvis  (7)  filius  esse  negetur  :  quia  (8)  vel 
quasi  scriptus  habet  bonorum  possessionem ,  etiam  si  fihus 
aion  sit  5  vel  repellitur  quasi  exheredatus  ,  etsi  filius  esse 
videalur  :  nisi  Ibrte  posthumus  [inquit]  est  heres  institu- 
tus  ,  et  natus  negelur  esse  filius  ,  sed  subjectus  esse  dica- 
lur  5  quo  casu  ejus  partis  lantum  danda  est  ei  bonorum 
possessio  ,  ex  qua  institutus  est. 

§.  9.  Idem  ait  ,  cum  quidam  exheredem  scripsisset  fi- 
lium  ,  quod  diceret  ,  eum  e.r  (9)  adullerio  (lo)  conce- 
ptum:quiaL  fieret  ei  haec  conlroversia ,  an  inler  liberos  sit; 
fx  hac  parte  edicti  ei  bonorum  possessionem  competere  : 
cum  ,  si  sine  elogio  (11)  exheres  scriptus  esset ,  non  ha- 
beret  bonorum  possessionem.  Idemque  ,  et  si  ita  sit  scri- 
plum  ,  Quisquis  est  ^  qui  Jiliwn  meum  se  esse  dicit ,  exhe~ 
res  cslo  :  quia  non  (12)  est  filius  exheredatus. 

5.  10.  Si  quis  filium  suum  heredem  insliiuerit  ex  mi- 
nima  parle  sic  ,  JUe  qui  e.c  illa  tiatus  est  ,  heres  esto  , 
non  (i3)  quasi  fihum  suum  5  deinde  liic  contendat  ,  pa- 
trem  intestatum  decessisse  ,  seque  ei  suiun  heredem  esse  5 
inlerest  (i^)  coheredes  ejus  utrum  negent  eum  filium(i5), 
an  vcro  contendant  testamenium  vaiere.  Si  testamentum 
yalere  contendunt,  controversia  non  est  difFerenda,  et  Car- 
bonianum  cessai.  quod  [si]  fiL"um  cmn  negant  ,  et  ad  i- 
psos  potius  quasi  ad  consanguineos  hereditatem  pertinere 
dicunt:  daia  bonornm  possessione  impuberi  controversia  in 
tempus  pubfrtatis  differtur. 
§.   11.  Si  xuatcr  subjecti  parlus  arguatur  (16)  ,  an  dif- 


ferenda  sit  quasstio  propier  statum  pueri  ,  quariiur  ?  Et 
si  (17)  quidem  pupilli  status  in  dubium  devocalur»,  dif- 
ferri  quaestio  in  tempus  pubertatis  debet  :  cum  metus  po- 
test  esse  ,  ne  minus  idonee  defendatur.  cum  vero  mater 
rea  postulalur  ,  utique  integra^de  et  majore  constantia 
causam  defensura  (i8)  recenti  (19)  tempore  :  dubium  non 
est  ,  cognitionem  fieri  oportere.  et  post  eventum  cogni- 
tionis  ,  si  suppositum  (20)  [partum]  apparuerit  ,  actiones 
hereditarise  puero  deneganda  sunt  (21)  ,  omniaque  perin- 
de  habenda  ,  atque  si  heres  scriplus  non  fuissel. 
2.  Marcunus  lib.    14.  Institutionum. 

Llcet  mulier  ,  quae  partnm  subjecisse  dicitur  ,  decesse- 
rit  :  tamen,si  (22)  parlicipes  maleficii  sint,  in  pra;- 
senti  cogaoscendum  est.  si  auiem  nemo  sit  ,  qui  puniri 
possit  ,  quia  omnes  participes  (23)  facinoris  forte  decesse- 
rint :  secundum  Carbonianum  edictum  in  tempus  puberta- 
lis  differenda  cognitio  est. 

De  bonorum  possessione  contra  tabulas  vel  ah  intestatoj 
vel  secundum  tahulas.  1.  De  legatis-  et  Jideicommissis.  2. 
De  scripto  herede.  3.  De  (ctate  ejus  cui  succurrit  Carbo- 
nianum.  4-  De  couscb  cognitione.  6.  De  accusatione  par- 
ius  subjecti.  7.  Si  mater  Jilio  qui  fratri  controversiam  fa^ 
ciebat  ,  successerit.  8.  Si  duo  inipuberes  patiantur  status 
controi^ersiam  ,  et  alter  eorum  pubuerit.  9.  De  petitore  el 
possessore.  10.  Si  duo  impuberes  invicem  faciant  contror- 
1'irsiam.  i\.  De  liberali  causa.  j2.  Si  debitores  contro- 
versiam  impuberi  faciant  ,  et  hereditatem  ad  agnatum  ab- 
sentem  pertinere  contcndant.  i3.  De  effectu  CarboniaiKc 
possessionis.  14.  De  tempore  hujus  possessionis  et  ordina- 
rio  propter  hanc  agnoscendo. 

3.  Ulpianxjs  lib.  4'-  ^^  Edictum. 

CArbonianum  edictum  aptalum  est  ad  (24)  contra  ta- 
bulas  bonorum  possessionem  ,  et  intestati  :  cum  et  in 
secundum  tabulas  (25)  in  quibusdam  casibus  possil  vidcri 
necessarium  ediclum,  velufi  si  paterfaroilias  ila  inslituent, 
Posthumus  heres  esto ,  vel  Posihuma  heres  esto  ,  et  negc- 
tur  esse  verum  ,  quod  in  testameuto  scviptum  est. 

5.  1.  Et  cuni  de  Jideicomnmsis  ,  [yel^  de  legatis  qum- 
ritur  ,  dijjerri  potest  (26)  caiisa  in  tempus  pubertatis :  id 
enim  Divus  Pius  Claudio  Iladriano   rescripsit. 

§.  2.  Quamvis  scripto  heredi    nou   (27)  promilti  bono- 


(i)     l.   1.  C-  de  edict.   D.  Hadrian. 

\>)  Edictum  loquitur  tantuni  do  contioversia ,  An  purr  slt  intor 
Ifbcros  defuncti  (  qujcstio  csl  de  statn  faiuiliae  ):  scd  pcuiigitur  fa- 
utJliine  ctiam  ad  slatum  capitis.  /.   1.   C.  Jioc  tit.  Cujac.   C.  eod. 

(3)  Et  ila  Hcrodianus  , ^^irepi  ToK^TUXi'  0<%  Kifhvei  oiKsio^x- 
70?  ytvs-reit  ,  TV^oti  a.vxyfj.r>ucv  iTi  /uaA/r*  jutXtw-  vide  C»iac. C.h.t. 

(4)  Quod  cssc  non  dcbct.  l.  8.  ^-  20.  supi:  de  transuct, 
("')     /.  2.    C.  de  cdict.  D-  Uadriun. 

(6)  Imo  aliud.  l.  liber.  8.   C.  de  petit.  Iicred. 

(7)  Addc  /.   20.  supr.  de  inoj(J. 

(5)  C.iibonianum  non  datur  bonorum  posscssioncm  sccundum 
tabulas  habenli. 

(9)  Exhcrcdalioncs  plerumque  (iebant  ,  adjecto  clogio  ,  scu  ad- 
jccla  causa  ,  ut  hic  ,  quod  ex.  adnltcrio  conceptus.  et  alilii  :  quem 
icio  c\  mc  natum  non  cste.  /.  si  posthumus.  14.  5-  ^*'^-  supr.  de 
Uber.  et  posthuni.  Ille  iilius  filius  cxhtics  csto  ,  /.  idcin.  ifi.  supr. 
de  liber.  et  posthiun.  quod  ob  daiunationcm  Op|.ianici  pccuniam 
•ccepcrit,  Ciccr.  p>o  Cluentio.  quod  merctiicom  amavcrit.  7.^MW(f. 
4.  Matcr  inca  quae  mihi  rnm  carissiina,  tum  dulcissin«a  fuit ,  qane- 
q'ic  niil^ii  vixit,f)isquc  cad»m  die  vitani  dcditjcxhcrcsesto.g.^w/wf.o, 

(10)  lnir>  iTcte  eo  casu  cxhcredatur. /.  3.  supr.  de  liber.  et  pvsth. 
0  0   V  ide  /.    j/(.   in  fin.  supr.  de  liber.   et  posih. 

•(ip)  fnio  cst  ,  l.i.  supr.  de  lib.  et  fosihuiri.  Valct  cxhcrcdalio, 
nisi  sc  fjlirm  irobet. 

(i3)  l.  5.   C.  de  te.tt.  ordin. 

()4)  Carbouianum  locura  non  habcl,  »i  qua»lio  kit  dc  Loiiis  tan- 


tum  r  sccus  si  dc  bonis  sunul  tt  slafu.  /.   3.  J.  a.  Infr.  h.  t. 

(i5)  Atque  ita  tcstamcuti  rcspectn  portionis  ei  attributae  iustitu- 
tioncm  valcre  ncgcnt.  /.  4-   ^-  <^^  hered.  inst. 

(16)  Hoc  crimcu  capitale  est,  /.  i.   C.  ad  leg.   Cornel.  de  falsis. 

(17)  Status  quaestio  dificrtur  quotics  pupilli  status  in  dubium  le- 
vocatur  :  sccus  si  malcr  rea  postuletur. 

(i8)  Defcnsura  rcccnli  lcmpoic:  dubium  non  est  cognitionem  fie- 
ri  oporterc  .  sic  ca  vcrba  distinguenda  ct  interprclanda  csse  scrilut 
Cujac.  00.  obser^».  24. 

(ig)  Id  est  ,  in  pisesenti.  ut  /.  2.  infr.  h.  t.  sic  in  «centi  dici- 
tnr  /.  3i.  5.  a.  Infr.  de  reb.  auct.  jud.  l.  a5.  injr.  de  paiiis. 

(20)  /.  9.  iiifr.  h.  t. 

(21)  Alqui  res  intcr  alios  judicata  (  puta  inler  inatrem  et  tcr- 
tium  )  aliis  noccre  non  dcbet.  Solve:  baec  regiUa  distiiiclioncm  ha- 
bct.  vidc  /.  63.  infr.  de  re  judicata.  ct  s<>ntenlia  LiU  advei»i»s  ma- 
trcm  patrui  non  nocct.  /.  i.  C.  ad  leg.   Corn.  de  falns. 

(2-?)  An  vivcntc  uno  cx  particiiiibus  criiuinum  ,  po^il  iig;i  ci>il»- 
tcr  de  criminc  advcrsus  tcrluiin ,  vid.  hic  apud  Btirt. 

(23)  Pnta  ,  obsleUiccs.  Paul.  2.  sentent.  a^.  5.  lUt. 

(24)  /.    1.  jf.  3.  supr.  h.  t. 

(25)  Sid).  bonoruni  posscssioncm. 

(26)  /.  e.  5.   3.   infr.   h.  t. 

(27)  Imo  scripto  hacdi  datur  Carhoniana  bonorum  posstssio.  ut 
initio  hujus  legis.  An  scripto  hcredi  jam  nafo  non  datur  ,  ul  iln  .' 
An  potius  ctiain  ualo  scriplo  hercdi  datur ,  quolies  status  ^uastto  <»l  • 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


rum  possessionem  ex  edicto  Carboniano  (i)  certiim  sit  : 
tamen  qucestionem  slatus  in  tempus  pubertatis  differri,pro- 
culdubio  est.  Evgo  si  quidem  de  parentis  bonis  siiuul,  et 
de  statu  controversia  fiat  :  hoc  edictum  locum  habebit  . 
»in  vero  tantum  (2)  status  :  differetur  quaestio  in  tempus 
pubertatis  ;  sed  non  ex  Carboniano  5  sed  ex  Conslitutio- 
nibus.  . 

5.  3.  Puberi  quamvis  minori  vigintiquinque  annis  Car- 
bonianum  non  succurrit  (3)  .  Sed  [  si  ]  ,  cum  esset  pu- 
bes  ,  quasi  impubes  obrepserit  (4)  ,  bonorumque  posses- 
tionem  accepit :  dicendum  erit  ,  nihil  eum  egisse.  Nam 
etsi  impubes  esset ,  mox  pubes  factus  ,  finiretur  bonorum 
possessionis  emolumentum. 

§.  4.  Causse  coguitio  (5)  in  eo  vertitur  ,  ut  si  mani- 
festa  calumnia  appareret  eorum  qui  infantibus  bonorum 
possessionem  peterent  ,  non  daretur  bonorura  possessio. 
Summatim  (6)  ergo  ,  cum  petitur  ex  Carboniano  bono- 
rura  possessio  :  debet  (7)  Praetor  cognoscere.  Et  si  qui- 
dera  absolutam  (8)  causam  invenerit  ,  evidenterque  pro- 
batur  filium  non  esse  :  negare  debet  ei  bonorum  posses- 
*ionem  Carbonianam.  si  vero  ambiguam  causam,  hoc  est, 
vel  (9)  raodicum  pro  puero  facientem  ,  ut  non  videatur 
evidenter  filius  non  esse  :  dabit  ei  Carbonianam  bonorum 
Jjossessionem. 

§.5.  Duce  autem  sunt  causce  cognidonis  (10)  :  una  dan- 
d£E  Carboniange  possessiouis  ,  quae  habet  commodum  (n) 
illud,  ut  perinde  (i2),atque  si  nullam  conti-oversiam  pa- 
teretur  impubes  ,  possessionem  accipiat  :  alia  causse  cogni- 
lio  illa  ,  utrum  differri  (i3)  debeat  in  tempus  pubertatis 
<»gnilio  ,  an  repraesentari.  Hoc  autem  diligentissime  Prae- 
tori  examinandum  est  ,  an  expediat  pupillo  repvsesenla- 
ri  (i4)  cognitionem,  an  polius  differri  in  tempus  puberta- 
tis.  et  maxime  inquirere  hoc  a  (i5)cognatis  ,  matre ,  tu- 
toribusque  pupilli  debet.  Finge(i6)  esse  testes  quosdam  , 
qui  dilata  controversia  ,  aut  mutabunt  consihum  ,  aut  de- 
cedent,  aut  propter  temporis  intervallum  (17)  non  eandem 
fidem  habebunt.  vel  finge  esse  anum(i8)  obstetricem,  vel 
ancillas ,  quae  veritatem  pro  partu    possunt  insinuare ;  vel 


inslrumenta  salis  idonea  ad  victoriam  ,  yel  quredam  alia. 
argumenta  :  ut  magis  damnum  palialuv  pupillus  .  quod 
diHertur  cognitio  ,  quam  compendium  ,  quod  non  re[>r«- 
sentatur.  (19)  finge  ,  pupiUum  satisdare  (20)  non  po5se  , 
et  admissos  in  possessionem  ,  qui  de  hereditate  contvover- 
siam  faciunt  ,  multa  posse  sublrahere  ,  novare  ,  mohri. 
aut  stuhi  ,  aut  iniqui  Praeloris  erit  ,  rem  in  tempus  pu- 
bertatis  diffevre  cum  summo  ejus  incommodo,  cui  consul- 
tum  velit.  Divus  etiam  Hadrianus  ita  rescripsit:  Quod  in 
tempus  pubertcais  res  dijferri  solet ,  pupillorum  causa  fit  , 
ne  de  stafu  periclitentur  ,  anlcquam  se  tueri  possint.  cctite- 
rwn  si  idoneos  habtant  ,  a  quibus  defendantur  ,  et  tom 
expeditam  causam  ut  ipsorum  inlersit  ,  mature  de  ea  ju- 
dicari ,  et  tutores  eorum  judicio  experiri  volunt  :  non  de- 
bet  (21)  adversus  pupillos  ohservari  .,  quod  pro  ipsis  exco- 
gitatum  est  :  et  pendere  status  eorum ,  cum  jam  possit  in- 
dubitalus  esse. 

$.  6.  Si  raater  impuberis  ,  subjecti  partus  rea  postula- 
ta  ,  causam  obtinuerit ,  poterit  (22)  adhuc  superesse  sta- 
tus  quaestio  :  utputa  si  dicatur  ,  aut  non  esse  ex  ipso  de.~ 
functo  conceptus  ,  aul  ex  ipso  quidem  ,  sed  non  ex  ma- 
trimonio  (2 3)  edilus. 

§.  7.  Si  is  ,  qui  status  controversiam  fiho  faciebal  et 
soium  se  filium  dicebat ,  decesserit ,  et  mater  ei  heres  ex- 
titerit  :  si  quidem  eandem  controversiam  impuberi  mater 
faciat  ,  qui  se  ex  alia  natum  adfirmat  ,  quam  fihus  ejus 
faciebat  ,  scihcet  ut  neget  eum  filium  ,  idcircoque  ad  se 
totam  hereditatem  ex  persona  fihi  sui  defuncti  pertinere 
[debere]  ;  in  tempus  pubevtatis  differri  Julianus  ait.  quia 
nihil  interest  suo  .  an  heveditavio  nomine  controversiani 
faciat. 

•f  Plane  si  mater  (24)  concedat  ,  hunc  quoque  defua- 
cti  fihum  esse ,  idcircoque  partem  dimidiam  hereditatis  so- 
lam  sibi  vindicet  ex  bonis  paternis  :  non  erit  judiciura  in 
tempus  pubertatis  differendum.  non  (26)  enim  de  paier- 
nis  (26),  sed  de  fraternis  bonis   impubevi  fit  controversia. 

5.  8.  Ibidem  Julianus  quaerit  :  Si  duo  impuberes  pa- 
tiantur  status  controversiam ,  et  alter  eorum  pubuerit:  ex- 


(i)  Sed  jure  communi.  l.  i.  l.  2.  infr.  tfuorum  bonorum.  I.  2. 
C.  de  edict.  D.  Hadriani. 

(2)  Non  de  parentis  bonis. 

(3)  Quid  ?  num  puberi  proptcr  irapuberem  succurritur  ?  Mini- 
ne.  vide  Paul.   3.  sent.   i.  5.    i5. 

(4)  Obreptitia  dccreta  non  valent.  l.  cum  vero.  26.  5-  subfen- 
Mum.  7.  iiifr.  de  fideicom.  libert.  l.  magis  puto.  5.  ^.penult.  supr. 
de  rebus  eorum. 

(5)  De  qua  vide  /.   1.  supr.  h.  t. 

(6)  Imo  cum  causae  cognitione  ,  seu  causa  cognita.  l.  2.  C.  h. 
t.  l.  Judices.  9.  C.  de  Judiciis.  Porro  in  causis  summariis  ,  quae 
non  magnum  ita  prjejudicium  parant,  semiplenam  probaliouem  suf- 
ficere  hinc  coUigunt. 

(7)  Atqui  iu  posscssoris  locum  non  habet  regula ,  dolo  facis,  qui 
petis  quod  restituturus  es.  /.  si  quis  ad  se  fundum.  7.  C.  ad  l. 
Jul.  de  vi.  locum  non  habet  in  possessoriis  recuperandae ,  scd  adi- 
piscendae. 

(8)  Absoluta  causa ,  evidens  ,  cui  mox  opponitur  ambigua. 

(9)  Ambiguam  rem  hic  facit  vcl  modicum  pi-o  puero  faciens. 

(10)  Al.  cognitione. 

(u)  Carbonianae  possessionis  hoc  est  commodum,ut  impubes  pos- 
s««ionem  accipiat ,  perinde  ac  si  nullam  controvcrsiam  paterelur. 

(12)  Vide  /.   I.  supr.  h.  t. 

(i3)  /.  27.  infr.de  liberali. 

(i4)  Repraesentari  cognitio  dicitiir ,  quaa  non  differtur  in  tempus. 

(i5)  Testes  in  causa  cognalorum  et  conjunctorum  esse,  et  intcr- 
pogari  possunt  eognati,  inater  ,  tutor. 

(16)  1'cstium  iiiterrogatio  non  est  differenda  ,  quoties  periculum 
«t  dilata  intcrrogalione  ,  ne  consilium  mutent ,  moriantur  ,  obli- 
▼i^fiintur  ,    lit  hic.  Por»-o  teites    ita  abfuturos  iuterrogari  po»e  ,  ex. 


hoc  loco  satis  cvidenter  ostenditur.  adde  /.  ^o.  supr.  ad  l.  Aquil. 

(17)  Testes  deponentes  aliquid  accidisse  divcrsis  teraporibus,  licet 
sit  unum  factum  ,  uuici  et  singulares  sunt.  can.  nihilominus.  16. 
et  ibi.  Archid.  3.  qu.  4-  Cravett.  cons.  3.  et  99.  num.  19.  et  de 
antiq.  tem.  part.  1.  5.  quid.  num.  ig.  ne  quidem  quoad  judicium 
aliquod  faciendum.  Hippol.  in  pract.  5.  diligenter.  Gab.  de  teste. 
concl.  2.  num.   10.  Ans. 

(18)  Quae  alias  invita  non  cogitur  testimonium  dicere.  1.9,  supr. 
de  test.  vide  quae  notavi  ad  /.   12.  supr.  de  probat. 

(19)  Vide  /.   I,  $.   3.  supr.  de  ventre. 

(20)  Satisdatio  cnim  vel  omnibus  etiara  aliis  passim  perdiffici- 
lis  cst. 

(21)  In  odium  et  fraudem  alicujus  verti  non  dcbet  ,  quod  ejus 
favorc  inductum  est.  vide  /.  25.  supr.  l.  6.  C.  de  legibus.  l.  19. 
in  fin.  C.  de  fid.  instr.  l.  5.  §•  i-  ^-  de  secund.  nupt.  Imo  pie- 
rumque  inipetrata  rescripta  ac  beneficia  nocent  impetranti./. i.swpr. 
quod  quisque  juris. 

(22)  Imo  non  poterit.  Nam  matris  absolutio  prodcsf  partui.  /. 
denuticiasse.  17.  5-  quceritur.  6.  Infr.  ad  lcg.  Jul.  dc  adulteriis. 
Prodest,  quotiens  de  eodem  faclo  quxritur  adversas  filiura,  dc  quQ 
ipsa  mater  absoiuta  cst.  Nisi  dicas  jus  speciale  in  lege  contraria, hoo 
est  in  adulterio  ,  propter  sequcns  matrimoniuin  ,  cai  legcs  admo- 
dum  favent. 

(23)  Legitimo  scil.  indubitato.  /.  un.  C.  Tk.  de  Carbon.  ed. 
Sic  Eclog.   40.  tit.   5.  c.  3.  T('  yi.f  ort  \iysTXt  »^  y,»i  fi»xi   Cii»  t» 

{ji^)  Mater  non  negat  hunc  quo^ue.  Hut. 

(25)  Irao  Carboaianum  locum  habet ,  ctiamsi  a^u  sit  coat«otm 
de  bonis  paternis.  /.  6.  $.    1.  Infr.  h,  t, 

(26)  Vide  /.  7.  5.  7.  infr.  h.  t. 


124 


DIGESTORUM 


pcclari  (i)  alterius  quoque  pubcrtas  debet:  scilicet  ut  sio 
fie  utriusque  slatu  agalur  ,  ne  aliqucd  pra?judicium  liat 
impuberi  ptr  puboris  persouaui. 

§.  Q.  Parvi  refeit,  ulruni  pelilor  sit  inipuLes,  an  pos- 
«essor  qui  slalus  conlroversiam  palitur  (2):  nam  sive  pus- 
sideat,  sive  petat,  in  lompi.s  pubertalis  differlur. 

§.  10.  Si  duo  impuLercs  in\icem  laciant  slaius  coniro- 
versiam  :  inlerest  ,  ulrini  quisque  se  solum  fiiium  dicat  , 
an  et  (3)  se.  Nam  si  se  solum  dicat  filiura  :  dicendum 
est  deLere  conlroversi;im  ad  utriusque  puberialem  dillerri, 
iive  petilor  ,  sive  posse.^str  sit.  •]•  Si  yero  aller  se  solum, 
aller  et  se  dical:  si  tiU.dem  iJle  adoleverit ,  tjiii  se  soiujii 
dicat  ,  adliuc  differlur  c  nlroversia  propter  puoritiam  (4) 
ejus  ,  qui  et  se  dicit  •,  sttl  de  parle  non  de  toto ,  de  par- 
le  enim  u(i<}ue  nec  (5)  Jiligatur.  quod  si  ille  adoleverit 
qui  et  se  dicit  ,  ille  in:pubcs  sit  qui  se  solum  dicit  :  non 
diflertur  controvcrsia  :  nec  enim  palitur  impubes  status 
controversiam  ,  sed  facit  5  cum  liic  pubes  et  (6)  se  di- 
cat,  el  illum  non  neget  filium. 

§.  11.  Si  quis  libcr  ,  et  bercs  esse  jussus  ,  stalus  con- 
troversiam  inipviljeri  faciat ,  qui  filius  esse  ,  et  tesiamen- 
tiun  palris  rupisse  diciJur  :  Jufianus  ait  ,  ulracjue  judicia 
et  heredilatis ,  et  libertatis  in  tempus  pubertalis  dififerenda. 
iieulrum  enim  eorum  ila  explicari  potest  ,  ut  non  condi- 
lioni  ejus,  qui  se  filium  esse  contendat,  praejudicelur.  Ca:- 
-  lerae  quoque  liLerlaiis  cjuastiones  ex  tcstamento  penden- 
tes  (7)  in  tempus  puberlatis  differuntur. 

§.  12.  Cum  extaret  impubes  ,  c[ui  se  fib'um  defuncti 
'  diceret  ,  dcbitoresque  (B)  negarent  eum  filium  esse  de~ 
functi  ,  et  iutestuti  lienditaem  ad  asnatum  ,  qui  Jbrte 
trans  mare  alerit  (9)  ,  j^erlinere :  necessarium  erit  puero 
Carbonianum  edictum  :  sod  et  absenti  erit  prospiciendum , 
ut  cautio  prarstctur. 

§.  i3.  Missum  autem  ex  Carboniano  in  possessionem 
student  Pra:;lcrcs  possessorcm  conslituere  (lo).  quod  si  (11) 
coeperit  ,  aut  hcrcdilalam  peteie  quasi  bonoruni  possossor 
Carbonianus  ,  aut  singnlas  rcs  ,  rectissimc  Juli.mus  lib. 
xxiv.  Digesloium  scnbit,  exceptione  eum  sunimovendum: 
contentus  enim  esse  dcbct  hac  prcerogaliva  ,  cjuod  possos- 
scrcm  eum  Praetor  tanlisper  constiluit.  si  igitur  vult  he- 
rediiatera  aut  singulas  (12)  res  petere  :  petat  (i3)  [  in- 
quit  ]  direcia  actione  c^uasi  heros  ,  ut  ea  potiliono  judica- 
ri  pcssil  ,  afi  quasi  ex  lileris  heres  sit  :  ne  prapsumptio 
Carbonianae'(i4)  bonorum  possessionis  injuriam  adversa- 
riis  affcrat :  tjuae  sententia  habet   ralionem  ,  et  sp({uitatom. 

§.  14.  Uax-  aulem  possessio  intra  (i5)  annuin  datur  : 
sicuti  ordinariae  qutque  ,  quse  liberis  dantur  ,  intra  an- 
nura  danlur. 


§.  i5.  Sed  oportebit  hunc  ,  qui  se  filiura  dicit,  non 
solum  Carbonianam  bonorum  posse.ssionem  accipere  :  ve- 
rum  eliam  ordinariam  (16)  agnoscero. 

§.  16.  Currunt  autem  tempora  ad  ulramque  bonorura 
possessioneiu  separalim  :  Ord:nariae  tjuidera  ,  ex  quo  pa- 
trem  suum  decossisse  scit  ,  cl  facukatejn  bonorum  posses- 
sionis  potontlae  habuit  :  Carbonianse  voro  [ex]  eo  tempore 
ex  f[uo  couli'oversiam  sibi  fiori  coguovit. 

4.  JuLiAisrs  lib.   24.   Digestorum. 

IDeo  si  ex  prima  (17)  parte  cdicti  bonorura  possessionera 
non  (18)  potierit  :  ahas  polerit  ex  sequeirti  parte  edi- 
cti  ad  exemplum  Carboniaui  accipere  bonorum  |  ossessio- 
nem:  alias  non  poterit.  JNara  si  confLstim  jost  patris  mor- 
tem  contiovorsia  ei  facla  fuerit  ,  an  inter  liberoi  Ijonorara 
possessionera  accipere  possit  :  simul  ad  utriuscjue  edicli 
causam  annus  ccssisse  videbilur.  si  vero  interposito  tempo- 
re  scierit  controversiain  sibi  inoveri  :  polerit  ttiara  finito 
lempore  ,  intra  quod  cx  prima  parte  bonorura  possessio- 
nera  acceperat ,  ex  sequenti  bonorura  possessionem  peiere: 
quara  cum  accepcrit ,  perpetuo  possessoriis  (19)  actionibus 
utetur.  sed  si  post  pubertatera  contra  eura  judicalura  fue- 
rit  ,  denegabuutur  ei  actiones. 

Si  controvcrsiam  faciem  ex  liheris  sit.  i .  De  adversa- 
rio  pupilli  in  possessiofiem  miltendo.  3.  De  dcminutione 
vescendi  causa.  4-  De  adversario  in  possessiouem  misso.  5. 
De  administratione. 

5.  UlpiAnus  hb.  4'-  aJ  Edictum. 

SEd  si  is  ,  qui  controvcrsiara  impiibori  lacit  ,  ex  liberi* 
sit :  eveniet  ,  ul  ,  sive  caveat  (20)  Jiic  ,  cui  siatus  fit 
controversia  ,  sive  non  caveat ,  aiiameu  simul  sil  iu  pos- 
sessionem. 

5.  I.  Si  irapubcs  uon  defcndalur,  idcircoque  missus  (21) 
sit  in  possessionera  etiam  advorsarius  cjus  :  actioncs  liere- 
ditarias  cjuis  exorcebit  ?  Et  ait  Julianus  lib.  xxiv.  Digo- 
storum  ,  curatoreni  conslilui  dobore  ,  qui  omnia  curet  , 
actiones  excrceat. 'j- Dcnique  scribil,  etiaiu  euui,  qui  cum 
impubere  missus  est  iu  possessiouoni  ,  aclioucs  posse  ad- 
vorsus  curalorcra  intendore  ,  ncc  «sse  prohibct.dum  :  lud- 
him  enim  per  hoc  prajudicium  horedilali  licri  :  iiam  cl 
adveisus  ipsum  pupilhim ,  si  satisdcdisset,  rccte  experiietur. 

§.  2.  Quoticns  impubcs  salis  nou  dat ,  raillitur  in  pos- 
sessionera  adversarius  ejus,  sive  salisdet  ,  sive  non  dcl.  si 
volit  adveisarius  comraitli  sibi  administralionem  ,  satisdarc 
dobtt  pupillo  :  oa;lorura,  si  satis  non  det ,  debet  (22)  cu- 
ralor  constilui ,  per  quem  bona  adniinistrenlur.  •]•  Adver- 
sarius   autera    si   saiisdederit  ,    res  ,    quae  tempore  periiu- 


(1)  Inio  ,  non  dcljct  cxpcclari.  §.  7,  supr.  l.  i3.  Irifr.  h.  t. 
\idc  hic  Biiit. 

(2)  Quotics  scil.  agilur  po?scssorio  ,  non  petilorio.  Bart. 

(3)  Et  iiarlicula  ijnilical ,  id  cst  ,  couliuct  aliam. 

(4)  Paul.  3.  scnt.    i.  ^.    1. 

(5)  Id  cst  ,  non  litigatur  :  ut  ^j  Nec  cst  accipiatur  pro  Non  , 
ut  iu  lfgi)ju,s  duodocim  tabularnni  :  Ast  ci  cu.^^los  ncc  esit  :  ct  si 
adorat  furto,  qiiod  ncc  manifcstum  erit.  addc  /.  i.  ^-  '8.  supr.  ut 
lcgalorum  uowiue  cnvcatur. 

(6)  Ha?c  ditlio  lil .,  iniplicat.  vidc    Bart.  ad  ^.   10.  sujyr.  h.  t. 

(7)  Si  inoplcr  dcbita  particularia  quajslio  stalus  infcrlur  inipu- 
bcri ,  dillci  tur  iii  tcmpus  puberlatis.  Bart. 

(8)  Addc  /.  7.  injin.  suvr.  de  hercd.  petit. 

(9)  AhicvM.Hcd. 

(10)  Hoc  cst  missuin  in  pOsscssioncm  tuclur  ,  at  non  de  novo 
posscssorcm  facil. 

(11)  Posscssoria  bci  cditalls  petitio  datur  bonorum  possessoribus  , 
«xceptis   Carbc  niunis  ,  ut  hic.  lioc    cst  missuiu  iu  posscssionem  cjt 


hoc  cdlclo  tuctm-  Prwtor  :  iion  tamcn  ,  fjui  ila  missus  cst  in  pos- 
scssioneni  c.\  Carl)oniano  cdictu  ,  bcrcttilalcni  ,  rcs^c  singulas  yin- 
dicarc  polest ,  nisi  sc  filium  cssc  plcno  probaic  veHt. 

(la)  /.  penult.  infr.  h.  t. 

(i3)  Dixi  /.  47-  ";/'■•  dc  jurc  fisci. 

(14)  FiJiatioiiis  suiiiniatini  coaiiitae.  5- 4- •""'■*•*"""""'""*"/"  •''•' 

(i5)  /.  2.  §.   la.  infr.  ad  SC.   TertuH. 

(16)  Id  cst  ,  non  solum  cxtraoi-dinaiic  ,    scd  ctiam  ordinaric.  vi- 
dc  Cujac.   Inst.  de  bon.  pcsscss. 

(17)  Prinia  pars    cdicti  cstnc  contra    tabuias  ?  An  bonoium  pos- 
sc.s,sio  ordinaria?  nam  scqncns  Carlioniana  c\traordinaria  csl. 

(18)  Hanc  ncgativam  c.vpurgit  Augusliiius ,  1.  cmend.  3.  ct  Zoa- 
ndtus  rest.  c.  3. 

(19)  Posse.<;sor  his  actionibus.   Hid. 

(•.10)  Hic  incipit  agcrc  Jurisconsullus  de    satisdatione  ;  ct  tertiuui 
caput  cdicli  c.\])oiicie. 

(ai)Milti  in  posscssioncm qiiis  potc.sl  bonorimi  impubcrisnondcfcnsi, 
{i-x)  4   !•  iuftn.  infr.  de  muncrib. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS 

rse   (i)  ?    aut    deieriores  luturae    sint  ,  distrahere  debet  : 


iiem  a  debitoribus ,  qui  tempore  liberabuntur,  exigcre  de- 
bct,  caetera  cum  pupillo  possidebit. 

§.  3.  An  autcm  vescendi  (2)  causa  deminucre  posslt 
is  ,  qui  ex  Carbouiano  niissus  est ,  videamus  ?  et  si  qui- 
deru  satis  impubes  dcdit  sive  decrevit  Pra-ses  ,  sive  ni  n  , 
demiriuet  vcsccndi  cansa  :  et  ,  hoc  minus  reslilULt  licrcdi- 
latis  petitori.  'c|ucd  si  salisdare  non  poiuit ,  et  aluer  alcre 
se  Videlur  non  pOsse ,  deminuendi  causa  usque  ad  id  , 
quod  alimenlis  cjus  neccssarium  est,  miltendus  est.  nec  (3) 
mirum  debt  t  videri  ,  htreditatem  propter  alimcnta  minui 
ejus  ,  qucni  ibrlasse  judicabilur  filium  non  esse :  cum  (4) 
ouimum  edictis  venter  in  posscssionem  miUatur  ,- et  aJi- 
menta  mulini  piaestentur  propler  eum  .  qui  putesl  non 
nasci  :  raajorque  cura  debeat  adhiberi  ,  ne  (5)  fame  pe- 
reat  fihus  ,  quajn  ne  minor  heredilas  ad  pclilorem  per- 
veniat ,  si  apparuit  filium  non  esse. 

§.  4-  Maximc  auieni  puto  ,  si  missus  fuerit  in  posses- 
sionem  adversarius  (6)  ,  desiderandum  a  Proetore  ,  ne 
inslrumenla  (7)  in  possessionem  suam  redigat  :  cgete- 
rum  (8)  dtcipietur  pupillus  ,  dum  vel  inslruilur  adver- 
sarius  ejus  ,  vel  eiiam  intercipere  ea  potest. 

§.  5.  Cum  autem  in  satisdalione  (9)  et  pupillus  et 
adversarius  ejus  cessant  ,  curator  constjtuendus  est  ,  qui 
bona  adniinistret  ,  et  cpancloque  ei  ,  f[ui  judicio  vicerit , 
resliluat,  -^-  Quid  tamen  ,  si  tulores  pupiUi  velint  admi- 
nistrare  ?  Non  erunt  audiendi  ,  nisi  salis  dederint  nomine 
pupilli  ,  aut  cui-atores  cjuoc|ue  iidem  ipsi  sint  consliluti. 

De  bonis  malerjus.  1.  De  honis  patemis  el  tnateriiis  , 
vel  fraleri.is.  2.  De  boi,orinn  poss< ssione  ab  intestaio.  3. 
De  controfersia  stafiis  et  lureditatis .,  vel  status  lantum.  4- 
De  adversario  pvpilU  in  jiossessionem  misso.  5.  De  suni- 
ptibus  in  pupHlum  faciendis.  6.  De  actorc  et  reo. 
6.  Paxjlxis  lib.  41  •   ad  Edictum. 

DE  bonis  malernis  (10)  an  decretum  (n)  interponen- 
dum  sit  ,  quscritiir  ?  et  decretum  quidem  non  (12) 
est  interponendum  :  dilatio  autem  longissima  danda  cst  , 
quae  (j3)  in  tempus  pubertatis  extrahet  negctium. 

§.    1 .  Piane  si  simul  de  palernis  ,  et  [de]  maternis  bo- 


(1)  /.  48-  infn.  suyr.  dc  administrat .  et  peric.  tutor.  l.  23. 
5.  2.  supr.  d'  Jiered.  instit. 

(2)  \ide  l.  pen.  Supr.  ut  in  poss.  leg. 

(3)  Eatio  dubitantli. 

(4)  OniDiLiis  paitibiis  cdicti.   /.  ult.  supr.  de  vciUr.  in  poss. 
(o)     Famis  avertendae  snnima  ratio  cst.  Infantis  causa  supplicium 

matris  difltrri  ,  hinc  colligunt ,  non  inodo  ,  nt  pariat ,  scd  ut  na- 
tuni  alat  ,  si  niodo  aJj  alio  educari  non  potsit.  addc  /.  Inipcrator. 
18.  Supr.   de  slatu  hvm.  l.  3.  infr.  de  panis. 

(6)  Vcnlris. 

(7)  Hcrcditaria. 

(8)  Forte  Itgcnium  ,  cccteroquin  ,  id  cst,  nam  alioqui. 
CO)     /.    i5.  /.    16.   infr.  h.  t. 

(ic)  Atqui  Carbonianum  locum  lantum  Iiabere  videtur  iu  bono- 
rim  i>atcrnonni  qiiffsticne.  /.   3.  5-   7-  in  fn.  supr.  h.  t. 

(»1  i)  Caiboniannm  scilicet. 

(12)  Cur  ita?h(c  edictiim  intioductum  est  ad  similitudinem  cdi- 
cti  contra  talulas  ,  /.  i.  ^.  3.  supr.  h.  t.sed  in  tcstamento  formi- 
narum  bcntrtm  fts^tssio  contia  iabulas  locum  non  habct,  /.  4-  5* 
2.  siipr.  di-  B.  P.  contra  talulas. 

(i3)  \idc  /.  3.  5.  2.  ^//^7-.  h.  t. 

(14)  Ex  constitutione    vcl   intcrrrc 
eurs.  BuTt. 

(i5^  /.  3.  5.  2.  shfr.  h.  t.  dixi  ad  /.  4.  C.  de  hcred.  act. 

(16)  /.    i3.  infvi.  infr.  h.  t. 

(17)  Jmo,  dilKrtur ',  ut  supr.  ctl.  3.  5-2.  supr.  h.  t.  diflcrtur 
«X  consliUilionc  ,  non  cx  lioc  cdiclo. 

(i8)  Misiio   in  j osscssioucm  vim habet  oaulionis.  Bartol.  adde  /, 


intcrpretatione    JurisGonsuItorum.  Jc- 


120 

nis  confroversia  sit ,  vtl  etiam  de  fratrls  :  ct  has  contro- 
vcrsias  iu  tempus  puberlatis  differendas  essc  (i4),Juhanus 
respondit. 

^.  2.  liuic  aulem  Ediclo  locus  est  ,  etiajn  si  ab  inte- 
slato  ad  lonorum  possesbioiiem  vcniant  lil  eri  :  lamelsi  ex 
inferioribus  pariibus  pelar.t  ,  tpa  Icgitimi  vocanlur  ,  quo- 
uiam  sui  siut  5  vel  cx  illa  cpia  cogniiiis  ditur. 

§.  3.  Ita  demuni  autem  huic  Ediclo  h;ciis  est ,  si  [sla- 
tus  ]  ,  et  hireditalis  (i5)  controvtisia  sit  :  nam  si  tan- 
tum  slatus  ,  (juod  [  pula  ]  scrvus  dicalur  esso  ,  nec  (i6) 
ulla  bonorum  controversia  sit :  hoc  casu  Jil  erale  judkium 
stalim  (17)  exphcandum  erit. 

5.  4-  Qui  pupillo  controversiam  facil,  si  simul  eum  eo 
in  possessionem  missus  cst  :  ali  ex  bonis  defuncli  nou  de- 
bebit ,  nec  cpiicquam  de  bonis  deminuere:  ha:c  enim  pos- 
sessio  pro  (18)  salisdatione  cedit. 

5.  5.  JNon  solum  ahmenla  piqiillo  pra;stari  dcbdd:  sed 
et  (19)  in  studia  (20)  ,  et  in  costeras  necessarias  impensas 
debet  impendi  pro  modo  facuJlalum  (21). 

5.  6.  Post  pubertatem  (22)  cpiaeriiur,  an  actoris  paries 
suslinere  debeat  ,  qui  ex  Carboniano  missus  est  in  posses- 
sionem  ?  et  responsum  est  ,  rei  (^3)  parles  eum  sustinere 
debere  :  maxime  si  (24)  cavit.  sed  et  si  non  caverat  ,  si 
nunc  paralus  sit  cavere,  cjuasi  possessor  ccnvenicndus  est. 
Quod  si  nunc  non  (^5)  caveat,  possessio  (26)  trautfertur 
adversario  satis  offerente  ,  perinde  atquc  si  nunc  prijnum 
ab  eo  peleretur  heredilas. 

De  ailoptione.  2.  De  e  theredatione.  3.  Si  mater  inz- 
puberis  in  quiestioneni  libertcuis  vocetur.  Dc  rausce  cogui- 
tione.  4«  De  cffeclu  Carboniaui  decreti.  G.  De  exhendci- 
tione.  7.  De  lionis  iibcrti.  8.  An  simul  pupillo  Carhonia- 
na  ,  et  scriptis  hcredibus  secundum  tahulus  bonoruni  pos- 
sessio  deiur. 

7.  JcLiAKrs  lib.  24.   Digcstornm. 

SI  impubes  negetur  jure  adoptatus  ,  et  ideo  paternsc  he- 
reditalis  ei  ccnlroversia  fiat  :   non  (27)  ent  ini([uum , 
simile  (s.8)  Carboniano  decretum  inlerponi. 

^.  1.  Itcm  si  iinpubcs  in  adoptioncm  dalus  esse  dica- 
lur,  et  ideo  negelur  natuialis  patris  hereditas  ad  eum  per- 


si  fnila.   i5.  5-  elegctnter.  28.  et  scq.  iiifr.  de  damn. 

(19)  Alimcnta  cui  debentur,  idcm  debet  ctiam  consequi  cxpcns.is 
ncccssarias  ad  liberalcs  artes  ediscendas.  vid.  supr.  l.  lcgatis.  G. 
supr.  de  alimentis. 

(20)  Studioriim  causa  faelae  irapensse  neccssariis  quodannnodo  att- 
numciantur.  huc  facit  /.  4-  supr.  uhi  pupillus. 

(21)  Adde  ct  pro  t^ualitatc  pcrsonae.  Nam  et  studioi-um  impons.ie 
ita  iicri  solent.   argum.  l,    12.  supr.  cle  legat.   3. 

(u2)  /.   14.  injr.  h.  t.  l.    i5.   infn.  lnfr.  de  qucest. 

(20)  Et  sic  qui  ex  petitore  fit  leus.  Bavt. 

(q4)  d.  l.    i5.  /.   5.  supr.  de  hercd.  pet. 

(25)  Paul.    I.  sent.    11.  ^.  i.  vitic  /.  5.  supr.  de  hercd.  pctit. 

(2O)  Pofscssio  transfcrtur  pceu.-e  causa  eodcni  judicio  ,  ut  hic.  ci 
l.  ult.  C.  de  ici  vindic.  l.  2.  in  fn.  svpr.  de  collat.  l.  i.  infi . 
uti  possidetis.  l.  postquam.  5.  ^.  Imperator.  1.  supr.  ut  legatcrum 
nimine. 

(27)  Tmo  est  inir,qnum  ,  ui:  Infr.  h.  t.  Hic  de  ulili  Carboniano  , 
ibi  de  dircclo. 

(28)  Cur  siiTiile  Carboniano  decretum  dicitur  ?  An  quia  Carbo- 
nianum  proprie  induetum  proptcr  liberos  lcgitimos  et  naturalcs :  hoc 
aiitcm  loquitur  de  adoptivis  ,  ideoque  proprie  hoc  cdictum  locuni 
non  halet  ?  An  potius ,  quod  Carbonianuin  olim  solemnibus  verbis 
conceptum  ej-at  :  quse  cum  bodie  cesscnt  ,  solcmnibus  vctenim  for- 
mulis  sublatis  ,  Cfubonianum  hodie  ad  siiniiitndintm  ant:quoe  sole- 
mnitalis  sit  propontndiim  ?  boc  posfrtinuin  ];utat  Bartolus.  Nam. 
cnm  hoc  cdictum  ad  siniilitudincm  bonoruin  posscssionis  contra  td- 
bulas  sit  inductnm,  /.  i.  j-  3.  supr.  h.  t.  ct  illud  iu  udoptivi»  iO' 
cum  Iiabcat ,  hoc  edictum  c^uoquc  obtinthit.. 


26 


DIGESTORUM 


tinere  {  quia  ,  et  hoc  casu  quserilur  ,  an  jure  (i)  filii 
hereditatem  obtinere  possit  ,  iocus  erit  (2)  Carboniano 
Ediclo. 

§.  2.  Cum  vero  proponitur  exliercdatus  csse  ,  non  est 
neoessarium  ,  conlroversiam  pubertatis  differri  :  quia  (3) 
ftori  de  ipsius  filii  ,   sed  de  teslamrnli  jure  qiiaeritur, 

^.  3.  Si  mater  ejus  ,  cui  et  de  libsrtate  et  de  heredi- 
late  paterna  coulroversia  flt ,  in  qua^slionem  libertalis  vo- 
catur:  judicium  de  matre  non  seinj^er  in  lempus  pubcrla- 
tis  differezidum  erit  :  nam  et  ipsi,  qui  subjectus  (4)  esse 
dicitur  ,  ex  causa  repraesentari  solet  (5). 

§.  4.  Quotiens  Carbonianum  decrelum  interponitur  :  eo- 
dem  loco  rem  haberi  oportet  ,  quo  esset ,  si  nulla  contro- 
yersia  fieret  ei  ,  qui  bonorum   possessionem  acceperit. 

5.  5.  Cum   autem    ex    duobus  frairibus  ex  hoc  decreto 
niissis    alter  pro    parle  sua  paternam  heredilatem  non 
iendit  :    compellilur    alter    totam  defendere 
creditoribus  cedere. 

§.  6.  Interdum  etiam  exheredatus  filius  ex  Carboniano 
decreto  bonorum  possessionem  accipict  ,  si  non  contra  la- 
Lulas  petit  bonorum  possessionem  ,  sed  ab  intestato  unde 
liberi :  quia  neget  labulas  testamenti  patris  lales  esse  ,  ut 
secundum  eas  bonorum  possessio  dari  possit  :  et  dicatur 
uon  esse  fllius. 

$.  7.  Si  pupillus  liberti  paterni  bonorum  possessionem 
]Vtet  ,  negarelur  autem  fiHus  patroni  esse  :  quia  de  pater- 
uii  (6)  bonis  nuUa  coutroversia  [ei]  fieret  ,  differendum 
Loc  judicium  non  est.  Si  vero  post  interposilum  Carbo- 
r.ianum  decretum  ha^c  quoque  controversia  moveretia-,hoc 
judicium  (7)  in  id  tempus  differri  debct. 

5.  8.  Quaesitum  est  ,  an  simul  el  pupillus  ex  Carbo- 
niHino  ,  et  scripli  heredes  secundum  labulas  bononim  pos- 
sessionem  haberent  ?  Respondi  ,  si  filius  non  esset  ,  aut 
non  accepisset  contra  tabulas  vel  ab  intcslato  bonorum 
possessionem  :  simul  et  ipsum  ex  Carboniauo  ,  et  scriplos 
)i.eredes  secundum  tabulas  habituros  bonorum  possessionem. 

Sii'e  patrem  pupilli  ,  1 .  Sivc  piipillum  ipsum  dicam  cs- 
sa  in  potesfale  mea. 

8.  AfricAnus  [  lib.   4.  (B)  Quaestionum  ]. 

Decessit  (9)  quem  ego  filium  meum  ,  et  in  mca  po- 
testate  esse  dico:  existit  irapubes  (10),  qui  eum  pa- 
tremfajnilias  (ii)  ,  et  ad  se  hereditaiem  perlinere  dicat. 
d^cretum  necessarium  esse  respondit  (i^i). 

$.  i.  Item  emancipatus  decessit  iniesiato,  superslite  fiho 

(i)  De  quo  vide  /.  9.  j.  2.  siijtr  de  liber.  ct  posth.  $.  ultiin. 
Inst:  de  adopt.  l.   i.  5-  pcnukim.  supr.  de  agnosceiid. 

(9)  Ex  sententid  edicti ,  non  ex  verbis  :  duos  alios  casus  tldc 
i.n  /.  8.  infr.  h.  t. 

(3)  In  querela  inofRciosi  testamenti  non  quaeritur  an  sit  fihus  , 
»e<i  an.  valeat  testamentum  ,  vcl  non  i  atque  ita  utrum  boais  exclu- 
datur.  Ideoque  cum  lis  fil  de  bouis  tantum  ,  noa  simui  de  bonis 
a'i  s^atu  ,  nuila  dilatio  admittitur. 


de- 
aut  universa 


(4) 
(5) 
(6) 
(7) 
(8) 
(9) 


Id  cst,  suppositus. 

Si  expediat  ,  /.   3.  §.  5.  supr.  h.  t. 

l.  3.  5-  7-  ^(''"s.  plane  si.  supr.  l.  1 


Vide  /.   3.   5-  2-   supr.   h.  t. 


in  Jin.  infr.  h. 


fol.  90. 


Vide  Cujac.  4'   ^d  Afn 
Puta  Titius  ftlius  meiis. 

(10)  Puta  quidam  tertius  ,  aut  potius  (ilius  Titii  dcfuncfi  ,  u»- 
po«  rocu.s. 

(ii)  Et  ita  hic  agitnr  dc  staiu  paliis  ptipilli. 

(la)  Nam  paruin  intcrcst  ,  filius-  essc  negctur  ,  «n  jus  filii  haho- 
re  :  noa  negatur  csse  filius  defunctt  ,  dioitur  tamen  lilius  ejus  qui 
itrii  in  alieiia  potcstafc. 

(i3)  Et  ita  tiinc  fuisse  ,  ct  nunc  esse  tn  mca  pnlcstatc. 

(i/j)  f^>uotie3  coDstat  qncm  essc  tx  hbcris ,  dubinni  eit  tam-in  , 
Mi  i\X  m  potentatc  ,  vel  uwi  jurii  .  Carbauraaa   poitejiiio  l(.<'£<)km  ha- 


jmpubere  ,  qui  se  ei  suum  esse  dicit  ;  ego  contendo  an}^ 
emancipationem  conceptura  (i3)  ,  atque  ideo  in  inea  po- 
testate  csse,  et  bona  emancipali  ad  me  periinere  :  et  qui- 
dem  hunc  filium  esse  constat  ;  sed  hactenus  de  slatu  cju« 
qua^riiur  ,  [  quod  ]  in  poteslate  palris  fuerit  ,  necne.  sen- 
tentia  (i^)  tamen  Edicti  procul  dubio  cx  Carboniano  ad- 
mitlitur  (i5). 

Si  suppositus  diciiur  pupillus. 
9.   NerAtils  lib.   6.  Membranarum. 

QUod  Labeo  scribit,  quotiens  siippositus  (i6)  esse  dici- 
tur  pupillus,  cum  quo  de  patris  ejus  liereditate  coa- 
ti'oversia  est ,  curare  Praetorem  debere ,  ut  is  in  pos- 
sessione  sit :  de  eo  puto  eum  velle  intelhgi ,  qui  post  mor- 
tem  patrisfamihae  ,  qui  se  sine  liberis  decedere  credidit  , 
filius  ejus  esse  dici  caepit.  nain  ejus  ,  qui  adgnitus  est  ab 
eo  ,  de  cujus  bonis  quseritur  ,  justior  in  ea  re  causa  esL  , 
quam  posthumi. 

De  jurejurando. 
10.  Marcelltjs  lib.  7.  Digestorum. 

GUm  mulier  deferente  (17)  herede  juraverit  ,  se  prae- 
gnantem  esse  ,  bonorum  possessio  (18)  ex  edicto  Car- 
honiano  dari  debet  :  vel  denegari  ,  si  illa  heredi  detuht 
jusjurandum.  cum  causa  cognita  detur  possessio  :  ne  aut 
heredi  bonorum  possessio  data  faciat  pra^judicium,  aul  de- 
negata  jus  ordinarium  (19)  eripiat  pupillo. 

Si  non  sil  qucrslio  hcreditatis  paternce. 
11.  Papinianus  hb,   i3.  Quaestionum. 

C"^Um  sine  beneficio  Praetoris  ,  qui  palitur  controversiam, 
J  filius  heres  esse  potest  ,  forte  quia  scriptus  est :  Edi- 
cto  Carboniano  locus  non  (20)  est.  ac  simiJiter  cum  cer- 
tura  es(  ,  quaravis  filius  sit  ,  eum  tamen  heredein  uon 
fore:  veluti  si  Titio  herede  instiluto,  posthuinus,  aut  im- 
pubes  exheredatus  (21)  negetur  filius.  •]'  Kec  ad  rem  per- 
tinet  quod  interest  ilhus  in  quibusdam  filium  esse  :  relu- 
ti  (2-?,)  propter  fratris  (23)  ex  aha  matre  nati  bona  ,  Tel 
jura  libertorum  et  sepulchrorum  :  istos  enim  casus  ad 
Carbonianum  constat  non  pertinere. 

Dd  herede  scripto  vcl  legitimo  ,  conir:i    quem  irnpubes  , 
qui  subjectus  dicitur  ,  ex  edicto  primo  bonor.  poss.  petit. 
12.  Idem  lib.    i4-  Qua^stionum. 
tus  heres ,  contra  quem  filius  impub?s  ,   qui  subje- 


SCripti 
ctus 


ctus  dicitur  ,  ex  Edicto  primo  bonorum  possessionem 
petit  ,  exemplo  legitimi  ,  secundum  tabulas  interim  acci- 
pere   noa    potest  :   quod    si  medio  (24)  tempore  scriptu*  , 


bct,  non  quidem  cx  ipsis  vcrbis  cdicti;  scd  ex  sententia  tautum. 

(i5)  Ei  hoc  casu  et  superiore  collige  ,  locum  e.sse  edicto  Carbo- 
niano;  stve  patrcm  pupilli ,  sive  pupillum  ipsuin  dieam  esse  in  po- 
testatc  raea.  CyriUus  apud  Cujac.  4-  <»''  African.  ibid. 

(16)  /.    I.  infn.  supr.   h.  t. 

(17)  /.  3.  5.'3.  supr.  de  jurejur.  Golh.  Expositioncm  hu)W  1«- 
pis  et  conciliat.  cum  /.  3.  5-  3.  supr.  de  jurejur.  vide  apud  Edm. 
MeriK.  lib.   i,  obs.  c.  10.  Ans. 

(18)  Id  est',  cx  rdicto  de  ventre  in  posscs-^ionem  mittendo  :  *li*« 
venfri  non  datur  piopric  bonorum  posscssio  Carboniana  ;  scd  i\c 
rentre  iu  possessiouem  mittendo,  /.  i.  supr.  de  ^eiUre  in  pouess. 
irittendo. 

(19)  Imo  ne  quidem  extrSiordinarium  jus  filio  inater  eripit.  /  i- 
in  fm.  supr.  h.  t.  I.  3.  J.  pen.  supr.  de  jwejur.  Ncutram  fiHo 
aufcrt ,  scd  sibi  tantiim  praejudicium  facit. 

(20)  /.  3.  5.  a.  Supr.  h.  t. 

(ai)  Exbcredalus  Cnrltonian.im  non  habct  a  Prsftore  ,  niii  pri*« 
ex  jure  civili  qucrclain  inoniciosi  nioverit  et  obtinucrit. 

(22)  Fralrcm  me  pronunciari  intcrduia,mea  iaterest,  puta  propler 
fratrii    hercditatem  .     quod  in  causis  praejodicit  miKime  nolanJum. 

(•i3)  /.   6.   5.    I.  supr.  h.   t. 

(i^^i  Dura  pcndtit  jut  te«Uai«ati.  /.  4-  tnjin.  tupr.  tU  b»n.p:u. 
<i3ritra  iabutas 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


127 


▼el  ille  ,  qui  intestati  possessionem  habere  poluerit  ,  luo- 
riantur  :  hercdibus  eorum  succurrendum  erit.  Quid  (i) 
enim  si  non  poluerunt  adire  hereditatem  jure  cessante,  vel 
ob  ]item  in  dubio  constituti  ? 

Dt  adullerii  qucestione. 

i3.  Patjli/s  lib.   11,  Responsorum. 

Tltia  post  mortem  mariti  sui  poslhumam  enixa  est:  ei- 
dem  Titiae  crimen  adulttrii  (2)  Sempronius  apud 
Prapsidem  Provinciae  objecit.  Qua?ro  ,  an  in  lempus  pu- 
bertalis  qua^stio  aduherii  differri  debeat  ,  ne  prajjudicium 
poslhumai  fiat  ?  Paulus  respondit ,  si  ei  pupilla;  ,  de  qua 
quaeritur  ,  bonorum  paternorum  quajstio  noii  moveatur  : 
sine  causa  lutores  desiderare ,  adulterii  quoque  qusestionera 
in  tempus  pubertalis  pupillse  differri. 

De  petitore  et  reo. 
i4'  Sc^vOLA    [  lib.  2.  Responsorum  ]. 

QUaerilur  ,    an    impubes  qui   bonorum  possessionem  ex 
Carboniano  accepit  ,  si ,    antequam  possessio   ad  euni 
translata  fuerit  ,    pubes  (3)   factus  sit  ,     petitoris  (4) 
partibus    fungi    debeat   ?    Respondit  ,    in  (5yeo  ,  quod  a 
possessore  petet ,  probationem  ei  incumbere. 

De  possessione  ,  rei  persecutione ,  debiti  exactione  ,  col- 
latione. 

i5.  Hermogekiantts  lib.  3.  juris  epitomarum. 

H^c  bonorum  possessio  ,  [  si  satis  datum  (6)  sit  ,  ] 
non  lantum  ad  possessionem  adipiscendam ,  sed  (7) 
ad  res  (8)  etiam  persequendas  ,  et  debitum  exigenduui  , 
et  coliationem  bonoruni ,  et  dolis,  et  omnium  ,  quae  cou- 
ferri  diximus  ,  prodest. 


16.  Paulus  lib.  ^\.  ad  Edictum. 
'Ed  sicuti  de  bonis  paternis  emancipato   cavetur, 
^  istis  ,  qua;  ipse  confert  ,  cavendum  est. 


ila  d(3 


T  I  T.     XI. 
DE  EONORUM  PGSSESSfONIBUS  (9) 

SECUADUM    TAliULAS    (lo). 

De  nidleria  in  qua  scripturn  est  testamentum.  i-  JDc  su- 
prcmis  labulis.  2.  Si  tabulcB  tion  profcraniur  vel  non  ape- 
riantur.  3.  Si  extent  icl  non.  4-  De  scientia  luredis.  5. 
De  duolus  codicibus.  8.  De  testamenfi  fiutione.  10.  De 
lini  Jncisioiie.  1 1 .  De  tabulis  rosis  ,  vel  hno  rupto  ,  vel 
putrefacto  ,  vel  inciso  ,  vel  raso. 

1,  Ulpiakus  hb.  39.  ad  Edictum. 
ri  "^Abulas  testamenti  accipere  debemus  omnem  (11)  ma- 
X  teriae  figuram  (12).  sive  igitur  tabulae  sint  ligiiese  , 
sive  cujuscunque  alterius  materise  (i3);  sive  chartce  (i4)> 
sive  membranse  sint  5  vel  si  e  corio  (i5)  alicujus  anima- 
lis  :  tabulse  recte  dicentur. 

5.  1.  Non  autem  omnes  tabulas  Pr«tor  sequitur  hac 
parte  Edicti  ,  sed  supremas  (16);  hoc  est  ,  eas,  quae  no- 
vissimae  ita  factae  sunt ,  post  quas  (17)  nullae  factae  sunt  , 
supremae  enim  hae  sunt  ,  uon  quaj  sub  ipso  mortis  tem- 
pore  factae  sunt  ,  sed  post  quas  nullje  factae  sunt  ,  licet 
hae  veteres  siut. 

5.  2.  Sufficit  autera  extare  tabulas  ,  etsi  non  proferan- 
tur  ,  si  certum  sit  eas  extare.  igitur  etsi  apud  furem  sint, 
vel  apud  eum  ,  apud  quem  depositae  sunt  ,  dubitari  non 
oportet  ,  admilti  posse  bonorum  possessionem  :  nec  enim 
opus  est  aperire  eas  ,  ut  bonorum  possessio  secundum  ta- 
bulas  agnoscalur. 

5.  3.  Semel  autem  exiitisse  tabnlas  mortuo  testatore  de- 
sideralur  ,  tametsi  (18)  extare  desierint  :  quare,  et  si  post- 
ea  interciderunt  ,  bonorum  possessio  peti  poterit. 

5.  4-  Scientiam  (19)  tamen  exigemus,ut  sciat  heres  ex- 
tare  tabulas ,  certusque  sit  delaiam  sibi  bonorum  posses- 
sionem. 

5.  5.  Si  quis  in  duobus(2o)  exemplaribus  (21)  fecerit  te- 
slamenium  ,  et  aliud  exstet,  ahud  non  exstet:  tabulse  ex- 
stare  videntur  ,  petique  potest  bonoruni  possessio. 

5.  6.  Sed   etsi    ia   duobus  (22)  codicibus  simul  sigualis 


(i)     Heredilas  non  adita  interdum  transmittitur ,  ut  Jiic. 

(2)  Adde  t.  8.  supr.  de  ventre  in  possess. 

(3)  Nain  pubertate  finitur  haec  bonorum  possessio ,  et  ideo  a 
GrKcis  dicitur  /««x/Ji  t?s  ?/?)){  liKnonox^.  vid.  Cujac.  ad  Jfric. 
fol.  60. 

(4)  Nondum  traiislata  possessione  rerum  si  pubuerit  possessor  Car- 
bonianus  ,  petitoris  partes  sustinet ,  nisi  adversario  cessante  satisdare 
paratus  sit.  l.  6.  in  Jln.  supr.  h.  t,  yide  Cujac.  apud  Paul.  i.  sen- 
Milt.    II.    5*   I  • 

(5)  Probationes  iis  incumbunt ,  qui  a  possessore  quid  petunt ; 
denique  non  possessoribus  ,  sed  actoribus  injunguntur.  l.  2.  6'upr. 
de  probat.  l.    1.  /.  4.   C.   dc  edendo.  l.  23.  C.  de  probat. 

(6)  /.  5.  infm.  Supr.  l.    16.    Infr.    k.  t.  l.  i.  $.   i.  supr.  de 

^     (7)     I™o    "0"  atl    res  persequendas  datur  :   ncc  enim  missus  in 

'poseessionem  ex  Carboniano  potest    res  vindicare.  l.  3.  §.  missuni. 

i3.  supr.  h.  t.  An  liic  agit  adversus    debitores  ,  ibi  adveisus  priii- 

cipalfm  advcrsarinm?  An  quia  bic  satisdedit,  ut  curator  bonis  agit 

adreisus  singuiares  posscssores? 

(8)  /.   3.   iu  fn.  supr.   h.   t. 

(9)  L.  6.  C.  II.  quae  dantur  scriptis,  heredibus  sc.  et  eorum 
Mcuplo  hercdibus  nuiicupatiyis.  vide  /.  2.  C.  de  bonorum  posse.ss, 
Kecurdum  tuiul. 

(10)  Deluiicti,  capque  suprcmas  et  septem  testium  signis  obsigna- 
tas.  Scd  quid  attinel  hanc  bonorum  possessionem  excogitas?e  ?  quo 
fccil.  pluies  viae  conferendae  hereditatis  paterent  ,  siquidcm  justius 
possidcre  videtur,  qui  a:uctore  Praetore  possidet.  ^  11.  infr.  de  ad- 
tfu.  vel  amia.  pnss. 

(11)  /.  4.  infr.  h.  t.  l.  i5.  in  fin.  C,  de  testam.  $.  i».  Imt. 
dt  tcstam. 

(la)  Figuram  matcriae  appcUat  ,  qualitatem  »cu  forujaui. 


(i3)  Materia  hic  sumitur  pro  eo  qiio  aliqukl  contlnetiir  :  aliasf 
pro  co,  ex  quo  quid  fit,  ut  ex.  vino  et  rnellc,  mnlsura,  $■  si  duoj- 
tum.  27.  Inst.  de  rerum  dit^is.  pro  eo  quo  quid  aedificatur.  /•  55. 
supr.  de  leg.  3.  pro  occasione.  /.    i.  supr.  ad  SC   Maced. 

(i4)  Instrumenta  publica  chartaccis  ,  papyraccis  ,  ac  ligncis  ta- 
bulis  peiscribi  atque  etiara  publicari  possunt.  eamque  fidcm  faciunt, 
quam  alise  scripturse  facerent.  adde  /.  librorum.  52,  supr.  de  leg. 
3.  /.  in  commodato.   17.  ^.  3.  uers.  igitur.  supr.  commodati. 

(i5)  An  et  in  ipso  pulvere  et  lapidibus?  sic  vidctur  ,  /.  »5.6'. 
de  testamento  militis.  Quid?  scriptis  marmoribus  aliisve  lapidibus 
nura  plcna  fides  adhihenda  ?  vide  /.  monumentvrum.  6.  G.  dc  re- 
ligiosis. 

(16)  Vide  /.  4-  inf/i.  supr.  dc  adimendis.  l.  \.  supr,  de  nijw 
sto.  l.  21.   C,  de  testam.  §.   2.  Iiist.  quib.  mod.  test.  I 

(17)  Supremum  ,  id  cst  ,  a  quo  nullum  aliud  est.  adde  /.  i63. 
hifr.  de  t'erb.  sign. 

(18)  /.18.  supr.  qui  testam.  l.  85.   5-    '•   iff'-  de  reg.  jur. 

(19)  Vide  /.22.  /.  32.  supr.  de  adqu.  vel  oinilt.  her.  l.  1.  5-  '' 
»{ipr.  de  juris  et  facti  ignor. 

(20)  Tcstamentum  in  duobus  excmplaribiis  facere  quis  potcsl.  /. 
unum.  24-  •«"/"'•  qut  testam.  $.  sed  et  unum.  i3.  Instit,  dc  testa- 
m.  l.  ult.  supr.  de  his  ,  quce  in  testam.  delcniur.  l.  Scmpronius. 
47-  supr.  dc  legat.  2.  ita  Augusti  testamcntnra  duobus  codicibu* 
Bcriptuni.  Suclon.   Octavio.  c.   101.  et  in  Tiberio.  c.  ult, 

(21)  Authenticis. 

X22)  \\de  l.  24.  supr.  qui  tastam.  1.3.  §.  J.  infr.  de  tab,  cxi- 
hibeiid.  $.  i3.  Iiist.  de  testam.  ordin.  l.  uli.  supr.  de  his ,  qum  in 
ten.  deivnt. Goih.  Salinasius  lcgit  duobus  ejremplarilus  et  simul  si- 
gnatis  ,  pro  simul  ligutis  ,  et^  obsignatis  sivc  junctis  j  reprthensus 
ab  Heraldo.  S.  L. 


128 


DIGESTORUM 


alios  atque  alios  heredes  scripserit  ,  et  utrnmqu^  exstet  : 
ex  utroque  quasi  ex  uno  conipelit  bonoruai  possessio :  quia 
pro  unis  tabulis  habendum  est  (i)  ,  et  suprenuun  ulruin- 
que  accipiemus, 

§.  7.  Sed  si  unura  fecerit  teslalor  quasi  testamentutn  , 
ahiid  quasi  exemplum  :  si  quidem  id  exstat ,  quod  voluit 
esse  testamentum  ,  honorum  possessio  peletur  (2)  .  si  vero 
id  quod  exemplum  (3)  erat  ,  bouorum  possessio  peti  non 
poterit  5  ut  Pomponius  scripsit. 

§.  8.  Exigit  Praetor  ,  ut  is  ,  cujus  bonorum  possessio 
dalur  ,  ulroque  (4)  tempore  jus  testamenti  facienji  ha- 
buerit  (5)  ,  et  cum  facit  testamentum  ,  et  cum  moritur. 
Proiade  si  impubes  (6)  ,  vel  furiosus  (7) ,  vcl  quis  ahus 
ex  his  qui  tcstamentum  facere  non  possunt  ,  testamentum 
fecerit  ,  deinde  habens  teslamenli  faclionem  decesserit ; 
peli  bonorum  possessio  non  poterit.  f  Sed  et  si  filiusfa- 
milias  putans  se  patremfamilias  ,  testamentum  fecerit  , 
deiude  moriis  tempore  paterfamihas  (8)  inveniatur  :  non 
potest  bonorum  possessio  [  secundum  tabulas]  peti.  f  Sed 
si  filiusfamilias  veteranus  de  castrensi  faciat ,  deinde  eman- 
cipatus  ,  vel  alias  palerfamihas  factus,  decedat :  potest  ejus 
bonorum  possessio  peii.  f  Sed  si  quis  ulroque  tempore  te- 
slamenti  faclionem  habuerit  ,  medio  tempore  non  habue- 
lit;  bonorum  possessio  secuudum  tabulas  peti  polerit. 

§.  9.  Si  quis  autem  testamentum  fecerit  ,  deinde  (9) 
amiserit  teslamenti  factionem ,  vel  furore ,  vel  quod  ei  bo- 
nii  inlerdictum  est  :  potesl  ejus  pcli  bonorum  possessio  : 
quia  jure  testamenfum  ejus  valet.  el  hoc  generahter  de 
omnibus  (10)  hujusmodi  dicitur  ,  qui  amilLunt  mortis 
tempore  lestamenli  factionem  :  sed  aule  faclum  eorum  te- 
siimentum  valet. 

§.  10.  Si  hnum  (11)  quo  ligalae  sunt  tabuhc  ,  inci- 
sum  (12)  sit  :  si  (i3)  quidem  ahus  coulra  vohuilatem  te- 
etatoris  inciderit  ,  bonorum  possessio  peli  polcst  :  quod  si 
ipss  teslator  id  fecerit ,  non  (i4)  videntur  signatse  (i5)  ^ 
et  ideo  bonorum  possessio  peii  non  potest. 

§.  1 1.  Si  rosae  sint  a  muribus  labida?  (16),  vel  linum  (17) 
allter  ruptum  ,  vel  vetuslate  pulrefacium  ,  vel  situ  ,  vel 
casu  :  et  sic  videnlur  tabulce  signatfe.  maxirae  si  propo- 
nas  ,  vel  (18)  unum  linum  tencre  ,  si  ter  forie  vel  qua- 
ter  linum  esset  circumductum  ,  dicendum  est  ,  signatas 
tabiUas  ejus  exsiare  ,  quamvis  [  vel  incisa  ] ,  vel  rosa  sit 
pars  uni  (19). 

De  ordlne  bonorum  possessionis  couira  tnhulns  ct  sccun- 
dum   tabulas.   1.   Be  filio    suh   conditione  imtituto.   2.  Dt 


parte.  3.  De  tabuUs  pupjllarihus.  4.  De  gradihus  here- 
duin.  6.  De  duobus  fratribus  institutis  sub  conlrariis  con- 
ditionihus.  7.  De  noniine  heredis  inducto  vel  inconsulto  te- 
statoni  scripto.  8.  De  substituto  heredi  ex  parte.  De  jure 
accrescendi.  9.  De  servo  hereda  scripto. 

2.  Ide-M  lib.  41.  ad  Edictum. 

^Qaissimum  ordinem  Praeior  secutus  est.  Voluit  enim 
-/JLj  primo  ad  liberos  bonorum  possessionem  contra  ta- 
bulas  parliuere:  mox  ,  si  inde  [  non  ]  sit  occupata,  ju- 
dicium  defuncti  sequendum.  Expactandi  igitur  liberi  eruat 
quaradiu  bonorum  possessionem  peteie  posjunt  :  quod  si 
teinpus  fuerit  finitum  ,  aut  anle  d^cesserint  (20)  ,  vel  re- 
pudiaveriut  (21)  ,  vel  jus  petendae  bonorum  possessionis 
amiserint  :  lunc  revertetur  bonorum  possessio  ad  scri- 
ptos  (22). 

5-  1-  Si  sub  conditione  (aS)  heres  institutus  (24)  filius 
sit  ,  Julianus  peraeqiie  putavit  ,  secundum  tabulas  compe- 
lere  ei ,  quasi  scripto ,  bonorum  possessionem ,  qualis  qua- 
lis  conditio  sit  ,  etiam  si  ha3C  ,  Si  navis  ex  Asia  venerit. 
et  quamvis  defecerit  conditio  ,  Praetor  (^5)  tamen  filium, 
qui  admiserit  secundum  tabulas,  lueri  debebit ,  ac  si  con- 
tra  tabiJas  .'^ceperit :  quae  tuitio  ei ,  q[ui  emancipatus  est , 
necessaria  est. 

§.  2.  Pi-o  qua  quisque  parte  heres  scriptus  est ,  pro  ea 
accipiet  bonorum  possessionem  :  sic  tameu  ,  ut  ,  si  non 
sit  qui  ei  concurrat,  habeat  solus  (26)  [  bonorum  ]  pos- 
sessionem.  quamdiu  tamen  ex  heredibus  unus  deliberat  , 
utrum  admiiiat  bonorum  pos^essionem  ,  an  non  :  portio 
bonorum  possessionis  ejus  coheredi  non  defertur. 

§.  3.  Si  primus  quidem  ita  substitutus  sit ,  si  (27)  in- 
tra  decemj  secimdus  ,  si  posl  decem  iiitra  rfuatuordecim 
annos  :  si  quidem  intra  decem  decesseril  ,  primus  solus 
hcres  erit ,  et  accipiet  bonorum  possessiouem  ;  si  vero  post 
decem  inlra  quatuordecim  ,  secundus  sohis  heres  erit  ,  et 
accipiet  bonorum  possessionem  :  nec  sibi  junguntur  ,  cum 
ad  suam  quisque  causam  subslitulus  sit. 

§.  4-  Deferiur  bonorum  posscssio  secundum  tabulas  pri- 
mo  gradu  scriptis  (28)  heredibus  :  mox ,  illis  non  pcten- 
tibus,  sequentibus  non  solum  subslitutis  ,  verum  substituli 
quoque  subslitutis  :  et  pcr  seriem  subslilutos  admitlimus. 
Primo  gradu  autem  scriptos  accipere  debemus  omnes,  qui 
prinio  loco  scripti  sunt  :  nam  sicuti  ad  adeundam  lieredi- 
taiem  proximi  sunt ,  ita  et  ad  bonorum  possessionem  ad- 
miltendara. 

§.  5.  Si  quis  ita  scripserit,  Primus  ex  parte  heres  esio; 


(0  Ciir?  qnia  utcrcfuc  codcx  simul.  siijnalus  cst  ,  et  sic  utcrquc 
siipreraus  inttlligitnr,  In  liis  qnx  siniul  fiunt  ,  nihil  prius  aut  po 
ilmus  cst.  /.  etsi  a  palre.   C.  de  Cest.  tut. 

(2)  Quia  ex  diioous  actiLus  prtesumitur  pro  Ijenigniorc.  vid.  AI- 
ciat.  3.  prxsum.  41. 

(3)  Ex  tcstamonti  excraplo    bonorHra  posscssio  peti  non  pofcst. 

(4)  Vide  /.   19.  supr.  qui  test. 

(5)  Vidc  quce  scripsi  ad  l.  pcn.   C  qui  test. 

(6)  d.  l.   19. 

(7)  l-   i6.  supr.  qui  tesl. 

(8)  d.  l.   ig.  Iiist.  quib.  non  cst  peiTniss.Mn  f:n.  pr. 

(9)  /•  8.  supr.  qui  test.  Goth.  Vid.  Everhard.  cons.  70.  fuim. 
1.  Ans. 

(10)  Exeraplum  poue  in  captivo.  vid.  /.  4.  C.  de  capliv-.  et  post- 
hiniiUo  revcrsis. 

(11)  Lini  appellationc  quidam  intoUiqiuit  linuin  aliud  ab  e#  in 
g«o  sigilla  lestium  crant;  vel  linum  hic  intdlipcndum  esse  non  oin- 
pinio  incisum ,  std  qiiandam  tanMun  ejus  partcni :  vcrius  est  tamen 
<lc  luio  ipso  principalihic  agi,  quo  videliccl  labciJae  colligatae  craiit 
tl  in  qiio  sjj^na  ttrtium  impressa.  Goth.  vide  Lconin  cmeadMlib. 
n-  cap.    li.  n.  5.  Am. 


(12)  /.    I.   5.  8.  i/afr.   imde  Itheri. 
(i3)  Haec  controvertia  arbitrio  boni  judicis  dirimenda. 
(i4)  Vide  quae  notavi  ad  /.   22.  supr.  qui  tesl. 
(i5)  Tabulaj  ex  quibus  bonorum  possessio  pclilar,  septem  testiuia 
signis  siguatx  cssc  debent.  /.  a.   C.   h.  t. 

(16)  Quid,  si  murcs  fuUoni  res  dalas  roscriat?  vjde  /.    i3.  5-6. 
supr.  lucati. 

(17)  /.  pen.  C.  de  test. 

(18)  f^el ,  hic  ponitur  pro  sallem. 
(ly)  Id  est ,  unius  liui. 

(20)  /.    I.  5.  8.  infr.  de  successor. 

(21)  /•  4-  iiifr.  quis  ordo  in  bon.  poss. 

(22)  5.  4.  iifr.  h.  t. 

(23)  /.  23.  supr.  dc  hered.  inst. 

(24)  /.  5.  infr.  h.  t. 

(a5)  /.    i.  5-   5.  G.   supr    de  B.  P.  contr.   tab. 
(2G)  /.  28    m fn.  Supr.  dc  liber.  et  posth.  l.  ^\.  in  fuu  supr. 
d'-  vulg.  l.   i^-).' infr.  de  vcrb.  sign.  j.   5.    Inst.  de  her.  inst. 
(27)  ^  ide  /.  38.  supr.  dc  vutg. 
(uS)  /.  8.  5>   3.  injr.  h.  t.  l.    i.  a.  sup'-.  J,-  hu  .  qua  in  Utt. 


LIBER    TRIGES  IMUSSEPTIMUS. 


st  prlmus  heres  non  erlt  ,  secundus  heres  eslo  :  tertms  ex 
alia  parte  dimidia  heres  esto  ;  si  non  erit  ,  c/uarius  heres 
esto :  primus  et  tertius  priores  ad  bonorum  possessionem 
iiivitantur. 

§.  6.  Si  quis  ita  instituerit  heredes  ,  Uter  (i)  ex  fra- 
tribus  meis  Seiam  uxorem  duxerit  ,  ex  dodranfe  mihi  he- 
res  esto  :  uter  non  duxerit  ,  ex  quadrante  heres  esio  :  si 
quidera  raoi-tua  fuerit  Seia  ,  aequas  partes  habituros  here- 
des  constat:  quod  si  ab  altero  uxor  ducta  fuerit,  dodran- 
tem  et  quadrantem  eis  competere  ,  bonorum  autem  pos- 
sessionera,  antequam  existat  conditio  ,  neulrum  petere. 

§.  7.  Si  consulto  (2)  sit  inductum  nomen  heredis,  in- 
dubitanter  probalur  ,  bonorum  possessionem  petere  eum 
non  posse  :  quemadmodum  non  polest  qui  heres  scriptus 
est  ,  non  consulto  testaiore  :  nam  pro  non  scripto  est  , 
quem  scribi  noluit  (3). 

§.  8.  Si  duo  sint  heredes  instituti  ,  Primus  et  Secun- 
dus  ,  Secundo  Tertius  substitutus  :  omittente  Secundo  bo- 
norura  possessionem  ,  Tertius  (4)  succedit.  quod  si  Ter- 
tius  nohierit  hereditatem  adire,  vel  bonorum  possessionem 
accipere  :  recidit  bonorum  possessio  ad  Primum.  nec  erit 
[  ei  1  necesse  petere  bonorum  possessionem  ,  sed  ipso  jure 
ei  adcrescet  (5)  :  heredi  enim  scripto  sicut  porlio  here- 
ditatis  ,  ila  et  bonorum  possessio  adciescit. 

§.  9.  Si  servus  heres  scriptus  sit  ,  ei  domino  defertur 
bonorum  possessio  ,  ad  quem  hereditas  pertinebit :  ambu- 
lat  enim  cum  dominio  bonorum  possessio.  quare  si  mortis 
tempore  Stichus  hercs  institutus  fuit  servus  Sempronii  , 
nec  Sempronius  eum  jussit  (6)  adire  ,  sed  vel  decessit , 
vel  etiam  eum  alienavit  et  coepit  esse  Septicii  :  evenit ,  ut 
si  Septicius  eum  jusserit,  Septicio  deferatur  bonorum  pos- 
sessio  :  ad  hunc  enim  heredilas  pertinet.  unde  si  per  mul- 
tos  dorainos  transierit  servus  ,  tres  vel  plux^es :  novissi- 
mo  (7)  dabimus  bonorum  possessionem. 
De  posthumo. 
3.  Paulus  [  lib.  41  •  ad  Edictum  ]. 

VErum    est  ,     omnem    (8)  posthumum  ,  qui  moriente 
testatore  in  utero  fuerit,  si  natus  sit,  bonorum  pos- 
sessionem  petere  posse. 

De  charta. 
4-  UlpiAnus  [  lib.  42.  ad  Ediclum  ]. 

CHarlai    (9)    appellatio  et    ad  novam  (10)  cliartam  re- 
fertur  ,  et  dd  deleiiciam  (11).  proinde  et  si  in  opistogra^ 
pho(i2)quis  testalus  sit,hinc  peti  potestbonorum  possessio. 
^  De  conditione. 

5.  Tdem  [  ]ib.    4-  Disputalionum  ]. 

SI  sub  conditione  (i3)  heres   quis    institutus  sit  ,  et  ac- 
cepta  bonorum  possessione  secundum    tabulas ,  condi- 

(i)     Vide  /.  i3.  supr.  cle  cnnd.  imtit. 

(2)  /.  8.  5-  3,  infr.  h.  t.  l.  i.  2.  supr.  dc  his,  quce  in  testa- 
mento  delenUir. 

(3)  /.12.  infin.   C.  de  testam. 

(4)  Substitutus  prsefertur  conjimcto  expresse.  adde  l.  un.  C.  de 
cacluc.  Autheni.  hoc  ampliu,.  C.  cle  fidejuis.  vel  tacile:  nisi  aliud 
ex  voluntate  testatoris  prsesiimitur.  /.  3o.  in  fin.  supr.  de  intlgnri. 
Substitutionis  jus  potenlius  cst  adcrescendi'  jure.  Substitutio  facit 
cessare  jus  adcrescendi. 

(5)  Ut  qui  unam  partcm  piimss  agnoverit.  /.  5g.  J,.  3.  supr. 
de  hered.  inst. 

.  (6)  Utilem  bonorum  possessionem  dari  nuncupatis  heredibus  , 
binc  coUigunt. 

(7)  S;.  '•  ^ers,  alien.  hui.it.  de  hered.  inst. 

(8)  Vide  /.   4.  supr.  de  liber.  et  posthum. 

(9)  '^-  i-    I.  supr.  h.  t. 

(10)  Nova  charta   est  ,  in  qua   nondum    aut  nunquam  quidquam 

lirinlnTTi    pct 


129 


scriptura  est. 
( in  Vide 


(11)  Vide  Alcialum  Ul.   2.  dispunct.  cap.  ult.    Cottata    in  voc. 

nm.iu.  ^ 


tio  defecerit ,  interdum  evenit  ,  ut  res  pos5essori  conce- 
denda  sit  :  utputa  si  filius  sit  emancipatus  snb  conditione 
heres  mstitutus.  nam  si  d^fecerit  conditio,  attamen  s-c;in- 
dum  labulas  bonorum  possessionera  eum  accipere  Jidianus 
scribit.  sed  et  si  is  fuerit  ,  qui  ab  iutestato  bonorum  pos- 
sessor  futurus  esset ,  tuendum  esse  scripsit.  et  hoc  iure 
utimur. 

§.  1.  Videndum,  an  legata  ab  eis  debeanlur  ?  et  fiHns 
quidem  ,  quasi  contra  tabulas  bonorum  possessione  accepta 
rera  (i4)  habere  videtur  :  casteri  vero  quasi  ab  intestato. 
et  ideo  fihus  hberis  parentibnsque  (i5)  legata  relicta  sohs 
prsestare  cogetur  ,  caeteris  non.  -f-  Plane  ei  ,  cui  ab  inte- 
stato  fideicommissum  reliclum  est,  erit  praestandum :  qua- 
si  videatur  hoc  ipso  fraudatus  ,  quod  ex  testamento  peiila 
sit  bonorum  possessio. 

6.   Idem  [  lib.  8.   Disputationum  ]. 

HI  demum    sub    conditione    heredes    instituti    bonorum 
possessionem  secundum  tabulas,  etiam  pendente  con- 
ditione  ,   nec  dum  impleta  ,  petere  possunt ,  qui  (16)  uti- 
liter    sunt  instituti  :  quod  si    inutiliter    quis  sit  institutus  , 
nec  ad  bonorum  possessionem  inutilis  instiiuiio  proficit. 
'  De  signis. 

7.  JuLiANus   [  lib.   23.  Digestorum  ]. 

CUm  tabulae  testamenti  plurium  (17)  signis  signatae  es- 
sent  (18),  et  qua^dam  ex  his  non  parent,  septem  (19) 
tamen  signa  raaneant :  sufficit  (20)  ad  bonorura  possessio- 
nem  dandam ,  septem  testium  signa  compaiere  :  licet  non 
omnium  ,  qui  signaverint ,  maneant  signa. 

De  parte  vacua.  i.  De  suhstitutione  pupillari.  2.  De 
errore  in  nornine  t>el  cognomine.  3.  De  nomine  inducto. 
4-   De  suhslitutione  pupillari. 

8,   Idem   [  iib.   24-   Digestorum  ]. 

SI  ita  scriplum  sit  ,  Sempronius  ex  parle  dimidia  heres 
esto  :  Tilius  ,  si  navis  ex  Asia  veneril  ,  ex  parte  ter~ 
tia  heres  esto  :  idem  Titius  ,  5/  navis  e.v  Asia  non  vene- 
rit.,  ex  parte  sexta  hercs  esto:  Titius  non  ex  duabus  par- 
tibus  heres  scripuis  ,  sed  ipse  sibi  substitutus  inlelligi  de- 
bet :  ideoque  non  ex  majore  parte ,  [  quam  ]  tertia  scri- 
ptus  videtur.  secundum  hanc  rationem,  cum  sextans  (21) 
vacuus  relinquatur  ,  bonorum  possessionem  Titius  accipiet 
noa  solum  terliae  partis  ,  sed  ejus  quoque  quae  ex  sextan- 
te  eidem  adcrescit. 

§.  1 .  Qui  fllio  impuberi  substituitur  ita  ,  Si  fllius  me- 
us  morialur  ,  priusquam  (22)  in  [  suam  ]  iulelam  veniaf., 
tunc  Titius  mihi  heres  esto  :  sicut  herediiatem  vindicat  , 
perinde  ac  si  verbum  hoc  mihi  adjectum  non  esset ,  ita 
bonorum  quoque  ejus  possessionem  accipere  polest. 

Opistographus.  Corasium  lib.  i.  miscell.  c.  18.  Alexandrum  ab 
Alcxandro  lib.   2.   Genial.  dier.   cap.  3o.  Mod, 

(12)  Opistographus  est  inversa  vel  aversa  charta  scripta.  Martial. 
Sidonius.  Plin.  3.  epist.  5.  a  tergo  etiani  scripta.  Jiivcnal.  1.  ad- 
de  Porpbyrionem  ad  Horatium.  hinc  Theodorus  Hermopolites  ad 
/.  99.  iiifi'.  de  verb.  signif.  \uti9  0' irtg^- iy^iKiDov  appellat  apochain 
scripfam  a  tergo  chirographi.  Cuj.  8.  obs.   i5.  injin. 

(i3)  /.  2.  5.    I.  supr.  h.  t. 

04)  id  est,  hcreditatem  ,  ut  dixi  /.  i5.  supr.  da  [".gaUf  prx- 
standis, 

(i5)  Vel  uxori.  /.    i.  supr.  de  lcg    prcest. 

(16)  /.  22.  in  fin.  supr.  de  adcju.  vel  omitt.  hzr. 

(17)  Quam  septem. 

(18)  Al.  sunt. 

(19)  /.  2.  C.  h.  t. 

(20)  Justus  enira  et  solennis  numerus  tcstlum  non  dcficit. 

(21)  /.    i3.  5-   2.  supr,  de    kercd.  inst.  §.   7.    Inst.  de  her.  inst. 

(22)  Substituebant  Ita  veleres  plcruraque  tilio  impuberi ,  Cic;, 
j.  et  2.  de  Oratore  ,  et  in  Bruto  ,  ct  in  Topicis.   7.  Quint.  7. 

»7 


[3o 


DIGESTORUM 


§.  2.  SeA  et  cum  in  (i)  prseuomiue ,  cognomine  ,  er- 
ratura  est ,  is  ad  quem  hereditas  perliuet ,  eiiam  bonorum 
possessionem  accipit. 

§.  3.  Is  autem  ,  cujus  nomen  iu  teslamenlo  volunta- 
te  (2)  lestatoris  perduclum  est ,  sicut  ad  adeundam  liere- 
ditatem  ,  i(a  ad  petei.dam  bonorum  possessicnem  scriplus 
non  intelJigitur  ,  quan.vis  nomen  ejus  legalur. 

§.  4-  Quidam  t(slaniemum  in  tabulis  sibi  fecit  ,  filio 
autem  impuberi  (3)  per  (4)  nuncupationem  substituit.  Re- 
spondi ,  sententiam  Prseloris  in  dauda  bonorum  posscssione 
eam  esse  ,  ut  separalim  patris  ,  sepr^ratim  lilii  lieredes  sesti- 
mari  debeant.  nam  qucmadmodum  scripto  filii  heredi  sepa- 
ratim  ab  heredibus  palris  ,  ita  nuncupato  potest  videri  se- 
paratim  [a]  scriptis  palris  hertdibus  bonorum  posssessio  dari. 

9.   PoMPOlvius   [  hb.    2.    ad  Sabinum  ]. 

Xl  T  boiiorum  possessio  sccundum  pupillarcs  tabulas  ad- 

U    milti  possit  ,  requiritur  ,  an  (5)  patris  lestamentum 

signatum  sit ,  licet  secundae  labulae  resignaia?  proferantur. 

De  sen-o  sub  conditione  instituto. 

10.   Paulus  [  Lb.   8.  ad  Plautium  ]. 

SI  servus  sub  condilione  heres  institutus  sit  ,    an   bono- 
rum  possessionem  accipere  polest ,  dubitatur :  et  Scae- 
vola  noster  probat  posse  (G). 

De  iahulis  pupillaribus.   1 .  De  fHio  reverso  ab  hostihus. 

2.   De  capiiis  dcminutione  testatoris. 

II.  Papinianus  [  lib.    i3.  Quasstionum  ]. 

QUi  ex  liheris  ineis  impuhes  supremus  (7)  morietur.,  ei 
Tiiius  heres  esto :  duobus    peregre    defunclis     (8)    si 
substitulus  ignoret  ,  uter  novissimus  decesserit,  adrait- 
lenda  est  Juliani  sentenlia  ,  qui  propter  iucerlum    condi- 
lionis  ,  etiam  prioris  ,  posse  peti  possessionem   bonorum  , 
respondit. 

5.  1.  Filius  lieres  institutus  ,  post  mortem  (9)  patris 
ab  hostibus  rediil :  bonoriim  possessionera  accipiet,  et  anni 
tempus  ,  a  quo  rediit ,  ei  compulabitur. 

5.  2.  Teslamenlo  faclo  ,  Titius  adrogandum  se  praebuit , 
ac  postea  sui  juris  ellectus  ,  vita  deccssit  :  scriptus  heres, 
si  possessionem  petal ,  exceptione  doli  mali  suramovebi- 
tur  (to)  ;    quia    dando    se    [  in  ]    adrogandum    testator 


cum  (11)  capite  fortunas  quoque  suas  in  (12)  famiiiam 
ct  clonium  alienani  transfert.  Plaue  si  sui  juris  effectus 
codicillis  ,  aut  ahis  literis  (i3)  eodeni  testcuneuto  se  mori 
relle  declaraverit  :  voluntas  ,  quae  defecevat  ,  judicio  (\A) 
recenti  redisse  inteUigitur  :  non  secus  ,  ac  si  (juis  ahucl 
testamentum  fecisset  ,  ac  supreroas  tabulas  incidisset  ,  ut 
priores  supremas  rehnqueret  j  nec  putaverit  quisquam  ,^nu- 
da  voluntate  conslitui  testamenlum  :  non(i5)enim  de  mre 
lcstamenti  maxime  qua?rilur  ,  sed  viribus  exceptionis  ,  qu« 
in  hoc  judicio  cpamquam  actori  oppouatur  ,  ex  persona 
lamen  ejus,   qui  oppouit ,  aestimatur. 

De  demonstrationc  heredis  et  portionis. 
12.  Paulus  [  lib.  7.  Quaestionum  ]. 
Tl^T  scripius  heres  adgnoscere  possil  bonorum  possessio- 
kJ  nem  (16),  exigendum  puto  ,  ut  et  demonstratus  sit 
projDria  demonstratione  ,  et  portio  adscripta  ei  inveniri  pos- 
sit  :  licet  sine  parte  institutus  sit.  nam  qui  (17)  sine  par- 
le  heres  instilutus  est ,  vacaatem  portionem  ,  vel  ahum  (i8) 
assem  occupat.  'f-  Quod  si  ita  lieres  scriptus  sil  ,  ut  in- 
lerdum  (19)  excludalur  [a]  lestamento  ,  eo  (20)  quod 
non  invenitur  porlio  ,  ex  qua  institutus  est  :  nec  bonorum 
possessionem  petere  potest.  id  evenit  ,  si  quis  ita  heredem 
instituat  :  Titius  quanta  ex  parte  priore  tesiamento  eum 
heredem  scriptvm  haheo  ,  heres  esto  :  vcl  quanta  ex  par- 
te  codicillis  scriptum  eum  huheo  ,  heres  esto  ;  si  scripius 
non  inveniatur-  +  Qucd  si  ita  scripscro  :  Titius  si  eum 
priore  testamento  ex  semisse  scriptum  heredem  habeo ,  vel , 
si  cum  codicillis  cx  seniisse  hcredeni  scripsero  :  ex  semisse 
hercs  esto  :  tunc  accipiet  bonorum  possessionem  ,  quasi  sub 
conditione  heres  scriptus. 

T  I  T.     XII. 

Sl  (21)  A  PAREINTE  QUIS  MAiNUMISSUS  (22) 

S  1  T      (23). 

Summa  ,  ct  ratio  edicti.  1.  De  personis  manundssorum. 
2.  De  nepote  monumisso  ah  avo  ,  deinde  cwroga/o  a  pu- 
tre.   3.  Si  quid  parens  ajilio  acceperit.  4.   Si  Jilius   mi- 


(0  '•  4-   ^-  de  testnm.  l.  7.  ^.    i.  C.  de  leg.  5.  29.  Imt.  de  leg. 

(2)  Et  sic  consulto.  /.   2.  §.  7.  supr.  h.  t. 

(3)  /.  20.  injin.  sujw.  cle  fitlg. 

(4)  Substitiitio  per  iiuncupatioucm  fieri  potest ,  nec  rciiuiril  scri- 
pturam  jiccessario.  /.  2.   C.  h.  t. 

(5)  Ut  patris.  ^a/.  addc  d.  1.0,0.  in  pr.  supr.  de  fulgari.  etquae 
scripsi  ad  /.    11.  supr.  tcstain.  quemadm.  aperiantur. 

(6)  Servus  bonorum  posscssionem  recle  admitlerepotest. /.  7.  5wy»r. 
de  bon.  poss. 

(7)  /.  3f.  /.  4^'  supr.  de  vulg.  l.  9.  supr.    de  rehus  duljiis. 

(8)  Vid.  Ejuanuel  Costa  lib.  2.  select.  cap.  i6.  Forcatulus  Ne- 
cyomant.  dial.   22.   Mod. 

(9)  /.    32.  in  Jin.  supr.  de  her.  inst. 

(10)  Facit  /.  I.  ^.  8.  supr.  eod.  diss.  vero  J.  9.  d.  l.  l.  Con- 
ciliat  Everliard.  cons.  70.  infin.  vide  Dechcr.  lib.  3.  disscrt.  3, 
num.  3o.  Ans. 

(i/)  Eflcctus  adrogalionis. 

(12)  Adiogatus  in  familiam  ct  donium  alienam  sc  tiansfcrt  ,  cs. 
mia  fainiii;^  in  aJiam  :  ex  uno  iioniinc  in  aliud  altcrius  familia;  110- 
mcn  ,  ut  hic.  Gcntcm  ila  mutat  adoplio  ,  at  non  genus.  /.  i. 
5-  cognatioiiem.  infr.  uiide  cognat.  Est  cuim  genus  a  natura  , 
et  jus  nattnnrt  immulabile  ;  sccundum  quod  ,  nobilcm  e.x  igno- 
bili  adoptio  facict  ,  si  gcnlem  spccfos  (  cuin  ct  Ciccronem  ko- 
ciassc  se  Pisonis  familifc  ut  se  nobilitarct  ,  Trebcllius  Pollio  scri- 
l>at  19.  Tyranuo  )  ;  non  si  genus  ,  nisi  id  agatur  spccialiter  ado- 
ptioiic  facta  aiuid  principcm  ,  arg.  l.  scd  si  hnc.  10.  5.  2.  3.  su- 
pr.  de:  in  jus  vocand.  quia  Iiapc  uobilitas  (Jjicitur  cx  gcucre.  vide 
plura  apiid    Cuj.  Consullat.  56. 


(i3)  Munitis  tamen  quinquc  tcstibus.  /.  ult.  in  Jin.  C.  de  co- 
dicillis. 

(i4)  Vidc  /.  10.    C.  qui  test.  fnccrc. 

(i.j)  ()uid?  quae  Iiujus  loci  scntcntia  cst  ?  Si  opponilur  1^1  testa- 
nitntum  iion  ^aluissc  ,  utiiilcr  c.\cipictur  de  subsccutis  codicilli»  ■ 
non  ut  ipso  jure  testamentum  valcat  ,  scd  roagis  per  fideicommi^- 
sum  ,  quasi  defunctus  ad  causam  fidcicommissi  tl  codicillorum  \\m 
ttslamenti  tia.\erit.  /.  qucErcbutur.  19.  vcrs.  sed  si  in  provosilo. 
supr.  dc  mitii.  tcst.  idque  cxprcssa  omnino  in  codiciilis  voiuntalc  , 
ut  hac  lcgc.  %ide  Ouciac.  quccst.  ull. 

(jG)  Haiic  scil.  ct  sic  bonoium  possessioncm    secuudum     tabulas. 

(17)  /.    17.    supr.   dc  htnd.   iiist. 

()8)  Ad  qucm  scilicct  devenilur  cxplcto  j  norc.  vid.  /.  63.  injiit. 
supr.  dc  heicd.  inst. 

(19)  Intcrim. 

(20)  In  qua  scriptus  sit.  Qiii  iu  nuUa  partc  invemtiir  iMstitutits  , 
cxcludilur  festamciito.  /.    17.  j).  3.  in  Jin.  supr.  de  hcr.  mst. 

(21)  Apcrlius  Lcl.  vipi  7«  x-iynfAt  ni  w«^«*  ■sii  auT.|i»<r<'jr«  ra/ij- 
a-rxft^^y  liii  TraTJatj-  4o-  Lciog.  ti.  id  cst ,  de  pa^scsaionc  ,  quse  pc- 
titur  ab  iis  ,  qui  iibcros  nKur.imi.-crunt. 

(22)  Kou  simpiicitcr  emancipalus  :  tunc  enim  babcl  alia  antiqii.i 
ct  patria  jura  in  bonis  filii.  Lciog.  ibid.  c.  a.  in  Jin.  Et  ila  aliiul 
cssc  videtur  maiiumitlcic  liliiim  ,  qiiam  cuianci]  are.  Emancipatio 
graluilo  lieri  potest.  Mauiimissio  filii  fil  acccpta  a  filio  pccunia.  ^. 
3.  inji:  ila  cmancipalus  libcrlo  adsimil^ttur.   ^.  •i.^injr. 

(23)  Ejus  bonoruiu  posscssioHcm  pareus  (  oxemplopatroni  )  \c- 
tcre  potcsl. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


i3i 


litare  cceperil.  5.  De  liheris  manumissoris.  6.  De  querela 
inqfficiosi. 

1.  Ulpianus  [  lib.  45-  ad  Edictura  ]. 

EMancipatus  a  parente  (i)  in  ea  causa  est ,  ut  incon- 
tra  tabulas  (2)  bonorum  possessione  liberti  (3)  pa- 
tiatur  exitum.  quod  aequissimum  Prsetori  visum  est  (4)  , 
qua  (5)  a  parente  beneticium  (6)  habuit  bonorum  quae- 
rendorum  :  quippe,  si  filiusfamilias  esset ,  quodcunque  si- 
bi  adquireret ,  ejus  emolumentum  patri  quaereret :  et  ideo 
itum  est  in  hoc  ,  ut  parens  (7)  exemplo  patroni  ad  con- 
tra  tabulas  (8)  bonoruin  possessionem  admittatur. 

5-  1.  Enumeranlur  igitur  Edicto  personse  manumisso- 
rum  sic  :  /«  eo  ,  qui  a  patre  avove  paterno  ,  proavove  pa- 
terno  avi  patre. 

$'  2.  Nepos  ab  avo  manumissus  ,  dedit  se  adrogandura 
patri  (9)  suo  :  sive  manens  in  potestate  patris  decesserit, 
sive  manumissus  diem  suum  obeat ,  sokis  admittetur  avus 
ad  ejus  successionem  ex  interpretatione  Edicti :  quia  per- 
inde  defert  Pra;tor  bonorum  posseSsionem,  atque  si  ex  ser- 
vitute  (10)  raanumissus  esset.  porro  si  hoc  esset  ,  aut  non 
esset  adrogatus  ,  quia  adrogatio  liberti  admittenda  non  est : 
aut  si  obrepserit  ,  patroni  lamen  nihilominus  jus  integrum 
maneret. 

5.  3.  Si  parens  vel  accepit  pecuniara ,  ut  (ii)  emanci- 
paret  ,  vel  postea  vivus  in  eum  fllius ,  quantum  satis  est , 
contulit ,  ne  (12)  judicia  ejus  inquietet  :  exeeptioni  doli 
repelletur  (x3j. 

5-  4»  Est  et  alius  casus ,  quo  bonorum  possessionem  con- 
tra  tabulas  pai'ens  non  accipit  :  si  forte  fihus  militare  (i4) 
cceperit.  nam  D.  Pius  rescripsit  ,  patrem  ad  contra  tabu- 
las  bonorum  possessionem  venire  non  posse. 

§.  5,  Liberos  autem  manumissoris  non  venire  ad  con- 
tra  tabulas  bonorum  possessionem  filii ,  constat :  quamvis 
palroni  veniant. 

§.  6.  Patrem   autera    accepta    contra   tabulas    bonorum 


possessione  ,  et  jus  (i5)  antiquum  ,  quod  et  sine  manu- 
missione  habebat  ,  posse  sibi  defendere  ,  Julianus  scri- 
psit :  nec  enim  ei  nocere  debet  ,  quod  jura  palroiiatus 
habebat  ,  cum  sit  et  pater. 

De  actione  Faviana  et  Calvisiana. 
2.  Gajus  lib.   i5.  ad  Edictum  provinciale. 

NOn  (16)  usque  adeo  exajquandus  est  patrono  parens , 
ut  etiain  Faviana  aut  Calvisiana  actio  ci  detur  :  quia 
iniquum  est ,  ingenuis  liominibus  non  esse  liberam  re- 
rum  (17)  suarum  ahenationem. 

De  turpi  vel  non  turpi  herede.   i.  De  fideicommissis. 
3.  Paulus  lib.  8.  ad  Plautium. 

PAconius  ait  ,  si  turpes  (18)  personas  (19)  (veluti  me- 
retricem  )  a  parente  [  emancipaius  et  ]  manumissus 
heredes  fecisset  ,  totorura  bonorum  contra  tabulas  possessio 
parenti  datur  ,  aut  coustitutas  partis  ,  si  non  turpis  heres 
esset  institutus. 

5-  1 .  Si  filius  emancipatus  testaraento  suo  patrem  suura 
praeterierit ,  sive  heredera  instituerit :  fideicommissa  non 
cogetur  pater  praestare  ex  sua  parte',  quae  ei  debetur ,  etiara 
si  adierit  hereditatem.  'j-  Sed  et  si  fiha  vel  neplis  manu- 
missa  sit ,  et  pater  vel  avus  pra^teritus  petat  bonorum  pos- 
sessionem  5  eadera  ,  quse  in  filio  diceuda  sunt. 
De  operis. 
4-  Marcellus  lib.  9,  Digestorum. 

PAtri ,  qui  fihum  emancipavit,  de  his  quae  hbertatis^cau- 
sa  imposila  fuerint ,  Praetor  nihil  edicit  :   et  ideo  fru- 
stra  pater  operas  (20)  stipulabitur  de  fiho  (21). 
De  coacto  eniancipare. 
5.  Pafinianus  hb.    11.  Quaestionum. 

DIvus  Trajanus  fihum  quem  pater  male  contra  pieta- 
tem  adficiebat  (22)  ,  coegit  emancipare  •,  quo  postea 
defuncto  pater  ut  manuraissor  ,  bonorum  possessionem  si- 
bi  competere  dicebat :   sed  consilio  Neratii  Prisci    et    An- 


(0     Et  qui  patrem  siium  testamcnto  praeteriit. 

(2)  Quam  iutendit  ejus  parens. 

(3)  Liberti  cxitum  pali  quid  est?  vide  /.  patcr.  i\.  supra  de 
inojfic.  testam. 

(4)  V.  Waltherus  lib.  i.  iniscellan.  cap.  17.  Marcus  Vertranius 
de  Jur.   Uber.  c.  27.  Mod. 

(5)  Al.  quia. 

(6)  Beneficium  emancipationis  jus  bonomm  quserendorum. 

(7)  Id  est,  pater  ,  avus  ,  proavus.  Eclog.  ibid.  5.  i.  infr.  h.  t. 
l.  b.vifin.  infr.  ad  SC.  re.rt.  l.  3.  in  fm.  supr.  de  lesit.  tuC. 
t.    10.  supr.  l.  2.   C.  de  innffic.  testam. 

(8)  Tmo,  ad  querelam  inofficiosi.  l.   i.  supr.  de  inojffic.  tcst. 

(9)  Filius  a  patre  adrogari  potest. 

(10)  Qui  emancipatus  a  patrc  liberto  ,  qui  ex  seryitute  manumis- 
sus  est ,  adsiinilatur. 

(11)  Emaucipatio/iis  gratia  porens  recte  pecuniam  accipit  a  fiUo  , 
ui  hic.  plerumque  cipromissorem  certae  pecunise  pro  pretio  emanci- 
pationis  sibi  dan  parentes  desiderabant  ,  non  quasi  exacturi  post 
<»mancipationem  ,  sed  ut  hajus  exactionis  metu  conlincrent  fdium 
cmancipatum  in  oilicio,  ct  ut  magis  curarentur  a  filio. /.  107.  infr. 
de  verhor.  obligat.  Plautus  'Sticho :  Nunquam  nimis  curare  possnnt 
parentem  suumfdice.  At  operre  ,  donum  ,  munus  ,  emancipatis  im- 
l>oni  noa  possunt :  hscc  eniin  solis  li])ertis  imponuntur.  /.  4.  infr. 
h.   t.  l.   penuU.   infr.  de  obseqiuis. 

(12)  Pactum  de  non  succedendovAcrc  ,  hinc  coUigunt .  vide  quse 
notavi  ad  /.3.  /.  17.  in  fm.  C.  de  coUaiionibus.  l.  ultim.  C.  de 
emancipat.  hber. 

(i3)  Paclum,  ut  dem  tibi  pecuniam  ,    quo  me  tua  potestate  di- 

rauta»  ,  raeque  emancipes  ,  neve  posthac  raca  judicia  inquietes  ,  va- 

-'j       j    '"•   ^    '^^  emancipat.  cum  non  sit  de  futura  successione 

repud.anda  ,  sed  de  iis  ,  quK  patri    non    jurc    successioni^ ,  sed  in 

remaDeratioomj  el  aucloraincnlum  tniancipationis  debcctur.    Gvth. 


V.  Yaconius  declar.  jur.  cii^.  lib.  5.  declar.  67.  Mod. 

(i/j)  Patronus  contra  ad  ea  bona  liberti  omnino  non  admittitwr , 
quee  in  castrls  sunt  quoesita.  /.  3o.  supr.  de  testam.  milit.  l.  3.  ^- 
6.  irifr.   de  bonis  tihert. 

(i5)  Jus  antiquum  querela  inofficiosi.  \i^\iws  Institut.  de  inoffic. 
testam.  Gujac.  8.  ohserf.  23.  Jus  antiquum  ,  est  quercla  :  jus  no-  , 
vum  bonorum  posscssio  contra  tabulas.  ao^c^svT»  dvr^  (^9  vxrpl 
up)c!>ux  htnxcK-  Eclog.  ihid.  Jus  rctinendoe  tertiae  ,  cum  cmancipa- 
raus.  /.  ultim.  C.  do  bon.  maternis.  l.  6.  C.  de  bonis  ,  quce  libe- 
ris.  5-   2.   Instit.    per  quas  personas  nobis  adquiritur. 

(16)  Manumissio  servi  ,  quae  fit  a  domiuo  ,  dittert  a  manumii- 
sione  filii,  quae  fit  a  patre.  Quoe  fit  a  domino  ,  libertum  facit(  qui 
Stoicis  JsAo;  ,.non  lamen  otKtiyn  ,  ut  ex  Cbrysippo  Athcn.  rcfert  )  : 
Quse  fit  a  patre  ,  ingenui  conditionem  non  mutat  :  liberto  non  est 
libera  rerum  suarum  alienatio  ,  quam  ingcnuo  raanumisso  seu  emaii- 
cipato  toUi  iniquum  est  ,  ut  hic.  si  quidcm  cmancipatus  vendidit  , 
in  id  patri  ,  cideinque  manumissori  filii  non  competit  Faviana  aut 
Calvisiana  :  quae  tameu  competit  patrono  ,  si  quid  in  cjus  fraudem 
libertus  alienaverit  .  vid.  plura  apiid  Cujac.   Consuliat.  ult. 

(17)  /.  70.  supr.  de  j-ci  vind.  l.  8.  supr.  de  in  Ut.  jurand.  !, 
9.  supr.  de  action.  rer.  amot.  l.  ult.  infr.  ad  l.  Jul.  de  annon. 
l.  9.  C.  de  Judceis.  l.  21.   C.  mand. 

(18)  Turpis  persona  est  meretrix. 

(19)  Eodem  modo  fratribus  competit  querela  advcrsus  tcstamcn- 
tum  fratris  ,  turpibus  pcrsonis  institutis.  /.  27.  C.  de  inojf.  testam. 

(20)  Operas  emancipato  filio  pater  imponerc  non  potest  ,  ut  hic. 
licet  pationus  possit  libcrto.  /.  pen.  iifr.  de  obseq. 

(21)  Yide  /.    10.    infr.  de  obseq. 

(22)  Vide  Cicer.  pro  Clkentio  :  alias  non  facile  parens  cogifui' 
emancipare.  /.  8.  in  fin.  Infi:  unde  liber.  adde  /.  4-  C-  de  em.in» 
gipat.  vide  Socinuin  regula  ,  Pater  adfUium.  26G, 


,32  D    I     G    E     S     T 

storiis  ei  propter  necessitalem  solvendae  pietatis  (i)    dene- 
gata  est  (2). 

T  I  T.    XIII. 

DE  BOKORUM  POSSESSIONE  EX  TESTAMENTO 

:\iiLiTis  (3). 


De  his ,  qui  sunt  in  hostico  loco.  i .  De  Navanhis  , 
trieratrhis  ,  remigilus  ^  tiautis  ,  vigilibus.  2.  De  eo ,  qui 
non  est  in  nutneris. 

1.  Ulpianus  [  lib.  45.  ad  Edictum  ]. 

NOn  dubium  cst  ,  quin  debeant  ratae  vcluntates  esse 
eorum  ,  qui  in  hoslicolo  (4)  suprema  judicia  sua 
quoquo  (5)  modo  ordinasseut,  ibidemque  diem  suum  obiissent. 
quamquam  enim  distet  conditio  mililum  ab  his  personis  , 
quae  Constituliones  Principales  separant ,  tamen  qui  in  (6) 
procinctu  (7)  versantur  ,  cum  eadem  pericula  experiantur, 
jura  quoque  eadem  merito  sibi  vindicant.  Omncs  igitur 
omnino  ,  qui  ejus  sunt  condilionis  ,  ut  jure  mihtari  testa- 
ri  non  possint ,  si  in  lioslicolo  (8)  deprehendantur  ,  et  il- 
lic  dccedant,  quomodo  velinl ,  et  quomodo  possint  ,  te- 
stabunlur  :  sive  Pracses  quis  sil  Provinciae  ,  sive  Legatus  , 
sive  quis  alius  ,  qui  jure  raililari  testari  non  potest. 

§.  1.  Item  navarcbos  (9)  et  trierarcbcs  classium  ,  jure 
militari  posse  teslari  nulla  dubilatio  est.  •j^  In  classibus 
omnes  remiges  (lo),  [  et  ]  naulae  milites  sunt. 

'I'  [  Item  vigilcs  (n),  mililes  sunt],  et  jure  mihtari  eos 
testari  posse  nulla  dubilatio  cst. 

5.  2.  Si  quis  militum  ex  alio  numero  (12)  translatus 
sit  in  alium  :  quamvis  et  hinc  sit  exemptus  ,  et  illo  non- 
dum  pervenerit  ,  tamen  poterit  jure  nnlitari  teslari.  est 
enim  miles,  quamvis  in  tiutneris  (i3)  non  sit. 


0    R    U    M 

T  I  T.    XIV. 

DE  JURE  (i4)  PATRONATUS  (i5). 

De  querelis  patronorwn  adversus  libertos. 

1,  Ulpiakus  lib.  9.  de  Ofilcio  Prcconsuiis. 


PAtronorum  querelas  adversus  libertos  Prtcsides  (16) 
audire  ,  et  non  translatitie  (17)  exequi  dcbent  j  cum, 
si  ingratus  (i8)  libertus  sit ,  non  impune  ferre  eum  opor- 
teat.  -1-  Sed  si  quidem  hioffuiosus  (19)  patrono  ,  patronae , 
liberisve  eorum  sit  :  tantummodo  (20)  castigari  eum  sub 
comminationealiquaseveritatisnon  defuturse,  si  rursum  (21) 
causam  querelas  praebucrit  ,  et  dimitli  oporlet.  \  Enimve- 
ro  si  contumeliam  fecit,  aut  convicium  eis  dixit ,  etiam  in 
exihum  lemporale  dari  debebit.  \  Quod  si  manus  intii- 
lit ,  in  metallum  dandus  erit.  +  Idem  (22)  et  si  calu- 
mniam  aliquam  eis  instruxit  ,  vel  delatorem  subornavit , 
vel  quam  causam  adversus  eos  tentavit. 

De  negotiaiione  licita. 

2.  IpEM  lib.   1.  Opinionum. 

Llberti  homines  negotiatione  (23)  hciia  prohiberi  a  pa- 
tronis  non  debent  (2^). 

De  tutore  ,  qui  sc  excusavit. 

3.  Marciantjs  lib    2.   Instilulionum. 

SI  quis  lutor  datus  ,  cum  sibi  legata  esset  ancilla  ,  eS 
rogatus  cam  manumitlere  ,  manumiserit  ,  adgnito  le- 
gato  ,  et  tutela  pupilli  se  excusaverit  (20)  :  Divi  (26)  Se- 
verus  et  Antoninus  lesciipserunt  ,  Imnc  esse  quidem  pa- 
tronum  ,  sed  omni  conimodo  palronalus  carere  (27). 


(i)  Id  cst ,  patriae  potcstatis.  Potestas  in  scrvos  longc  alia  cst. 
Quod  foris  est  rcgnuni  ,  id  domi  patria  est  polcslas.  Quodforis  ty- 
rannis  ,  id  domi  dominium ,  TertuU.  in  Jpolog.  Gratius  est  nomea 
pietatis ,  quam  potcstatis.  Hinc  fit ,  ut  magis  patres  familias  ,  quain 
tlomini  voccntur.  vid.  Cujac.  ad /.  i^^.  infv.  dc  vcrb.olUg.  Golh. 
Scriptum  erat  jHatis ,  id  vcro  cral  ,  jwlestatis ,  pater  enim  liic  non 
spontc  sed  coactus  sua  potcstate  fiUum  solvcrat.  Grot.  Flor.  spars. 
hic.  S.  L. 

(2)  Synops.  Basilicvn  ,  35.  tit.  3.  cx  tit.  21.  cap.  /jo- 

(3)  Vel  corum  ,  qui  funt  in  hostico  ,  et  procinctu. 

(4)  Hoslico.  Hal.  hoslico  loco  ,  i'j  t9  ffoKt/j.isiJifv'^  rcva.  35. 
Ectog.  3.  c.  40'  hoslici  nicminit  lex  ultima.  supr.  de  testam.  mi- 
lit.  et  Livius.  hosticohiin ,  procinctus.  infr.  h.  t. 

(5)  Tam  cxigure  soiennitalcs  sufliciuiit  "in  tcslamcnto  militis.  Jmt. 
dc  test.  milit.  in  princ.  l.   i.  supr.  de  test.  milit. 

(6)  Hanc  scntcnliain  Bartohis  cxtendit  ad  pcstis  tcmpus :  ul  co 
ouique  liccre  dehcat  lestari  uti  possit ,  in  tanfa  scilicet  ,  plerum- 
quc  testium  cl  hominum  peuuria.  dc  quo  vide  l.  9.  et  l.  ult.  C. 
de  tcst. 

(7)  Id  est  ,  in  ipsa  cxpeditione  ,  dnm  sant  prsccincti  cl  cxpedili 
.id  bcllum. 

(8)  Dic  ut  siipra. 

(9)  Navarchi  ,  navi  ;  trierarchoc  trircmi  praesuiit.  Vid.  /.  46.  supr. 
ad  SC.   Trclcll. 

(10)  Qui  remos  agunt. 

(11)  /.  8.  J.   4-  supr.  de  excus.  tut. 

\ii)  Nunicrus  cst  calalogns  in  quo  railitnm  nomina  crant  pcr- 
scripta.  L((tus  tiro  publicis  cxpcnsis  ilcr  facicns  ,  nondum  cst  mi- 
If s ,  ideoquc  ncc  jiirc  niilitari  tcstatur:  cum  primum  in  niimcros 
rclaliis  csl  ,  inilcs  halictur.  /.  ^i.  sujr.  de  test.  niilit.  Niimcrus 
tamcn  Jiic  pro  ordinc  ct  lurma  aecipilur.  Goth.  \'ul.  l.  17.  C  de 
re  militari.  Ans. 

(i3)  Id  cst ,  ouUne  cttiirmai  suflicil  enim  in  numcrum  alitiuciu 


relafum  cssc ,  licct  non  sit  in  nnmcris. 

(i4)  Lih.  6.  C.  4-  de  palronis  et  libertis.  49.  Echg.  i.  Tif, 
qui  extat  3.  Decretal.  38.  dc  jure  j  atn  natus.  »olo  noniiiiia  sono 
huic  congruitj  cst  enim  co  loci  juspatronalus,  jus  quo  is,  qui  Ec- 
cUsiam  condidit  ,  vcl  clcricum  conslituit ,  Epi.scopo  nnniilruin  of- 
fcirc  potcst  ,  ut  ab  co  ,  si  idoncus  judicatus  fucrit,  ordintlur.  vide 
Rochum  dc  Curfe  ,  traet.  de  jure  patrvnatus.  Duarcn.  b.desacros. 
Ecclcs.  in  Jin.  cap.   4- 

(1;"»)  Adi  Iltevardum  ad  legcs  12.  tab.  cap.  4-  Alexandrum  ab 
Alcxandro  lib.  3.    Gcnialium  dierum  cap.   20.   Mod. 

(i(>)  /.  7.  ^.  I.  Iiifr.  h,  t.  ut  Praefccti  iirbi  Romae,  /.  i.  J.  2. 
supr.  de  offic.  Pra:f.  urb.  facit   /.  lo.  11.  12.  Supr.  de  offic.  Pasid. 

(17)  Citia  dilationcm  ,  vcl  niajorcm  ccgnitioncm  ,  dt-  plano.  fa- 
cit  /.  9.  5-  3.  Supr.  de  (iffic.  Procons. 

(18)  Libcrti  ha;c  admis.sa  in  p.Tlrciiiiin  hoc  loco  rerrnscntur  :  iii- 
gratus  ,  inofliciosus,  confamelia  ,  coaviciuin  ,  manus  infcrrc  ,  caluni- 
niam  insfruerc  ,  dcLitorcui  subornare  ,  vel  quani  cansaiu  advcrsui 
patronum  fenlarc. 

(19)  Dehet  euira  ofllcium  pationo.  /.  5.  C.  dc  negot. 

(20)  IMinus  enim  cst  dclictuiu  in  non  facicndo  ,  quain  facien- 
do.  Bart. 

(2i)  Itcj-afio  .ingct  pocnaai.  /.  a8.  5-  3.  infr.  da  paeuis. 

(22)  Paria  sunt  accusarc  ,  calunniiari  ,  ao  mantis  iurcrrc.  Bart. 
l.   9.   ^.    I .  supr.  de  his  ,  <pta:  ut  itidign. 

(23)  /.    18.  infr.  h.  t.  l.  45.   i.nfr.  de  opcr.  lihcrt. 

(^4)  Iino  ,  p()sse  prohihcri  vidciitur.  /.   20.   injr.  dc  opcr.  tibci  t 
(2J)  Atqui  se  exciisiire  iioii  pofcst.  /.  cx  sentcniin.   }.[).  supr.  d, 

tcst.  tutcl.t.  An  ibi  facfo,  non  jure  ,  so  cxcusavit?  An  hg.iluni  ac- 

ccpit  ,  cjiis  onus  ignorans  t 

(26)  bcptimius  Sevcrus  ct  Caracalla  paUr  et  filius.  Jns. 

(27)  Alquc  ila  potcst  cssc  pcucs  aliqucai  jus  pafronatns  sinc  tilc- 
ctu.  Bait. 


LIBER  TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


i33 


De  lileris  patroni. 
4.   Idem  ]ib.   5.   Inslitutionum. 

JUra  libertoruni  ,    patronorum  liberis  (1)  ,    cum  pator 
eorum    eral  jierduellionis    (2)    damnalus  ,    salva    esse 
Divi  Severus  et  Antoninus  benignissime  rescripserunt  :   si- 
cut  ex  alia  causa  (3)     puniiorum    liberis    jura  liberiorum 
I      salva  sunt. 
1 

De  liberto  .  qui  patrono  delaiores  subrnisii.   1 .  De 
t,  alimentis. 

U  5.  Idem  lib.    r3.  Institutionum, 

n  T~\Ivus  Claudius  Lbertum  ,  qui  probatus  fuerit  patrono 
XJ  delatores  summisisse  (4)  ,  qui  de  slatu  ejus  face- 
rent  ei  quaestionem  ,  servum  (5)  patroni  esse  jussit  eum 
libertum. 

5.  1.  Imperatoris  nostri  (6)  rescripto  cavetur  ,  ut  ,  si 
patronus  libertum  suum  non  aluerit  (j)  ,  jus  patroni 
perdat. 

De  jurejurando  ,  ne  nubat  liberta  ,  vel  liberos  tollat. 
1.  De  stipulatione  operarum  ,  aut  in  singulas  aureorum. 
tot.  2.  Delibertis,  cjui  liberos  tollere  non  possunt.  3.  Deju~ 
rejurando  libertce  ,  ut  patrono  nubat.  4«  De  remissione  JU' 
risjurandi  ne  nuptias  contrahat. 

6.  Paulus  lib.  2.  ad  legem  iEliam  Sentiam. 

ADigere  jurejurando  ,  ne  (8)  nubat  liberta  ,  vel  libe- 
ros  tollat  ,  intelligitur  (9)  etiam  is  ,  qui  libertum 
jurare  paiilur  (10).  Sed  si  ignorante  eo  suus  (11)  filius 
adegerit  ,  slipulatus  fuerit,  nihil  ei  nocebit.  certe  si  jus- 
su  Patroni  is  ,  qui  in  potestate  est  ,  idem  feceiit  :  dicen- 
dum  est  ,  euni  hac  lege  leneri. 

§.  X.  Stipulatus  est  centum  operas  ,  ant  in  (12)  singu- 
las  aureos  quinos  dari :  non  videtur  contra  legem  stipu- 
lalus  :   quia  in  potestale  (i3)  liberli  est  ,  operas  dare. 

5.   2.  Quamvis  nulla  persona  lege  excipiatur :  tamen(i4) 

intelligendum  cst  ,  de  (i5)  his  legem  sentire  ,  qui  liberos 

I      toUere  possunt.    itaque    si    castratum  libertum    jurejuran- 

I      do  quis  adegerit  (16),  dicendum  est ,  non  puniri    patro- 

I      num  Jiac  lege. 

^.  3.  Si  patronus  libertam  Jurejurando  (17)  adegerit  , 
ut  sibi  nuberet  :  siquidem  ducturus  eam  adegit ,  nihil 
contra  legem  fecisse  videbitur  :  si  vero  non  ducturus  ,  pro- 
pler  hoc  solum  adegit ,  ne  alii  nuber-et ,  fraudem  legi  fa- 

(i)     /.  5.   C.  de  ohseq. 

(2)  Patronatus  jura  quaein  extraneum  heredem  transire  non  pos- 
sunt ,  non  transeunt  etiam  in  fiscura  ,  patrono  ipso  pcrducllionatus 
damnato.  adde  /.  3.  infr.  de  interdictis  ct  relegat.  l.  i.  C.de  bonis 
libert.   l.  quisquis.  5.   C.  ad  l.  Jul.  majest. 

(3)  Imo  ,  in  aliis  causis  libm  ppivantur  co  jurc.  /.  3.  infr.  de 
itilerdict.  et  releg. 

(4)  Facit  /.    I.  infn.  supr.  h.  t. 

(5)  /.  6.  infin.  supr.  de  agnosc.  lib. 

(6)  Severi  Alexandii.  Ans. 

(7)  /.   33.  infr.  de  bon.  lib. 
C8)     Vid.  5.  ult.  itifr.  h.  t. 

(9)  Adigit  jurejuraiKlo  qui  jurarc  patitur. 

(10)  Cum  possit  prohibere.  vide  /.  5o.  itifr.  de  reg.  jar.  Goth. 
Adde  /.  2.  supr.  de  nvxalib.  act.  l.  liberorum.  supr.  de  his  ,  qui 
TtLt.   irifuiu.  l.  jubenuts.  5.  ceconotn.   C.  de  SS.  Eccles.  Ans, 

(n)  /.  ult.  inft:  tjui  ,  et  a  quilus  tnanumiss. 

(lu)  d.   i.  ultirn.  ^.  uh. 

(i3)  \ide  /.    10.  inf/i.  supr.  de  jurc  dot. 

(i4)  Lox  gencraliter  loquens  restriugitur  per  rationcm.  ^arf.  ces- 
MJiJc  legis  ratione  lex  ipsa  tessat. 

(i.'^')  Priviicgia  non  extenduntur  ad  eos  ,  qui  indigni  sunt  pri- 
vilegio. 

(iG)  Sub.  ne  nubat  aut  libcros  toUat.  §.  ult.  iii  j>r.  hujus  lcgis. 


ctam  Julianus  ait  j  et  perinde  patronum  leneri ,  ac  si  coe- 
gisset  (i8)  jurare  Ijbertam  non  nupluram. 

§.  4"  Lege  Julia  (19)  de  maritandis  ordinibiis  permit- 
titur  (20)  Ju.sjurandum  (21),  quod  liberlo  in  hoc  imposi- 
luni  est ,  ne  uxorem  duxerit  :  lii:;ert2e ,  ne  (22)  nuheret  : 
si  modo  tiuptias  conlrahcre  recle  (20)  velint. 

De  ancilla  non  prvstiuicnda.   Be  (luerelis  patronorum 

adversus  libcrtos. 
7.   MoDESTiKUS  [  lib.   singul.   de  Manumissionibus  ], 

DIvus  Vespasianus  decrevit  ,  ut  si  qua  hac  lege  ve- 
nieril ,  ne  prostitueretur  ,  et  si  prostituta  csset ,  ut 
esset  lihera  j  si  postea  ab  cmplore  alii  sine  conditiune  ve- 
niit  ,  ex  lege  venditionis  liberam  esse  ,  et  libertam  prio- 
ris  (24)  veiiditoris. 

§.  1.  Mandatis  Imperatorura  cavetur  ,  ut  etiam  in  pro- 
vinciis  Praesides  (25)  ,  de  querelis  paironorum  Jus  dicen- 
tes  ,  secundum  dehclum  admissum  liberlis  pcenas  irrogent. 
Interdum  illae  (26)  poenae  a  liberto  ingrato  exiguntur  ,  vel 
pars  bonorum  ejus  aufertur  ,  et  patrono  datur  :  vel  fusti- 
bus  caeditur  ,  et  ita  absolvilur. 

De  manumisso  a  Jiliofamilias  milite.    1.  De  distracto 
ea  lege ,  ut  intra  tempus  manuraitlalur. 

8.  Idem  [  hb.   6.  Rpgularum  ]. 

SErvum  a  filiofamilias  (27)  milite  manranissum  ,   Divtis 
tladrianus  rescripsit  ,  militem  ,  libertura  suum  facere , 
non  patris. 

§.  I.  Servus  non  manumissus  libertatera  conseqaltnr , 
is  qui  ea  lege  distractus  (28)  est  ,  ut  raanumittatur  inti-a 
tempus  5  quod  superveniens ,  licet  non  manumittatur  ,  ia- 
ciet  tamen  liberlum  emptoris. 

Dejiliis  patronorum  ,  qui  non  successerunt  parentibus. 
1 .  Dc  rei  capilcdis  damnato.  De  indice  Jlagitii.  De  capi- 
tis  accusatione. 

9.  Tdem  [  lib.  9.  Regularum  ]. 

Fllii  hereditate  palerna  se    abslinemes  ,   Jus  (29),  quod 
in  libertis  habenl  paternis  ,  non  araitlunt  (3o).  Idem 
et  in  emancipato. 

§.  \.  Ut  in  bonis  liberti  locura  qnidara  non  haberenl , 
lege  excipiuntur  5  rei  capitalis  danuiatus,  si  restitutus  non 
est  5  si  index  cujus  flagidi  sit ,  fueritve  ;  vel  major  annis 
vigintiquinque  cum  esset ,  capitis  (3i)  accusaveril  libertum 
paternura. 

(17)  Vida  /.  8.  §.  2.  supr.de  in  jus  uocaiid.  l.  3i.  infr.  eiui  , 
et  a  quib.  matnimiss. 

(i8)  Vide  /.  63.  supr.  de  cond.  et  demonstrat. 

(19)  Nota  ad  hoc  caput  lcgis  Juliae  etiam  refcrri  alia  capita  ,  ex 
/.   27.  /.   ult.    C.   de  inipt.   V.   Duarea.    i.  distinct.   4<>- 

(20)  E(mittitur  ,  Ilal.  vcl  perimitur:  hinc  nota  legem  rcmittere 
juramentum.  /.  ult.  supr.  qiii   satisd.  l.  ultim.    injr.  acl  mutiicip. 

(21)  v.  Covarruvias  ad  cap.  quamvis.  de  pact.  lib.  6.  part.  i^ 
§.  3.  nutn.   12.  Mod, 

(22)  in  pr.  supr.  hic. 

(23)  Sccus  ,  si  illicitc  .  /.   3.  §.  5.  iifr.  de  suis. 

(24)  /.  10.  5^.  I.  Supr.  de  in  jus  vocand.  l.  34.  Supr.  de  evi- 
etionibus.  vide  /.    i.   in  fn.   C.  si  maiicip.  ita  vcniei: 

(25)  Vide  /.    I.   supr.  h.  t. 

(26)  Addc  alias  cx  /.    i.  supr.  eod. 

(27)  /.  3.  §.  8.  /.  22.  infr.  de  boii.  lib.  l.  3.  5.  3".  itfr.  de  ad- 
sign.  lihert.  l.  3.  ^.  7.  infr.  de  suis.  l.  3o.  ^.  2.  itifr.  (jui  ^  et  o 
quib.  manumiss.  l.  6.  iti  pr.  l.  i3,  infn.  iihfi:  de  castrens.  pecul. 

(aS)  Vide  /.  3.   itifr..  qui  sine  manumiss. 

(29)  0!)sequia  ,  operas,  bouorum  posscssioncm. 

(30)  Liberi  j.ura  IJbertorura  non  habent  ,  ut  hberi  ,  ut  Jiic.  Idcm 
in  limjiliytrusi.  adde  /.  ut  jurisjurand.  7.  ^.  si  libcri.  6.  infr,  </« 
oper.  lib.  Eart. 

(3i)  \id.  /.   lOc  inf:  h.  t. 


i34 

10.  Terentius  Clemens  [  lib. 
et  Papiam  ]. 


D     I     G    E    S 

9.  ad  legem  Juliatn 


I 


EUm  patronum  ,  qui  capilis  (1)  lihertum  accusasset  , 
excludi  a  bonorum  possessione  contra  tabulas  ,  pla- 
cuit.  Labeo  existimabat  (2)  capitis  (3)  accusationem  eam 
fsse  ,  cujus  po3na  mors  aut  exilium  esset.  Qui  (4)  nomen 
detulit  ,  accusasse  (5)  intelligendus  est  (6)  :  nisi  aboli- 
lionem  petit.  Idque  etiam  Proculo  placuisse  Servilius  refert. 

II.  Ulpianus  [  lib.   To.  ad  legem  Juliam  et 
Papiam  ]. 
S  autem  nec  ad    legitimam    hereditatem    (7)  ,    quse  ex 
lege  duodecim  tabularum  defertur  ,  admiititur. 

De  institutione  liherti  quasi  filii. 
12.  MoDESTiNus  [  lib.    1.  Responsorum  ]. 

GAius  Seius  decedens  testamento  ordinato  ,  inter  filios 
suos  Julium  libertum  suum ,  quasi  et  ipsum  filium  , 
ex  parte  heredem  nominavit.  Quaero  ,  an  hujusmodi  scri- 
ptura  (8)  possit  liberto  statum  conditionis  mutare  ?  Mo- 
destinus  respondit ,  statum  mutare  nou  posse. 

De  servo  peculiari. 
i3.  Idem  [  lib.   II.  Pandeclarum  ]. 

Flliusfamilias  servum  peculiarem  (9)     raanumitlere  non 
potest :  jussu  (10)  tamea  palris  manumittere  potest  : 
qui  manumissus  ,  libertus  fit  patris. 

De  jurejurando  ,  de  sententia. 

i4-  Ulpianus  [  lib.  5.  ad  legem  Juliam  et 

Papiam  ]- 

SI  juravero  nie  patronum  esse  ,  dicGndum  est ,  nou  esse 
me  ,  quantum  (n)  ad  successionera  ,  patronum  •  quia 
jusjurandum  patronum  non  facit :  alitor  (i2)atque  si  pa- 
tronum  esse  T^ronunci3iiu.m.  sit  j  lunc  enim  sententia  (i3) 
stabitur. 

^d  lcgem  j^liam  Sentiam  de  jurejurando  liherti. 
i5.  Paulus  [  lib.  8.  ad  legem  Juliam  et  Papiam  ]. 

QUi  contra  legem  JEIiam  Senliam  ad  jurandum  liber- 
tum  adegit ,  nihil  juris  liabet  nec  ipsc  ,  nec  libe- 
ri  (i4)  ejus. 


T    O    R    U    M 

De  alicnatione  facta  a  lihcrta. 
16.  Ulpianus  [  fib.   10.  ad  legem  Juliam  et 
Papiam  ]. 

SI  libertus  minorem  se  centenario  (i5)  in  fraudem  legis 
fecerit  :  ipso  jure  non  valebit  id,quod  factum  esl :  et 
ideo  ,  quasi  in  centenarii  liberti  bonis  locum  habebit  pa- 
tronus  :  quidquid  igitur  quaqua  ratione  alienavit  ,  ea  alie- 
natjo  nuUius  momenti  est.  •\'  Plane(i6)si  qua  alienaverit 
in  fraudem  patroni ,  adhuc  tamen  post  alienationem  ma- 
jor  centenario  remaneat  :  alienatio  quidem  vires  habe- 
bit  (17),  verumtamen  per  Favianam  (iB)  et  Calvisianam 
aclioaem  revocabuntur  ea  ,  qua;  per  fraudem  sunt  aliena- 
ta.  et  ita  Julianus  saepissime  scribit  :  eoque  jure  utimur. 
Diversitatis  autem  ea  ratio  est :  Quoliens  in  fraudem  legis 
fit  alienatio  ,  non  valet  ,  quod  actum  est.  In  fraudem  au- 
lem  fit ,  cum  quis  se  minorem  centenario  facit  ad  hoc  , 
ut  legis  pra°ceptum  evertat :  at  cum  alienatione  facta  ni- 
hilominus  centenarius  est ,  non  videtur  in  fraudem  legis 
factum  ,  sed  tantum  in  fraudem  patroni  :  idcirco  Faviano 
vel  Galvisiano  judicio  revocabitur  id  ,  quod  alienatum  esi. 

5.  I.  Si  quis  plures  res  simul  alienando  minorem  se 
centenario  fecerit ,  quarum  una  revocata  ,  vel  omniiun 
partibus  .  major  centenario  eificitur  :  utrum  revocamu» 
omnes,  an  pro  rata  ex  singulis ,  ut  centenarium  eura  fa- 
ciamus?  Magisque  est  ,  ut  omnium  (i^^rerum  alienatio 
facta  nuliius  momenti  sit. 

5.  2.  Si  quis  plane  non  semel  (20)  alienaverit  ,  sed 
quasdam  (21)  res  ante  ,  quasdam  postea  :  afienatio  eanuu 
rerum  quae  postea  alienatae  sint  ,  ipso  jure  non  revocabi- 
tur  ,  sed  priorum  (22).  in  posterioribus  Favianas  locus 
erit. 

De  capitali  accusatione. 
17.  Idem  lib.    11.  ad  legem  Juliam  et  Papiam. 

Dlvi  fralres  (23)  in  hoec  verba  rescripserunt  (2^)  : 
Coniperimus  a  perilioribus  (25)  duhitalum  aliijuar,- 
do  ,  an  mpos  contra  tabulas  aviti  liberti  bonorum  posses- 
sionem  petere  possit  ,  si  eum  libertum  pater  patris  (26) 
cum  annorum  vigintiquinque  esset  ,  capUis  ac:usasset{p.~j)  ? 
Et  Proculum  sane  non  levem  Juris  auctorem  in  hac  opi- 
nione  fnisse ,  ut  nepoti  in  hujusmodi  causa  non  putarct 
dandam  bonorum  posscssionem.  cujus  seutentianc  nos  quo~ 
que  secuti  sumus  ,  cum  rescribercmus  ad  libellum   Cesidict 


(i)  /.9.  ifi  Jin.  supr.  h.  t.  l.  10.  5-  u-  in>>r.  tlc  in  jiu  vo- 
teand.  l.  3.  ^-  9-  l.  48-  i^fr.  dc  bon.  libert.  l.  33.  ^-  i-  "'/'■•  '^*-' 
fidcic.  libert. 

(2)  Accusat  capitis  ,  qui  cjus  delicti ,  sive  criniinis  accusat ,  cu- 
jus  poena  sit  inors ,  vcl  exilium. 

(3)  Facit  /.    14.  5.  3.  infr.  de  l>on.  libert. 

(4)  Accusasse  patronuin  Vidctur  ,  qui  nomcn  detulit. 

(5)  d.  l.   ,4.  5.  8. 

(6)  Imo  non  cst  dicendus  accusajisc.  /.  qui  cum  major.  i^.  5- 
a.ccusasse.  8.  iiifr.  dc  bonis  liberl.  An  dicemus  ,  cum  ,  qui  nomcn 
alteruis  detulit ,  accusasse  vidcr;  non  scntentia  lcgis ,  scd  serie  et 
formula  verLorum  iuspccta  ?  Aa  poiius  tum  accusasse  ,  cum  dcla- 
*.ioni  opcram  atque  industriam  adjungit,  dclationis  ad  exituin  per- 
duccndi  causa  ? 

(7)  l.    17.  «j/J-.  de  bon.  libert. 

(8)  Facit  l.'^.  C.  dc  testam. 

(9)  l.  2.    C.  qui  manumitt.  non  possunt. 

(10)  /.    16.  inji:  de  manumissionih. 

(ii)  /.  45-  5*  '•  •^"/"'-  de  ritu  nupi.  Sccus  ,  quanlum  ad  voca- 
tionem  in  jus.  /.  8.  5-    ••  supr.  dc  in  jus  uocand. 

(u)  DifTcrentiam  juramenti  et  sententiae  observa, 

(i3)  j4l.  scntcntise. 

(i4)  Iino  liberi  ejus,  ut  innocentcs  ,  jus  pcilronalus  Labenl  ,  /.  8. 
5.   -i.  siipr.  de  in  jus  focanJ. 


(iJ>)  Centenario  minor  quis ,  vidc  in /.  a6.  infr.  de  bon.  tibert. 
§.   2.  Inst.  dc  success.  libert. 

(16)  Mitius  agilur  cum  homine  ,  quam  cum  Icge,  ur /lic.  Imo  du- 
rius  agitur  cum  homine  ,  quam  cum  lege ,  /.  Celsut.  23.  supr.  dc 
recept.  qui  arbitr.  l.  amplinji  non  peti.  i5.  111^^.  rcin  ratam  hnbe- 
ri.  ubi  verbum  peti  ab  homine  prolatura  inteliigitur  per  litis  cou- 
testationem  ;  a  loge  ,  per  scntentiam.  /.  in  servitutem.  16.  J.  pi:- 
tiisse.  infr.  de  bon.  libert. 

(17)  Alienatio  facta  in  fraudem  Icgis ,  ipso  jure  non  valet  :  la 
fraucicm  hominis  ,  valet ;  sed  pcr  rcvocationem  rescinditur.  Bait. 

(18)  Cui  detur.  vide  /.   2.   C.  si  infraud.  patroni. 

(rg)  Cur  omninin  ?  quia  per  primam  alienationem  factu»  cit  rai- 
nor  centenario.  liart. 

(ao)  Non  simul. 

(2  1)  Alque  ita  pcr  partcs. 

(22)  Srd  prior.  Hal.  addc  /.  i.  C.  de  inrjfic.  donat.  I.  87.  ^- 
3.  siipr.  dc  legat.  2. 

(■23)  Id  cst,  Marcus  Antoninus  Plulosophus ,  el  ^£hus  Vcru».  viJ. 
Spartian.  in  JElio. 

(2^)  Ad  Quintihum.  /.    16.  5.  4-  in  fin.  inTr.  de  Ifon.  liicrt. 

(2'))  Priucipcs  nonnisi  peritiorum  consilio  alque  senteatia  ju»  th- 
cere  oportct. 

(^«fi)  Hauc  Tocera  patris  expungit    Cu|ac.  4-   observat.   i3. 

(2-)  Vide  /.    i.j.  infr-  de  bon.  iibert. 


LIBER    TRIGESIMUSSEPTIMUS 

Longinte  :    sed  et  Volusius  Mcecianus   (i)  ,     amicus  (2) 


i35 


nosicr  ,  ut  et  Juris  Civilis  prceler  veterem  et  bene  funcla- 
tam  perliliam  anxie  cUligens^  religione  rescripti  nostri  du- 
clus  ,  sicut  corcim  nobis  adfirmauit  ,  no?i  arbitratuni  se  ali- 
ier  respondere  debere.  sed  cum  et  ipso  Mceciano ,  et  aliis  (3) 
arnicis  nostris ,  Jurisperitis  ,  adhibitis  plenius  tractarenius  : 
magis  (4)  fisuni  est  ,  nepotem  neque  (5)  verbis  ,  mqup 
ientcniiii  Legis  ,  aui  Edicti  Pnetoris  ,  ex  persona  vcl  no- 
ta  pairis  sui  cacludi  (6)  a  bonis  aviti  liberti.  plurium 
etiam  juris  auctorum  ,  sed  et  Sahii  Juliani  amici  nostri, 
cLariskinii  viri  hanc  senientiam  fidsse. 

5.  1 .  Ilem  quscsitum  est  ,  si  patroni  filius  capitis  accu- 
saverit  libertiiin  ,  an  hoc  noceal  liberis  ipsius?  EtProcu- 
lus  quidem  iu  hac  fuit  opinione  ,  notam  adspersani  j^atro- 
ni  filio  ,  liberis  ejus  nocere ;  Julianus  autem  negavit  (7); 
sed  hic  idem  ,  quod  Julianus  ,  erit  dicendum. 
De  negotiatione. 

18.  Sc^voLA  lib.  4-  Responsorum. 

QUaero  ,  an  libertus  prohiberi  polest  a  patrono  ,  in  ea- 
dem  colonia  ,  in  qua    ipse  negotialur  ,    idem    genus 
negotii  exercei-e  ;  Scaevola  respondit  ,  non  posse  prohi- 
beri  (8). 

De  liberto  ingrato. 

19.  Paxjlus  lib.    1.  Sententiarum. 

INgratus  libertus  est  ,    qui  patrono    obsequium    (9)   non 
prastat  ,  vel  res  ejus  ,  filiorumve  (10)    tutelam  admi- 
nisti-are  detrectat. 

De  liberto  teslato  vel  intestato. 
20.  Idem  lib.   3.  Sententiarum. 

Slcut ,  testanienio  facio  ,  decedenie  liberto  ,  potestas  da- 
tur  patrono  ,  vel  liberlatis  causa  imposita  (11)  petere , 
vel  partis  bonorum  possessionem  ;  ita  et  cum  inteslato  de- 
cesserit ,  earum  reruni  electio  ei  manet. 

De  restiiulione  damnati.  1.  Si  patronus  ex  parte  insti- 
iutus  id  ,  quod  deest  ad  supplendarn  debitam  portionem  , 
per  serviim  salvum  hahcat.  1.  De  duobus  patronis.  3.  De 
iiberis  iiberti. 

21.  HermogeniAnus  lib.  3.  Juris  Epitomarum. 

Slve  palronus  sive  libertus  deportetur  ,  et  post  (12)  re- 
stituatur  ,  amissum  patronatus  et  petendae  contra  lal)U- 
las  bonorum  possessionis  jus  recipitur  ;  quod  jus  serva- 
tur  ,  et  (i3)  si  in  metallum  patronus  vel  libertus  damna- 
tus  restituaiur. 


§.  1.  Excluditur  cojutra  tabulas  bonorum  possessione  pa= 
tronus  ,  et  si  ex  uncia  heres  inslituatur  ,  et  id  quod  deest 
ad  supplendam  debitam  portionem  ,  per  servum  ,  judicio 
liberti,  sine  couditione  (i^)  ,  et  dilatione  ,  ei  hereditale , 
vcl  legato,  sive  fideicommisso  quaeri  potest. 

^.  2.  Ex  duobus  patronis  unus  ex  debila  (i5)  parte 
heres  institutus  sine  (ib)  conditione  ,  et  dilationc  ,  contra 
tabulas  bonorum  posstssionejn  petere  non  poterit:  licet  , 
si  minor  ei  portio  csset  relicta  ,  ei  contra  tabulas  bonorum 
possessionem  petisset  ,  alia  eliam  portio  ei  adcrescere  (17) 
potuisset. 

§.  3.  Naturales  liberi  liberli  exheredati  facli  ,  alio  ex 
parte  hcrede  inslituto  ,  si  per  servum  ex  alia  parte  pa- 
renti  successerint  ,  objiciuntur  patrono. 

§.  4.  Liberti  filius  heres  institutus  ,  si  bona  repudiave^ 
rit  (18)  ,  palronus  non  excluditur. 

De  filio  patronce. 
22.   Gajus  [  hb.  singul.  de  Casibus  ]. 

SAtis  constai  [  ut  ]  etiam  si  (19)  in  potcslate  sit  paren= 
tis  filius  palronae  ,  niliilominus    legitimo    jure  ad  eum 
pertinere  herediiatem. 

De  servo  ,  qui  ob  necem  detectam  meruit  libertalem^ 

1.   De  manwnissis  per  errorem. 

23.   Trypiionikus  [  lib.    i5.  Disputationum  ]. 

SI  filius  patris  necem  inultam    reliquerit  ,    quam  servus 
detexit  (20)  ,  et  meruil  (21)    libertatem  ;    dixi ,    non 
habendum  pro  patroni  filio  ,   quia  indignus  (22)  est. 

§.  1.  Cum  ex  falsis  (^3)  codicilHs  ,  c^ui  veri  aliquo 
tempore  crediti  sunt  ,  heres  ignorans  quasi  ex  fideicoramis- 
so  libertatem  servis  prsestitisset ,  rescriptum  est  a  13.  lla- 
driano  ,  liberos  qiddein  eos  esse  ,  sed  cestitnationem  sui prce- 
stare  dehere.  et  hos  libertos  manumissoris  esse  recte  pro- 
batur  ;  quia  salvum  est  etiam  in  his  hbertis  jus  palroni. 

De  libertorum  et  alimentorum  eis  dehitorum   divisione. 
24.   Paulus   [  Imperialium  (24)  sententiarum  in  cogni- 
tionibus  prolatarum  sive  decretorum  ex  libb.   6.  lib.    i .  ] . 

C^Amclia  Pia  ab  iiermogene  appellaverat ,  quod  (aS)  di- 
J  ceret  judicem  de  dividenda  hereditate  ,  inter  se  et 
coheredem  non  tantum  res  sed  etiam  iibertos  divisisse 
nullo  enim  jure  id  eum  fecisse.  Placuit  ,  nuUam  esse  li- 
bertorum  divisionem  :  alimentorum  (i6)  autem  divisio- 
nem  a  judice  inter  coheredes  faclam  ,  eodem  modo  ra- 
tam  esse. 


(0     De  quo  vid.   Jnl.  Capitolimim. 

C2)  Sic  solent  intertluni  Piincipes  consiliarios  suos  ,  Amicos  suos 
apptllare  ;  eumqiie  mortm  rctintnt  rrancorum  res>es  ,  iu  quorum 
cpistolis  ,  seu  rescriptis  ,  illud  passim  legitur  ,  J  nostre  ame  , 
et  feal. 

(3)  Hinc  colligit  Alciatus  ,  ibi  majorem  zelum  praesumi  ,  ubi 
plcnior  est  nunierus  consultantium  ,   i.  prcesumpt.  5i. 

(4)  Variare  etiam  Jurisconsultus  potest.  dixi  /.  75.  infr.  dc 
rrg.jur.  *  '  "^ 

(5)  Imo  dclictum  patris  nocet  filio.  /.  quceritur.  38.  infr.  de 
i'On.  Itbert. 

(6)  Imo,  videtur  excludendus.  l.  38.  Infr.  dc  bon.  libert. 
i.l')     l.   16.  5-  4-  I'fr.  dc  lon.  lihert. 

(8)     l.  2.  supr.  h.'t.  ct  l.  45.  infr.  de  operis  libert. 
^  (9)     i-  y-    tnfr.  de  obsequiis.  l.  5.   infin.   C.  de  opcr.  libert.  i. 
4-  in  /in.   C.  de  obseq.  patron. 

(Ju)  /.  2.   C.  qui  petant  tutores. 

C  i)  Puta ,  opcras  et  munus.  l.  2.  C.  de  bonorum  possess.  contra 
Uibulas  libert. 

ii-2)  l.  3.  $.  7.  infr.  de  bon.  libert. 

03)  Ut  )dem  jus  sit  in  damnatis  ad  metallum  restitutis  ,  quod 
wt  in  dcporfatis  restitutis. 

("4)  Adde  5.  2.  infr.  h.  t.  yide    quiB   scripsi    ad    /.  32.  C.  de 


inoffic.  testam.  vidcntur  autem  hsec  verba  esse  ex  Justiniani  Con- 
stitutione  de  Jurc  patrouatus  ,  in  qua  baec  veiba  lcguntur  :  TXaVs? 
xipsasui  ,  J^  ircia-yii  vvep^fcrcui  aV^jMx^^ {.);;•  Ita  portio  dcbita  pa- 
trono  ptua  ossc  dtbet  a  die  ct  conditioue  ,  ut  hic.  ei  ab  omni  one- 
rc  legati  ct  tideicommissi.  /.  28.  Supr.  de  legat.  1.  quo  fit ,  ut  pa- 
tronus  ,  qui  lcgem  Papiam  sc  omissurum  fideiconmnssario  cavit  , 
non  teacatur  ,  /.  si  pcUronus.  29.  Injr.  de  donat.  ibi  dixi. 
(i5)  d.  l.   3.  5-   lo-  i'fr.  de  bon.  libert. 

(16)  Dixi  ad  j-    i-  Supr.  hic. 

(17)  Jus  adcrcscendi  locum  habet  in  Icgitima  patroni  ,  uthic.cx' 
go  et  in  Itgitima  filiorum. 

(18)  /.  0.  5-   2.  infr.  de  bonis  liberl. 

(19)  /.   3y.  Injr.  de  bon.  Hbert. 

(20)  Vide  /.  4-  iifr.  de  bonis  libert. 

(21)  Servtis  scilicet. 

(22)  Cur  ?  cjuia  qui  patris  necem  inultam  reliquit ,  indignus 
est  patronaius  jure  :  hujusmodi  filius  in  jus  illud  patroni  palri  suo 
non  siiccedit. 

(23)  /.  47-  ^'ifr-  dc  manumiss.  testam. 

(24)  Sijnilis  est  cpigrapbe  in  /.   ulltin.  si/pr.   ad  SC.    Trebell. 
(aS)  /.   4,''  injin.  supr.  familia:. 

(2G)  Et  sic  in  uno  capitc  potcst  scnlcntia  valcre  ,  in  aiio  non  va- 
lcre.  \idc  tauien  /.  25.  supr.  Jamiliw. 


t36 


DIGESTORUM 


T  I  T.     XV 


DE  OBSEQUIIS  (i)  PARENTIBUS  ET  PATRO- 

NIS   (2)    PRiESTAiVDIS. 

De  militihus.   i.  De  coUibertis.   1.  De  PrcBfecto   IJrbi. 
3.  De  injuria  maleficii. 

1.  Ulpianus  lib.   1.  Opiniomim. 

ETiam  militihus  (3)  pietatis  (4)  i-alio  Ja  (5)  paren- 
tes  conslare  debet  :  quare  ,  si  filius  miles  in  patrem 
aliqua  comraisit  ,  pro  modo  delicti  puniendus  est    (6). 

5.  1.  Et  inter  collibertos  ,  matrem  et  filium  ,  pietatis 
ratio  secundum  naturam  salva  esse  debet. 

5.  2.  Si  filius  matrem  aut  palrem  ,  quos  venerari  (7) 
oportet  5  contumeliis  adflcit  ,  vel  impias  (8)  manus  eis 
infert  :  Prsefectus  (9)  Urbi  delictum  ad  publicam  pieta- 
tem  pertinens  pro  modo  ejus  vindicat. 

§.  3.  Indignus  militia  judicandus  est  ,  qui  patrem  et 
matrem  ,  [  a  }  quibus  se  educatum  dixerit ,  maleficos  ap- 
pellaverit. 

De  actione  de  dolo  aat  injuriarum.   1.    Unde  vi. 
1.  JuLiANUS  [  lib.    14.  Digestorum  ]. 

HOnori  parentum  ac  patronorum  tribuendum  est  ,  ut 
quamvis  per  procuratorem  judicium  accipiant  ,  nec 
aclio  de  dolo  aut  injuriarum  (10)  in  eosdetur:  licet(ii) 
enim  vcrbis  Edicti  non  habeantur  infames  ita  condemna- 
ti  ,  re  tamen  ipsa  et  cpinione  hominum  non  effugiunt  in- 
famiae  (12)  notam. 

5-  1.  Interdictum  (i3)  quoque  unde  vi  (i4)  non  est 
adversus  eos  reddendum. 

De  eo  qui  nummis  acce.ptis  manumfsit. 
3.  Marcellus  lib,  singul.  Responsorum. 
^r^Itius  puerum  emit ,  quem  post  multos  annos  veniri 
JL  jussit :  postea  exoratus  ,  accepto  ab  eo  pretio  ,  eum 
manumisit :  Quaero  ,  an  cum  filius  et  heres  manumissoris 
iit  iiigratum  accusare  possit  ?  E.espondit  posse  ,  si  nihil 
aliud  esset  impedimento  ;  nain  plurium  (i5)  interesse  ,a 
suo  servo  q^is  ,  vel  etiam  ab  ainico  ejus  ,  acceptis  num- 
mis  dederit  libertatem  5  an  ab  eo  servo  ,  qui  ,  cum  essel 
ahenus ,  in  fidem  ejus  devenit.  etenim  ille,  etiam  si  non 


gratuitum  ,  beneficium  tamen  pxsnsthit  :  iste  nihU  amplius ' 
quam  operam  suam  accommodare  videri  potest.  * 

De  accusatione  liherti  ingrriti. 
4.  Marcianus  lib.   2.  Pubhcorum  judiciorum. 
TjEr  procuratorem(i6)ingralum  libertum  posse  (17)  ju-. 
X     gui  ,  Divus  Severus  et  Antoninus  rescripserunt. 

De  actione  cctlumnict.  1.  De  famosis  actionibus  ,  quce- 
que  doh  vel  fraudis  habent  mentionem.  De  servo  corrupto. 

5.  Ulpianus  hb.    lo.  ad  Edictum. 
pArens,  patronus  ,  patrona  ,  liberive(iB)  aut  parentes 
X      patroni ,  patronsve  ,  neque  si  ob  negotium  faciendum 
vel  non  faciendum  pecuniam  accepisse  dicerentur  ,   in  fa- 
ctum  actiona  (19)  tenentur. 

5.  1.  Ssd  nec  famosae  actiones  adversus  eos  dantur  : 
nec  fiae  quidem  ,  quas  doli  (20)  vel  fraudis  habent  men- 
tionem  5 

6.  Paulus  [  lib.-  11.  ad  Edictum  ). 
"jVrEc  servi  (21)  corrupti  agetur  j 

\.  De  condemnatione.  1.  De  exceptione  doli  vel  metus. 
De  interdicto  unde  vi  ,  cel  cjuod  vi.  3.  De  Jurejurando 
calumnicB.  4.  De  calumnia.  De  ccBteris partibus  Edicti.  5. 
De  intervenientibus  pro  aliis. 

7.  Ulpianus  lib.   10.  ad  Edictum. 
T    Icet  famosae  non  sint. 

$.    1.  Et  ,  in  quantum  (22)  facere  possunt ,  damnaniur. 

§.  2.  Nec  exceptiones  (23)  doU  [patiuntur],  vel  vis  (2  0 
metusve  causa  :  vel  interdictum  (2 5)  unde  vi ,  vel  aiiod 
vi  ,   patiuntur. 

5.  3.  ]Nec  (26)  deferentes  jusjurandum  de  calumniis 
jurant. 

§.  4-  Necnon  et  si  ventris  nomine  in  possessionem  ca- 
lumniae  causa  missa  dicatur  patrona  ,  libertus  hoc  dicens 
non  audietur  :  quia  de  calumnia  patroni  queri  non  debet. 
his  enim  personis  eliam  in  caeteris  partibus  Edicti  honor 
habebitur. 

§.  5.  Honor  autem  his  personis  habebitur  ipsis:  non  (27) 
etiam  interventoribus  eorum  :  et ,  si  forte  ipsi  pro  aliis 
interveniant ,  honor  habebilur. 


^(0  TTf/Jj  yovt^uf  ^  ttii  «s  auT»5  vrOTCiyii^  THpi.  luy  TiKfa*  trri 
•jrt  xyxyuyn  eHuicay  c(Ji£.'\OfAf ■;))?,  kxI  Sts  dfjLxpjdivoyTti  s''s  T«'s  yO- 
ffTj  ot'  ■rrxihf  KoXa^ofTur   3.   Eclo^.  3i. 

(2)  Lib.  6.  C.  6.  hujusmodi  obscquiuin  iifiyy  vocat  Eclog.  49. 
tit.  2. 

(3)  Milltia  non  dissolvit  ea ,  quae  jiiris  naturalis  sunt. 

(4)  Qu3e  parcntibiis  debetur.  /.   3.   C.  df.  patria  potest. 

(f))  Huc  perlinct  /.  9.  /.  10.  infr.  h.  t.  l.  3.  /.  4-  ^'-  de  pa- 
tria  potestate.  l.  6.  supr.  de  in  jus  vocando.  l.  8.  supr.  de  pro- 
hat.  l.  35.  supr.  de  riiu.  l.  5.  5-   i^-  supr.  de  agnosc.  liber. 

(6)  Etiain  a  patic.  /.  3.   C.  dc  patria  potestat. 

(7)  Noc.    11.   C.   21. 

(8)  Noi'dl.  n").  cap.  3.  5.  1.  2.  Feudor.  24.  §".  1.  vcrs.  por- 
ro.  idein  in  liberlo.  /.  i.  supr.  dc  jure  patronatus.  l.  idt.  C.  de 
libcrt. 

(9)  Proefectus  Uibi  cognosccbat  dc  obsequio  patronis  debito  ct 
libcris.  /.    i.  5.    10.  supr.   dc  (J)ic.  Prcefect.   Urb. 

(10)  Libcrto  advcrsus  patronuni  injnriarum  actio  n'>n  datur, /.ti. 
^.  7.  infr.  de  iiijurii.i.  ncc  tcnierc  (ilio  cinancipato  iu  patrein  in- 
]ii)iaruni  aclio  datur  :  datur  aiitern  ,  si  alro.\  sit  injuria  ;  liberis  in 
potc^lalf;  ,   nullo  niodo.   /.   7.   §.   3.   infr.   de  injuriis. 

(11)  Alias  actio  inJTiriarum  inlamat.  vide  /.  7.  infr.  de  injuriis. 
(ly)  Bonoruin  vcnditioncm  dcbitori  notam  aliquam  infainije  attu- 

Jisse  ,  binc  coliigas.  vidc  quae  scripsi  ad  i\W.    i3. 

^i^)  I.   8.  5.   2.  infr.   h.  t.  l.    1.  §.   43.    infr.   dc  p-i  e'.  yi- 


(i4)  Eadcm  ratione  putant  parcnti  jus  esse  Glii  vcrberandi.  Tide 
/.  ufi.  C.  de'emeudat.propini]uor.addc  (luiaicripsi  idNotfeU.  117. 
cap.    14. 

(i5)  /.   I.   C  c/e  bon.  libcrt. 

(16)  /.35.  5.    1.  supr.  de  prncurat.  vidc  Paul.  5.  sent.  16.5.  ii. 

(17)  Imo  non  potest  quis  accusarc  ingratumpcr  piocuratorcm.nam 
ingratitudine  revocatur  libertiis  in  servitutem  ,  idtocpie  capitalis  cau- 
sa  videtur  ;    quam    pcr    procuratorem    institucre    non    possumiis.  /. 

edicfK  i3,  t'crs.  rei  autem.  supr.  do  bonor.  possess.  l.  penull.  J. 
ad  crimen.  infr.  de  publicis  judiciis.  Cuusa  haec  iion  cnminaliter 
sed  civilitcr  instituta  fuit.  quud  excipitur  iu  htc  pcr  procaratorem 
non  institucnda. 

(18)  /.  5.  5-  5<>-  supr.  de  agnosccnd. 

(19)  Id  cst ,  narrala  duntaxatlactispecie.  l.n.in  ftn.supr.de  d-^lo. 

(20)  d.  /  II.  Goth.  Addc  /.  10.  5.  \i.  supr.  de  injus  focaii- 
do.   l.   4-  $■    l6.  etfin.  mlr.   de  doli  mal.  et  imt.  except.   Aas. 

(21)  Corrupti  servi  actio  famosa,  /.56.  supr.  pro  socio  q  lu  pci- 
sona:  dobim  malum  notat. 

(22)  "\idc  /.    16.  infn.  infr.  de  rr  judicata. 
(2  3)  /.   4.  5.    16.  iiifr.  de  doli  muli. 

(?'j)   Vitlc  /.   4-   infin.  infr.  de  doii  in-iU. 
(25;  /.    2.    iii  fin.   supr.   h.   t.   /.    i.   J.  4^-  "</' ■   di  i-i  »l  r«'. 
(2G)  Hwc  negaliva  /.    34-  5-  4-  iupr.  de  jiirtju: .  u    Cuj.Jcw    le- 
itituitur. 

(27)   Vide  /.   lo.  infm.  supr.  de  injui  i^octnJ 


LIBER   TRIGESIMUSSEPTIMUS. 


De  herede  liberti. 
S.  Paulus  [  lib.   lo.  ad  Edictum  ]. 

HEies  liberti  (i)   omnia  jura  integra  extranei  hominis 
adversus  patronura  defuncti  liabet. 

Ut  honesta  et  sancta  videatur  persona  pcUris  vel 

patroni. 

9.  Ulpianus  [  lib.  6Qt.  ad  Edictum  ]. 

Llherto  et  filio  semper  (2)  honesta  (3)    et  sancta   per- 
sona  palris  ac  patroni  videri  debet. 


De  operis. 

Nio.  Tryphoninus  [  lib.    17.   Dispulationuin  ]. 
Ullum  jus  libertalis  causa  impositorum  habct  in  eniaii- 
cipato  fiho  :  quia  nihil  imponi  liberis  solet.  nec  quis- 
quam  dixit  ,  jurejurando  obiigan  fdium  patri  inanUmiS3o- 
ut  libertum  patrono  :  nam  pietatem    liberi    pareniibus 
(4)  operas  debent. 

De  usu  artis. 

Lix.  Papiniakus  [  lib.   i3.  Responsorum  1. 
Iberta  mgrata  non  est  ,  quod  (5)  arte  sua    contra  pa^ 
tronae  voiuntatem  utitur. 


11, 
non 


(i)  /.  4-  i-  iS'  infr.  dfl  doli  mali  et  mct.  exccpt.  an  idem  cit 
in  hcrede  filii  ,  quod  lilKrti  ?  negat  l.  5.  5-  '6.  supr.  do  agnoscend. 

(2)  Cur  addidit,  scmpcrl  etiam  si  inhoncsta  sifc  pcrsona  paren- 
tis  Tei  patroni  ,  parens  tamen  filio  ,  patronus  liberto  iemper  lionc- 
shis  et  »aactu«  Tidcri  debet :  non  iisdem  ocuiis  liberi  et  liberti  suos 
parenl«s  et  patronos  intueri  dcbent ,  quibus  caeteros  intuentur.  /. 
uhim.  eircajtn.  C.  qui  et  ad^-ersus  quos  restitut.  et  supcrstitis  et 
defnncti  paicntis  ac  palroni  pcisona  liberis   et  libertj«  habenda  cst. 

(3)  Ideoque  pietas  .  reverenlia  ,  obsequiuia    parcnti    dobetur.  /. 


3.  supr.  k.  t.  obedieMtid  ,  /.  i.  supr.  de  just.  et  jure.  Toluutas  gra- 
ta  ,  Ciceto  pro  Plancio.  Pietati^  appeliatione  comprehcndi  potest , 
quod   Pythagoras    et    Grrsei    dicunt   71^».*    t»;    yovgli  y    st   tj^uicT? 

(4)  /•   4-   supr.  si  u  parciite  qui':. 

(5)  Artc  sua  uli  invito  etiam  paU-ono  libertui  potest  :  ca  uteaj 
iuviro  patrono  ,  ob  id  non  censctur  iagratus.  /..  'a-  l.  »8.  sujfr.  lit. 
prox.  /.  45-  infr.  tit.  prQx. 

18 


,3B  DIGESTORUM 

LIBER    TEIGESIMUSOGTAVUS. 


0 


T  I  T.     I. 
DE  (i)  OPERIS  LIBERTORUM. 

Dejinilio  operarum. 
\.  Paulus  lib.  sing,  de  variis  lectionibus. 
Perae  sunt  diurnum  (2)  officium  (3). 


Ratio  Edicti.   i.   De  judicio  operarum. 
2.   ULriANUS   [  lib.  38.  ad  Edictum  ]. 

HOc  Ediclum  Praetor  (4)  prcponil  coarlandae  persecu  • 
tionis  libertatis  causa  impositorum  :  animadverlit 
ejiim  [  rem  istam  ]  ,  libertatis  causa  impositorum  praesta- 
tionem  ulira  excrevisse ,  ut  premeret  (5)  atque  oneraret 
]iberlinas  personas. 

5.    1 .  Initio  igitur  Praetor  pollicctur  se   judicium  opera- 
rum  dftturum  in  liberlos  et  libertas  (6). 

Si  opera  petatur  ante  dicm  peractum.   1.   Operas 

non  dividi 

3.   PoMPOWiTJS  lib.  6.  ad  Sabinum. 

OPeras  slipulalus,  ante  peractum  (7)  diem  (8)  operam 
ejus  diei  pctere  non  potest. 
5.    j .   Nec  pars  (9)  operae  per  horas  solvi   potest ;  quia 
id  est  oiFicii  diurni.   itaque  nec    ei   liberlo  ,  qui    sex  (10) 
horis  (Juntaxal  antcmeridianis  praesto  fuisset ,  liberatio  ejus 
diei  conlingit. 

De  morte  unius  ex  duobus  patronis.   De  herede 

extranco. 

4    Idem  lib.  6.   ad  Sabinum. 

ADuobus  manumissus  ,  utrique  operas  promiserat :  al- 
tero  ex  \i\s  morluo  ,  nihil  est  ,  quare  non  filio(ii) 
ejus  ,  quamvis  superstile  altero  ,  operarum  delur  pclitio. 
nec  hoc  quicquam  comraune  habet  cum  heredilate ,  aut 
bonorum  posscssioiie  ;  perinde  enini  operas  a  libeilis  ac 
jDCcunia  credila  pelitur.  Hoec  ita  Aristo  scripsit  ,  cujns 
ienieuliam  puloveram.  nam  etiam  prajteriiarum  operarum 


aciionem  dari  heredi  extraneo  sine  metu   exceptionis   pla- 
cet :  dabitur  igitur  et  vivo  altero  patrono. 


De  posthumis. 
i5.   Ulpiakus  lib.    i5.   ad  Sabinum. 
I  quis  operas  sit  stipulatus  sibi  liberisque   suis 
'  ad  posthumos  (12)  pervenit  stipulatio. 


etiam 


De  herede- 
Idem  hb.   26.   ad 


Sabi 


FAbriles  (i3)  operse  ,  ca>teraeque  ,     quae 
pecuniae    (i5)    praestatione    consistunt 
ti^anseunt  :  officiales  vero  non  transeunt  (i6) 


ue  ,     quae    quasi  (i4)  '" 
praestatione    consistunt  ,    ad    heredem 


Ds  jurejurando.  4«  De  manumisso  ex  causa  Jideicom- 
missi.  5.  De  impubere.  6.  De  liberis  patroni ,  g.  Fel 
patronce. 

7.  Idem  [  lib.  28.  ad  Sabinum  ]. 

UT  jurisjurandi  (17)  obligatio  contrahatur  ,  liber- 
tum  (18)  esse  oportet^ig)  qui  juret  (20)  ,  et  liber- 
tatis  causa  jurare. 

5.  1.  Plane  quaeritur  ,  si  quis  hberto  suo  legaverit  ,  si 
filio  suo  juravcrit  se  decem  operarum  nomine  prarstatu- 
rum  :  an  obligetur  jurando  ?  et  Celsus  Jubentius  obligari 
eum  ait  (21)  ,  parvique  referre  ,  quam  ob  causam  de 
operis  h*bertus  juraverit  :  et  ego  Celso  adquiesco. 

5-  2.  Jurare  autem  debet  post  manuniissionein  (22)  , 
ut  obhgetur  :  et  ,  sive  statim  sive  post  tempus  juraverit  , 
obligatur. 

§  3.  Jurare  autem  debet  ,  operas  ,  donum  (23)  ,  mu- 
nus  (24)  se  prpestalurum :  operas  (jualescunque  ,  qua?  mo- 
do  probe  jure  licito  (^5)  imponunlur. 

§.  4-  Rescriptum  est  a  Divo  Hadriano  ,  et  deinoeps  , 
cessarc  operarum  persecutionem  advcrsus  eum  ,  qui  ex  (ati) 
causa  fideicommissi  ad  liberiatcm  perductus  est. 

5.  5.  Dabitur  et  in  impubcrem  ,  cum  adolevcrit ,  oiK'- 
rarum  actio  :  sed  inlerdum  ,  et  quamdiu  impubcs  est. 
nam  hujus  quoque  est  minislerium  ,    si    forle    vel    iibra- 


(i)  Vide  Lib.  6.  C.  3.  Paul.  -i.  xciU.  ult.  C>ijac.  lcgit  ,  dc  opc- 
libus  libcrloruin  ,  ibid.  apud  Paul.  vspi  virtpi(ri'*>  i^  dyyxpcxi'  ^O' 
Eclog.  3.  Galli  vocant  Corvp.es.  vid.  Cujac.  C.  ne  opera  a  col- 
latoribus  exig.  lib.    10.  dc  operis  vid.  <Zas.    i.   respons.  cap.   3. 

(->)  Diurnuni  dicilur  ofticiiun  ,  vel  quia  per  singulos  dies  datur. 
/.  -«0.  §.  5.  injr.  cle  stutulib.  vel  quia  pcr  diera  laborandum  cst  , 
/.  3.  infr.  h.  t.  l.  3.  iti  fin.  siipr.  de  annuis.  noctu  ctiani  debcri 
possunt  opcrre  :  sed  Jurisconsultus  ad  id  ,  quod  frequentius  6t  ,  rc- 
spcxit.  vid.  Zas.  in  sing.  respom.  5, 

(3)  At  non  orancs  taracn  oflicialcs  :  sunt  eniin  quxdam  fabrilcs. 
l.  6.  infr.  h.  t. 

(4)  Rutilius.  /.   I.  5.   I,  infr.  tit.  prox. 
(r>)  Utera  modam.   Hal. 

(G)  Hinc  illud  ,  Quae  oucrandae  libcrtalis  causa  promissa  sunt  , 
wigcro  noM  posunius.   /.    i.  ^-  •')•  m fm.  Infr.  quar.  rer.  act. 

(7)  Addc  /.   2.  in  fin.   supr.  de  annuis. 

(8)  QtK)  indicla;  fiicrunt  ,  /.   i5.  §.   i.  infr.  h.  t. 

(9)  /.    i5.  §.   I.  infr.  cod. 

(10)  d.  l.  1.  siipr.  de  annuis. 

(ii)  Opcrarum  .sIi|)idaUo  transitad  liberos.  /.  rty..  §.  \.  infr.  h.  t. 

(la)  Nam  liliennurn  ap|)cllationc  conlincntur  postburai.  Donari 
Jib(  ris  etiam  iiuscituris  ,  ul  ct  jain  nalis  aliquid  posse  ,  binc  coUi- 
gunl.  dixi  ad  /.  f),  C.  dc  natural.  liber.  Goth.  Explicaiioncm  bu- 
jus  leg.  yide  apud  Joaun.  Dcclier.  Ub,  2.  dissert.   n.  num.  2O.  et 


scq.  Ans. 

(i3)  Quae  ct  artiGciales  ,  /.  uhiin.  supr.  de  offcr.  scrfor.  picto 
ri.-e  ,  ct  similes,  quae  in  artificio  cousislunt. 

(i4)  /•   4-   '''■'^-   VfinJe.  supr.   h.  t. 

(i5)  Puta  ,  ut  dccem  dcntur.  ut  /.  48-  infr.  de  fcrb.  oblig.  qu« 
cst  cjusdcm  libri  UIp. 

(16)  Artificiaics  opcrae  cuivis  voluntatc  domini  praestari  (Ktssunt  . 
o/ficiaics  vcro  soli  domino  praestautur.  vide  Zas.  i/>i.  num.  lo.  ad 
90.  Ciijac.    17.  obscruat.    \^. 

(17)  Vidc  /.  i3.  infr.  de  acceptil.  Gotii.  Addc  /.  oG.  infr.  dc 
fidcjuss.  Ans. 

(18)  ^.   2.  infr.  h.  t.   l.   44-  in  fin.  princ.  infr.-de  lihertdi  caiisa, 
(m))  hno  ,  non  oportet.  /.  ult.  iiifr.  de  liberali  causa. 

(21))  Vid.  Forcatulus  Necyom.  dial.  53.  Guevarra  ad  l.  6.  num. 
■>.    dc  cff.  fincsid.  Mod. 

(21)  /.   2f.  iVi^-.  dc  manumiss.   Irstam. 

(22)  Libcrlus' factus.  /.  4.  in  priiic.  snpr.  h.  t  Goth.  v.  M.M- 
cus  Vcrlranius  </<;  yV(r.  liher-   cap.    ii.Mod. 

((3)  Inler  domun  et  raunus  c»t  diiVcrcntij,  /,   18.  /.  194.  /.  214. 
iiifr.  dc  vcrb.  sign. 
'  (24)  d.  l.  iilt.  infr.  dc  liberali  cuusa. 

(25)  Id  cst,  ifa  ne  libcrtus  onciclui-.  /•  3i.  iafr.  h.  t. 

(26)  /.  29.  iifr.  tit.  prox. 


LIBER   TRIGESIMUSOCTA  VUS. 


h 


rius  (i),  vel  nomenclatov  {i)  ,    vel    calculator    sit  ,   vel 
liistrio  ,  vel  alterius  voluptatis  artifex. 

§.  6.  Si  liberi  patroni  ex  inoequalibus  partibus  essent 
inslituli  ,  utrum  pro  parte  dimidia  ,  an  pro  hereditariis 
habent  operarum  actiouem  ?  Et  puto  verius  ,  liberos  pro 
aequalibus    (3)  habituros  actionem. 

§.  7.  Parvi  autem  refert  ,  iu  potestate  fuerint  liberi  , 
an  vero  emancipati. 

§.  8.  Sed  si  in  adoptionem  datum  ,  beredem  scripserit 
patronus  ,  magis  est ,  ut  operse  ei  debeantur. 

§.  9.  Nec  (4)  patronae  liberi  summoventur  ab  opera- 
rum  petitione. 

De  petitione  parlis.   i.  De  Jidejussore. 
8.   PoMPONius  [  hb.   8.   ad  Sabiuum  ]. 

SI  quando  duobus  patronis  juraverit  libertus  operas  se 
daturum  ,  Labeoni  placet  ,  et  deberi  ,  et  peti  posse 
partem  (5)  opera;  :  cum  semper  prseterita  (6)  opera  quae 
jam  dari  non  possil  ,  petatur.  quod  contingit  ,  si  vel  ipsis 
patronis  juretur  (7)  vel  promittatur  ,  vel  coramuni  eo- 
rum  servo  :  vel  complures  heredes  uni  patrono  existant. 
§.  \.  Pro  liberto  jurante  fxdejubere  (8)  quemvis  posse 
placet. 

De  existentia  operarum.  1 .  Quibus  edi  operoe  possunt. 

9.  Ulpianus  [  lib.   34.  ad  Sabinum  ]. 

\_/Perae  (9)  in  rerum   natura  non  sunt  (10). 

§.1.  Sed  ojiciales  (11)  quidem  futmae  nec  cuiquam  alii 
deberi  possunt  ,  quaui  palrono  ,  cum  proprietas  earum  et 
in  edentis  persona,  et  in  ejus  ,  cui  eduntur  ,  conslitit  (12). 
Fabriles  antem  alia;ve  ejus  generis  sunt  ,  ut  a  quocunque 
cuicunque  solvi  possint.  Sane  enim  ,  si  in  arlificio  (i3) 
8i«t  jubente  patrono  et  alii  edi  possunt. 

De  servo  patroni  stipulanie  operas.    1.   De  persona 
solutioni  acljecia. 

10.  PoMPONius  [  lib.    i5.   ad  Sabinum  ]. 

SErvus  patroni  a  liberto    male    ita    stipulatur  ,    Operas 
niihi  dare  spondes  ?  llaque  patrono(i4)  dari  stipulan- 
dum  est. 

§.  1.  Libertus  operarum  nomine  ita  jurando  ,  Patrono 
aut  Lucio  Titio  ,  solvere  Lucio  Titio  non  potest  ,  ut  a 
patrono  liberetur. 

11.   JuLiANus  [   lib.   22.  Digestorum  ]. 
lyrihil  autem  interest  (i5),  ex.traneus  sit  Lucius  Titius  , 
1  1    an  filius  : 


12.  PoMPONius  [  lib.    i5.  ad  Sabirmm  ]. 

QUia  ahcc  operae  eruiit  ,    qutC    Lucio  Tilio  dantur  .  -|- 
Sed    si    libertalis    causa  pecuniam  promiltat  liberlus 
egenii  (i6)  patrono  ,   aut  Titio  ,   omnimodo  adjeclio 
Tilii  valet. 

De  empto  hac  lege  ,  ut  manumittatur.  i .  De  eo  cui  li- 
bertatis  causa  bona  uddicuntur.  2.  De  petiiione  ,  prcvleri- 
tione  ,  cessione  ,  indictione  operarum.  3.  De  liberlo  uxo- 
rem  habente.  ^.   De  impliis  libertce. 

i3.  Ulpianus  [  lib.  38.   ad  Edictum  ]. 

SI  quis  hac  lege  emptus  sit ,  ut  (17)  manumittalur.,  etex 
Constitutione  Divi  Marci  pervenerit  ad  libertatem  :  ope- 
rae  ei  impositge  nulium  effectum  (i8)  habebunt. 

§.  T.  Sed  nec  cui  bona  addicla  sunt  ex  Constitutione 
D.  Marci  libertalum  conservandarum  causa  (19)  ,  po- 
terit  operas  petere  ,  neque  ab  his  ,  qui  directas  ,  neque 
ab  his ,  qui  fideicommissarias  acceperunt  :  quamvis  fidei- 
commissarias  [  libertates  ]  qui  acceperunt :  ipsius  liberti 
efficiantur.  non  enim  sic  fiunt  liberti  ,  ut  sunt  proprii, 
quos   nulla  necessitate    cogente  raanumlsimus. 

§.  1.  Judicium  de  operis  tunc  locum  habet ,  cum  operae 
praeterierint  (20)  :  prcCterire  autem  non  possuut  ,  antequara 
incipiant  cedere  :  et  incipiunt  ,  posteaquam  fuerint  iu» 
dictae. 

§.  3.  Etiam  (31)  si  uxorem  habeat  libertus  ,  non  prohi- 
betur  patronus  operas  exigcre. 

§.  4-  Si  impubes  sit  patronus  ,  voluntate  ejus  non  vi- 
delur  hberta  nupta  :  nisi  tutoris  (22)  auctoritas  voluntati 
accesserit. 

§.  5.  Ilati  quoque  habitio  patrono  obest  in  nuptus 
liberlae. 

i4-  Terentius  [  Clemeks  lib.  8.  ad  legem 
Juliam  et  Papiam  ]. 

PLane  ,  cum  (23)  desierii  nupta  esse ,  operas  peti  pos- 
se  ,  omnes  [  fere  ]  consentiunt. 

De  adi>ersa  i'alefudine  liberti. 
i5.  Ulpianus  [  hb.   38.  ad  Edictum  ]. 

Llbertus  ,  qui  post  indictionem  operarum  valetudine  (a^) 
impeditur ,  quo  minus  praestet  operas  ,  non  tenetur  : 
nec  enim  potest  videri  per  eum  stare  ,  quo  minus  operas 
piffisiet  (25). 

§.  1 .  Neque  promitti  ,  ueque  solvi ,  nec  deberi  ,  nec 
peti  pro  (26)  parte  polerit  opera. 


(i)     Vide  l.  92.  infr.  de  reg.  jur. 

(2)  Ita  appellantur  iu  /.  utt.  in  fin.  infr.  de  liberal.  caus.  no- 
menclalor  ,  Ilal.  ut  et  Yarroni  ,  4-  de  lingua.  miniculator  ,  ita  le- 
git  Accursius.  Ut  ut  sit  ,  uomenclalor  conjungitur  hic  librario  et 
calcuJatori  ,  de  quibus  dixi  ad  l.  10.  5-  S.  supv.  de  cxcusut.  tuC. 
«onjungitnr  liistrioni  in  d.  l.  ult.  Nonienclator  a  noniinc  calando , 
quod  noHiina  civium  leneret ,  et  cum  opus  essct  pronunciaret.  iis 
veteres  ,  dum  anibilioui  serviehaut  ,  utebantur.  vide  Cicer.  pro  Mu- 
rcEna.  et  4-  ad  Attic.  6.  Quintil.  4-  eya^JCTsVo^Oi;  vocat  Plntarch. 
in  Catone.  Horal.  1 .  Epist.  6.  Mncemuv  servum  ,  qui  dictet  un- 
mina  ,  lceuum  Qui  fodiat  lutus.  Quin  nomenclator  noinina  si.ibji- 
ciebat  eorum  ,  quos  pieiisaie  et  appellare  volebat  dominus  ,  et  ple- 
rumque  ubi  deerat  memoiia  ,  domino  suo  imponebat.  Senec.  i,  de 
lenefic.  3.  et  3.  epistol.  i-j.  suporbi  plcrumque  nomenclatores  erant , 
ut  ostiai'ii  distantes  ,  cul)icularii  supcrc^iliosi.  Seneca  lili.  iti  sapieu- 
tem  non  caderc  iiijuviam.  cap.    i!\. 

(3)  Eodem  modo  succcditur  in  fcudo.  /.  Feud.  8, 

(4)  l.  5.  /.   7.   C.  de  obscquiii: 

(5)  /.  4.  supr.  h. 


^■r»)  l.  {^.  supr.  h.  t. 

(6)  /.   i3.  S.  2.  infr.  h. 

(7)  /.   1.   C.  h.  t. 

(8)  /.   4.  infr.  h.  t. 
00  Officialeg  «cii. 


(10)  Priusquam  indicentur  scil.  priusquan^  dies  vencrit,  quo  prs- 
sland?e  sunt.  vide  /.    i.  supr.  de  oper.  seiv. 

(11)  De  quibus  vide  /.  23.  infr.  h.  t. 

(12)  Al.  consistat. 
(i3)  Id  est  ,  si  fabriles. 

(i4)  Vel  cjus  liberis.  /.  37.  J.3.  infr.  h.t.  non  servis. /.38.i/i/i-. 
de  stipulat.  seivor. 

(i5)  /.  56.  5'2.  infr.  de  verb.  oblig. 

(16)  Agenti.  Hal. 

(17)  /.  2.   C.  h.  t. 

(18}  /.  3o.  infr.  qui ,  et  a  quib. 

(19)  Inst.  dc  eo  ,  cuililerl.  causab0naaddicuntur.i3.ciX.  l.  uttun. 
C.   de  test.  manuiniss. 

(20)  /.  3.  /.  8.  supr.  l.  24.  infr.  h.  t. 

(21)  Uxori  patronum  praefcrre'hbertus  in  qaibusdam  debet.  vel 
ita  :  ab  operis  praestandis  patrono  iibertus  uon  libc^-atui-  ,  ctiamsi. 
u.voiem  habeat. 

(22)  /.  22.   C.  de  administr.  tut. 

(23)  Rcs  enim  tunc  redit  ad  non  causam. 

Qz/^)  l.  23.  5.    I.  /.   34.  infr.  h.   t.  /.3.  supr.  de  SC.  Silaniano. 
(20)  Vid.  Molinseum  ds  divid.  et  indiAd.  part.  a.    num.     3J7. 
cum  seqq.  Mod. 

(26)  /.   3.  supr.  h.  t. 


i4o 


DIGESTORUM 


•\-  Ideo  Piipinianus  subjicit :  Si  non  una  ,  sed  plurcs  opeiBe 
sint  ,  et  pluics  hcredes  existant  patrono  ,  qui  operas  sli- 
"toulalus  est  :  verum  est  obligalionem  operarum  numero  (i) 
dividi  .  Uenicjue  CcJsus  lib.  xu.  scribit ,  si  communis  Ji- 
fcertus  palronis  duobus  operas  milJe  daturum  se  jurave- 
rit  ,  aut  communi  corum  servo  promiserit  :  quingenas  po- 
tius  deberi ,  quam  singulamm  operarum  dimidias. 

De  operis  ,  quK  (cmpore  manumissionis  prcvstahantur  , 
ei  quce  postca  exerceri  coeperunt.  i.  Quales  operoe  pra- 
iiantur. 

t6.   Paultis  [  lib.  4o.  ad  Edictum  ]. 

EJus  artificii  ,  qucd  post  manumissionem  didicerit  li- 
berlus  ,  operas  debebit  prasstare  :  si  has  sint ,  quae 
quandoque  honesle  (2)  el  sine  periculo  vitae  praestanlur. 
nec  semper  hae  ,  quse  manumissionis  lempore  praestari  de- 
buerunt.  sed  si  turpes  operas  postea  exercere  coeperit  , 
prsestare  debebit  eas ,  quas  manumissionis  tempore  pras- 
«tabat. 

5.  I.  Tales  (3)  patrono  operse  dantur  ,  quales  ex  aeta- 
te  ,  dignitate ,  valetudine  ,  necessitate ,  proposito  ,  CKteris- 
que  ejus  generis  ,  in  utraque  persona  aestimari  debent. 

17.   Idem   [  lib.  singul.   de  Jure  patronatus  ]. 

TVfEc  audiendus  cst  palronus  ,  si  poscit  operas  ,  quas  vel 

J-^    aetas  recusut ,  vel  infirmitas    corporis    non    patiatur , 

yel  quibus  inslitutum  vel  propositum  vitae   minuitur  (4). 

De  alimentis  liherti. 

18.   Idem  [  lib.   4-   ad  Ediclum  ]. 

STJo  (5)  victu  (6)  vestituque  operas  prasstare  debere 
Hbertum  ,  Sabinus  ad  Edictum  Practoris  Urbani  lib. 
»ciibit.  Quod  si  alerc  se  non  possit ,  praestanda  ei  a  pa- 
trono  alimenta. 

19.   Gajtjs  [  lib.    14.   ad  Edictum  provinciale  ]. 

k  TJt  certe  ita  exigendse  suut  ab  eo  operae ,  ut  his  quo- 

JLIl  que  diebus  ,    quibus  operas    edat  ,    satis  (7)  terapus 

ad  quaestum  faciendum  ,  unde  ali  possit ,  habeat  : 

I.    Uhi  opercn  edi  dehent. 

20.   Padlxjs   [  lib.   4o.  ad  Edictum  ]. 

OUod  Tiisi  fiat  ,   Prsetorem  ipsiim  patrono  denegaturum 
operarum    praestalionem  :    idque     est    verura  ,    quia 
unusquisque' ,     ouod    spopondit  ,    suo   (8)    impendio 
dare    debet  ,    quamdiu  id  ,    quod    debet ,    in   rerum    na- 
lura  est. 

§.  i.  Ex  provincia  liberlum  Romam  venire  debere  ad 
reddendas  bperas  ,  Proculus  ait :  sed    qui  dies  interea  ces- 


serint ,  dum  Romam  venit ,  patrono  perire.  dummodo 
p.ttronus,  tanquam  vir  bonus ,  et  (9)  diligens  paterfainilias 
Koma;  moraretur  ,  vel  in  provinciam  proficiscatur  :  cacte- 
rum  si  vagari  (10)  per  orbem  terrarum  velit  ,  non  esse 
injimgendam  necessitatem  liberto  ,  ubique  (u)  eumsequi. 
21.  Javolemjs  [  lib.  6.  ex  Cassio  ]. 

OPer^  enim  loco  edi    debent  ,    ubi  patronus  moratur  , 
sumptu  (12)  scilicet ,  et  vectura  patroni  (i3). 

Quando  operce  edi  dehent.  i.  De  liheris  patroni.  2.  De 
tempore  ad  curam  corporis  liherlis  relinquendo. 

22.   Gajus   [  lib.  14.  ad  Ediclum  provinciale  ]. 

CUm  patronus  operas  stipulatus  sit ,  tunc  scil.  commit- 
titur  stipulatio  ,  cum  (i4)  poposcerit ,  ncc  libertus 
praestiterit.  nec  interest,  adjecta  sint  Iiaec  verba  ,  ci/m  (i 5) 
poposcero  ,  an  non  sint  adjecta  :  aliud  enim  est  de  ope- 
ris  ,  aliud  de  caeteris  rebus  :  cum  enim  operarum  editio 
nihil  aliud  sit ,  quam  officii  praeslatio ,  absurdum  est  cre- 
dere  ,  alio  die  deberi  ofiicium  ,  quam  quo  is  vellet  ,  cui 
prsestandum  est. 

5.  1.  Cum  libertus  promiserit  patrono  operas  se  datu- 
rum  ,  neque  adjccerit',  liherisque  ejus  :  conslat,  liberis  (16) 
ejus  ita  demum  deberi ,  si  patri  heredes  extilerint.  Here- 
des  tamen  extitisse  liberos  parenti  ita  demum  prodesse  ad 
operarum  petitionem  ,  Juliano  placet  ,  si  non  (17)  per 
alium  heredes  extiterunt.  Itaque  si  quis  exheredato  eraan- 
cipato  filio  ,  servura  ejus  heredem  instiluerit  ,  el  per  eum 
servum  heres  extiterit  filius  :  .rcpelli  eum  ab  operarum 
petitione  debere  ,  perinde  ac  repellerelur  patronus  ,  qui 
operas  non  (i8)  imposuisset ,  vel  quas  imposuit ,  reveu- 
didisset. 

^.  2.  In  omnibus  operis  praecipue  observandum  est  ,  ut 
temporis  (19)  spatia ,  quaj  ad  curam  corporis  «ecessaria 
sunt  ,  liberto  relinquantur. 

Differentia  Iwrum  operamm  ,  quas  libertus  proniisit ,  ol 
fahriliwn  vel  pictoriarum.  1 .  De  duobus  patronis.  De  li- 
berto  cegrotafite. 

23.  JuLiANUS  lib.  22.  Digestorum. 

HvE  oper»  ,  quas  liberlus  promisil  (20)  ,  multum  di- 
stant  a  liibrilibus  vel  pictoriis  opcris  :  denique  si  li- 
bertus  faber  aut  pictor  fuerit ,  quamdiu  (21)  id  artificimn 
exercebit ,  has  operas  patrono  pra^stare  cogitur  :  quare  si- 
cut  fabriles  opcras  quis  polest  sibi  aut  Titio  stipulari ,  ita 
patrcnus  a  liberto  operas  sibi   aut  Sempronio  recte  stipu- 


(1)     /.  54.  5'   '■  if^fr-  de  vcrh,  chlig. 
(■2)     Adde  /.  7.  5-3.  supr.   h.  t. 

(3)  Id  csl ,  iion'  turpes  ,  ut  in  ]>r.  supr.  h.  t.  non  injust?e.  l.  26. 
/.   38.  /.   5o.   irifi:   h.    t. 

(4)  Fingamiis  cnim  opcras  cxigi  a  liberta  ,  quoe  ad  maximain  di- 
gnitatcm  pervcuit.  /idc  /.   S^.  in  Jiti.  infr.  h.  t. 

(5)  Opcrae  artifioialcs  prscstantur  cdculis  suraptu  ct  victu  ,  ut 
hic.  ofiicialcs  palroni.  /.21.  infr.  h.  t. 

(6)  Imo  pationi.  /.   21.  /.  33.  /.  pen.  ^.   i.  infr.  h.  t. 

(7)  /.  ]>en.   §.    I.   iufr.  h.   t. 

(8)  Nisi  consuctudo  loci  alitcr  se  habcat.  Bart. 

(9)  ^l-  Ut. 

(lu)  Vagabundum  patronum  liltcrtus  sequi  non  cogitur.  /.  35.  5. 
5.  supr.  flc  pignorclt.  vidc  /.  i3.  in  fin.  siipr.  de  annuis  legat. 
Eadcm  ralioiie  vagahundum  doniinum"  vasallus  juyarc  ,  ct  ci  servi- 
tiiim  fiicdc  non  cogilur  :  vagabundo  crcdilori  dcbilnm  oflerre  non 
cogitur  dibitor  :  va^;abundus  cmphytcula  privatur  cmphytcusi  ;  va- 
gabundus  scrvus  adniinislralione  sibi  conccssa  :  yagabundo  dcbitori 
extorlas  usuias  rrstilucro  iion  cogitur  fwncrator  :  vagabundum  ma- 
rilum  uxor  stqiii  nou  tcnclur ;  nisi  scicnfcr  agyrtam,  bistriononi ,  ct 
similis  fariria;  homiiuni  clcgciif  ,  eivc  nnpstrit  ,  ut  multi^  probart 
Auloiiitu  Cort>ctus  ,  sifgu/ari  ragabundus. 


(11)  Ubicunquc,  Cujac.  Inst.  de  scrvitutib.  ut  /.  77.  supr.  de 
contrah.  empt.  .      . 

(12)  Sumptum  hic  non.pro  victu  ,  scd  pro  abquo  npcess.ario  im- 
pendio  citra  victum  intcrprefatur  Foreat.  c.  27.  yenus.  nl  si  hbor- 
to  artificii  Arcbitccto  vel  latomo  patronus  prjestct  trabium  ,  lapi- 
dum  et  similium  crectioncs  ipso  liberto  interca  manuprctium  yrx- 
stantc  ,  nisi  aliundc  non  babcat  ,  unde  se  alat.  /.  19.  iupr.  h.  t. 
/.  pen.  iitfr.  h.  t. 

(iB)  Iiiio  ,  ipsius  libcrti.  /.    18.  supr.  h.  t. 

04)  /.  21.  infn.  infr.  h.  t.  Goth.  Vide  ad  hanc  le;;.  Dcchcr. 
dissert.    n.   lib.  1.  n.  26.  et  seq.  Ans. 

(i5)  n.TC  vcrba  Cum  pvposcero  ,  in  opcris  faciuiit  condilio- 
iicm  ,  iion  admonitionem.  vi«lc  quoe  scripsi  ad  /.  6.  5-  i.  supr.  </«. 
tulclis. 

(16)  /.  5.  supr.  l.  29.  infr.  h.  t.  vid.  qiw  notavi  «d  /.  80.  in 
Jiii.  supr.  de  adquii'.  yel  cmitt.  hervd. 

(17)  /.  70.  infr.  de  \'erb.  sign. 

(18)  /.  3i.  iiifr.  h.  t. 

(i())  Vid.  /.   5o.  infm.  infr.  h.   t. 

(ao)  Id  cst,  opcrae  oflicialcs.   ^ide  Cuj.tc.    17.  cls.   i4- 

(21)  /.  38.  5.   i.  infr.  h.  t. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


i4i 


iatur  :     et  libertus  obligatione  solvetur,  si  tales  operas  (i) 
extraneo  dederit ,  quales  patrono  prsestando  liberaretur. 

§.  1.  Si  patroni  plures  consulto  in  diversas  regiones 
«jjiscesserint ,  et  liberto  simul  operas  indixerint  ,  potest  di- 
ci  diem  0|)erarum  cedere  ,  sed  libertum  non  obligari  : 
quia  non  pcr  eum  ,  sed  per  palronos  staret ,  quo  miuus 
opeiae  dentur.  Sicut  accidit  ,  cum  (2)  a?grotanli  libcrlo 
operjE  indicunlur.  ']•  Quod  si  diversarum  CiviJalum  pa- 
troni  sint  ,  et  in  sua  quisque  niorelur ;  consenlire  debent 
in  operis  ab  eo  accipiendis  :  durum  alicquin  est ,  eum  qui 
»e  liberare  potest  decem  diebus  operando ,  simul  operis 
indictis  ,-  si  in  accipiendis  non  consenliant ,  compelli  ad 
prasstandam  alteri  quinque  operarum  aestimationem. 

Qucindo  dies  operarum  cedit ,  aut  opercc  peti  possunt. 

24.  Idem  [  lib.   52.  Digesiorum  ]. 

QUotiens  certa  species  operarum  in  stipulalionem  dedu- 
citur  ;  veluti  pictoriae  ,  fabriles :  peti  quidem  non 
possunt  ,  nisi  praeteritae  (3).  quia  etsi  non  verbis  , 
at  re  ipsa  inest  obligalioni  tractus  (4)  temporis  :  sicuti  , 
ciim  Epliesi  dari  stipulemur  ,  dies  continetur.  Et  ideo 
jnutilis  (5)  est  haec  stipulatio  ,  operas  tuas  pictorias  cen- 
lum  hodie  dare  spondes  ?  Cedunt  tamen  opera)  ex  die  in- 
terpositae  stipulationis.  sed  operse ,  quas  patronus  a  liberto 
poslulat  ,  confestim  non  cedunt  :  quia  id  agi  inter  eos 
videtur  ,  ne  (6)  ante  cederent ,  quam  indicta;  fuissent : 
»cilicet  quia  ex  commodo  patroni  libertus  operas  edere  de- 
bet :  quod  in  fabro  vel  pictore  dici  non  convenit. 

De  locatione  operarum. 

25.  Idem   [  lib.   65.   Digestorum  ]. 

PAtronus  ,  qui  operas  liberti  sui  locat  (7)  ,  non  (8) 
statim  intelligeudus  est  mercedem  ab  eo  capere  ,  sed 
hoc  ex  genere  operarum  ,  ex  persona  patroni  ,  atque  li- 
berti  colligi  debet. 

5-  i.  Nam  si  quis  pantomimum  (9)  vel  archimimum 
libertum  habeat  ,  et  ejus  (lo)  mediocris  (n)  patrimonii 
sit ,  nt  non  aliter  operis  ejus  uti  possit ,  quam  locaverit 
eas  ;  exig,^re  magis  operas ,  quam  mercedem  capere  exi- 
stimandus  est. 

$•  2.  Item  plerumque  medici  (12)  servos  ejusdem  artis 
libertos  (i3)  perducunt  ,  quorum  operis  perpetuo  uti  non 


aliter  possunt  5  quam  ut  eas  locent.  >p    Ea    et    in   caeteris 
artificibus  dici  possunt. 

5-  3.  Sed  qui  operis  liberti  sui  uti  potest  ,  et  locando 
pretium  earum  consequi  mallet  ,  is  existimandus  est  mer- 
cedem  ex  operis  liberti  sui  capcre. 

5.   4-   Ncnnunquam  aulem  ,  ipsis  liberlis  postulantibus, 
patroni  operas  locant  :  quo  facto,  pielium  (t^)  mngis  ope- 
rarum  ,  quam  raercedeiu  caperc  exislimandi  sunl. 
De  libevtis  medici. 
26.   Alfenls  "Varxjs  lib.   7.   Digestorum. 
[Edicus  libertus  (i5),  quod  putaret  ,  si  liberti  sui  me- 
dicinam  non  facerent    (16)  ,  multo  plures    imperan- 
les  (17)  sibi  habiturum  :    postuiabat  ,  ut    sequertnlur  se  , 
neque  opus  facerent .  id  jus  est,  necne?  Respondit,  jus  (i8) 
esse  :  dummodo  liberales  (19)  operas  ab  eis  exigeret ,  ho<; 
est  ,  ut  acquiescere  (20)  eos  meridiano  (21)    tempore  ,  et 
valetudinis  et  honestatis  suae  rationem  habere  sinerel. 

§.  i.  Ifera  rogavi  ,  si  eas  operas  liberti  dare  nclicnt  , 
quanti  oporteret  asstiinari  (22)  ?  Respondit  ,  quanlum  ex 
illorum  operis  fructus ,  non  quantum  ex  incommodo  dan- 
do  illis  ,  si  prohiberet  eos  medicinam  facere ,  comraodi 
patronus  consecuturus  esset. 

Quibus  prcestantur  opera'. 
27.   JuLiAHUS  lib.   1.  ex  JMinicio, 

SI  libertus  artem  Pantomimi  exerceat  (^3)  ,  verum  est , 
debere  eura  non  solura  ipsi  patrono  ,  sed  eliam  ami- 
corum  ludis  gratuitam  operam  praebere  :  sicut  eum  quo- 
que  libertum  ,  qui  medicinam  exercet  ,  verum  est ,  vo- 
luntate  patroni  curaturum  gratis  amicos  ejus  :  neque  (24) 
enim  oportet  patronum  ,  ut  operis  liberti  sui  utatur  ,  aut 
ludos  seniper  facere  aut  aegrotare. 

Si  liberta  communis  nupserit. 
28.  Paultis  lib.   singul.   de  .lure  paU-onalns. 

SI  duorum  pluriumve  coinraunis  liberta  ,  unius    patroni 
voluntate   nupserit :  alteri  patrono  jus  operarum  manet. 
De  herede  extraneo  ,  et  Jilio  patroni. 
29.  Ulpianus  lib.  64.  ad  Edictum. 

Sl  operarum  judicio  actum  fuerit  cum  liberto  ,  et  patro- 
nus  deccsserit  :  convenit  translationem  heredi  extraneo 
non  (25)  esse  dandam.  filio  autem  ,  et  si  heres  non  ex- 
tat  (26)  ,  etsi  (27)  lis  contestata  non  fuerat  ,  tamen  oin- 
nimodo  competit ,  nisi  (28)  exheredalus  sit. 


(r)  Opcras  patrono  dederit  ,  quales  extraneo  praeetando  liberare- 
tur.  hanc  trajtctionem  iiotat  Cujac.    17.  obs.   14. 

(2)  /.   1 5.  siipr.  h.  t.  ' 

(3)  /.    i3.    (J.  2.  supr.  l.  9.   C.  h.  t. 

(4)  Spatium.  /.  22.  in  fin.  supr.  h.  t.  l.  73.  infr.  de  ferhor. 
ohligat.  aliquod  momentum  natura.  /.  iS^.  Infr.  dc  verb.  oblig. 
ad(Ie  /.   2.  supr.  de  eo  ,  (juod  ccrlo  loco. 

(5)  Addc  /.    14 1.  5.  4.  infr.  de  uerb.  oblig. 

(6)  /.   22.  supT.  h.  t.  d.'l.   73.  infr.  de  \^erh.  obUg. 

(7)  Patronus  inops  locare  potest  "operas  sui  liberti  ,  et  exinde 
vivere.  Et  hoc  moris  fuissc  testatur  Seneca  ,    declam.  lib.  5.  Adde 

/.     17.   mfr.   ad  municipalcm.  et  l.  6.  ^-  i-  supr.  de  agnosc.  lib.  Aus. 

(8)  Interdum  enim  censctur  operas  exigere  ,  ut  §.  i.  et  2.  infr. 
h.   e.  interdum  mcrcedem  ,    ut    §.  3.  infr.    iaterdum    pretium.' 5. 

(9)  /.  43.  supr.  ^dc  act.  empti.  l.  4-   C.  dc  spectaculis.  lib.   ii. 

(io)  Is.  Hal. 

(u)   V'jde  quae  notavi  ad  /.   i5.  5-   '5-  supr.  de  excus.  tut. 

(12)  Medicinam  Roma;  exercebantetiamservi:  quam  ut  excrcerent 
eommodius  ,  ad  libertalcm  ipsam  a  dominis  perducebantur.  adde  /. 
at).  mfr.  h.  t.  l.  16.  5.  2.  supr.  de  aUm.  /.41.  5.  6.  infr.  de  fi- 
deicomm.  lihert.  addc  qu»  scripsi  de  servis  Mediciuara  ex«rcentibus 
ad  /.  1.  ^.    i.  C.  de  comuni  servo  manumisso. 

Ci3)  Id  cat,  ad  iibcrlalt.ia  perducunt. 


(i4)  /.  ult.  in  Jin.  infr.  qui  ,  et  a  quibus  manumiss. 
(i5)  Vide  quae  scripsi  ad  /.  aS.  §.   2.  supr.  h.  t. 

(16)  Vide  Duaren.  lih.  i .  disp.  uimii>ers.  cap.  54.  Gilibertum 
Regium  lib.  tmyjto^xyZy  cap.  20.  Brissoniura.  lib.  2.  select.  cuitiq. 
cap.  3.  Mod. 

(17)  Implorantes  se  habiturura, //«/.  quae  lectio  coneinnior  inul- 
to  atque  apertior  est  :  non  cst  tamen  necessaria.  Imperans  enim  hoc 
loco  idem  est ,  quod  medicus ,  qui  remcdia  ajgrotis  praesciibit  ,  at- 
que  imperat  .  vid.  et  Duaren.    i.  disp.  4- 

(18)  Irao  ,  jus  non  cst  .  /.  2.  supr.  de  jure  patronat. 

(19)  Liberas  opcras  ,  Hal.  l.    16.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(20)  Vide  /.   5o  injin.   iiifr.   h.   t. 

(21)  Meridiari  ,  id  est ,  meridiaao  opere  adquiesccre  sive  rcquie^ 
scere  possunt  liberti  :  etiamsi  operas  ])atrono  suo  debcaut  ,  ut  hic, 
et  eodeiii  modo  qui  operas  suas  alicui  conduxeruut  ,  invito  loca- 
tore  meridianis  horis  adquiesccre  et  meridiari  possunt. 

(22)  /.   39.  in  fn.   infr.   h.   t. 

(23)  Vid.  Cott.  in  voc.  Pantomimus.  Guterium  pa7't.  r.  rcsoL 
cap.  37.   num.   i3.  Menochium  de  arb.  jud.  lib.   i.  cap.70.  Mod. 

(24)  Adde  /.  25.  supr.  h.  t.  hinc  collige ,  Oranes  promissioncs 
ad  arbitrium  boni  viri  redigendas. 

(25)  Extraneo  csse  dandam.  Cujac.    17.  obs.   i  j. 

(26)  Id  est  ,  non  perscvcravcrit  beres  csse.  Cujac.  ibid. 

(27)  Dixi  ad  /.   wi.  §.   14.   C.  de  rci  uxor.  act, 
(a8)  Vidc  /.   22.  J-   i-  supK.  h.  t. 


1^2 


DIGESTORUM 


De  numero  opcrarum  collato  in  arbitrium  patroni. 

i.  De  nuptiis  lihertce. 

3o.  Celsus  lib.  i3.  Digeslorurn. 

SI  libeitus  ita  juraverit  ,  dare  se  (i)  rjuot  (2)  operas 
patronus  arhitratus  sit :  non  aliter  ratuin  fore  arbilrium 
patroni  ,  quam  (3)  si  sequura  arbitratus  sit.  Et  fere  ea 
mens  est  personam  arbitrio  substituentium  ,  ut  ,  quiaspe- 
rent  eum  recte  arbiiraturum  ,  id  faciant :  non  quia  vel 
immodice  (4)  obligari  velint. 

§.    1 .  In  libertam  ,  quae  volunlate  patroni  nupsit ,  pra?- 
teritarum  ante  nuptias  operavum  actio  datur. 
De  operis  uon  impositis. 
3i.  MoDESTiNus  lib.   T.  Rrgularum. 

OPeris  non  (5)  imposilis  manumissus  ,     etiam  si  ex  sua 
voluntate    aliquo  (6)  tempore    praestiterit  ,    compeUi 
ad  praestandas  ,  quas  non  promisit ,  non  (7)  potest. 
De  pecunia  promissa  Ubertatis  onerandce  causa. 
32.  Idem  [  lib.  6.  Pandectarum  ]. 
[  TS  ]  ,  qui  onerandce    (8)  libertatis  causa  pecuniam  pa- 
X  trono  repromiserit  ,  non  tenetur  :    vel    patronus  ,  si 
pecuniam  (9)  exegerit  ,    bonorum  possessionem  contra  ta- 
Sulas  ejus  non  poiest  petere. 

De  alendo   liberto. 
33.  jAvoLENUS  [  lib.  6.  ex  Casslo  ]. 

IMponi  operae  ita  ,    ut  ipse    libertus    se    alai ,  non  (10) 
possunt. 

De  diminutione  ,  augmento  ,   mutatione  ,  el  inleritu 
operarum. 

34.  PoMPONius   [  lib.   22.  ad  Quintum  Mucium  ]. 

INterdura  et  diminutionem  ,  et  augmentum  ,  et  mutatio- 
nem  recipere  obligationes  operarum  scieiidura  est.  Nam 
dum  (ii)languet  libertus  ,  patrono  operae  ,  qua?  jam  ce- 
deje  coeperunt ,  pereunt.  "^-  Sed  si  liborta  ,  qua;  operas 
proraisit ,  ad  eain  dignitalem  perveniat  ,  ut  inconveniens 
sit  praestare  patrono  operas  :  ipso  jure  lia^c  intercident. 
De  liberta  mnjore  l.   annis. 

35.  Paulus  [  lib.  2.  ad  leg.  Juliam  et  Papiam  ]. 

Ilberia  major  quinquaginta  (12)  aimis  operas    praestare 
J  patrono  non  cogitur. 

De  societate. 

36.  UlpiAnus  [  lib.    11.  ad  hgem  Juliam  et 

Papiam  ]. 

LAbeo  ait  ,  libertatis  causa  socielalem  (i3)  inter  liber- 
tum  et  patronum  factam  f  ipso  jure  nihil  valere  ,  pa- 
iam  esse. 


Lex  Julia  de  liberto  Uheros  habente.  1 .  De  liberis  amis* 
sis.  3.  De  persona  ,  cui  promissum  est.  4.  De  delesatio- 
ne.  5.  De  operis  futuris  vel  prxteritis.  6.  De  pciiione  et 
condcnmatione.  7.  De  posthumis  vd  jam  natis.  8.  De  fi^ 
dejussoribus  et  expromissoribus. 

37.  Paulus  [  lib.  2.  ad  legem  Juliam  et  Papiam  ]. 

QUi  (i4)  libertinus  duos  (i5j  pluresve  a  se  genitos  , 
natasi^e^  in  sua  potestate  habebit  ,  prcBter(i6)  eum, 
qui  artem  ludicram  Jecerit  ,  quive  opcras  suas  ,  ut 
cum  besliis  pugnaret  ,  locaverit  (17):  ne  quis  eorum  ope- 
ras  ,  doni  ,  muneris  ,  aliudve  quicquam  libertalis  cnusa  pa  - 
trono  ,  patronce  ,  liberisve  eorum  ,  de  quibus  juracerit  vel 
promiserii  ,  obligatusve  erit  ,  dare  ,  facere  ,  prcestare  de- 
beto  :  el  si  non  eodem  tempore  duo  in  potestate  habuerit  , 
vel  unum  quinquennem  (18)  ,  liberabitur  operarum  obli- 
gatione. 

§.  i .  Amissi  ante  liberi  ad  eas  of  eras  ,  quae  postea  im- 
ponuntur  ,  prosunt ,  ut  Julianus  ait. 

§.  2.  Sed  et  si  uno  amisso  obliget  se  ,  deinde  alter  na- 
scatur  ;  multo  magis  Pomponius  ait  amissum  huic  jungi, 
uti  liberetur. 

§.  3.  Nihil  autem  interest ,  utrum  ipsi  promittat  patro- 
no  (19),  an  eis  ,  qui  in  potestate  ejus  sint. 

§.  4-  Sed  si  crcditori  suo  libertum  patromu  delegare- 
rit  ,  non  potest  idem  dici  :  solulionis  enim  vicem  conli- 
net  hajc  delegalio.  Potest  lamen  dici  ,  si  in  id  ,  quod  pa- 
trono  promisit ,  alii  postea  delegatus  sit  ;  posse  eum  libe- 
rari  ex  hac  lege  (20).  nam  verum  est ,  patrono  eum  ex- 
liromisisse  ,  quamvis  patrono  nunc  non  debeat.  quod  si 
ab  initio  delegante  patrono  libertus  promiserit  ,  non  libe- 
rari  eum. 

§.  5.  Non  solum  futurarum  (21)  ,  sed  etiam  (22)  prae- 
tcritarum  operarum  liberatio  flt. 

§.  6.  Julianus  :  etiam  si  jam  petitae  sunt  operae  ,  lilie- 
lis  sublatis  absolutionem  faciendam.  s^d  si  jam  operaruin 
nomine  condemnatus  est ,  non  potest  liberari  ;  quouiam 
jam  pecuniam  debere  cocpit. 

§•  7.  Postlmraus  liberti  heredes  patris  sui  non  liberat , 
quod  proficisci  liberatio  a  liberto  debet ,  nec  quisquam 
post  (23)  mortem  liberari  intelligi  polest.  ex  lege  autem 
nati  liberi  prosunt. 

§.  8.  Etiam  si  in  persona  liberti  collata  liberatio  esl  ; 
fidejussores  quoque  liberabuntur  ex  senlentia  legis.  Quod 
si  hberttis  expromissorem  (2^)  dederit ,  nihil  hoc  caput  ei 
proderit. 


(i)     Se  tot  opcias,  quot  pafronus.  Jial. 

(2)  Judex  sibi  quis  esse  potest  consensu  adversarii  ,  »eu  con- 
scjiUeutc  ila  adverfario;  alias  non  potcsl.    i.   Harnt.  4.  5-  ^- 

(3)  Et  sic  juranientiira  ad  aibitriiun  boni  Yiri  redigitiir,  /.  ult. 
vifr.  ad  municip.  queedam  enim  tiicitc  intelliguntur  .  vide  qua  uo- 
tavi  ad  l.  54.  5*   '•  supr..  locat. 

(4)  Imraodice  obligari  neniinem  velle  ,  prsesumimus.  adde  /.  5. 
C.  de  dolo. 

("))     i.  '32.  circn  fir..  supr.  h.  t. 

(6)  /.  28.   C.  de  pactis.  l.   7.   C.  de  usurn. 

(7)  Irao  potcsf.  vide  /.  6.  supr.  de  usur. 

(8)  /.   I.   $.  5.  inf):  qiiarum  rer.  act. 

(9)  Vid.   /.   37.   infr.  de  hon.  libcrt. 

(10)  Imo  possunt.  /.    18.  supr.  h.  t. 

(11)  Vid.  /.    t5.  supr.  h.  t. 

\ii)  lEAtm  cxcusat  libcrtam.  ad  pr;«?criptionem  Oo  aQnonuu  hic 
c-.ii-.ts  pcrtinet  :  ad  cam  quoque  rcfertui  ,  (fi^od  ra  quiC  alca  pordi- 
t.i  !.uat ,  post  aniium  5o  K-pcti  non  ptitsuut  ,  quod  annus  5o  excu- 
acl  a  dccurionatu  ,  /.  1.?.  C  de  decur.  qaud  pfutub  editus  ex  quin- 
qii.isenama  sit  logitimus  ,  vidc  Cuj.  litj.  de  piCLicr.   .:    in 

(«3)  /.    t.  5'   7-  iffr.  quar.  rer.  act. 


(i4)  Verba  lcgis  Julise  dc  maritandis  ordinibus. 
(i5)  Numerus  liberorura  cxcusat  ab  operis  liberlutn.   /.  &.  ut/in  ■ 
C.   h.   t. 

(16)  Sunt  cnim  qui  scquunlur  infames.  vidc  /.  2.  J.  5.  tupr.  dc 
his  qui  notnnt. 

(17)  Vidc  Forcatulura  Necyomant.  dialoif.  53.  Marcum    Vcrtra- 
niuui  de  jur.  liber.  cap.  G.    n.  et   la.   Mod. 

(18)  Vidc  quae  notavi  ad  /.   i.  C.  dc  infantibui  expositis. 

(19)  Ut  /.    10.  supr.   h.  t. 

(20)  Julia  scil.  de  maritand.  ordinib.  l.  6.   C.  h.  i.  csju»  verba 
rcfcruntiir  supr.  h.  t, 

(ii)  Fiiturarum  o|)erarum  libcratio  essc  pttc-t. 

(22)  Pr.Tteritae  igitiir  opera;  difficilius  icmittii.ilur  ,  quam  futur.Hf 

(23)  \'ido  /.   un.   C.   ul  actiones  ab    hrredihus  ct    in  heredes.    y 
25.   Jfist.  de  umtilib.  slipul.  l.    11.  /.   ult    C.   dc  cont.  slip. 

(24)  llinc  constat  ,  (idcjussorera  ab  c.\pr  nnLs.sore  dillcnv.  Fn'.!' 
ju^jsor  cum  alio  obligatur  ,  Exproinissor  vcnt  solns,  quasi  reus  prui- 
cipalis.  Qui  dat  (idcjussorcm  ,  boq  liberatnr  :  ipii  dat  oxproiui»^  > 
icm  ,  lib#ratur.  Expromissionc  fit  novalio  ,  nou  fidojussiout^. /■  ti\ 
<;■    .J.   suttr.  sohito.  I.   5.  5.  satii.  infr.  de  i^erL.   obl. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


143 


De  operis  ,  qucn  sine  iiirpitudine  aut  periculo  prxsiari 
non  possunt.  1.  Si  libertus  post  manumissionem  artijicium 
didicerit^  aut  exercere  desierit. 


H 


38.  Calltsteatus  [  lib.  3.  Ef^icti  monitorii  ]. 
M  demum  imposilse  operse  inlelligunlur  ,  quae  sine 
turpitudine  (i)  prsestari  possunt  ,  et  sine  periculo 
vitae.  nec  enim  ,  si  meretrix  manumissa  fuerit  ,  e;;sdem 
operas  patrono  praestare  debet  5  quamvis  adhuc  corpore 
quaeslum  faciat  :  nec  arenarius  (2)  manumissus  tales  ope- 
ras  :  quia  (3)  istgc  sine  periculo  vitae  pra^stari  non 
possunt. 

§.  1.  Si  tamen  libertus  ariifxcium  exerceat  (4)  ,  ejus 
quoque  operas  patrcno  pracstare  debebit  ,  et  si  post  roa- 
numissionem  id  didicerit  :  quod  si  artificium  exercere  de- 
sierit  ,  tales  operas  edere  debebit  ,  quse  non  conira  digni- 
tatem  ejus  fuerint  :  veluti  ut  (5)  cum  palrono  morelur , 
peregre  proficiscatur  ,  negotium  ejus  exerceat. 

De  pecunia  promissa  ,  5/  operct:  non  dentur. 
39,   Paulus   [  lib.   7.   ad  Plautium  ]. 

SI  ita  stipulatio  [  a  ]  patrono  facta  sit  ,  Si  decem  die- 
rum  operas  non  dederis  ,  viginti  (6)  nummos  dare 
spondes  :  videndum  est  ,  an  nec  viginli  actio  danda  sit , 
quasi  onerandae  (7)  libertalis  gratia  promissi  sint  j  nec 
operarura  ,  qua3  prcmissas  uon  sint  ^  an  vero  operse  dun- 
taxat  promissae  fingi  debeant  ,  ne  patronus  omnimodo  ex- 
cludatur  ?  et  hoc  Praetor  quoque  sentit  ,  operas  duntaxat 
promissas. 

§.  i.  Sequens  illa  quaestio  est ,  an  libertus  impetrare 
debeat ,  ne  majoris  sunimae  ,  quam  viginti  condemnelur  ? 
quia  videtur  quodammodo  patronus  tauti  (8)  operas  «sli- 
masse  ,  ideoque  ipse  non  deberet  egredi  taxationem  vigin- 
ti.  Scd  iniquum  est ,  nec  oportet  liberto  hoc  indulgere  : 
quia  non  debet  ex  parte  obligationem  comprobare ,  ex  par- 
te  tanquam  de  iniqua  queri. 

Si  bona  patroni  venierint. 
4o.   Papiniawus  [  lib.   20.   Quaestionum  ]. 

SI  bona  patroni  venierunt  ,  operarum  ,  quae  post  vendi- 
tionem  praeterierint  ,  actio  patrono  dabilur.  et  si  ale- 
re  se  possit  (9)  ,  anle  venditionem  prseteritarum  non  da- 
bitur  :  quoniam  (10)  ex  ante  gesto  agit. 


De  libevto  ,  qui  opcrarum  obliga(ior;e  dimissus  est. 
41.   Idem  [  lib.   5.  Responsorum  ]. 

Llbertus  ,  qui  operarum  obligatione  diraissiis  (1 1)  est  , 
atque  ita  Hberani  (12)  teslanieuti  faclionem  adsecutus 
pst  ,  nihilominus  obsequi  v(Teci!ndia;(i3)  lenelur.  ■\'  All- 
mentorum  (14)  diversa  causa  csl  (i5)  :cum  (16)  inopia  pa- 
troni  per  invidiam  liberlum  convenit. 

De  maiiumissione  ex  causa  fideicommissi. 

f\i.   Idem  Lb.   9.   Responsoruiu. 

/^Erdanem  (17)     serinim    meinn  mamnnilti  volo  ,  ita  ut 

yy    operas  heredi  promittat :  tjon  cogitur  manuraissus  prc- 

mittere.  sed  et    si  promiserit  in  cum  actio  non  (18)  tlabi- 

tur  :   nam  juri  publico  (19)  derogare  non  potuit  ,  qui  fi- 

deicommissariam  libertalem  dedit. 

De  militia. 

43.  Idem  lib.    19.  Responsorum. 

OPeris  obligatus  ,   militioe  (20)  nomen  non  sine  injuria 
patroni  dabit  (21). 

De  mora. 
44-   Sc^voLA  hb.  4-   Qusestionum. 

SI  libertus  moram  (22)  in  operis  fecerit  ,  fidejussor  te- 
netur  :  mora  fidejussoris  nulla  est  :  [  ^t  ]  in  homi- 
ne  debito  fidejussor  etiam  ex  sua  mora  in  obligaiione  re- 
tinetur. 

De  Jiegotiatione. 
45.  Idem  lib.   2.  Responsorum. 

Llbertus  (^3)  negotiatoris  vesliarii  (24)  an  (2$)  ean- 
dem  negotiationem  in  eadem  civitate  et  eodem  loco 
invito  patrono  exercere  possit  ?  Respondit  ,  nihil  propo- 
ni  ,  cur  non  possit  5  si  nullam  la^sionem  ex  hoc  sen.tiet 
patronus. 

De  concuhina  pntn  ni. 
46.   Valens  lib.  5.  Fideicommissorum. 

Llberta  si  in  concubilu  (26)  patroni  esset,  perinde  (27) 
ac  si  nupta  eidera  csset  ,  operarum  petitionem  in  eam 
dari  non  oportere  constat. 

De  mcLmimissione  ex  causa  fideicommissi. 

47.   Idem  lib.  6.  Fideicoraraissorum. 

/^Ampanus   (28)    scribit  ,    noa    debere  Prffitorem  pa^i  ^, 


dom 


munus  ,  operas    impom   ei  ,    qui 


iidei 


(:)     l.   16.    in  fin.  iupr.  h.  t. 

(2)  Dc  arcnario  vidc  /.   4.  ijifr.  de  accus. 

(3)  Libcrtns  salutem  propriam  patroni  saluti  praeferre  potest  , 
ut  hic.  Tdem  in  vasallo  ,  Gloss.  quibus  mod.  feud.  amilt.  Ever- 
bard.  ui  loco  a  libeito  ad  fusallum.  25. 

(4)  /.  23.  suj>r.   h.  t. 

(5)  /.  20.  5.    I.  supi:  h.   t.  Vide /.    12.   C.  h.  t. 

(6)  Pro  operis  patroni  interdnm  ccrtam  summam  a  libertis  sti- 
pulabantur^  ut  hic.  l.  adigere.  6.  §.  i.  supr.  de  jure  patrcn.  l. 
ultim.  irtfr.  qui  et  a  quib.  manumiss. 

(7)  /.   32.  supr.  h.  t. 

(b)     /.   26.   infin.  supr.  h.  t. 

(9)  -Aliter  scilicct  ,  tt  aliunde  citra  operas  et  opcrarum  indi- 
ctioiicm.  ^ 

(10)  Vide  /.   4.  infr.  de  cur.  bon.  dando. 

('OEgentem  parronum  iifcertus  obligatione  operarum  solufns 
alffc  cogcndus  cit  pro  modo  facullalium  suarum.  PauUis  2.  sent. 
u/t.  y    unic. 

(i2)  Tcstiimenti,  id  cst ,  tcstandi  hberam  facnltatem  adsequitm- li- 
nerlus  ,  opcrarum  obligalionc  dimissus  ac  solutus.  Ita  patrono  boc 
cisu  bonorum  possessio  contra  tabulas  denegatur  ,  ac  si  operas  cxe- 
^'is.sct  ,  aut  vcndidis^et. 

(ij)  Verecundia;  obligalio  non  censetur  liberlo  remissa,  operis  ei 
*»  nnssjs.  ^ 

(i4)  IIir.c  colligunt,  Patrem  cogi  filium  inopem  rcdimere  atque 
L-tiaui  a/cre,  et  vctera  picutis  officia  in  eum   excrcerc ,  licet  ci  k- 


gitimam  scmel  dederit.  non  tamen  cogi  filio  alteram  legitimam  da- 
re.  Castrens.  in  Authent.  si  captii^i.   C.  de  Episcopis. 
(i5)  Ab  obsequiis, 

(16)  Hic  locus  mibi  videtnr  corriiptus  :  nisi  ita  excipias,  Per  in- 
vidiam  libertum  convcnio  ,  dum  apud  omnes  conqueror  me  iuopem 
a  libcrto  non  ali. 

(17)  Cerdo,  qui  et  lucrio  ,  hoino  vilis  esS  ,  quia  actam  illicitiim 
quaestus  causa  exercet  :  a  Kip^c^i  quod  Graicis  lucrum  cst. 

(18)  Irao  dabitur.  /.  47-   infin.  infr.  h.  t. 

(19)  Adde  /.    i5.  5.    i-  supr.  ad  l.  Falcid. 

(20)  Milcs  essc  libertus  non  potcst  ,  qui  operas  patrono  debct. 

(21)  Cur  ita  ?  collige  ex  /.   34-  supr.  h.   t. 

(22)  /.  8.  infn.  supr.  h.  t.  vid.  /.  88.  infr.  de  verbor.  oblig. 

(23)  Vide  /.  2.  et  l.   18.  supr.  de  jure  patronat. 

(24)  Vestiarius  negotiator. 

(25)  Addc  /.  16.  supr.  h.  t.  Libeitus  ejusdem  ncgotiationis  ,  cu- 
jns  patronus  ,  eadem  non  tantum  in  civitate  ,  sed  et  ioco  codem  seu 
vico  ,  invito  patrono  ,  eam  ncgotiationcm  exerccrc  potcst ,  si  moclo 
nullam  Isesioiicm  ex  boc  patronus  sentiat. 

(26)  In  concubinatu.   Hat. 

(27)  Qui  libertam  duxit  ,  ©peras  ci  reiaittcrc  videtur.  /.  8. 
C.  k.  t. 

(28)  Fit  hujus  JC.  Carapani  sc.  nientio  ,  in  /.  invitus.  ^'\.  J-  3, 
infi;  de  fideic.  libcrt.  Porro  vide  ad  bauc  Icg.  Mcuoch.  2.  de  ur- 
litr.i.  cas.  88.  num.  5S.  et  5^. 


i44  DIGESTORUM 

commissi  causa  manumittalur  :  sed  si  (i)  ,  cum  sciret 
posse  se  id  recusare  ,  obligari  se  passus  sit  ,  iioa  (2) 
mhibendam  operarum  petitionem  ,  quia  donasse  (3) 
ridetur. 

De  nuptiis  liberlce. 


T  I  T.     11. 
DE  BONIS  (i5)  LIBERTORUM. 


4B.  Hermogenianus  lib.  2.  Juris  Epitoraarum. 

Slcut  patronus  ,  ila  etiam  patroni  filius  ,  et  nepos  ,  et 
pronepos  ,  qui  libertae  nuptiis  (4)  consensit  ,  opera- 
rum  exactionem  amittit  (5)  :  nam  (5)  haec  ,  cujus  ma- 
Irimonio  consensit  ,  in  (7)  officio  mariti  esse  debet. 

5-  1.  Si  autem  nupti»  ,  quibus  patronus  consensit  , 
nuUas  habeant  vires  ;  operas  exigere  patroaus  non  prohi- 
betur. 

5.  2.  Patronas  ,  item  filise  ,  et  nepti  ,  el  pronepti  pa- 
troni ,  quae  libertae  nuptiis  (8)  consensit  ,  operaruoi  exa- 
clio  noa  denegatur  :  quia  his  nec  ab  ea  ,  quae  nupta  est , 
indecore  praestantur. 

De  liberto  communi. 
49.  Gajds  [  lib.  singul.   de  Casibus  ]. 

DUorum  libertus  potest  aliquo  casu  singulis  diversas 
operas  uno  tempore  in  solidum  edere  :  veluti  si  li- 
brarius  (9)  sit  ,  et  alii  patrono  librorum  scribendorum 
operas  edal  ,  alter  vero  peregre  cum  suis  proficiscens  ope- 
ras  custodia^  domus  ei  indixerit  :  nihil  enira  vetat  ,  dum 
custodit  domum  ,  libros  scribere.  hoc  ita  Neratius  in  li- 
bris  membranarum  scripsit. 

Quales  operce  edendce.  \.  De  alendo  eo  ,  qui  operas 
fdii ,  et  temporis  spatio  ei  relinqucndo. 

5o.  Neratius  lib.    i.   Responsorum. 

OPerarum  editionem  pendere  ex  (10)  a?stimatione  eden- 
tis  •.   nam  dignitati  (11),   faculiatibus  ,  consuetudini , 
avtificio  ejus  convcnienles  edendas. 

§.  1.  Non  solum  autem  libertum  ,  sed  eliam  alium 
queralibet  operas  edentem,  alendum  ,  aut  satis  (12)  tem- 
poris  ad  quaestum  alimentorum  reliqucndum :  et  in  omni- 
hus  tempora  ad  curam  corporis  necessariam  relinquenda. 

Quibus  cusibus  opercc  non  patrono  dehentur. 
5i.  Paulus  [  hb.   2.   ManuaUum  ]. 

INterdum  operarum  (i3)  manet  pelilio  ,  etiamsi  jus  pa- 
ti'om  non  sit  :  ut  evenit  in  frauibMS  ejus  ,  cui  adsi- 
gnatus  est  liberius  ,  aut  nepoie  alterius  patroni  ,  extan- 
te  (i4)  alterius  patroni  filio. 


Ratio  Edicti.  1.  De  Edicto  Rutilii,  •x.Et  posleriorum 
Prmorum. 

i.  UlpiANUs  [  lib.  42.  ad  Edictum  ]. 

HOc  Edictum  a  Praetore  propositum  est  honoris  ,  quem 
liberti  patronis  habere  debent ,  moderandi  gratia. 
Namque  (  ut  Servius  scribit  )  antea  soliti  fuerunt  a  li- 
bertis  durissimas  (16)  res  exigere  ,  sc.  ad  remunerandnm 
tam  grande  (17)  beneficium  ,  quod  in  libertos  conferuu , 
cum  ex  servitute  ad  civitatem  Romanam  perducuntur. 

§.  1.  Et  quidem  prius  (18)  Prajtor  Rutihus  edixit  ,  le 
amplius  non  daturum  patrono  ,  quam  operarum  (19)  et 
societatis  (20)  actionem :  videlicet,  si  hoc  pepigisset ,  utnisi 
ei  obsequium  praestaret  libertus  ,  in  societatem  admittere- 
tur  patronus. 

§.  2.  Posteriores  Praetores  certae  (21)  partis  bonoru  m 
possessionem  pollicebantur.  videlicet  enim  imago  societa- 
tis  induxit  ejusdem  partis  praestationem  :  ut  quod  viviu 
solebat  societatis  nomine  praestare  ,  id  post  mortem  prae- 
staret. 

De  morte  patroni  et  successorio  Edicto.  2.  De  filio  pa~ 
troni  eniancipato  ,  qui  nepotem  in  potestate  avi  reliquerat . 
2.  PoMPONius  [  hb.  4.  ad  Sabinum  ]. 

SI  patronus  a  liberto  praeteritus  ,  bonorum  possessionem 
peiere  potuerit  contra  tabulas  ,  et  antequam  peterel  , 
decesserit  ,  vel  dies  ei  bonorum  possessionis  agnoscendae 
praeterierit :  liberi  (22)  ejus  ,  vel  alterius  patroni  petore  po- 
lerunt  ex  illa  parte  Edicti  ,  qua  primis  non  petentibus 
aut  etiam  nolentibus  ad  se  pertinere  ,  sequentibus  datur  , 
atque  si   priores  ex  eo  numero  nou  essent. 

§.  1.  Sed  si  patronus  heres  institutus  ,  vivo  liberto  de- 
cessisset  superslitibus  hberis  :  quaesitum  est ,  an  ilh  cou- 
ira  tabulas  testamenli  bonorum  possessionem  petere  po*- 
sint?  Et  eo  decursum  est  ,  ut  mortis  tempus  ,  quo  defer- 
tur  bonorum  possessio  ,  spectari  debeat  ,  an  patronus  nou 
sit :  ut  si  sit  ,  ex  prima  parte  Edicti  liberi  ejus  bonorum 
possessionem  petere  non  possint. 

§.  2.  Si  fiUus  emancipatus  nepotem  in  potestate  avi  re- 
liquisset  ,  bonorum  possessionem  partis  dimidiae  dandamjei 
fiUo  inteslati  liberti  ,  quamvis  jure  ipso  legitima  hereditas 
ad  nepotem  pertineat  :  quia  et  contra  tabulas  ejus  liberti 
[  et  ]  filio  potius  bonorum  possessio  partis  debita  daretur. 


(r)     /.  a<).  infr.  tit.  prox. 

(2)     Imo  iiihibentl'1 :  ciitn  non  *\t  pctitio.  /.  4'..  supr.  h.  t. 

(^)  Donare  opcr.is  vLdctur  ,  qui  nulio  jurc  cogentc  eas  prce^itat. 
l-  'JX).  infr.  de  (litncit. 

(4)  Operas  liberla;  rcraittere  videtur  ,  qui  cum  libcrta  nuptias 
<£oawabit.   /.    11.    in  fin.   C.  h.   t.  i.   2.    C.  de  nbseq. 

(r>)  Inio  non  vidctiir  amittcre.  arg.  l.  i'i.  $.  etiam  "  uxorem 
haleat  lihcrtim.   ?>.  supr.  h.  t. 

(6)  Operaruni  pra;sl.itionc  librraiur  nupta  patrono  Ubcrta  ,  cim 
ei  uiKcinm  dcbcat  :  nt  hinc  constot  :  operae  et  oilioium  diitingui  : 
Ojx;iaB  patrono  ,  ofricium  marito  rtebetur. 

(7)  Uxor  marilo  officium  debol. 

(8)  Vidc  /.  9..   C.  de  obseqiiiis.  /.    1 1 .  in  fm.   C  hoc  til. 

(9)  '•  7-  §•  5.  supr.  h.  t.  adde  /.  {^tl.  infr.  Je  rcg.  jur. 

(10)  Vide  /.    16.   in.fin.  supr.  h.   t. 

(11)  /.  23.  .lupr.  h.  t. 

{i^)  /.  22.  in  fin.  l.  26.  supr.  k.  t. 

(i3)  Diflerentia  intcr  jus  patronatus  et  operanxm  praBStationem  : 
inter  ofiicialcs  ct  artiticiales  operas.  t.  Kittuad.  MeriU.  iiii.  s/if. 
difftjeut.  f.   i5.   Ans. 


(i4)  /.  23.  5.    I.  infr.   de  hon.  libcjt. 

(1.I)  Lib.  6.  C.  4-  Paiil.  3.  sent.  2.  de  swceesione  libertontia. 
3.//ii7.  8.  Tspt  3/aiicaTOx?T(^"*^'^S'x5oX*c  )  flS  '1  •^hti  j>l  x 0.^00 ft:  T»r 
aV«\8t/^f35»v  fii  li*  irixy  aJwTtov  ,  t*i»  irx-nitntf  KtvifVTtf  >^  tiJ«  5'«- 
^tntii  a»T«»"  ^9.  Ecliff^.  4-  ovlat  apud  Ulp.  tit.  27.  de  libert.  su<; 
ccssion.  uel  bunis.  et  tit.  29.  de  bon.  libert.  Ilic  igitur  tractatui'  dc 
bonorum  posscssionilius  contra  tahulas  liberti  ,  quac  palrono  pratc- 
rito  d.intur.  Daturohain  ci  ab  intostato  unrff /ig'/fi/rti.TidcCujsK;.  hic. 

(itt)  /.   2.  supr.  de  operis  libert. 

(17)  Inrestimabilc.  /.   17^).  infin.  infr.  de  regulii. 

(18)  Al.  primus. 

(19)  ^ide  /.  2.   supr.  dc  aperis  libert. 

(20)  Imo  ,  videtur  nullo  modo  consistcre  pos.<c  !>ockt<H>  intcr  p.i- 
tronum  et  libertum.   vide  /.  Sf».  supr.  tit.  prox. 

(ii)  Dimidiae.   5.   3.  Inst.  de  succrss.  ti'":rt.  adde  /.  i.  ^.penuli. 
supr.  si  cui  plus  quain  per  l.   Falcid.  ot  ad  eam  dimidiam  |Uie.jt 
bimorum  jHJSsessioiiis  contia  tabulas  liberti.   Ulpian.  tit.  26.  Q«n  . 
liariu*  u\  dedamatione  cui  tttutu»  cst  ,  Atu    UHm.   Hnic    .>h«iij:;  , 
dtbfio  ,  munus  ,  operas,  tenlaututura. 

(a.W.  5.    J. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


i4o 


De  Jure  aureorum  annulorum.  i .  Dc  natali  restituto. 
1.  De  impetratione  libera:  testamenti  factionis.  3.  De  em~ 
pto  hac  lege  ,  ut  manumittatur.  4-  De  eo  qui  nummos 
accepit  ,  ut  manumitterct.  Si  qaid  requiratur  ut  putronus 
contra  tab.  bonorum  possess.  accipere  possit.  6.  De  bonis 
castrensibus.  7.  De  deportatione  et  restitutione.  8.  De 
manumisso  a  filiofam.  milite.  9.  De  capitali  accusatione. 
10.  Si  patronus  sit  heres  institutus  vel  non.  11.  De  insti- 
tutione  condilionali.  i5.  De  debita  porlione  patrono  reli- 
cta  vel  donata.  20.  Debita  portio  quo  tempore  et  quomo- 
do  accipitur. 

3.  Ulpianus  lib.  4o.  [  4*'  ]  ^^  Edictum. 

ETiam  si  jus  aimulorum  (1)  consecutus  sit  libertus  a 
Priccipe  ,  adversus  hujus  tabulas  venit  patronus  ,  ut 
multis  rescriplis  continetur  :  hic  (2)  enim  vivit  quasi  in- 
geuuus  ,  moritur  quasi  libertus. 

$.  \ .  Plane  ,  si  natalibus  (3)  redditus  sit ,  cessat  con- 
tra  tabulas  bonorum  possessio. 

^.  2,  Idem  et  si  (4)  a  Principe  hberam  lestamenti  fa- 
ctionera  impelravit. 

5-  3.  Sed  si  hac  lege  emit  quis  ,  ut  (5)  manumittat  : 
ad  hanc  partem  Edicti  periiuebit. 

5.  4-  [  Si  quis  nummos  (6)  accepit  ,  ut  manumilte- 
ret ,  non  habet  contra  tabulas  bonorum  possessionem  ] . 

§.  5.  Ut  patronus  contra  labulas  bonorum  possessioaem 
accipere  possit,  oportet  hereditalem  aditam  esse,  aut  bonorum 
possessionem  petitam  :  sufficit  autem  vel  unum  (n)  ex  here- 
dibus  adisse  hereditatem  ,  bonorumve  possessioneiu  pelisse. 

§.  6.  Patronus  contra  ea  bona  liberli  omnino  non  ad- 
mittitur  ,  quas  in  castris  (8)  sunt  quaesita. 

§.  7.  Si  deportatus  patronus  restitulus  (9)  sit  ,  liberti 
coutra  tabulas  bonorum  possessionem  accipcre  potest  .  -^ 
Idemque  et  in  liberto  deportato  et  restitulo  dicendum  est. 

§.  8.  Si  quis  filiusfamilias  servum  de  (10)  castrensi  pe- 
culio  manumiserit ,  ex  Consiitutione  D.  Hadriani  patronus 
est ,  admittique  poterit  ad  contra  tabulas  bonorum  posses- 
sionem  ,   ut  patronus. 

^.  9.  Si  capitis  (11)  libertum  accusaverit  is  ,  cui  adsi- 
guatus  est  ,  iion  potest  is  petere  contra  labulas  bonorum 
possessionem  fratribuscjue  suis  non  obslabit  ;  sed  hi  contra 
iabulas  bonorum  possessionera  petent  ,  quemadmodum  pe- 
terent  ,  si  ex  altero  filio  nepotes  essent  :  libertus  enim  , 
*[ui  alteri  ex  filiis  adsignalur  ,  non  desinit  alterius  filii  li- 
liertus  esse.  amplius  dicendura  est,  etiamsi  omiserit  fraler 
bonorum  possessionem  ,  alter  fraler,  cui  (12)  adsiguatus  , 
noM  potest  succederG  ,  et  contra  tabulas  bonorum  possessio- 
iicm  petere. 


§.  10.  Totiens  ad  bonorum  possosslouem  contra  lahu- 
las  invitatur  patronas  ,  quoliens  (i3)  non  est  heres  ex  de- 
bita  portione  instilutus. 

S-  11-  Si  palronus  sub  conditione  sit  institutus  ,  eaqijg 
condltio  vivo  teslatore  extitit  :  contra  tabulas  bjnorum 
possessionem  accipere  non  potest. 

5-  12.  Quid  ergo  ,  si  mortis  tempore  pependit  ,  exti- 
tit  tamsn  ,  antequani  patrouo  dcferalur  bonorura  possessio , 
hoc  cst  ante  aditara  hereditatera  ?  an  invitelur  ex  hac  pai- 
te  Edicti  ?  et  raagis  est  ,  ut  adilce  hereJitalis  tempus  spe- 
clelur  :  hoc  enim  jure  utiniur. 

5.    i3.   Si  taraen  in  prae!erilum  colhua  (i4)sit  conditio, 
vel  ad  praeseos  :  non  videiur  sub  conditione  inslitutus ;  aut, 
enim  impleta  est  ,  et  pure  instilutus    esl :     aut    non   est 
[  et  ]  nec  heres  inslitulus  est. 

5.  i4-  Si  libertus  patroauni  suura  ita  heredera  scripse- 
rit ,  Si  filius  nieus  me  vivo  morietur.,  pcitronus  heres  esto  : 
non  male  videtur  testatus  :  nara  si  decesscrit  filius,  poterit 
hic  existente  conditione  accipere  bonorurai  possessionem. 

5.  i5.  Si  debita  palrono  portio  legata  sit ,  etsi  scriptus 
heres  non  fuerit  ;  salis  ei  factuo:  est. 

§.  16.  Sed  etsi  institulus  sit  ex  parte  minore  ,  quam  ei 
debctur  ,  residua  vero  pars  suppleta  est  ei  legalis  ,  sive 
fideicomraissis  :  et  ita  satisfactura  ei  videtur. 

5.17.  Sed  et  morlis  causa  (i5)  donaiiouibus  poterit  pa- 
irono  debita  portio  suppleri  :  nara  mortis  causa  donatio- 
nes  vice  legatorum  funguntur  (16). 

^.  18.  Sed  etsi  non  raorlis  causa  donavit  llbertus  patro- 
no  ,  contemplalione  taraen  delniae  poitionis  donata  sunt  , 
idem  erit  dicsndum  :  tunc  enim  ,  vel  quasi  raortis  causa 
imputabuntur  ,  vel  quasi  adgnita  repellent  patronum  a 
contra  tabulas  bonorura  possessione. 

5-19.  Si  patrono  conditionis  implendas  (17)  caiua  quid 
datum  sit ,  in  portionera  debitajo  imputari  debet  ,  si  ta- 
men  de  bonis  sit  hberti  profectum. 

5.  20.  Debitara  autcm  partem  eorum  ,  quac  (r8)  cura 
moritur  ,  liberlus  habuit ,  patrono  damus  :  morLis  enim 
tempus  spectamus.  Sed  et  si  dolo  raalo  fecit  ,  quo  minus 
haberet  :  hoc  quoque  voluil  Praetor  pro  eo  haberi,  atque 
si  in  bonis  essel. 

De  eo  5  qui  necem  domini  detexit.  1.  De  liberto  caplo 
ab  hostibus.  "Z.De  deportationevtlcaptivitate  patroni.  3.  De 
fideic  ommissaria  hereditate . 

4-  Paulus  lib.  42.   ad  Edicfam. 

SI  necem  (19)  domini  detexerit    servus  ,  Proetor    staluere 
solet ,  ut  iiber  sit.  et  coastat    eum  quasi    ex  Seaalus- 


(1)     /.   ^.  in  fin.  infr.  de  jur,  aurcor. 

(•2)  Anaiilo  "donati  cieteriorc  crant  conditione  qua;n  natrtlibus  re- 
stituti.  Hi  condiiionezn  inutant ,  quippe  cum  cis  natalibus  rcstituan- 
tur  ,  ui  qiiihus  homines  fuenuit  ,  nondura  nequc  naturali  neque  ci- 
■vili  jurc  detcripto.  vid.  /.  2.  infr.  dc  natalih.  restit.  lUi  honore 
qnidcm  augentur  ,  conditionem  tamen  non  mutaut  ,  jara  tantum  ct 
numiu  in^'cnuitatis  diim  vivunt  habent,««  hic.  vide  qare  scripsi  ad 
lyi.C.di:  jur.dur.  l.ii.^.n.supr.  de  cond.  et  dcmonstr.  Noi>eli.  74. 
idco  libcrtin^b  aiinulus  dabatur  ,  ut  quasi  ingenui  viverent .  Ita  Mu- 
sai  medico  eideiuque  liberto  Augustus  annulum  dedit.  Dion. 

(3)  1.1.  circa  fin.  iiifr.  de  natalil). 

(4)  Vide  quce  scripsi  ad  /.   5.  infn.   C.  qui  testam.  facerc. 

(5)  Vide  /.  45.  suur.  de  ritu. 
.      (6)     Vid.  d.  l.  45. 

(7)  Nam  aule  aditam  hereditatem  sic  accipere  debemus  ,  ante- 
quam  scil.  vei  ab  uno  adeatur.  /.   1 .  J.  8.  infr.  si  is  ,  (jui  testam. 

(8)  l.  i.  5.  4.  supr.  si  quis  a  parente.'  l.  5n.  C.  de  inoffic. 
testum. 

(9)  /.  21.  in  pr.  supr.  de  jure  patron.  Quid  ,  si  pafromis  in 
hieresim  lapsiis  sit  ?  Jat  patrunatus  ,  quod  habuit  ,  reveisu;;  uccipiet. 

Toni.Ul. 


argum.  hujus  legis.  I.  sed  si.  sunr.  de  in  jus  voc.  c.  quia  diligen- 
tia.  extr.  de  elect,  nisi  ob  hreresim  sententia  judicis  suum  jus  pa- 
tronalus  amiserit :  jus  eiiim  suum  ita  amissum  nou  recipict.  arg. 
cap.  de  ilLa.  extr.  de  dii>ort.  c.  ult.  cxtr.  de  conwers.  conjugat. 
Gloss.  in  c.  maximum.   177. 

(10)  Vide  /.  8.  supr.  de  jure  palron.  l.  45-  $•  ^-  *";"'•  '^^  '"'' 
tu  nupt. 

(11)  Vide  l.   10.  supr,  de  jure  patron. 

(12)  Qui  adsignatus  non  est,  potest  succcdere.  ita  legit  Accursius. 
(i3)  /.  6.  infn.  infr.  h.  t,  l.  21.  ^.  2.  supr.  de  jure  palronat. 
(i4)  Vidc  /.    16.  supr.  de  injusto. 

(i5)  /.   8.  5.  3.  infr.  h.  t. 

(16)  §.    I.  Jnst.  de  donat. 

(17)  /.  8.  5.  4.   infr.  h.   t. 

(18)  /.  44.  5.2.  infr.  h.  t.  Gotli.  Adde  /.  cuin  quxritur.  C.  de 
inoff.  testam.  Ans. 

(19)  Vid.  /.  I.  C.  de  prccib.  Lnper.  l.  1.  C.  pro  quib.  caus. 
sen^i  pro  prcemio.  /.  23.  supr.  de  jur.  palr.  l.  5.  infr.  qui  sine 
manumiss.  l.  3q.  supr.  ad  l.  Falcid. 


46 


DIGESTORUM 


cCMSiilto  libertatcm  consecutum ,  nullius  (i)  esse  libertum. 

^'.  1.  Si  libertus  captus  abhostibii»  ibi  decesserit ,  quam- 
vis  liberti  appeJJalio  eum  non  langat  ,  tamen  propter  lo- 
gem  Corneliam  (2)  ,  quae  testanientum  sic  conlirmat  , 
alfjue  si  in  civilate  dccesserit  ,  patrono  quof^ue  bonorum 
posscssio  danda  crit. 

§.  2.  Si  deporlatus  (3)  patronus  sit  ,  filio  ejus  com- 
petit  bcnorum  possessio  in  bcnis  iiberti  ,  nec  impedimen- 
fo  eit  ei  talis  palrtnus  ,  qui  morlui  (4)  loco  halxtur. 
"f-  Et  dissimile  est  ,  si  patronus  apud  hosles  sit  ;  nam 
propter  spem  (5)  pcstlinnnii  obstat  iiberlis  siiis. 

§.  3.  Si  exiraneus  a  liberlo  litres  instilulus  ,  rogatus 
sit  iilio  heredilatem  reslituere ,  cum  ex  Scnatusconsulto 
Trtbclliano  restituta  hcreditale  ,  heredis  (6)  loco  filius 
habetur  ,  palronus  summovcndus  cst. 

De  patrono  et  liberis  ejiis.  i.  D»  filio  paironi  emanci^ 
pato  ,  et  nepote  ex  eo  in  potestatt  retento. 

5.  Gajtjs  [  ]ib.   t5.  ad  Edicium  provinciale  ]. 

Llberlus  ,  qui  patronun»  patronique  liberos  habet ,  si 
patronum  cx  parle  dcbita  heredem  instiluJt ,  liljeros 
ejus  in  candem  portionem  substiluere  debet  ,  ul  licct  pa- 
tronus  vivo  liberto  morluus  fuerit  ,  satisfactum  videatur 
liberis  ejus. 

§.  1.  Si  patroni  filium  cmancipatum  ,  et  nepotes  (7) 
ex  eo  ,  qui  in  avi  familia  remansit  ,  libcrlus  habeat  :  fi- 
lio  (8)  tantum  ,  ncn  etiam  nepoli  satisfacere  debebit  li- 
bertus.  nec  ad  rem  perlinet  ,  c^ucd  ad  parentis  bona  pa- 
riler  vocantur. 

De  liheris  liberti.  1.  Si  teslnrnentiini  ,  in  quo  patroni 
filia  stripta  est ,  falsiini  dicanir  ,  e«yz/e  judicio  pendente 
decesserit-.  2.  De  filiis  paironi.  4-  De  eo  ,  qui  judiciiint 
d(fuiuti  liberii  agnovit. 

6.  TJlpiatnus  [  lib.  43.  ad  Edictum  ]. 

ET  si  ex  mcdica  partc  instituli  sint  liberi  Iiberti  ,  bo- 
noium  possessioncm  contra  taJmlas  palronus  petcre  non 
potest:  nam  ct  Marccllus  lib.  ix.  iJigcstoriim  scripsit,  quan- 
tulacunrjue  ex  parte  heredem  instilulum  liberti  liJium  ,  pa- 
tronum  expellere  (9). 

§.  1.  Cum  paU'oni  filia  heres  instiluta  cssoi  a  lilierto  , 
falsumque  (in)  tcsiamentum  dictum  es^et  ,  in  quo  scripla 
eral  ,  tt  appellalione  interposita  et  pendente  dicm  suuni 
obisset  :  heredibus  ejus  D.  Marcus  subvenit  ,  ut  id  habc- 
rent ,  tjuod  h.ibcret  palmni  filia  ,  si  viveret. 

§.  1.  Si  filius  liberti  heres  aJj  eo  institulus  abstinue- 
rit  (ii)  ,  quamvis  nomine  sit  hercs  ,  patronus  admittitur. 


§.  3.  Sed  et  si  per  in  integrum  restitutionem  is,  qui  mi- 
xtus  est  patmise  hereditati ,  vel  qui  adiit  heredilalem  , 
abblinucrit  se  :  poterit  quis  patronuia  adnhttcre. 

§.  4-  Patrcnus  ,  patronique  liberi  ,  si  secundura  voJun- 
latem  mortui  hberti  hcredilatem  adierinl  (r^)  ,  legatumve 
aut  fideicommissum  petcre  maluerint  :  ad  coutra  tabulas 
bonorum  posscssiouem  ncn  adinitluntur. 

7.  Gajus  lib.   i5.  ad  Edioium  provinciale. 
1^1  Am^aJxsurdum  (i3)  videtur  ,  licere  eidem  partim  com- 
1  1    probare  judicium  defuncti  ,  partim  cverlere. 

8.  ULPiANtJS  lib.  43.  ad  Edictum. 

SI  vero  non  habuit  eflCectum  peiitio  ejus  ,  dico  non  ira- 
pediri ,  quominus  adjuvettir.  Quinimo  ct  si  sic  adit  , 
quasi  ex  debita  portione  mslilulus  ,  mox  apparuit  ,  eum 
minorcm  partem  ,  quam  speravit  ,  accepisse  :  a:quissimum 
est ,  admitti  eum  ad  suum  auxiUum.  Sed  et  si  te:,tato  con- 
venisset  heredem  ,  ut  sibi  legatura  solveretur ,  mox  pocni- 
tuisset  (i4)  :  puto  eum  possc  adjuvari. 

§.  1.  Si  pationus  legatum  sibi  relictum  adgnovciit ,  id- 
que  fuerit  evictum  (i5),  competit  ei  legitimum  auxihum ; 
f[uia  id  ,  quod  speravit  se  habiturum  ,  non  habet.  Sed  et 
si  non  totum  evictum  sit  ,  verum  aliquo  minus  habel  , 
quam  putavit  :  erit  ci  subveniendum. 

5.  2.  Si  scrvo  vel  filio  suo  aliquid  relictum  palronus 
ad^noverit  (16)  ,  pcrinde  a  contra  tabulas  bonorura  pos- 
sessione  ripeJlctur  ,  atque  si  adgnovisset  sibi  relictum. 

§.  3.  Sed  et  si  moriis  causa  (17)  donationem  adgnovr- 
rit  ,  dicendum  tsl  ,  repelli  tuiu  a  contra  tabulas  bonorum 
posso.ss;onc  :  sic  tamcn  ,  si  post  moi  tem  libcrti  adgnovit. 
ca^tcrutn  si  ei  vivus  libertu^  donavit  ,  iJIe  (18)  accepit  , 
nou  idcirco  erit  repuJsus  a  coulra  tabuJas  bonorum  pos- 
stssione  5  quia  potist  dicere ,  speiasse  ,  quod  in  tcstamento 
<(uoque  giadus  circa  euin  ficrel :  remittiquc  ei  debet  ab  eis 
tleccdere  ,   vcl  ca  compensare  in  portioucm  pro  rata. 

5.  4-  Q"3»'^"  dicitur  ,  ct  si  conditionis  (19)  impltnda? 
causa  quitl  fuerit  datuin  patroiio  post  mortcm  liberti  :  re- 
])elli  eum  a  conira  labulas  bouorum  possessione  ,  quasi 
adgnoverit  judicium. 

§.  5.  Si  patronus  minor  annis  xxv.  lib.rti  judicium 
atlgnoverit  ,  in  integrum  restitui  euni  oporlere  (20)  exi- 
biimamus  ,  ut  possit  contra  tabulas  accipere. 

De  staius  controversia. 
9.  Paclus  lib.  42.  ad  Edictum. 

QUi  in  servituicm  (21)  libertum  paternum  petierit  (22), 
nec  (23)  nomine  liberorum  (24)  bonorum  possessio- 
nem  accipere  polest. 


(1)  Vide  /.  3.  5.  3.  siipr.  de  legitim.  tutorib.  NuUius ,  id  cst  , 
Orcinus  fauiiliaj.  /.  48.  itifr.  de  nucmnniss.  testain.  vide  Cujac.  3. 
observ.  23.  Orcus  qutm  adtniit  ,  nuUius  cst  libcrtus  ,  nisi  Qrci ,  id 
cst  ,  Plutonis  tt  Charonlis. 

(2)  /.  28.  snpr.  de  vulgari. 

(3)  Addc  /.  7.  supr.    de  his  ,  qid  sunt  sid. 

(4)  /.  23.  suur.  famiiiae. 

(5)  /.  8.  5.  2.  /.  .50.  infr.  h.  t. 
(G)     Vidc  NoweU.    1.  ccip.    1.  §.   j. 

(7)  udl.  ncpottin  ex  co  ,  ut  infr.  h.  t.  nepoli  nntnero  unitatis. 

(8)  /.  23.  infin.  infr.  h.  t.  i  3,  ^.  7.  supr.  de  legilim.  tu- 
toribus. 

(9)  Vidc  /.   17.  infr.  h,  t. 
(a.)  /.  4-^-  5-  3.  infr.  h.  t. 

(11)  /.  20.  infin.  /.  33.  m  fin.  infr.  h.  t.  l.  21.  infin.  supr. 
dc  jiire  patrcn.  I.    i.  5-  {)■  infr.  ad  SC.   TcrtylL 

(12)  /.  3.  5-    'o-  "upr.  h.  i. 

(i3)  Ab.suidilasct>l  j.io  parte  coniprobare  tcstaiaentiiin  ,  pro  par- 


tc  cvcrtcrc  ;  ut  liinc  constct  indi\idtiuni  jus  cssc  tcslanicnti.  /.  3t. 
inftn.  supr.  tit.  prox. 

(i4)  /•  8.  5"   '4-  supr.  de  in<i(f.  te^tain. 

CiJ)  Adde  /.  4t>'  "f/'-  ^«  •''^^"'- 

(i())  /.  4-  infn.  supr.  h.  c. 

(17)  /.  3.  5.  17.  supr.  h.  l.  Goth.  Vid.  Ludovic.  Roman.  sing. 
482.  Ans. 

(18)  Donatio  non  cst  sinc  acccptionc.  vid.  Cujac.  u,  ohs.  28. 
addc  4iia;  scrijiii  atl  /.    i5.   C.  dc  sacjvs.  eccles. 

(19)  </.  /.  3.  5.   19.  Supr.  h.  t. 

(io)  Ad  a(U:undain  hcrcdilaltm  scil.  Mmorihn»  cniin  ctiam 
siil)\cnilur  in  lucio  ,  /.  7.  <)•  ^-  ^upr.  dc  minorib.  vid.  /  1.  ^.  2. 
C.  si  ul  omissam  beredit. 

(u)  /.    14.  iifr.  h.  t.  /.  33.  $.   I.  infr.  de fdcicommiss.  libcrt. 

(i.).)  Caliimniosc  scil. 

(23)  Inu)  potcot  accipcic.   /.  38.  infr.  h.  t. 

(*4)  Suorum  scil.  tpihus  itlco  uocnc  vidclur  ;  ct  sic  dclicluiii 
patri;»  fiiiis  uocct. 


De  liherto  fAurium.    i.   De  liberis  patrord    a  parente 

institutis  ,  i>el  (^xheredatis  ,  vel  prceteritis. 

10.  Ulpianus  lib.  44-  ^^  Ediclutn. 

SI  ex  patronis  alicui  sitisfactum  non  erit  ,  ita  ul  alii 
amplius  (i)  sua  pordone  ex  bonis  liberti  relinqua- 
tur  j  ei  cui  satisfactum  non  erit  ,  ita  aclio  dabitur  ,  ut 
ejus  portio  suppleatur  ex  eo ,  quod  extraneo  heredi  ,  et 
quod  patrono  supra  suam  portionem  relictum  est.  Eadem 
ratio  et  ia  pkuibus  patronis  servabitur. 

§.  i.  Jidianus  ait ,  eum  ,  (jui  ab  avo  suo  exliereda- 
tus  (2)  est  ,  a  bonis  liberlorum  ejus  summoveri  ,  a  pa- 
tris  vero  siii  libertorum  bonis  non  excludi.  quod  si  a 
patre  sit  exheredatus,  ab  avo  non  sit  :  non  solum  a  liber- 
torum  paternorum  bonis,  verum  eiiam  ab  avi  quoqueex- 
cludi  debere ;  quia  per  patrem  avitos  libertos  consequitur. 
quod  si  pater  ejus  sit  ab  avo  exheredatus  ,  ipse  nou  sit : 
posse  nepotem  avitorum  libertorum  contra  tabulas  bono- 
rum  possessionem  petere. 

•f*  Idem  ait ,  si  pater  me  exheredavJt  ,  avus  meus  pa- 
trera  meum,  et  prior  avus  decesserit  :  ab  utriusque  liber- 
tis  rae  repelli.  sed  (3)  si  ante  (4)  pater  decessissel  ,  po- 
stea  avus  :  dicendum  erit ,  nihil  mihi  nocere  patris  exhe- 
redalionem  ad  avitorum  libertorum  bona. 

11.  JuLiANCs  iib.  26.  Digestorum. 

QUod  si  pater  meus  a  patre  suo   sit    exheredatus  ,  ego 
neque  a  patre  raeo  ,  neque  ab  avo  :  mortuo  quidem 
patre ,  et  adversus  avitos  et  adversus  patevnos  liber- 
tos  jus  habebo  (5).  vivente  (6)  patre  :  quamdiu  (7)^0  potesta- 
te  ejus  ero,  non  petam  contra  tabulas  avitorum  libertorum 
bonorum  possessionem.    emaacipatus  non  summovebor. 

12.  Ulpianus  lib.  44-  ^^  Edictum. 
[   01  patronus  testamento  jure  militari  facto  filium     (8) 

O  silentio  (9)  exheredaverit ,  debebit  (10)  nocere  ei 
exheredatio  :  verum  esi  enim  liunc  exheredatum  esse  ]. 

§.  1 .  Si  quis  libertum  filio  suo  adsignaverit ,  eumque 
exheredaverit ,  admitti  potest  ad  bonorura  liberti  posses- 
sionem. 

§.  2.  Si  quis  non  mala  menie  (11)  parentis  exhereda- 
tus  sit  ,  sed  alia  ex  causa  :  exheredatio  ipsi  non  nocet  , 
utputa  pone  furoris  causa  exheredatum  eum  :  vel  ideo , 
quia  impubes  erat ,  heredemque  institutum  ,  rogatum  ei 
restituere  hereditateni. 

§.  3.  Si  quis  ,  cum  esset  exlieredatus ,  pronunciatus  vel 
porperam  sit  exheredatus  uon  esse  :  non  repellitur.  re- 
bus  (12)  enim  judicatis  standum  est. 

§.  4-  Si  iilius  palroni  exheiedalus  ,  in  partem  obtinue- 
rit  de  iaoiHcioso  ,  in  partem  victus  sit  ,  videamus ,  an  no- 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS.  ,4^ 

ceat  ei  exheredaiio  ?  et  nocere  arbitror  :  quia  testameniui! 
vaiet  a  quo  exheredalus  cst. 


§.5.  Ex  tesiamento  auiem  ,  ex  qwo  neque  (i3)  adita 
hereditas  esi  ,  nequ-  pefila  bonorum  possessio  ,  liberis  ex- 
heredatio  non  no^et :  absurdum  est  enim  in  lioc  tantum 
valere  testamentum  ,  ut  exheredatio  vigeat  ,  cum  f  i4) 
alias  non  valeat. 

§.  6.  Si  patroni  filius  priore  gradu  sit  heres  scriptus , 
secundo  exher.^datus  :  liuic  non  nocet  exheredatio  ,  cum 
voluntale  patris  vel  extilerit  heres  ,  vcl  cxistere  poluerit. 
neque  enim  debet  videri  pater  indigaum  (i5)  existimasse 
hiium  bonis  libertorum  ,  quem  ad  hereditatcm  suam  pri- 
raujii  vocaverit. 

f  Ac  ne  eum  quidem  existimandum  est  summo- 
ven  a  bonis  liberti  (i6)  ,  [  qui  ]  a  primo  gradu 
exh -redatus  ,  et  idem  suhstitutus  est.  f  Ergo  is,  qui  insti- 
tutus  sit  Iieres  vel  primo  gradu  ,  vel  ssquenti ,  vel  alio 
quo  gradu  ,  licet  exheres  sit  eodem  testaraeuto  :  non  est 
suinmovendus  a  liberti  bonis. 

§.  7.  Si  patroni  filius  emancipatus  noluerit  adire  here- 
ditatem  ,  vel  qui  in  potestate  est ,  retinere  :  nihiloniinus 
liberli  bonorum  possessionem  habebit  (17). 

i3.   JuLiANUS  lib.   26.  Digestorum. 

Fllius  patroni  exheredatus  ,  quamvis  nepos  ex  eo  heres 
scriptus  fuerit ,  bonorum  possessionem  contra  tabulas 
paternorum  libertorum  accipere  non  potest.  licet  enim  ne- 
cessarius  existat  patri  suo  ,  non  per  semetipsum  ,  sed  (18) 
per  alium  ad  herediiatem  admittitur.  et  cerle  constat  , 
si  emancipatus  filius  exlieredatus  fuerit ,  et  servus  ejus 
hares  scriptus  ,  et  si  jusserit  servo  liereJitatem  adire  ,  et 
ita  patri  suo  heros  extiterit  :  noa  habebit  contra  tabulas 
paternorum  libertorum  bonorum  possessionem. 

De  capitali  accusatione  ,  petitione  in  ser^^ituteni ,  testi- 
monio  ,  advocatione  contra  liberiuni. 

14.  Ulpiancjs  lib.  45.   ad  Edictum. 

QUi  (19)  ,  cum  major  natu    esset  ,  quam  xxv.   annis  , 
libertum  capitis    accusaverit  (20)  ,    aut  in  servilutem 
petierit(2i)  ,    removetur  (22)  a  contra  tabulas  bono- 
rum  possessione. 

5.  1.  Si  vero  accusaverit  minor  ,  dicendum  est  ,  hunc 
non  excludi  ,  sive  ipse  ,  sive  tutor  ejus  vel  curator  ac- 
cusaverit. 

§.1.  Sed  si  minor  (^3)  quidem  instituerit  accusationem, 
major  autem  faclus  seiaeniiam  acceperit  :  benigne  erit  di- 
ceudum,  ignosci  ei  debere:  quia  minor  coepit.  neque  enim 
imputare  ei  possumus  ,  cur  non  deseruit  accusationem  , 
vel  cur  abolitionem  non  petieril:  cum  alterum  si  fecisset, 


(1)  l.  34.  infr.  h.  t. 

(2)  Vide  /.  27.  infr.  h.  t.  uW  dixi. 

(3)  "N^idc  qiiae  scripsi  ad  /.   i3.  C.  de    collat.  et  l.  9.  supr.  de 
injusto. 

(4)  Vide  /.11.  infm.  infr.  h.  t. 

(5)  l.  38.  itfr.  h.  t.  Iino  non  habebo.  /.  9.  supr.  k.  t.  Hic 
nullam  injiiriam  feci  liberto  :  ibi  vero  feci. 

(f>)     /.   38.  infin.  infy.  Ii.   t. 

(7)  /.  10.  in  fin.  supr.  h.  t.  d.  l.  38.  vers.  sin  autem  ei.nan- 
cipati,  infr.  h.  i. 

(8)  Qucm  scit  sc  habere.  l.  9.  C.  de  test.  milit. 

(9)  Milcs  silentio  scu  prseteritione  polest  liberos  stios  exliereda- 
»e.  vide  /.  9.  C.  de  test.  milit.  Quid  ?  silcntio  exheredare  ,  quid 
est?  silcntio  exUcredam  is  iiJiuin  ,  cuni  liberis  praeleritis  aiios  insti- 
tuiraiis  heredcs.  Guido  Papse  ,  singul.  343. 

(10)  Imo  non  nocebit.  /.  47.  iii  fin.  infr.  h.  t.  yide  Ciiiac.  14. 
obs,  i-a. 

(11)  Non  notae  gratin  ,  scd  alio  consilio  .idiecla.  /.  47.  iafr.  h. 
t.  nam  inulti  non  uotae  causa  cxhtrcdant  liberos  ,  necutds  obsint, 
sed  nt  eis  consulaut.  /.    18.  .nipr.  de  liber.  et  yosth.  adde  /.    16.  J. 


2.  supr.  de  curalor.  furios. 

(12)  Vidc  quse  scripsi  ad  tit.  C.  de  poena  judicis  ,  qui  male  ju- 
dicavit. 

(i3)  /.  I.  supr.  de  injusto.  /.  20.  vers.  scd  cum  exhercdatio, 
supr.  de  B.P,  covtrn  tabul.  1.  i.  ^.  i.  infr,  quis  ordo  in  bonor. 
possess.  l,   181.  iifr.  de  reg,  jur,  l,   \\,   C.  de  fideicomm, 

(14)  Id  est  ,  ubi. 

(1.0)  Vide  Cuj.    14.  obs,   ii. 

(1(3)  Patris  scil. 

(17)  Imo  submovclur  a  bonis  liberti  avi.  /.  47-  infin.  infr.  h,  t, 

(18)  Adde  /.  42.  Infr,  h,  t,  l.  6.  5.  5.  Supr.  de  adq,  vsl  o- 
mitt,  hered, 

(19)  Patronus.  verba  Edicti  atfenlc  ,  quse  cs.  l.-^^c  Papia  videa- 
tur  petita.  /.    10.  supr.  de  jure  puiron, 

(20)  NovcU,  22.  cap,  47. 
(ji)  Vide  /.  9.  supr.  h.  t. 

(jii)  Imo  non  reinovetur.  /.  0.  Iifr.  und;  cognati. 
(23)  .(Etati  ia  delictis  igao-^citur .'/.  5.  5-  9-  «</•"'•  ^^  ^"  '  V'''^ 
ut  indiiin. 


i48 


DIGESTORUM 


ni  Turpillianiim  incideret  5  alterum  non  facile  impetretur. 
Cerle  si  abolitione  publicc  data  (i)  ,  repetit  [  jam  ]  ma- 
jor  :  dicendum  est  ,  hunc  esse  removendum.  m;tjov  cnim 
laclus  poluil  siue  timore  descrere  abolitam  accusationem. 

§.  3.  h  demum  videtur  capitis  (2)  accusasse  ,  (jui  lali 
jndicio  appelit  ,  cujus  posiia  aut  supplicinm  habuit  ,  aut 
eiiliura,  qucd  sit  vice  dtporlationis,  ubi  civitas  amittilur. 
§.  4-  Si  lamen  quis  libertum  eo  crimine  accusavcrit  , 
cujus  pcena  non  est  capitis,  verumlamen  judicanti  pl-.icuit 
augere  pcenam  :  non  obest  hoc  patroni  fiiio.  nc^iue  enim 
impc-ritia  ,  aut  sevcrilas  judicantis  obessc  dcbet  palrcni 
filiO  ,  qui  crimen  levius  importavit. 

§.  5.  Sed  si  non  accusaverit  :  sed  testimonium  in  ca- 
put  liberli  dixit ,  aut  subjccit  accusatorera  ,  pulo  ,  eum  a 
contra  tabulas  removeri. 

§.  6.  Si  liberlus  Majestatis  patrcni  filium  accusavit  , 
et  palroni  filius  cahimnia?  cum  capitis  puniri  desideravit : 
non  debet  repelli  hoc  Edicto.  idem  puto  ,  et  si  ab  eo 
petitus  ,  retorsit  (3)  in  eum  crimina  :  ignoscendum  (4) 
enim  est.  ei  -,  si  voluit  se  ulcisci  provocalus. 

§.  7.  Si  patris  mortem  defendere  necesse  habuerit  ,  au 
diccndum  sit  ,  hic  quofiue  ei  succurrendum  ,  si  libertum 
paternum  propter  hoc  accusavil  ',  mcdicum  forte  patris  , 
aut  cubicuianum  ,  aut  quern  alium  ,  qui  circa  (5)  pa- 
trem  fuerat  ?  Et  pulo  siiccurendum  ,  si  ailectione  et  pe- 
riculo  paternae  substantia;  ducente  necesse  liabuit  accusa- 
tionem  vel  calumniosam  instiluere. 

§.  8.  Accusasse  autem  eum  dicimus  ,  qui  crimina  ob- 
jecit  ,  et  causam  peiorari  (6)  usque  ad  sententiam  eiTe- 
cit  (7)  ;  caeterum  ,  si  ante  qnievit  ,  non  accusavit  :  et 
hoc  jure  uliniur.  Sed  si  appeDatione  interposita  dcsiit  , 
benigiie  dicetur  ,  non  pertulisse  accusaticnem.  -f-  Si  igi- 
tur  pendente  appellatiore  decessit  libertus  ,  patroni  fihus 
admittetur  ad  bonorum  possessionem  :  quia  scntentia  H- 
bertus  morte  subtractus  est. 

5.  9.  Si  patroni  fiHus  advocationem  (8)  accusatori  li- 
berli  pra^sliiit  ,  non  (9)  est  repelJendus,  neque  enim  ad- 
vocatus  accusat  (10). 

§.  10.  Si  palcr  teslamento  caverit  (n)  5  "^  (iccusarr~ 
fiir  libertus  ,  quasi  venenuin  sibi  parcisset  ,  aut  miicl  aliucl 
in  se  adntisissel  :  magis  est  ,  ut  ignosci  liberis  (12)  drljc- 
ret ,  qui  non  (i3)  sponte  accusavcrunt  (i4)- 

§.  11.  Sed  ct  si  accusaverit  hbertum  ,  et  probaverit 
crimen  patroni  filius,  posteaque  liic  libertus  sit  restilutus: 


non  erit  repellendus.  crimen  enim  ,  quod*intendit ,  etiam 
perfecit  (i5). 

i5.  TRYPiiONiiyus  lib.   17.  Dibputationum. 

IDem  est,  etsi  crimen  quidem  ,  quod  in  liberto  proba- 
tum  est  ,  meruerat  capilis  pcenam  ,  benignius  (16) 
auiem  punitus  est  hbertus  ,  vehui  tantum  relegatus  :  de 
calumniatore  enim  sensit  Prsetor, 

De  liheris  exlieredati  vel  ejus  qui  in  servitutem  libertum 
paternuin  petiit.  5.  De  patrono  qui  bonoruni  possessionem 
contra  tabulas  accepit  .,  a  judicio  liberti  repellc.ndo.  10. 
De  eo  qui  subslitutus  est  patrono.  ii.  De  Jilio  patroni 
substituti  ,  et  uifo  testatore  defuncti. 

16.  Ulfianus  hb.  45.  ad  Edictum. 

/'N  servitutcm  (^i^j)  peiiisse  nou  is  vidclur  ,  (jui  ei  ,  qui 
in  possessione  eral  servitutis ,  petenti  se  iu  libertatem, 
contradixit  (18)  ,  verum  is,  qui  cx  liix?rlate  pelit  in  ser- 
vitutem. 

§.  i.  Sed  et  si  quis  non  totum  suum  ,  sed  pro  parte  , 
vel  usumfructum  in  eo  suum  dicat  ,  vel  quid  ahud  quod 
habere  non  potest  in  eo  ,  nisi  servus  sit  :  an  repellalur  , 
quasi  in  servitutem  petierit  ?  quod  est  verius. 

5.  2.  Si  petierit  in  servitutem  ,  et  obtinuerit  ,  mox 
cognita  veritate  passus  sit  in  libertate  morari :  non  debet 
ei  obesse  ,  maxime  si  habuit  justam  causam  errandi. 

§.  3.  Petiisse  (19)  in  servitutem  non  vidctur  ,  qui  an- 
te  htem  contcstiitam  destitit  (20).  Sed  et  si  posl  htem 
contestatam  ,  dicendum  est  ,  uec  id  nocere  debere  ;  quia 
non  usque  ad  sententiam  duravit. 

§.  4-  Si  palroni  fihus  sii  vel  exheredatus  ,  [  vel  si  ] 
in  servitutem  liberlum  paternutn  pcliit  ,  vel  capitis  ac- 
cu  avcrit  hbertum  :  nou  (21)  nocet  hoc  liberis  ejus  ,  qiii 
in  potestate  non  sunt.  et  hoc  Divi  fratres  Quintiliis  (22) 
rescripserunt. 

§.  5.  Si  quis  bonorum  possessionem  conlra  tabulas  li- 
berti  .icceperit  ,  ab  omni  liberti  judicio  ropellilur  (23)  : 
nec  lantum  si  ipsi  hljcrto  heres  fuerit  scriptus  ,  verum- 
eliam  si  impubcri  filio  substitutus.  uam  ct  Juhauus  scri- 
psit  ,  si  post  petitam  bouorum  possessionem  adierit  im- 
puleris  filii  liberti  hcrcditatem  palronus  :  dcnegaii  ei  dc- 
bere  actiones. 

§.  6.  Sed  et  si  quid  codicilhs  fuerit  patrono  relicium, 
vel  mortis  causa  donatum  :  simili  modo  horum  quoquo 
persecutio  dcnegabiim-. 


(0  Vitle  /.  8.  infr.   ml  SC.   Tnrp. 

(2)  Capitis  seii  capitalis  poena  ost ,  cujns  pcrna  mors  aut  exUium 
cst^  /.  10.  vers.  Laleo.  supr.  ile  jur.  pation,  l.  capicalium.  28. 
/;;/}•.   (ie  panis. 

(3)  Et  sio  ,  Libertus  reus  a  patrono  constitutus ,  tium  sc  tlcfcu- 
tlit  coulra  ctiictum  ,  paUoniiin  in  jiis  non  vocat.  /.  i^.  supr.  da 
tn  jus  vccando.  tintniaciincJum  c  contrario  is  in  servitutcm  noii 
petil,  qui  asserenti  se  in  libcrtatfin  contradicit.  /.    16.  infr.  h,  t. 

(4)  Adde  /.  4-  infiii.  supr.  ud  l.  AquH. 

(5)  De  tliclionc  circa  vid.  Mcnoch.  de  arbitr.  lib.-i.cas.f^5.Ans. 
((">)     E  contxario:  si  a  litc  contcstala   dccessit,  id  ei  nocere  nou 

ikkvt  :  tjuia    ad  scntcntiain  usipic    non  dnravit  .  /.   16.  §.  3.  infr. 
Ii.   t.  adtfe  /.  8.   5.    i.   supr.  de  iiwff.  test. 

(7)  Imo,  et  is  etiam  avciisasse  dicilur,  qni  noracn  tantum  de- 
Inlit.  /.   10.  infin.  supr.  de  jur.'  patr. 

(8)  Ncccssaiiam.  aif;.  l.  7.   C.  de  postulindo, 

(y)     Iiiio  c-t  rcpcllciidiis.  /.  ult.  supr.  dc  ino//'.  testain. 

(10)  /.  5.  J.  i,'5.  supr.  de  his,  qucs  ut  iiulign.  idcoqiie  multum 
inlfrcst  intcr  advocationeni  ct  rci  suie  defcnsioncm.  vid.  l.3/^.supr. 
dc  ici  vind. 

(n)  Piobalioncm  duci  tx  litcris  Iionesfi  viri  defuncti ,  liiiic  col- 
Jigiint.  vid.  tanun  /.   ?,.  5.    i.  Snpr.  da  SC.  Silaniano. 

(12)  Testatoris    libcrtum  dcfuncti  accusanlibus  ,  cjus  mauilnlo  ac 


pra^ccpto. 

(i3)  Scd  jnssi  a  jialro. 

(■4)  Quia  non  suuiu  judiciBm  ,  sed  .ilienum  cxeqnunlur  ,  /.  47. 
§■  I.  infn.  Infr.  h.  t.  ct  inlcr  voliintariani  accusatioucm  ct  olli- 
cii  ncccssitatcm  hercdis  multum  intcrcst.  /.  1.  injin.  C.  de  cn- 
iumiiiat. 

(li)  lv\jicdit  cnim  pcccata  noccntium  nota  cssc.  /.  18.  infr.  de 
injitr. 

(i6)  Intcrdum  enim  id  accidit.  /.  3.  4.   C.  ex  quib.  caus.ufam. 

(17)  Vidc  /.   9.  supr.  h.  t. 

(iH)  Est  enim  ei  ignosccndum  ,  qni  provocatus  sc  iiKi  ci  cupit. 
'•    '4-  5-  6.  supr.  h.  t. 

(19)  .Addc  /.    i.T.  infr.  ratam  rein  habcri. 

(H))  V.  /.    14.  5.  8.  supr.  h,  t. 

(21)  Calnmnia  filii  advcrsus  libcrtum  patcrnum  ncpoti  ciuairi- 
pato  c.\  co  nalo  uihil  nocct.  /.  n.  infm.  Supr.  h.  t.  vide  Cujac. 
C.    :\.   obs.    l3. 

(r«)  Iliijus  rcscripli  fit  racntio  in  /.  17.  supr.  Je  Jtire  pntronat. 

(i3)  Qiii  contra  tabulas  boni)nim  poeiscssioiura  petit  repcllilur  .^ 
siicccs>ioiic  tcslamcntaria.  /.  ii,  supr.  de  vulgari.  lucrito-.  nain  .pn 
tc.-.lamcntiim  arguit,  ab  cjus  bciicHcio  ninoxcndiis  cst.  /.  5.  5-  "  j- 
supr.  de  /</«  ,  qucc  ut  indiijn.  atldc  /.  3.  in  fn.  mpr.  de  ici^ul. 
prasland. 


J,  ^.  Ncimunfjuam    plone    post  petitam  bonorum  pos- 
sessioncm  dabilur  patrono  legati    persecutio  ,    si  (i)  niliil 


LIBER   TRIGESIMUSOGTA  VUS. 

redcm  :   ncn  puto   dabitandum 


^9 


sit 


lia  forte  rosa- 


ad  eraolumenlum  ejus  perventurum 
lus  est  alii  restituere. 

§.  8.  PrfEterea  non  tantum  ,  quod  ipsis  nominatim  da- 
tum  est  ,  id  se  Preetdr  denegatnrum  ait  •  vcrunieti^m  si 
quid  piopinas  ad  ipscs  per  aiios  pervenlurum  ,  ut  puta 
per  subjeclas  perscnas  j  quod  quidem  sunt  babilmi  uon 
restituturi. 

§.  9.  Dabimus  legati  petitionem  patrono  ,  si  servo  pa- 
troni  dederit  liberlatem  ,  pretio  ejus  patrono  prajlegato. 


sione  sununoveatur. 

§.    1.  Si    Tilio 
sum ,   ut    patrono 


patrono  ,   qui 


conlra  ta- 
cujus  pa- 


§.    10.   Ei  ([ui  substilutus  erit 
bulas    possessioncm  pelierit ,    aclio  ejus  partu 
trcno  possessio  dala  erit  ,  non  datur. 

§.  11.  Si  patronus-sit  substitutus,  et  patronus  vivo  te- 
sta*tore  decesserit  :  fiiium  patroni  pelenlem  contra  tabulas 
bonoram  possessionem  ,  non  solius  substiluti  partem  oc- 
cupare  ,  verum  omnibus  heredibus  pro  parte  (3)  alicpid 
auferre  constat. 

De  patrono.,  patrona.,  et  proximis  patrono,  patronce. 
17.  Idem  lib.  47-  a<l  Edictum. 

Llberlo  sine  liberis  morluo  ,  in  primis  (3)  patronus 
et  patrona  bonorum  possessionem  accipere  possunt  (4), 
et  quidem  simul:  sed  et  si  patrono  et  patronsc  proxlmi 
sunt  ali(jui  ,   simul  admiltuntur. 

De  libcris  vaironi  patroncxve. 
i8.  PAULts  lib.   43-   ad  Edictum. 

PAtronjB    quidem   liberi  etiam   vulgo  (5)     quassiti  acci- 
pient  materni  liberti  bonorum   possessionem  :  potroni 
autem  non  nisi  jure  quaesiti. 

De  patrono  instituto. 
19.   ULriANUS  lib.   4'  Disputationnm. 

Sl   patronus  ex  minoi  e  parle    quam  L  gitima  beres  insli- 
tutus  falsum    testamentum     dixisset  ,     nec  obtinuisset  : 
est    ambieuum  ,    ccntra  tabulas  ei  non  deltrri  bonc- 


non 


Tum  possessionem  5     eo 


(6) 


(|uod  facto  ('j)  suo  perd 
hercditatem  ,  cum  temere  falsum  (8)  dixit. 

1.   Quod    si    ex    debita    parte  fuerit  institutus 


,  c£um  a  nonorum  posscs- 
verum  est  enim,  eum  hercclcm  factura. 
legatum  fuisset  ,  ejuscjue  fldei  commis-» 
restitiieret  :     denegatur  loyiatorum  aciio 


pro  debita   parte  a  scriplo  hcrede  fuer 


idlt 


sive 


adiit  ,  sive  non  :  a  ccntra  tabulas  bonorum  possessione 
repellitur  ,  quasi  dcbitam  sibi  portionem  acceperit.  nec 
p:  terit  conira  tabiilas  bonorum  possessionem  petere. 

De  patrono  iuslituto  sub  conditione  jurisjarai:di.  i .  De 
legatario  rogato  resii/ucre  patrono.  2.  15"^  pars  debita  pa- 
trono  relicia  sit  conjunctini  cuni  alio.  4-  ^^  ^^  quem  li- 
bertus  subsiituit  ftlio  suo  emancipato.  5.  De  fideicommis- 
so  Jllii  tmancijciti ,  si  ftihts  liberti  patris  hereditatem  omi- 
serit. 

20.   Jtjlianus  lil).   25.   Digestorum. 

Llbertus  sub  ccndilione    jurisjurandi   ,    quam  (9)  Prg;- 
tor  remitterc  (10)  solel  (11)  ,  patronum  instituit  lie- 


Titio    si  patrouo 
satisiaclum. 

§.  2.  Libtrtus  patronum  et  extraneum  conjunctim  ex 
parle  dimidia  heredem  scripsit :  quaurans,ex  quo  institutus 
erat  palronus  tolus  ipsi  imputari  debebit  5  residuum  ex 
debila  sibi  parte  onmibus  hercdilnis  pro  porlii  ue  cujus- 
que  auferl. 

^.  3.  Idem  servari  convcniet  in  h'gato  ,  c^uod  patrono 
coujunctira  et  Titio  dalum  fuerit  :  ut  pars  legati  in  por- 
tionem  debitam  patrono  imputelur  ,  c^x  relicpia  parte  lan- 
tum  Titio  dctrahatur  ,  cpantum  ab  herede  pro  (12)  rata 
portione. 

§.   4>   Si    libertinus    (i3)  filium  emancipatum  sub  con- 
ditione  heredem    instituerit    (i4)  >  et  deficiente  condition<; 
substitulus  (i5)  adicrit  :  quaTo  ,     utruin  patrono  adversus 
substiiutum    in    partem   debitam    Proetor  ,  an  emancipato 
filio  in  totam  hereditatem    succurrere  debeat  ?  R.e5pondi  , 
cum    pater    filium    sub  conditione    primo  gradu  heredem 
instituit  ,     si  deficiente    conditione  ,     sub    qua  filius  heres 
inslitutus    est  ,   ad  secundum    gradum  hereditas  pertinet  , 
vel    adhuc    pendente    conditione  fihus  decesscrit  :  patrono 
partis    debitne  bonorum     possessioncm  advcrsus  subslituluin 
competere.  '^  Idenu^ue    est ,    et    si  filius  [  vel  ]  non  pe- 
tierit  bonorum  possessionrm     tempore   c^xcbisus  ,  vcl  lepu- 
diaverit.     -j-  Si  vero  deficiente    conditione  bereciilas  ad  (i- 
lium  pertineat    (16)  :  emancipatum     potius  tuebitur  Prre- 
tor  adversus  subbtilutum. 

-j-  Exislimo  autem  ,  cpotiens  sub  ccnditione  bercs  ii- 
hus  scribitur  ,  alias  neccssariam  csse  exlrcredationem  a 
substitulis  ,  ahas  supervacuam.  nam  si  id  genus  conditio- 
nis  fuerit  ,  qua?  in  (ly)  poteslate  fdii  esset  ,  veluli  (i8) 
cum  testamentum  fecerit  :  puto  etiam  omissa  conditione 
fihum  locum  substitutis  facere.  si  vero  conditio  non  (19) 
fuerit  iu  potestate  fiiii  ,  veluti  ,  si  Titius  Consul  fuctus 
fuerit  ,  tunc  substitutus  non  admittitur  ,  nisi  filius  ab  eo 
ncminatim  exheredatus  fuerit. 

§.  5.  Si  libertus  filium  einancipatum  heredem  institue- 
rit,  ejuscpie  fidei  comuiiserit ,  ut  tctam  hereditatem  Sera- 
pronio  rcstitueret  *,  et  filius  ,  cum  suspeciam  sibi  lierecbta- 
tem  diceret  ,  jussu  Pra^toris  adierit  eam  ,  et  Sempronio 
restituerit  :  non  inique  patrono  bonorum  possessio  partis 
dcbilae  dabitur  ,  perinde  ac  si  non  fihus,  sed  is  ,  cui  he- 


lius  hereditatem  liberli  patris  omiserit  (20)  ,  et  cobe- 
res  ejus  totius  hereditatis  onus  susc^eperit  :  danda  erit 
patrcno  bonorum  possessio.  Utroque  euim  casu  uon  filio , 
sed  extraneo  pars  eripitur» 


(1)     /.  8.  5-  8-  infn.  supr.  dc  inoff.  testam. 
(a)     /.  20.  5-   3.   infr.  h.   t. 

(3)  /.  3.  C.  dejideicominiss.  Imt.  de  success.lib.  l.  11.  siipr. 
de  jine  yalnn.  l.  3.  inf.  de  suis  et  legitiinis.  Ulpian.  27.  5.  !• 
et  titul.   •}().  Paul.   3.  sent.  2. 

(4)  Vid.  MolinKUS  in  intellcctibus.  Marcus  Vcrlranius  de  jur. 
tU'.  cup.   14.  Mdd. 

(."))  Liberi  vulgo  quscsili  ad  matiis  successioncm  admitfuntur.  ^. 
3.  h.stu.  dc  SC.  Orphiliaiio. 

(6)  Facit  /.  I.  infn.  C.  de  furtis.  l.  14.  /.  16.  C.  de  inof. 
tesutm. 

(7)  l.  6.  §.  3.  infn.  itfr.  ad  leg.-Corn.  de  falsis. 
(.S)     Atidc-  /.    16.  ^.    I.  siipr.  h.  t. 

(.j)     (^luod  Practor.  Hul. 

(lu)  \i(lc  /.  8.  supr.  de  condii.  instit. 


(11)  Vid.  Eniannei  Costa  lib.   1.  selcct.  c.    lo.  Mod. 

(12)  /.    16.  injin.  supr.  h.   t. 
(i3)  Id  cst  ,  libcrtus. 

(i4)  Et  -sic  prinio  gradu  licrcdcni  fcccrit. 
(i5)  Sccunao  gradu  iusliluUis. 

(16)  Quia  nou  fnit  potcstativa.  /.3.  §..xS.  supr.  de  3.P.  contra 
tabulas. 

(17)  Vidc  /.  4'  supr.  de  hered.  inst: 

(18)  Couditio  ,  si  fecerit  testarnentum  ,  cst  potcstativa  :  ncc  po- 
test  ultimo  vitsc  spirltu  impleri  :  nec  opus  tst  ia  ejus  dcfcctum  att- 
irc.  Bart. 

(i(j)  /.  83.  supr.  de  cond,  et  demonsVr,  l.  4-  ^-  dc  instit.  ci 
ftibslit. 

(ao)  /.  6.  §.  3.  sui>r.  h.  t. 


i5o 


DIGESTORUM 


E 


De  uno  ex  tribus  patronis  cessante. 
21.  Idem  lib.   26.  Digesforum. 
X  tribus  patronis  uno  (1)  cessaute  bonorum  possessio- 
uem  pelere  ,  duo  aequas  partes  hababuut. 

De  manumisso  a  flli  fam.  miliie. 
22.  Marciatvus    lib.    i.  Instiiutionum. 

SI  filiusfamilias  miles  (2)  mauumiuat:  secunduin  Julia- 
ni  quidem  sententiam  ,  quam  lib.  xxvii.  Digestorum 
^  probat  ,     patris  libertum    faciet  :  sed  quamdiu  [  inquit  ] 
vivit ,  praefertur  filius  in  bona  ejus  patri.   sed  D.  Hadria- 
nus  Flavio  Apro  rescripsit  ,    suum  libertum  eum  facere  , 
non  patris. 

De  patrono  qui  se  dedit  in  adoplionem.  \.  De  filio 
pctironi  et  nepolibus  ex  altero  fHio.  2.  De  filiis  duorum 
patronorum. 

23.  JuLiANUs    lib.  27.  Digestorum. 

SI  libertus  prseterito  patrono  extranenm  instituerit  here- 
dem  ,  et  patronus  ,  antequam  coutra  tabulas  (3)  bo- 
Jioium  possessionem  petierit  ,  in  adoptionem  (4)  se  dede- 
rit  ,  deinde  scriptus  (5)  omiserit  hereditalem  (6)  :  patro- 
nus  lotorum  (7)  bonorum  liberti  possessionem  ut  legiti- 
inus  pstere  potest. 

5-  I.  Si  liberius  intestato  decesserit,  relictis  patroni  filio, 
el  es  allero  filio  duobus  nepotibus  ,  nepotes  non  admit- 
tentur  ,  quamdju  filius  esset  :  quia  proximum  (8)  quem- 
que  ad  heredilalem  liberti  A^ocari  ,  manifestum  est. 

5-   2.   Si  autem  ex  duobus  patronis  alter  unum  filium  , 
alter  duos  rehquissei:  dixi  viriles  (9)  inter  eos  partes  fieri. 
De  duobus  pnlronis. 
24.   Idem  lib.   65.    Digestorum. 

COmmuni  liberto  ,  si  ex  duobus  patronis  alter  jusju- 
raudum  exegerii  ,  ne  uxorem  dacaf  :  vel  vivo  liber- 
to  decesserit  (10)  :  is  ,  qui  extra  haiic  culparu  fuerit,  vcl 
supervixerit  (11),  partis  utrique  debitae  bonorum  posses- 
siouem  solus  habebit. 

Si  debitores  conveniantur  nh    herede  liberti. 
25.   Idem  lib.    1.  ad  Urseium  Ferocera. 

QUamdiu  patrono  bonorum  possessio    parlis  debitac  d.n- 
ri  potest  ,  exceptio  (12)    debitoribus    datur  adveisus 
heredem  petentem  ,    si  (i3)   non  in  ea  causa  sil  pi- 
ironus  ,    ut  bonorum  possessionem   pro  parle  debita  conlra 
tabulas  petere  possit. 


De  hberto  qui  die  cedente  legati  decemt. 

L26.  AfricAnus  lib.  2.  Qusestionum  (i4). 
Iberto  octoginta  habenti  fundus  quadraginta  logatus 
est  :  is  die  cedente  (i5)  legati  decessit  extraneo  he- 
rede  mstituto.  Respondit ,  posse  patronum  partem  debi- 
tam  vmdicare.  nam  videri  defunctum  mortis  tempore  ara- 
pliorem  habuisse  rem  centum  (16)  ,  cum  hereditas  ejus 
propter  computationem  legati  pluris  venire  possit.  neque 
reterre,  heres  mstitutus  lepudiet  legatum  liberto  relictum, 
necne:  nam  ,  et  si  de  lege  (17)  Falcidia  quaeratur  ,  tale 
legatum  ,  quamvis  repudialum  ,  in  quadrautem  hereditatis 
imputatur  legatariis. 

De  nepote  patroni  exheredato. 
27,   Idem  lib.   4.   (i8)  Quaestionum. 
T7"Ivo  filio  si  nepos  (19)  exheredatur  ,  nocebit  ei  exhe- 
▼      redaiio  ad  bonormn  libertorum  avitorura. 
Si  in  libertinum  animadversum    sit.    1.  Si  Ubertus  metu 
poence  morlem  sibi  consciverit  ,  aut  fugerit. 

28.  Florentinus  lib.  10.  Institulionum. 
O I  in  libertinum  animadversum  erit  ,  palronis  ejus  }us  , 
O  quod  in  bonis  ejus  liabituri  essent  ,  si  is ,  in  quem 
animadversuni  est,  sua  raorte  decessisset,  eripiendum  nou 
est  :  sed  reliquam  partem  bonorum  ,  quae  ad  manumis- 
sorem  Jure  civili  non  pertineai ,  fisco  esse  viudicandani 
placet. 

5-  1.  Eadem  servantur  in  bonis  eorum  ,  qui  metu  ac- 
cusationis  mortem  sibi  consciverint  ,  aut  fugerint  (20)  , 
quaj  in  damnalorum  bonis  constituta  sunt. 

De  manumissione  e.v  causa  fideicommissi. 
29.  Marcianus    lib.  9,   Institutionum. 

QUi  (21)  cx  (22)  causa  fideicommissi    (28)  raanumitti- 
tur  ,   est  quidem  libertus  manumissoris  ,  et  ta/n  coa- 
tra    tabulas  ,  quam  ab   intestato  ad  bona  ejus  venue 
potest  quasi  patronus:  sed  operas  ei  iraponere  non  potest. 
iiec  impositas  ab  eo  petere  (24). 

5.  1.  Sed  si  defunctus  fiho  (^5)  suo  legavit  servum  , 
et  rogavit  ,  ut  eum  manumittat  ,  ea  mente  ,  ut  pUuum 
jus  patroni  habeat  :  defendendum  est ,  postea  (26)  eutn 
opcras  jure  imponere. 

De  petilione  in  servitutem. 

3o.   Gajus  hb.   2.   ad  Edictum  Praetoris  Urbani 

tit.  de  liberali    causa. 

^I  quis  libertum    paternum    in    servitutem    ea  vohintate 

O  petierit ,  ut  causam  eviclionis(27)  sibi  cons-arvet ,  uou 

amitiit  beneficium  bonorum  pQssessionis. 


(0  t.  4-  5-   '•  Infr.  si  quid  in  fraud.  patron, 
(5)  Vide  /,  8.  supr.  de  iure  vatron, 

(3)  Liborli. 

(4)  /.  39.  mfr.  h.  t. 
Cf>)  Heres  per  libatum. 
CG)  Liberli. 

(7)  Al.  certae  paitis  bonorum.  l.  6.  supr.  dc  bon.  possess. 

(8)  Piitroni  nii-.is  p.-jtroni  nopotibns  obcst.  Tlpian.  27.  J.  3.  /.3. 
5.  I.snpr.  de  lec;itimis  intov.  §.  3.  Itstit.  dc  succcss.  liberl.  /.  5 1 . 
supr.  de  oper,  libcrt.  Prior  cst  fiUns  patroui ,  quam  ncpos  aliciius 
pationi.  PauL  3.  scnt.  1.  §.    i.  in  fn. 

(9)  Id  est ,  seqiiales  porli^jnes.  Libcrtorum  liorcditas  ini  capila  , 
uoii  in  stirpes  dividilur.  Paul.  3.  seni.  1.  $■  3.  Ulp.  ^7.  $.  4. 

( ( o)  Deccsserit  is ,  qni  cxtra.  cl  hnnc  dispuiictioncm  restituit  Cu- 


jac. 


ols. 


(ii)  Adde  ca.simi  /.  4-  supi.  dc.  oper.  lihcri.  PauL  3.  scrtt.o..^.^. 

(i-j)  Pracjiidiciiilis. 

(i3)  Vcrba  simt  exceptionis  ,  quibus  ,  ut  et  roplicationlbus ,  dn- 
plicationibns  ,  serviunt  bi  articuli ,  Si  non  ,  ti  ri'ul  ,  at  si  ,  aut 
s*,  tHw*  si  /ui,  aut  ni.n,  Quod  i)ra:judicium  nonfat,  Qund  iifn 
W  ,  Qiiod  farrre  pv.\siim.  Dc  forinuha  exceptionum  vid.  Cujac.  '). 
t»bs.  34.  et  V.  Pilha-um  2.  iiotar.   MoiUic.  fl    81 


(i4)  Vidc  Cujac    2.  ad  Afric.  11. 

(i5)  In  hereditatc  Icgataiii  computantur  Icgata,  quorum  dics  cci- 
sit  vivo  lcgatario  ,  id  cst  ,  quorura  jictilioaeia  in  suum  hercdem 
twinsmisit ,  etiam  si  rcpudiavcrit  heres.  /.  81.  5.  6.  supr.  de  /«■- 
gat.    i. 

(ifi)  /.   16.  supr.  de  jure  patron. 

(17)  Hiic   refer    l.i.^.pcn..<!upr.  si  cui  vlit^,  qiiam  perlc.g  Falcid. 

(18)  Aide  in  hanc  kg.  Cujac.  4.  ud  Afnc.  fol.  61. 
(ifO  l-    10.  5-    >•  Supr.  lu^t. 

(20)  Fiigiens  nns  damn.tto'  comparatur  ,  ct  bona  ojus  publicni- 
tur,  ut  hic.  sui  ipsius  occullat'>r  cst ,  NovU.  53.  sna  scnlentia  f.t 
buspectus  ,  /.  7.  5-  2.  supr,  de  suspcet.  Atquc  ita  ,  qui  olini  ii 
exiliura  voluntarium  ieraiit  ,  postea  aqua  ct  igni  iiiterdiceb;ni  n  . 
Interdictioncin  sequobatur  bonorum  publicatii.  vid.  Cujao.  7.  <  '^ 
22.  Goth.   Adde  Revard.  coiiject.  lih.    i.  c.    18.    19.  Ans. 

(•i\)  l.    i.    C.  de  bnnor.  posses.  conlra  tab.  Iihrrt. 

(22)  Et  sic  ,  qui  pleno  jare  non  cst  niamuuittcnti». 

(23)  /.    7.   J.   4-  supr.  de  oper.  Ubert. 

(24)  Excipe  /.  47-  supr.  tit.  prox. 

(25)  /.  3i.  infr.  de  fideic.  libcrt. 

(26)  Al.   pos;."e. 

1^27)  .AdJe  /.    12.  Infr.  de  injuriis. 


LIBER   TRIGESIMUSOGTAVUS 

Si  liberliis  patrono  fundum  ,  qiiem  ab  eo  alienum  enie- 
j     rat  ^  legavit 


i5i 


3i.  Marcellus  lib.  9.  Digestoruin. 

PAtroiio    libertiis    funclum  ,    quem  ;ib  eo  alienum  eme- 
rat ,  Ipgavit  ,  et  couslitviit    patronus    aJ  se  pfrlinere 
Ir-gatum  :    contra    labulas    bouorum    possessionem    acoipeve 
I     non  polesl  (1)   ,   etsi  nihil  profccit  ei  legatum  (2)   ,  ([uia 
I      alionam  rcm  legaverit  ei  libertus*,  quia  palronus  ipse  eum 
liberto  vendidei-at. 

De    his  manumisso. 
01.  Idem  lib.    10.  Digestorum. 

SI  libertiis  meus  in  servitutem    redactus   ,     postea  ab  a- 
lio  (3)  lil.eratus  est ,  et  ejus  cceperit  esse  Ubertus ;  pra?- 
fertur    niihi    in    conlra  tabulas    bonorum  possessione ,  qui 
eum  manumisit. 
f  Si  patronus  non  aluerit    libertum. 

\  33.  MoDESTiKTTS  lib.  singnl.  de    Manumissionibus. 

SI  patronus  non  (4)  aluerit  libertum  :  lex  iEha  Senlia 
adimit  ejus  (5)  iibertatis  causa  imposita  ,  tam  ei  , 
quam  ipsi  ,  ad  quem  ea  res  pertinet  :  item  hereditatem 
ipsi  et  Hberis  ejus  ,  nisi  (6)  heres  institulus  sit  ;  et  bo- 
norum  possessionem  ,  pra^terquam  secundum  tabulas. 

De  duohus  paironis  ,  altero  proiterito  ,  altero  ex  semis-' 
se  herede  instiluto. 

34.  Javolenus  lib.  3.  ex  Cassio. 

SI  libertus  ,  cum  duos  patronos  haberet  ,  alterum  prae- 
teriit,  alterur»  ex  semisse  fecit  beredem ,  et  aheri  ex- 
traneo  seniissem  derelifpiit  :  scriptus  quideni  patromts  dc- 
bifam  sibi  j^arlem  imniunem  habet  :  de  cailera  (7)  au- 
tem  parte  patroni  qure  supra  debitum  ei  rehcta  est  ,  et 
de  semisse  extraneo  relicto  ,  alteri  patrouo  pro  rata  por- 
tione  satisfieri  oportet. 

Si  libertus    a  quo    herede   patronus  usumfructum  fundi 
legavernt  ,  fructuarium  instituerit  heredem. 
35.   Idem  lib.   3.  Epistolarum. 

ALiberto  suo  herede  Seius  (8)  usumfruclum  fundi 
Ma3vio  legavit  :  [  is  ]  libertus  (9)  Ma^vio  (10)  he- 
rede  rehcto  (ii)  decessit.  Quasro ,  cum  contra  tabidas 
leslamenti  petierit  filius  Seii  (12)  adversus  Msevium  (i3): 
ulrum  deducto  usufructu  pars  debita  ei  fundi  restiluenda 
sit  ,  an  solida  j  quia  eorum  bonorura    acceperit  possessio- 


quff!  liberti ,  cuni  morcreiur  ,    fuerunt  ?  Rcspondit  , 
ucium    in    causam    pristinaii 
im  itaque  erit ,  arbilrum  posl 
ususfructus  in  inlegrum  restitualur. 


usumfrucium    in    causam    pristinain    resliluendum'  puio , 
optinium  itaque  erit ,  arbilrum  postulare  ,  ut  aibitrio  ejus 


De  liberlo  qui  uon  est  solvcndo. 
36.  Ide.m  iib,  8.  Epistclarum, 
Ibertus  ,    qui  solvttido    non    ciat  ,    pralerito    patrono 
J  extrarios    (i^)    reliquit    heredes.    Quano    ,   au  possit 


patronus    petere    conlra    tabulas     b- 


possessior.em 


ilcspondit  ,  cum  a  scriplis  lieredibus  adita  est  hercditas  , 
patromis  conlra  tabuJas  bonorum  pcssessionem  pclcre  p  - 
test:  quia  solvendo  (i5)  hereditas  est  ,  qua?  inveniat  Jie- 
rcdem.  lit  sane  absurdum  est ,  jus  palroni  in  pelenda 
bonorum  possessione  contra  tabulas  aliorum  (16)  compu- 
talione  ,  nou  judicio  [  ipsius  ]  patroni  acstimari  ,  auferri- 
que  patrcno ,  quod  modicum  viudicaturus  cst.  multi  enim 
casus  intervenire  possunt  ,  quibus  expcdJat  patrono  petere 
bonorum  possessionem  ,  quamvis  (17)  seris  alieui  magni- 
tudo  ,  quam  libertus  reliquerit  ,  facultates  palrimonii  ejus 
excedat :  veluti  si  prasdia  sunt  aliqua  ex  bonis  liberti  , 
in  quibus  majorum  (18)  palroni  sepulchra  (19)  sint ,  et 
magni  sestimat  patronus  bonorum  possrssionis  jura  pro 
parte  ea  ad  se  pertinere  5  vel  aliquod  mancipium  (20)  , 
quod  non  pretio  (2i),sed  affectu  sit  acstimandum.  INon  erg'» 
ideo  minus  habere  del  et  jus  pelendae  bcnorura  possessic- 
nis  qui  animo  (22)  potius  quam  aliorum  CGmputatione 
bona  liberti  aestimat :  cum  eo  ipso  sufikere  patrimcnium 
videri  possit  ,  quod  ct  heredem  habeat  ,  ct  boiioium  pos- 
sessorem. 

De  his  quoe  lihertatis  causa  iniposita  sunt  ,  liherto  re- 
venditis.    1 .  De  liberti  nece  non  vindicata. 

37.   Ulpiakls  lib.    11.   ad  Irgpm  Juliain  ct  Papiam. 

JUIianus  ait  ,  si  pt.tronus  liberlatis  causa  imposita  li- 
bertae  revendiderit  (28)  ,  filium  cjus  a  l)onorum  pos- 
sessione  summoveri  :  scilicet  cjuia  nec  contra  tabulas  tc-. 
slamenti  liberli  bouorum  possessionem  accipiat ,  quotien?. 
pater  cjus  donum  (24)  ,  munis  ,  operas  liberto  revendi- 
derit. 

»]"  Plane  si  palroni  filius  libeilatis  causa  imposifa  re- 
vendiderit  (2 5)  ,  nihilominus  larailiam  (26)  bonorum 
possessionem    contva  tabulas    liberli  acciperc  ait:  quia  fi- 


(i)     Quia  liberfi  agnovit  testawientum. 

(i)     Ut  in  specie  /.    i5.  suyr.  de  dote. 

Q)    Adde  catum  l.  63.  infin.  Infv.  de  rc  judie. 

(4)  /.  6.  supr.  de  agnose.  lib.  l.  5.  in  fm.  supr.  de  jur.  pa- 
trvnut. 

('>)     Ei  jus  litertinitatis  causa  impositorum.  vulgat. 

(G)  Filia  quaa  renunciavit  hcreditati  paternpe,  potest  heres  a  pa- 
tre  institui.  jus  cst  enim  patri  eam  renunciationtm  revoeaie  ,  seu 
remittcre.  vide  Decium  in  l.  3-.   C.  de  collat. 

(7)  /.   10.  supr.  h.  t. 

(8)  Patroiius  sc. 

(9)  Id  est ,  Seii  iibertus. 

(10)  Usufiuctuario. 

(11)  Ita  ut  ad  cum  etiam  proprictas  redirct. 

(12)  Prajteriti  a  liberto  patris. 
(i3)  Uercdcm. 

(i4)  Id  est,  e.vtraneos.  sic  vis  dicitur  extrai-ia  in  t.  3o.  infin. 
supr,  licati. 

(i5)  Solvendo  est  Iwreditas,  qufe  heredcm  invenit.  /.  3.  supr, 
«d  leg.  Falcid.  vidc  /.  33.  snpr.  soluto. 

(16)  Id  quod  nostra  siuguluriter  intercst,  sestiisamus  nostra  com- 
puiationc  ,  noslroquc  noa  aliorum  judicio. 

('7)  Facit  /.  54.  supr.  de  l/;gat.  2, 


(18)  Sepulchra  (in  qulbus  majores  eonditi  )  Juro  sins^dari  asti- 
mare  solemus.  adde  /.  35.  supr.  de  minor.  l.  i,  §,  i5.  Infr.  si 
quid  in  fraud.  patron.  t.  22.  vers.  nec  \>cro.  C.  dc  adminisir.tul, 

(19)  Vide  /.    1.   5-    l5.  Infr.  si  quid  in  fraud.  patroji. 

(20)  Qu?e  illa  iuancipia  sunt  ,  qu?e  non  prttio  ,  scd  aflectu  a;sti- 
mare  solemus?  Actores  servi  ,  qui  sccreta  patrimonii  uostri  norunt, 
vid.  /.  22.   C  dc  adininistrat.  tut.  l.   ult.  supr.  de  cjfjlc.PicEsidis. 

(21)  Pretiuin  ct  ailcctus  opponuntur  hic:  ufc  ot  aniinns  cujusquc 
et  aliorura  coniputatio.  supr.  lu  t.  Ueniquc  aliud  est  prctio  aesti- 
mare:  aliud  vero,  allcctu  pretium  ponere.  Kes  non  sestiniamus  pro- 
piio  aflectu  ,  sed  pretio  vero,  quod  fccit  usus  communis.  vid.  /.63, 
supr.  ad  leg.  Fatcid. 

(22)  Suo  scilicet.  Aflectus  cnim  interdum  habetur  laiio.  /.  54, 
supr.  mandaii. 

(aS)  Si  patromis  revcndiderit  liberto  impositas  ei  operas,  a  peti- 
tione  bonorum  possessionis  contra  tabulas  liberli  i-cpeiiitur.  /.  20. 
supr,  de  j,ur.  patron.  l,  22.  ci7-ca  fin.  supr.  t.  4-  C.  de  oper.  li- 
hcrt.  l.  2.  C.  de  bonor.  possess.  contra  tab.  libett. 

(24)  /.  2.  C.  de  bonor.  possess,  oonira  tabulas  libert.  l.  53-in/r, 
de  uerb.  sign, 

(20)  Revcndcre  dixit,  ut  Ciccro  Revenire.  Cicor.  de  OrtU.  Cum' 
niilcs  domum  rcvenissct, 

(26)  M.  tiliam. 


52 


DIGESTORUM 


lius   revendendo   liberlatis    causa  iraposita   fraU-em    suum 
non  summovet. 

§.  1,  Si  libertiis  heredem  scripserit,  isque  prius  ,  quam 
de  familia  quaeslionem  haberet ,  adierit  hereditalem :  pa- 
tronum  ad  contra  tabulas  bonorum  possessionem  non  ud- 
mitti  Julianus  ait.  debuit  (i)  euim  et  patronus  liberti  ne- 
cem  vindicare:  quod  et  in  patrona  erit  dicendum. 


ut ,  si  forte  servus  redimi  potuissel ,  prjesiaretur  libertas : 
cessaute  vero  sujjstilutione  ,  patronum  hereditatem  liberti 
ampleclentem  Pra^tor  ,  qui  (i3)  de  fideicommisso  cosuo- 
scit,  hbertalem  servo  eum  imponere  cogat  (i4). 


De   nepotibus   patroni   ex  filio  exheredato.    i 
liberli  omiserit  patris  hereditatcni. 


38.  Terentius  Clemens  hb.  9.  ad  leg.   Juliam  et 
Papiam. 

QUaeritur  ,  an  filio  exheredato  eliam  nepoles  ex  eo  a 
bonorum  possessione  liberli  excludaatur?  Quod  uti- 
que  sic  d/rinienduin  est,  ut  vivo  filio ,  donec  in  po- 
tetasle  ejus  liberi  manent ,  non  admittantur  ad  bonorum 
possessionem  ,  ne  qui  suo  nomine  a  bonorum  possessione 
sumraoventur,  per  alios  (2)  eam  consequantur.  sin  autem 
emancipati  (3)  a  patre  fuerint ,  vel  aho  modo  sui  juris 
efFecii :  sine  aliquo  impedimento  ad  bonorum  possessionem 
admitlantur. 

§.   1.  Si    filius    liberti    omiserit   (4)  patris  sui  heredita- 
tem  ,  hoc  patrono  proficiet. 

De  patroni  ftlia  in  adoptionem  data. 
3g.   Idem  lib.    10.   ad  leg.   Juliam  et  Papiam. 

PAtrcni  fiHa  ,  si  in  adoptiva  (5)    familia  sit ,  ad  bona 
iibertorum  paternorum  admitlitur. 

De  filio  patroni  exheredato. 
4o.   Idem  lib.    12.   ad  iegem  Juliam  et  Papiam. 

SI  pater    exheredato  filio    ila    cavit  ,    ut  jus  in  libertum 
salvum  ei  essct  ,  nihil  ei    ad  hanc  rera  noeet  (6)  e\- 
heredatio. 

De  onere  patrono  ,   cui  quoad  debiiavi   portiunein  satis- 
Jacluin  est  ,  imposito. 

4i.  PAPIN1A.NUS  lib.    12.   Qua?s:ionum.  . 

SI  libertus  patiouo ,  quod  ad  debitam  (7)  portionem 
attiuet ,  satisfaciat  (8),  invilo  (9)  tamen  aliquid  (10) 
exiorquere  coneiur  :  quid  slatueudum  est ,  quaeritur?  quid 
enim  ,  si  ex  parte  debita  institulo  (n)  ,  decem  prastt-rea 
Jegenlur  (12)  ,  et  rogetur  servum  proprium  ,  qui  sil  de- 
cem  ,  vel.miuoris  prelii  ,  manumiltere  ?  Iniquum  est,  et 
iegatum  veile  percipere  ,  et  libertalem  servo  non  clare,  sed 
parte  debila  accepta  et  legato  temperaie  ,  et  libertatsm 
imponere  non  cogi  :  ne  servum  forte  de  se  raale  meritum 
cogatur  manmxiiltere.  Quid  ergo ,  si  solo  eodem  herede 
mslituto  ,  idem  iihertus  peliezit  ?  Si  substitutum  habebil  , 
xqxiQ  decreli  remedium  polerit  procedere  ,  ut  accepta  de- 
biia  portione  ,  caetera  pars  ad    substiiuium  jicrveniat  :   ita 


De  filio  patroni  exheredato  a  patre^  et  arrogau^  a  /m- 
tre-  Si  quis  aJio  jure  venial  ,  quam  eo  quod  amisit.  i. 
,  /^^eri»5  ahum  bonorum  caslrensium  ,  alium  ccnterorum 
Sifilms  heredem  fecerit.  7..  Si  filius  liberti  impubes  subjtctus  di- 
catur.  3.  Si  patroni  filia  heres  institula  ,  peiulente  accu- 
satione  falsi  testamenti  decesserit. 


42.  Idem   hb.    i3.  Quaesiionum. 

Fllius  ,  qui  patri  heres  extitit  ,  fratrem  exheredatum 
adrogavit  5  atque  ita  herede  eo  reiicto  defunctus  eal. 
bonorum  possessione  (i5)  libertum  patris  naturalis  exhe- 
redatus  non  habebit  .  nam  cui  non  (16)  exheredato  (17) 
lalis  adoptio  noceret ,  nocere  debet  exheredato  :  quoniam 
poena  ,  quae  Legibus  aut  Edicto  irrogaretur  ,  adoptionis 
remedio  non  obliteraretur.  Paulus  notat  :  ei  (18)  ,  qui 
alio  jure  venit ,  qnam  eo  ,  quod  amisit  ,  uon  nocet 
id  ,  quod  perdidit  ,  sed  prodest  quod  liabet  :  sic  dictum 
est  ,  patrono  eodemque  patronae  filio  non  obesse  ,  quod 
quasi  patronus  deliquit,  si  ut  paironae  filius  venire  possit. 

§.  i.  Papinianus  ,  Castrensium  bonorum  Titium  (19) 
libertus  fecit  heredem  ,  caeterorum  aiium ;  adita  est  a  Ti- 
lio  hereditas  :  magis  nobis  piacebat  ,  nondum  palronum 
possessionem  contra  tabulas  petere  posse.  verura  iiia  quae- 
slio  intervenit ,  an  omittente  eo  ,  qui  reliqua  bona  acce- 
pit  ,  periude  Titio  adcrescant  ,  ac  si  parles  ejusdem  he- 
reditatis  accepissent  ?  verius  raihi  videlur  ,  ailestati  (20) 
)ure  deferri  bona  caetera.  Tilius  igitur  Iieres  uou  poterit 
inviiare  manumissorem  ,  cum  Titio  niliii  auferatur  ;  nec 
ix>nis  caeleris,  quae  nondum  ad  causam  teslamenli  pertiueul. 

§.  2.  Cum  fllius  liberti  impubes,qui  subjectus  dicitur, 
ex  j;rima  parte  bonorum  possessionem  accipiat,  an  patro- 
nus  defuncti  possessionem  accipere  possit  ,  quaesitum  cst  ? 
et  sine  dubio  ,  qui  sequentis  gradus  sunt ,  non  (21)  ad- 
mittiintur  interim.  cuin  enim  praecedit  alia  possc^ssio  ,  qui 
sequilur,  accipere  non  potest  (22).  Plane  si  contra  eum , 
qui  subjectus  dicitur  ,  fuerit  judicatum  ;  data  non  inlelii- 
gilur.  •]-  Sed  et  in  patrono ,  pendeiite  coutroveisi*,  idem 
erit  dicendum  :  piane  quod  ad  patroni  (juoque  personam 
pertinet ,  diflerri  controversia  debebit. 

5-  3.  Si  fidsum  (^3)  liberti  testamentum  ab  aliis  m 
provincia  dictimi ,  atque  ita  res  per  appellationem  extra- 
cla  esset ;  defuiicta  medio  tempore  patroni  filia  ,  quam  li- 
bertus  heredem  instituerat  :  filio  malieris  servavit  Divus 
Marcus  eam  partem  bonorum ,  quam  filia  palroni  vel  ju- 
re  luteslati  ,  si  vixisset  ,  habere  potuit  (24). 


(1)  /•   9-   C.  de  his  ,  rjuibus  ni  inffign. 
C-i)  Luo  id  ficri  jjotest.  l.   14.  supi.  h. 

(3)  /.    u.  iixfin.  supr.   h.  t. 

(4)  Vid'^  l.  6.  §.  2.  supt:  h  t. 
^^i^  J.  25.  supr.  de  jure  putrot'.- 
(0)  /.12.  5.   2.   3.  supr.  h.   t. 

(7)  YiJ.  l.  2.  supr.  de  dote. 

(8)  Et  sic  dcbitain  patroao  portionera  ( 
supr.  dc  jure  patronat.  l.  44-  ^-  4-^    *"/'' 

(9)  Id  tst  ,  ab  invilo. 

(10)  UUerius. 
(!i)  Patrono. 
(12)  Per  libertum. 
(i3)  Fidcicoiamissarius. 


(i4)  yil.  coget. 

(i.^)  At.  possessioncra  liberti. 

(16)  Non  exhercdato  quod  nocet ,  iiocere  magis  dcbct  cxhoiedjlo. 
adde  /.    i3.  supr.  h.  t. 

(17)  Sic  lestituit  Cujac.   i.  ohs.  38.  Nani    cui  nou  adi-o:;ato  talis 
e.\heredatio  noccret ,  nocere  dcbet  cxlieredato. 

(18)  E-Vclusus  uno  jurc  .  alio  admitlitur,  a  ({no  exdusus  non  re- 
lelmquat.  l.  21.   5-  2.      peritur. 

i.   t.  (19)  Cuinmilitonem  ,  caslrcnsium  scil.  vide  Cujac.  8.  obs.   32 

(20)  /.   3.  supr.  l.    i.  et  2.    C.  de  test.   niilit. 

(21)  Ilodie  admitttintur.  /.  uli.   C.  qui  admitt.  ad  bonor.possn. 

(22)  Cur  itk  ?  colliKe  c\  l.   i3.  C.  7.  iiifr.  de  iure  flsci. 

(23)  /.  G.  5.   ,.  siipr.  h.t. 

(■^4)  /•  ic/  cisi  decesscrint.  5.  supr.  de  ban.  possess.  conlra*tab. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS, 


i53 


De  patrono  suhstituto  heredi  cx  semisse. 
43.  Idem  lib.    i4'  Qiisestionum. 

JUlianus  putat  patronum  ,  qui  Titio  pro  parte  dimidia 
herede  instituto  substitutus  ,  eo  deliberante  (1)  bo- 
norum  possessionem  contra  tabulas  accepit  ,  si  postea  Ti- 
tius  non  adierit  hereditateni  ,  nihil  ei ,  qui  adiit  heredi- 
tatein ,  abstulisse :  non  magis  quam  si  sub  oonditione  fuis- 
set  institutus.  igitur  Titio  deliberante  res  iu  incerto  erit  , 
utrumne  semis  ex  substitulione  in  possessionem  conveiia- 
tur ,  an  Titio  adeunte  singulis  heredibus  partes  debitag  au- 
ferantur. 

Si  a  patrono  ex  debita  portione  instituto  fideicommis- 
sum  relinquatur  pure  ,  eique  tantundeni  legetur  sub  con~ 
ditione.  1.  Si  patrono  instituto  servus  legetur  ad  supplen- 
dam  d'bitam  portioneni.  2.  Quo  tempore  spectatur  quan- 
titas  bonorum  liberti. 

44-  Paulus  lib.  5.  Quaestionum. 

SI  patronum  ex  debita  portione  heredem  instiluas  ,  et 
pure  roges  fundum  dare  ,  eique  sub  conditione  tan- 
tundem  leges  :  in  conditionem  fideicommissum  redigitur  . 
erit  tamen  et  hic  ,  quod  moveat  :  onerabilur  enim  (2) 
patronus  satisdatione  fideicommissi.  Sed  dicendum  [  est  ] 
ab  eo  fideicommissario  cavendum ,  a  quo  patrono  lega- 
tum  est  ,  ut  undique  patronus  suum  jus  habeat  iinmi- 
nutum. 

5.  1.  Patronus  heres  institutus  ,  legato  ei  servo  ,  per 
quem  suppleretur  debita  ei  portio  ,  non  petet  contra  ta- 
bulas  bouorum  possessionem  ,  quamvis  servus  clausis  ta- 
bulis  decessit. 

5.  2.  Si  ex  bonis  ,  quae  mortis  (3)  tempore  fuerunt  , 
debitam  partem  dedit  libertus  in  hereditate  ,  vel  legato  , 
servus  lamen  post  raortem  liberti  reversus  (4)  ab  hosti- 
bu3  augeat  patrimonium  :  non  potest  patronus  proptevca 
queri ,  quod  minus  habeat  in  servo ,  quam  haberet ,  si 
ex  debila  porlione  esset  institutus.  ^  Idem  est  et  [  in  ] 
alluvione ,  cnm  sit  salisfactum  ex  his  bonis ,  quae  mortis 
lempore  fuerunt. 

y  Idem  est  [  et  ]  si  pars  legati  liberto  rehcti  ab  eo  , 
cui  simul  datum  erat ,  vel  hereditatis  ,  nunc  illis  absli- 
iientibus  adcrescat. 

De  institutione  patroni  ^  et  serci  ejus  ^  vel  servi  tantum. 
45.   Idem  lib.  9.   Quaestionum. 

S[  patronus  ex  sexta  (5)  ,  et  servus  ejus  ex  reliqua 
parte  sit  heres  institutus  :  nec  ex  servi  portione  fidei- 
commi33um  debetur.  at  si  servus  duntaxat  heres  institulus 
est ,  puto  nec  hic  ex  debita  portione  praestandum. 


(1)  Si  palrotius  ,  dum  dclibtrat  institutus  et  substitutus  ,  bono- 
rujn  posiessioncin  contra  tabulas  liberti    petit  ,  et  uterque  ,  id  est 
instilulus  et  substitutus,  moritur ,  patronus  succedit  ab  intestato. 

(2)  /.  5.   (j.  'j.^.  supr.  ut  iii  ijossess. 

(3)  /.  3.  in  Jhi.  suffr.  h.  t. 

(4)  Servi  ab  hostibus  reversi  post  mortem  testatoris  augent  he- 
r«.ktatem.  /.  43.  supr.  ad  l.  Falcid. 

(5)  QuK  non  fkcit  tertiam  patrono  debitam.  C.  3.  Inst.  de  suc- 
ceas.  libert. 

(6)  Legitimam  hereditatem  «indicarc  non  prohibotur  is  ,  qui  , 
cum  jgnoral)dt  vu-cs  tcstamenti,  judicium  dcfuncti  sccutus  est. /.  8. 
Supr.  de  ker.  pet. 

(7)  Vide  /.    la.  5.  2.  supr.  h.  t. 

(8)  Adde  /.  9.  Supr.  h.  t. 

(9)  i'   '4'  i-njin.  supr.  h.  t. 

((c.)  Id  eit  ,  immuncm  a  relinqucnda  mihi  legitima. 
Tom.lU. 


Si  patronus  deceptus  falsum  judicium  testaloris  secuius  stt. 
46.  Idem  ]ib.  3.  Responsorum. 

PAulus  respondit  :  Patronus  ,  qui  deceptus  (6)  fal- 
sum  judicium  testatoris  secutus  est ,  bonorum  possci.. 
sionem  coutra  tabulas  testamenli  liberti  petere'non  pro- 
hibetur. 

De  nepote  patroni  exheredato.    1.  De    ea  ,  quce  ex  i>o- 

hmtate  palris    accusavit    libertos.  2.  De    liberu  testamenti 

factione  liberto  relicta.   3.   De  nepote  patroni  post  morlcm 

avi  concepto.   4-   De  filiis  patroni  mililis  ab  eo  prceteritis. 

47.   Idem    lib.    n.  Responsorum. 

PAulus  respondit ,  exheredationem  uepotis  ,  qujc  non 
notae  (7)  gratia  ,  sed  alio  consilio  adjecta  est  ,  no- 
cere  ei  non  oportere  ,  quo  minus  contra  labulas  liberto- 
rum  avi  bonorum  possessionem  petere  possit. 

§.  1.  Quaero  ,  an  si  Titia  patroni  fiha  jactat  (8j  Ti- 
tium  patrem  (9)  suum  prius  quam  moreretur  literas  ad 
se  fecisse  ,  quibus  adjiceret  ,  per  libertos  suos  raaleficiis 
appetitura  5  easque  literas  se  secutam  ,  post  mortem  pa- 
tris  libertos  accusai'e  :  an  aliquid  ei  prodesse  possit  haec 
excusatio  ?  Paulus  respondit  ,  eam,  quse  ex  voluntate  pa- 
tris  accusavit  ,  xion  debere  repelli  a  bonorum  possessione 
contra  tabulas  :  quoniam  non  suum  judicium  ,  sed  alie- 
num  exsecuta  est. 

§.  2.  Patroni  filius  epistolam  talem  liberto  emisit  : 
Senipronius  Zoilo  liberto  suo  salutem  :  Ob  merita  tua  , 
fideinque  tuam  ,  quani  rnihi  semper  exhibuisti  ,  conccdo 
tibi  liberani  (10)  testamenti  factionem.  Quaero  an  patroni 
filio  nihil  (ii)  x'elinquere  debeat  ?  Pauhjs  respondit,  eum 
libertum  ,  de  quo  qua^ritur  ,  liberam  testamenti  factionem 
consecutum  non  videri  (12). 

§.  3.  Paulus  respondit  ,  nepotem  etiam  post  mortem 
avi  conceptum  ,  supei-stitem  liberto  ,  bouorum  j>ossessio- 
nem  contra  tabulas  lilierli  aviti  petere  posse  ,  et  ad  hf?- 
rcditatem  legitimam  ejus  admitli  :  responsum  enim  Julia- 
ni  tantum  ad  hex-editatem  legitimam,  item  bonorum  pos- 
sessionem  avi  petendam  pertinere. 

§.  4-  Paulus  respondit  :  quamvis  filii  ,  a  patre  milite 
practerili,  pro  (i3)  exhcredatis  habsantur :  tamen  non  (i^) 
eousque  silentium  patris  eis  nocere  debere  ,  ut  [et]  a  bo- 
nis  libertorum  avitorum  repelli  debeant.  •\'  Idem  (i5) 
responsura  (16)  est  etiam  de  bonis  libertorum  paternorum. 

De 


qui  libertum  ejfracturce    crimine  accusavit. 
8.   ScEvoLA  lib.   2.  Responsorum. 
Uajro    de    eo  ,    qui    libertum  efiracturae  (17)  crimine 
usavit    (18)  ?    Respondit  ,    si   ejusraodi  effracturse 
crimine    accusatus    sit  ,    ex    quo  ,    si  probaretur  ,    iu 
raetallum  datus  esset:  dencgandam  bonorum  possessiouem. 


QUkh 
acc 


ed.  pe 


(it)  Patroni  filio  aliquid  rcUnquoadum.  /.  3.  supr.  dc  hei 
tit.  5-   3.   Iiist.  de  succ::ss.  liberl. 

(12)  Vide  quffi  not.  ad  /.  3.  supr.  qui  lest.  /.    i3.   C.  de  testain. 
Dc  libera  testamenli  factioue  vide  Cujac.  8.  obs.   32. 

(i3)  Pro  exhcrcitatis  habentur  ,  qui  prseteriti  sunt  a  patre  mili- 
tc.  Prselcriri  a  patre  milite  ,  quasi  cxhcrcdari  est.  vide  /.  9.  C.  de 
testatn.  inilit.  Quasi  (xheredatio  cst  ,  inquam  ;  quippe  piaeteritio  , 
quLC  habetur  pro  e.ilieredatione  ,   non  proprie  est  exhercdatio. 

(i4)  Imo  ,  cousque.  /.    12.  Snpr.   h.   t.  vide  Cujac.    i^-   obs.  5. 

(i5)  Imo  ,  non  idem.  /.    ix.  in  Jin.  supr.  h.  t, 

(16)  Rcsponsuni  iion  est.   vidc  (Aijac.    14.  obs.  5. 

(17)  De  eo  crimiue  a^itur  in  /.   t.    C.  dc  local.  Effractjrei  snnt 


^i  ^ )  A'e  eo  ciuuiuc  a^iLur  ni  t.    i.    o.   at;  n^i^tti..    j^ii.aov^»^-   - 

qui  vi  forcs  vcl  parictem  cClriuguut.  dc  quorum  poeaa  vide  /.  3. 
5.  I.  Supr.  dc  oj:  Prcefect.  ^>ig.  l.  16.  5.  5  '"'^-  ''-  "'-"  »"1- 
Cujac.    10.  obser^.  27. 

(18)   Vide  /.   10.  snpr.  da  jure  palronatut. 


20 


54 


DIGESTORUM 


De  liherto  arrogato  per  obreptionem. 
49.  Paulus   lib.  3.  Sententiaruin. 

Llberlo  ptr    (1)     obrcptionem    (2)   adrogato  (3)  ,  jus 
suum  patronus  ncii  amittit  (4). 

De  palrono  eoqiie  <!ui  esl  in  ejus  potestale  ,  ex  minore 
parte  instituto.  4-  De  putrono  cjui  hereditatem  restituit,  5. 
De  filio  patroni  arrogato  a  liberio.  6.  De  liberationc  pa- 
irono  iegata. 

5o.  Tryphonikus  lib.    17.   Dispulationum. 

Nlliil  interest ,  ipse  patronus  scriptus  Ixeres  ex  minore 
parte  adierit  liereditaiem  ,  aa  (5)  servum  suum 
scriptum  jusscrit  adire  hereditatem  ,  quam  reiinet  :  nihil- 
ominus  enim  repulsus  erit  a  contra  tabulas  bouorum  pos- 
sessione. 

§.  1.  Si  tamen  ,  antequam  juberet  liberti  hereditatem 
adire,  scrvum  vendiderit  ,  aut  manumiserit  ,  et  ita  ipse 
novus  libertus  ,  aut  emplor  heredes  exliterint  :  verbis  E- 
dicti  non  prohibetur  palronus  accipere  contra  tabulas  bo- 
norum  possessionem. 

§.  2.  Sed  numquid  Prastor  ei  denegare  possessorias 
acliones  debeat  ,  si  fraudem  Edicto  ejus  tacere  voluit  :  ut 
preiio  uberiore  perccpto  ,  vel  tacita  (6)  pactione  etiam 
herediiatis  ex  institutione  delatae  commodum ,  et  bonorum 
possessionis  con(ra  tabulas  haberet  ?  faciliorque  (7)  suspi- 
eio  ,  per  fiiium  scriplum  heredem  ,  quaiuvis  emancipa- 
tum  ,  adeuntem  ,  liberti  hereditatem  ipsum  patronum  Jia- 
bere  :  cum  omnia  (luce  nostra  sunt  ,  liberis  nostris  ex  vo~ 
to  (8)  paremus. 

§.  3.  Si  tameu  clusis  (9)  adhuc  tabuhs  testamenti  li- 
berti ,  cum  ignorarct  judicium  ejus  patronus,  corum  quid, 
quae  supra  scripta  sunt ,  circa  institutum  subjectum  juri 
suo  fecit  :  araota  fraudis  suspicione  ,  suo  jure  [  iu  ]  bo- 
norum   pcssessioue  contra  tabulas  utetur. 

§.  4-  Si  patronus  ex  debila  (lo)portione  a  liberto  scri- 
ptus  ,  rcgatusque  hereditatem  restituere  ,  suspectam  dixit, 
et  compulsLis  adire  ,  cum  retinere  posset ,  restituerit :  non 
poterit  accipere  contra  tabulas  bonoruni  possessionem  ,  et 
quia  adgnovit  judicium  libciti  ,  et  quia  sprevit  ,  et  quasi 
damnavit  eam  possessionem. 

§.  5.  Longe  dislat  ab  hoc  patroni  filius  ,  quem  liber- 
tiis  adrogavit,  ot  ex  minore  parle  hcredem  scripsil ,  cum 
nemo  ex  famiiia  palroni  aJius  esset  :  quanquam  euim  liic 
ipso  jure  (  quippe  (11)  suus  )  heres  depreheudatur,  si  ta- 

(f)  Qui  prr  obreptionera  atlrogatur  ,  conditionem  suam  celat : 
idcoque  non  fit  ingenuus  ,  ncc  patronum  jure  suo  excludit.  /.  10. 
§.   2.  supr.  de  in  jus  vocancf. 

(2)  Obreptionis  animo  adire  quid  sit,  vide  l.  29.  infra  ad  leg. 
Corn.  de  falsis. 

(3)  In  filium. 

(4)  Libcrtus  ita  adoptatiis  non  fit  ingcnuus  ,  manet  scmpcr  li- 
bertus.  /.  ult.  supr.  de  sUitu  honi. 

(5)  Vide  l.  4.  in  fin.  supr.   h.  t. 

(6)  Tacila  pactio  Lic  dicitur  ct  apud  Plin.  5.  cpwf.ut  alibi,  ta- 
cita  summa.  /.  47.  (J.  i.  supr.  de  pact.  tacitura  mutuum  ,  Gell. 
12.  tacitum  fideicommissum ,  boc  cst,  fiaudulentum.  Nara  plerum- 
qtie  tacita  cum  dicimus ,  liaudcs  inlelligimus. 

(7)  Tn  lilio  praesumitur  facilior  suspicio  ,  quam  in  aiio.  vid.  quae 
notavi  ad  /.  67.  supr.  de  ritu. 

(8)  /.  i5.  supr.  de  inojf.  tcstam.  l.  7.  infr.  unde  liberi.  l.  7. 
infr.  de  bnn.  damn.  /.  i3.  5-  2-  cum  enim.  C.  de  lcg.  hcr.  Ideo- 
que  non  piaesumiintur  parcntes  suos  libcros  decipere  yeUe.  /.  67. 
5.   1.  supr.  de  ritu. 

(9)  Clausis.  Hal. 

(10)  Tertia.  J.   3.   Inst.  de  success.  lihert. 

(11)  Sui  ipso  jurc  bercdes  sunt. 

(12)  Abstiiicndi  ,  cl  se  immisccndi  diffcrentia. 
(i3)  /.  5.  5-  2.  supr.  de  leg.  prastand. 


men  se  non  immiscuit  hereditati  ut  palris  ,  sed  (12)  ab- 
stinuit  quasi  patroni ,  tamea  filius  admiltendus  est  ad  con- 
tra  tabulas  bonorum  possessionem. 

§.  6.  Si  debenti  patrono  certam  pecuniam  ,  liberatio- 
nem  libertus  reliquisset  ,  isque  usus  est ,  adversus  here- 
dem  petentem  debitum  ,  doli  exceptione ,  aut  acceptila- 
tione  liberatus  cst  debito  propter  legatum :  dicendum  est, 
eum  non  posse  accipere  contra  tabulas  bouorum  posses- 
sionem  (i3). 

Si  pater  accusatoris  manumiserit  liherlum. 

5].  Labeo  lib.   1.  Pithanon  a   Paulo  epitomatorum. 

SI  eundem  liberlum  ,  et  tu  capitis  accusasii,  et  pater 
tuus  manumisit  :  non  poterit  tibi  cjus  Ijberti  bono- 
rum  possessio  ex  Edicto  Prstoris  dari.  Paulus:  Imo,  cou- 
tra  accidet ,  si  quem  servum  accusaveris ,  deiude  is  pa- 
tris  lui  iuerit  factus  ,  et  is  postea  eum  manumisit. 

T  I  T.    III. 

DE  (i4)  LIBERTIS  UNIVERSITATIUM  (i5). 


M 


.  Ulpiakus    lib.  49-  ad  Edictum. 
Unicipibus  (16)  plenum  jus  in  bonis  libertoruni 


bertarum,  defertur  :  hoc  est,  id  (17)  jus  quod  eti- 
am  patrono. 

§.  \.  Sed  an  omnino  petere  bonorum  possessionem  pos- 
sint  ,  dubitatur  :  movet  enim ,  quod  (ib)  consentire  non 
possunt?  Sed  per  alium  (19)  possuut  petiia  bonorum  pos- 
scssione  ipsi  adquirere.  sed  qua  (20)  ratione  Senatus  ccn- 
suit  (21)  ,  ut  resiitui  eis  ex  Trcbelliano  hereditas  possit  , 
qua  (22)  ralione  alio  Senatusconsulto  ,  heredibus  (23) 
eis  institutis  a  liberto  ,  adquirere  hereditatem  permissum 
est :  ita  (24)  bonorum  quoque  possessionem  petere  dic(  n- 
dum  est  : 

§.  2.  Temporaque  bonorura  possessionis  petendae  cede- 
re  municipibus  exinde  ,  ex  quo  decernere  de  petenda  po- 
tueruut.  quod  [  ct  ]  Papinianus  respondit. 

T  I  T.     IV. 

DE  ADSIGNANDIS  (25)  LIBERTIS  (26). 

Tempus  et  verba  Senalusconsulti.  1.  De  numero  libe-' 
roruni  et    libertorum.  2    De    liberto  <jui   est  apud  hostes. 

(i/()  De  libcrtis  niunicipum  ct  aliis  universitatum. 

(i5)  Scnsus  cst ,  bonorum  posse.ssioncm  municipibus ,  collcgiis  , 
univcrsitatibiis  ctiam  dari  contra  tabulas  libertorum  suorum.  Quo 
e\  loco  parilcr  observamus  ,  coilegia  licita  ,  manumittendorum  str- 
vorum  jus  habuissc. 

(i6)  /.  3.  §.  6.  infr.  dc  suis.  l.  2.  infr.  dc  manumiss.  qua  jc;- 
i^is.   vid.   quse  scripsi  ad  /.   ult.    C.  de  set-i'is  reip.  manum. 

(17)  Privatorum  jus  ad  municipia  facilc  extcnditur. 

(18)  /.    17.   5*  ^-  ^upr.  de  reccpt.  qui  arbitr. 

(19)  /.    2.  i/ifr.  de  adquir.   vel  amilt.  possess. 

(20)  Argumentiim  a  jure  liilcicommissi  petcndi  ,  ad  succcssioncm 
liberti  pctendam.  adde  Ulpian.   24.  5-   ^- 

(21)  Vid.  /.  26.  supr.  ad  SC.   TreheU 

(22)  Argnmentum  ab  liercditalis  petitionc  ad  bonorum  posscssio- 
nis  pelilionem. 

(23)  /.   12.   C.  de  heivd.  in-A. 

(24)  /•   3.   5-   4-  supr.  de  bonor.  possess. 

(26)  I)c  adsignatione  libcrlorum  ,  3.  Jnsl.  9.  vsot  wfoawpJrtti? 
aT«A£t(3-i;».  49-  Eclog.  5.  quid  sil  adsignaie,  N-id.  /.  107.  mfr.  dc 
yerb.  sign. 

(26)  S<  nsus  cst  ,  si  uui  liberorum  a  parentc  adsignalus  cst  hb«  i- 
tus  ,  is  solus  patronus  crit  ,  cui  libertus  adsignalus  crit  .  non  ideo 
lamcn  in  jierpctuum  rcpeliunlur  caetcn  a  bonorum  possessiano  coii- 
tia  tabulas ,  vcl  und<  Lcgitimi.  vi<l«  Cujac.  hic. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


t5^ 


3.  Quibus  niodis  assignatur  ,  4-  ^^l  assignatio  adimitur. 
5.  De  filio  exheredato  ,  7.  Vel  repudiantc.  8.  Si  sil  e.v 
patrono  fiiius  unus  ,  ex  altero  duo  ,  et  uni  eorum  liber- 
tus  assignUus  est. 

1.  UlpiAwus  lib.   14.  ad   Sabinum. 

SEnalusconsulto  ,  quod  faclum  esl  Claudianls  tempori- 
bus  ,  Velleio  Rufo  et  Oslerio  (1)  Scapula  Consuli- 
bus  ,  de  adsignandis  libcrtis  iu  haec  verba  cavelur  :  Si  , 
qui  duos  piuresi'e  liberos  justis  nupliis  qucBsitos  in  potesta- 
te  haberet  ,  de  liberto  libertave  sua  significasset ,  cujus  ex 
liberis  suis  eum  libertum  eanive  libertam  esse  vcilet  :  Is 
cave  ,  quando:/ue  is  ,  qui  euni  eamve  manwnisit  inter  vi- 
vos  vel  testamento  ,  in  civitate  esse  desisset  ,  solus  (2)  ei 
patronns  solave  patrona  esset ,  perinde ,  atque  si  ab  eo  ea- 
ve  libertatem  consecutus  ,  consecutave  est.  Utique  ,  si  e.v 
liberis  quis  in  civitate  esse  desisset  ,  neque  ei  liberi  uUi 
essent :  cceteris  ejus  liberis  ,  qui  manumisit  ,  perindi'.  om- 
nia  jura  servenfur  ,  ac  si  nihil  de  eo  liberto  eave  liberta 
is  parens  significasset. 

§.  1.  Quamvis  singulari  sermone  Senatusconsultum  scri- 
ptum  est :  tamen  et  pluribus  liberis  ,  et  plures  libertos 
libertasve  posse  adsignari  ,  certum  est. 

5.  2.  Is  quoque  libertus  ,  qui  apud  Iiostes  est  ,  adsi- 
gnari  polest. 

5-  3.  Adsignare  autem  quis  potest  quibuscunque  (3) 
verbis  ,  vel  nutu  (4)  ,  vel  testamento  (5) ,  vel  codicil- 
lis  ,  vel  vivus. 

§.  4-  Adimere  (6)  adsignalionem  etiam  nuda  volun- 
tate  poteiit. 

$.  5.  Sed  et  si  exheredato  filio  libertum  quis  adsigna- 
verit  ,  valet  adsignatio  :  nec  nocet  ei  nola  (7)  exhere- 
dationis  ,  quantum  ad  y  w5  patronatus. 

5-  6.  Sed  si  post  adsignationem  fuerit  exheredatus  , 
non  (8)  semper  exheredatio  adimet  adsignationem  :  nisi 
hoc  animo  (9)  facla  sit. 

§.  7.  Sed  si  is  ,  cui  adsignatus  est ,  repudiaverit ,  pu- 
to  verius  ,  quod  et  Marcellus  scripsit  ,  posse  admitti  fra- 
tres  ejus. 

§.  8.  Si  sit  ex  patrono  filius  [  unus  ]  ex  altero  duo  , 
et  uni  eorum  libertus  adsignatus  est  ,  videndum  ,  quot 
partes  fiant  hereditatis  liberti  :  utrum  tres  :  ut  d^as  ha- 
beat  is  ,  cui  adsignatus  est ,  id  est  ,  suam  et  fratris  ;  an 
vero  aequales  partes  fiant ,  quouiam  per  adsignationem  (10) 
alius  excluditiir  ?  et  Ju!ir.nas  lib.  Lxxv.  scripsit  ,  magis 
esse  ,  ut  bessem  hic  habeat  ,  qui  fratrem  excludit.  quod 
verum  est  ,  quamdiu  fraler  ejus  vivat ,  vel  admitti  po- 
tuit  ad  legitimani  hereditatem  :  coeterum  si  fuerit  capi- 
le  (11}  minutus  (12)  ,  aequales  partes  habebunt. 


Si  is  ,  cui  adsignatum  est  ,  dccedat  reliclo  filio  ,  et 
fralre  ,  et  cdterius  p  Uroni  filio. 

2.  PoMPO]yius  lib.   4«    Senatusconsullorum. 

SEd  si  is  ,  cui  adsignassem  ,  decessissel  relicto  filio  ,  et 
fratre  ,  et  alterius  palroni  filio  :  semissem  hal>iturum 
eum  nepotem  ,  quein  esset  filius  meus  is  ,  qui  vivit,  ha- 
biturus  ,  si  ego  eum  libcrtum  non  adsignassem. 

De  nepote  patroni.  4-  De  liberis  cjus  cui  assignatus 
est  liberus.   7.  Si  duobus  assignelur. 

3.  Ulpianus  lib.    i5.  (i3)  ad  Sabinum. 

IDem  erit  diceudum  ,  et  si  is  ,  qui  filium  et  nepotem 
habebat ,  nepoli  libertum  adsignaverit :  adiniltetur  na- 
pos  ad  legitimam  hereditatem  ,  licet  sit  altcrius  patroni 
filius.  et  hoc  contiugit  patrui  (i4)  vita  :  c«terum ,  si  ille 
non  esset  ,  nihil  ei  prodesset  adsignatio  ad  deminuendum 
jus  aherius  patroni  fllii. 

^.  1.  Posse  autem  et  nepoti  (i5)  adsignari  cerlum  est: 
et  praeferri  filio  nepotem  adsignatoris ,  constat  (i6). 

^.  2.  Unde  quaeri  poterit  ,  an  ,  si  filium  habsat ,  et 
ex  eo  nepotem  ,  possit  ,  quasi  duos  habeat  in  potestate  , 
jus  Senatusconsulti  inducere  ?  In  qua  specie  ,  cum  pla- 
ceat ,  etiara  ei ,  qui  in  potestatem  recasurus  est ,  adsigna- 
ri  :  quare  non  admittimus ,  cum  utrumque  esse  in  pote- 
slate  negare  non  possumus  ? 

5.  3.  An  autem  ad  legitimam  hereditatem  admilti  pos- 
sit  hic,  qui  est  in  potestate ,  tractari  poterit?  et  cum  (17) 
muhi  sint  casus  ,  quibus  et  liberlum  habere  ,  qui  in  po- 
tcstate  est ,  possit:  cur  non  hoc  quoque  admittendum  sit, 
ut  per  eum  pater  ad  legitimae  heredilatis  admittatur  emo- 
lumentum  ?  quod  et  Pomponio  recle  videtur.  habent  au- 
tem  libertos  etiam  filiifamilias :  ulputa  si  castrensem  (18) 
servum  eorum  quis  manumiserit. 

5.  4'  Emancipatos  quoque  filios  ejus  ,  cui  adsignalus 
est  libertus,  habere  commodum  Ssnatusconsulti  pulo:  non 
ut  ad  legitimam  hereditatem  admittantur  ,  se  ad  ea  quge 
possunt. 

5.  5.  Secundum  quod  liberto  intestato  defuncto  ,  quo- 
niam  ad  legitimam  hereditatem  admitti  non  possunt  ,  vi- 
dendum  ,  ne  admiltatur  filius  adsignatoris  in  famiha  re- 
manens  ,  au  non  ?  et  putem  ,  emancipatos  per  Praetorem 
pra^ferendos. 

§.  6.  Liberos  autem  ejus  ,  cui  adsignatus  est  ,  accipe- 
re  debemus  non  solum  fihos  ,  verum  etiam  nepotes  (19) 
el  neptes  ,  et  deinceps  descendeiiies. 

§.  7.  Si  quis  duobus  adsignaverit  libertum  ,  et  alter  in 
civilate  esse  sine  liberis  desierit ,   alter  non  •, 

4-   PoMPONius  hb.   4-  Senatusconsultorum. 

\7"EI  (20)  vivus  noluerit  ad  se   hereditaiem  liberli  per- 
tinere  : 


(1)     Aslcrio.   Inst.  h.   t.  Hostorio  ,    Theopk.  ibid. 
(5)     liist.  h.  t.  l.  ?to.  in  fin.  infr.  qui  et  a  quibus   inanumissi. 
(3)     ^  6.  /.    r3.   inr.   d.  t.  $.   ult.   Inst.  h.   t. 
(})     Nntu  aflsignari  libertus  potest.  Nutu  pleraque  itaconsistunt. 
vifie  l.  01.  mfm.   infr.   de  obligat.ion. 

(5)  Vel  ab  intcstato.  5.  3.  Inst.  h.  t.  Porro  hinc  colligunt  ,  in 
tcstamento  posse  contractuni  liaberi  :  qua  de  rc  dixi  ad  l.  21.  in 
Jin.  supr.  qui  testain. 

(6)  Ademptio  fit  etiam  nuda  voluntate  et  quibuscunque  verbis : 
nec  ea  in  re  forraalia  q^iiedam  verba  sunt  inveuta.  Tbeopb.  h.  t. 

(j)  Exbeixdatio  noiai  tt  injuria;  spccies.  vid.  /.  8.  supr.  de  bo- 
Hor.  possess.  coiiUa  tab. 

(8)     /.  47.  supr.  do  b<m.  tibert. 

(y)  Animus  in  exlieredatione  perspicitur.  Inde  fit,  ut  adsigna- 
tu:.  filio  hberlus  cxlered.-ito  post  filio  adsignatus  maneat:  nbi  exhe- 
ledotio  animo  quoque  adiiuendae  adsigaationis  facla  sit. 


(10)  Uni  libertum  qut  adsignat  ,  alterum  excludit. 

(ii)  \  ide  Ulpian.  27.  5    ult. 

(12)  /.  23.  /.   39.  supr.  de  bonis  libert. 

(i3)  Al.  quartodecimo. 

(i4)  Al.  in  patiui  vita. 

(i5)  Ncpoti  quoque  libertus  adsignai"*  potest.  5-    !•  -f'"*-  ^-  '• 

(16)  Uiide  ?  juheat  testator  ,  et  crit  lex. 

(17)  Libertum  habere  potest  etiam  is ,  qui  in  potestatc  est,  pu- 
ta  filiusfamilias  miles  castrensem  survum ,  eundemque  a  se  mauu- 
niissum 

(18)  /.  8.  supr.  de  jure  patron. 

(19)  Llberorum  appellatioue  comprehenduntur  nepotes ,  et  eaete- 
ri  descendentes. 

(20)  Nec  vivus  hcreditatem  liberti  ad  se  pcrtinere  voluerit.  Hal. 
adde  /.  94-  •Supr.  de  adq.  vel  omiit.  her. 


1^6 


D     I     G    E    S     T 


5.  UlpiANUs  lib.  14.  ad  Sabinuni. 
TjTrum  portio  ejus  ,  fiui  (i)  in  civitate  esse  desiit  , 
LJ  vcl  rcpudiavit  ,  in  familiam  rcdeat:  an  vero  ei  po- 
tius  adcrescat  (2)  ,  in  cujus  persona  durat  adsignalio  ? 
Et  Julianus  lib.  Lxxv.  scripsit  ,  adsignationem  in  hu- 
jus  (3)  solius  persoiia  locum  liabere  ,  et  solum  admitlen- 
dum  :  quod  est  verum. 

€.  1 .  Quod  si  non  sine  liberis  deccsserit  ,  an  cum  vi- 
vo  admiltantur?  El  putat  adhuc  solum  admittendum  :  de- 
functo  aulem  eo  ,  lilj(  ros  alterius  succedere  j  non  in  fa- 
miliam  liberlum  redire. 

J.  2.  Std  si  ex  duobus  isLis.  alter  flhos  ,  aher  nepotes 
rehquerit ,  an  simul  ad  Jegiiimain  hereditatem  admiltan- 
tur  ?  El  puto  ,  ordincrn  inter  eos  faciendum. 

De  seri'0  lcgato  qui  habet  vim  assignationis. 
6.  MARCiARtJS  lib.   7.   Iiistitutionum. 

SI  servus  liber  esse  jussus  fuerit  ,  et  filio  legatus  ,  dein- 
de  vivus  testator  eum  manuruserit:  ad  fihum  hbertus 
quasi  adsignatus  pertinct.  hoc  ita  cst ,  sive  expressum  est, 
Tol  certe  intellexit  ,  non  quasi  servum  eum  legasse  ,  sed 
quasi  hbertum  adsignasse. 

Ouihiis  modis  cissignnlur.  De  jure  et  effectu  assignationis. 

7.  ScjCvoLA  lib.  2.   Piegularum. 

ADsignare  et  pure  (4)  -,  ct  sub  conditione  (5)  ,  et  per 
epistolam  (6)  vel  tfstationem  (7)  vel  chirographum 
possumus  :  quia  (8)  adsignatio  liberti  neque  (9)  quasi 
legatum,  neque  quasi  fideicouimissum  percipiturj  denique 
nec  fideicoramisso  onerari  polts[. 

An  liheri  mainuuissoris  assignare  possint. 
8.   MoDESTiisus  hb.    7,  Dilii:-rentiarum. 

Ilberi  patroni,quamquam  et  ipsi  in  pleris([ue  (10)  cau- 
^  sis  manumissoris  jure  censentur  ,  tamen  paternum 
liberlum  liberis  suis  adsigiiare  (11)  non  polueruntj  etiamsi 
eis  a  parenie  fuerit  adsignalus:  idque  et  Julianus  et  Mar- 
cellus  probant. 

De  filio  eniancipato, 
9.   Idem  iib.   9,  Pandcclarum. 

UTrum  ei  lanlum  ,  qui  in  polfstale  sit ,  an  etiam 
emancipalo  (12)  filio  adsignare  liberlum  pationus  pos- 
sit,si  modo  uon  paiiciorcs  quam  duos  pra^terea  in  potcstate 
habeat ,  dubitari  sokt  ?  Et  magis  est  posse  (i3). 


0     R    U    M 

De  assignatione  sub  conditione  .,  vel  in  diem.  1.  De 
duabus  assignatiouibus  ,  pura  ,  et  conditionali. 

10.  Terentius  Clemens  lib.    12.  ad  legem 
Juham  et  Papiam. 

Sllb  conditione  (i^)  vel  in(i5)diem  liberto  adsignalo, 
interim  ,  pendente  die  ,  vel  conditione  ,  omnia  perni- 
de  observabuntur  ,  ac  si  adsignatus  non  csset  :  itaque 
morluo  eo  interim  ad  omnes  liberos  heredilas  et  bonorum 
possessio  pertinebit. 

5.  1.  Si  uni  (16)  pure  (17),  aliisub  conditione  hbertus 
adsignatus  sit  ,  eum  ,  cui  pure  adsignatus  sit  ,  pendente 
conditione  solum  palroni  jus  habere  dicendum  est. 

De  alimentis. 

11.  Papimakus  lib.   14.  E.esponsorura. 

ALimentorum  (i8)causa  libertos  fihis  adtributos  ,  filiis 
adsignatos  non  vidcri  ,  respondi  :  cum  ea  ratione  li- 
berlis  (19)  consuJi  patronus  voluerit  ,  quo  facilius  volun- 
latis  emoluraeuiuin  consequanlur  [  salvo  jure  communi  ] 

De  duobus  patronis. 

12.  PoMPOMUs  lib.    12.  Epistolarum. 

SI  ex    duobus    patronis    alter    eorura   filio  suo  libertum 
adsignaverit  ,  non  obstat  ,   quo  minus    alter  patronus 
jus  solidum  suiun  haberet. 

De  manwnissione  et  adsignatione  e.odem  testamento  fa- 
cti^s.  1.  De  posthumis.  2.  Si  quis  ex  liberis  in  civitate 
esse  desierit.   3.   De  assignatione  ex  die  vel  in  dicm. 

l3.   Idem  lib.  4-  Senatusconsultorura. 

TEstamento  (20)  jiolest  quis  et  scrvum  manumittere  , 
et  eundem  ut  libertum  adsignare. 

§.  1.  De  liberis  (21)  ,  qui  sunt  in  potestate  ,  Senalus 
loculus  est  :  ergo  de  posthumis  nihil  hoc  Senatusconsulto 
provisum  est  ?  magis  (22)  tamen  puto  ,  eliam  posthumos 
contineri . 

§.  2.  Quod  inquit  Senatus  (23) ,  Si  ex  liheris  quis  in 
civitate  esse  desisset  ,  cuui  significat  ,  qui  in  perpeluum 
in  civitate  esse  desierit:  uon  eliam  si  quis  ab  hostibus  ca- 
plus  reverti  possit  (24). 

^.  3.  Ex  die  (25)  quoque  cerla  adsignari  potest  ,  sed 
us([ue  in  diem  certum  vix  (26)  potest  ;  nam  ipse  Senatus 
huic  negolio  finem  prseposuit. 


(i)     i.   i3.  5.  2.  Infr.  h.  t. 

(2)  Jus  adcrescericii  locniu  oblinel  etiam  in  adsignationibus  li- 
bcit(jriiin. 

(3)  Id  cst  ,  f  jiis  ,  cui  a(^signalu3  est  servus. 

(4)  /.    10.  in  fn.  infr.  h.  \. 

(5)  l.   10.  injr.  h.  i. 

(6)  Adde  /.    i.  $.  3.  5.  /j.  suj^r.   h.  t. 

(7)  Puta  testaincnlnm  ,  codicillos.  d.  §.   3. 

(8)  Fcudum  licc-t  ctiam  pro  auiina  non  possit  reliuqucic  Vasal- 
his ,  2.  Feudor.  X).  cap.  i.  lit.  55.  polost  taincn  fcudum  uni  c.x 
filiis  adsignarc  ,  quia  ncc  ]iBD  icgalo  vcl  fuleicommisso  LaLetur  ad- 
tignatio,  ut  hic.  de  «iiio  vide  pluia  apud  Ardizonem,  m  usib.feu- 
d.  c.  12. 

(9)  Adsignatio  ,  ncc  quasi  lcgaluni  ,  iicc  quasi  fiJciconimissum 
fcrcipitur  :  cl  fain>-ii  te.4,;iniento  adjici  potcst.  liiuc  collLguiit,  con- 
tractus  ctiam  lcstaiucnlo  adjici  posse.  vide  (juae  notavi  ad  /.21.  m 
fili.  supr.  qui  testain. 

(10)  Is,cui  liliirLiis  adsi^rnatiir,  non  (mnino  similis  cst  adsigtian- 
ti ,   id  est ,  non  tc>d<.ui  .jufc  censetur  ,  ut  hic. 

(11)  Adsignaluin  iioli'  libcrtuin  alii  adsignarc  non  po.ssumus. 

(12)  Emancipatis  cUiiu  '.ilhs  libcrtos  adsignarc  possuiuus. 


(i3)  Imo  ,   e\anescif.  5-  ^-  "»   princ.Inst.  cod.  Goth.  GMicilia- 
tioncm  vide  apud  Edm.  Mcrill.  lib.   i.  observ.    i3.  Ans. 
(i4)  Potest  cnim  ita  adsignari.  /.  7.  supr.  h.  t. 

(16)  Atqui  in  dicm  adsigu;ui  is  potest.  /.  nlt.  in  fin.  Infr.  h.t. 
Hujus  Icgis  vcrba  in  diem  accipc  pro  ex  dic. 

(i6)  Adsignaii  libertus  uni  puie  ,  altcri  sub  conditionc  potrst. 
Quod  cura  accidit ,  is ,  cui  puic  libcrtus  ita  scriptus  adsignatur  , 
pcndcnlc  allciius  conditione  solus  pa^roni  jus  babet ,  lU  hic.  Igitur 
post  coiiditionem  partcui  tanturo  habilurus  est. 

(17)  Potcst  etiam  ita  adsignari.  /.   7.  supr.  h.   t. 

(18)  /.  2.  snpr.  de  alintcntis. 

(i(j)  /.  46.  /.   48.  infm.  supr.  de  ritu.  vid.   Paul.   J.w^t.^.j  I. 

(20)  /.    1.  5.  3.  /.  7.  supr.  h.  t. 

(21)  Liberorum  appellatione  cc«itiuentiir  posfhumi. 

(i'2)  Postbumis  ctiani  libcrfiuu  adsignare  possumus:  ut  sit  ea  pai-- 
tc  c;adcra  ratio  postliumi  ,  et  jam  nati. 

(23)  /.    I .  supr,  h.  t. 

{■>.!f)  Is  cnim  augct  bcreditatem.  /.  l^i.  mpr.  ad  leg.  Fakid.  l. 
44-  5-^-  ^upr.  de  bon.  libert. 

(aS)  yVdde  /.  7.  supr.  h.  t. 

(2G)  Imo  possc  videtur.  /.  10.  supr.  h.  t. 


LIBER  TRIGESIMUSOCTAVUS. 


157 


T  I  T.     V. 
SI  QUID  (1)  IN  FRAUDEM    PATRONI  FA- 

CTUM    SIT    (2). 

Summa.  1.  De  dolo.  De  mortis  causa  vel  aliler  facla 
donatione.  Dc  lcgMo.  1.  De  co  ,  quocl  donatuni  vel  /e- 
gatuiu  est  filio  palroni.  3.  De  omni  gesto.  4-  De  dolo 
alienantis  vcl  accipientis.  5.  Si  uni  ex  patronis  donaium 
sit.  6.  De  acquisitione  omissa.  7.  De  eo,  qui  in  lite  vin- 
ci  1'oluit.  8.  De  actione  omissa.  9.  De  transactione.  10. 
De  donalione.  \\.  De  plurihus  donatariis.  12.  De  ven- 
ditione  ,  emptione  ,  locaiione ,  conducHone  ,  permutatione. 
14.  De  venditione  et  prelii  donatione.  17.  De  mutuatio- 
ne.  18.  De  promissione.  19.  De  Jidejussione .,  oppignora- 
tione  ,  20.  Mandato.  21.  De  parte.  De  his  quce  dividi 
non  possunt.  22.  aS"*  servo  aut  Jiliofam.  datum  ,  vel  cum 
eis  conlraclum  sit.  26.  Qualis  sit  hcec  actio.  De  succes- 
soribus.  27.  De  filio  patroni.  28.  De  fructibus. 
1.  Ulpianus  lib.  44-  ^^  Ediclum. 
^I  quicl  dolo  malo  liberti  factum  esse  dicetur  (  sive  te- 
k^  staraenlo  facto  ,  sive  inlestato  liberlus  decesserit  ) 
quominus  [  (juam  ]  pars  (3)  debita  (4)  bonorum  ad 
ecrum  quem  perveniai  ,  qui  contra  ta/mlas  bonorum  pos- 
sessionem  accipere  possunt  :  cognoscit  Prcetor  ,  et  operam 
dat  ,  ne  ea  rcs  [  ei  ]  fraudi  sit. 

§.  \.  ai  alienatio  dolo  malo  facta  sit  ,  non  quaerimus, 
utrum  morlis  causa  facta  sit  ,  an  non  sit  :  oinni  enim 
mo(]o  revccatur.  Si  vero  (5)  non  sit  dolo  malo  facla  , 
sed  alias  ;  tunc  aclori  probandum  erit  ,  mortis  causa  la- 
clam  alienaiionem.  Si  enim  proponas  ,  mortis  causa  la- 
ftam  alienaliouem  ,  non  requirimus  ,  ulrum  dolo  malo 
lacla  sit  ,  an  non  sit  :  suiTicit  enim  docere ,  morlis  causa 
lactam.  nec  immerito  ^  mortis  (6)  causa  enim  donatio- 
ncs  comparantur  legatis :  et  sicut  in  legatis  non  quaeri- 
mus,  dolo  malo  factum  sit ,  an  non  sit,  ita  nec  in  mor- 
tis  causa  donalionibus. 

5.  2.  Qucd  autem  mortis  causa  filio  donatum  est,  non 
revocalur  (7)  :  nam  (8)  cui  liberum  fuit  Jegare  filio 
quantum  vdlet^is  donando  non  videtur  fraudasse  patronum. 

§.  3.  Omne  autem  ,  quodcunque  in  fraudem  patroni 
gestum  est  ,  revocalur. 

^.  4«  Doium  accipere  nos  oportet  ejus  qui  alienavit  , 
non  tjus  ,  cui  ahenalum  est  :  et  ita  evenit  ,  ut  qui  frau- 
dis  vel  doli  ccnscius  non  fuit  ,  carere  debeat  re  in  frau- 
deni  paironi  alienata.  etsi  putavit  ingenuum  ,  nec  credi- 
dil  libertinura. 

^.  5.  Adversus    compalvonum  ,  qvii  contra  tabulas  bo- 


norum  possessionem  cmisit ,  Faviana  non  compefit ,  si  (9) 
non  plus  sit  in  eo  qiiod  donalum  est  ,  quam  pars  de- 
bita  patrouo.  Quare  si  mortis  causa  ei  donatum  sit,  par- 
tem  faciet  compatrono  ,  quemadmodum  legatarius  patro- 
nus  facit. 

^.  6.  Utrum  autem  ad  ea  sola  revocanda  Faviana  per- 
tinet  ,  quae  [  quis  ]  Jiberlus  de  bonis  deminuit;  an  eliam 
ad  ea  qua?  non  adc  ls  siil  :  videnclum  esl  ?  Et  ail  Julia- 
nus  lib.  XXVI.  Diges<  rum  ,  si  bereditalem  libertus  non 
adierit  fraudandi  palroni  causa  ,  vel  lcgatum  repulerit  , 
Favianam  cessare  :  (juod  mibi  videtur  verum.  quamvis 
enim  legatum  relro  noslrum  sit  ,  nisi  repudielur:  allamen 
cum  (10)  repudiatur  ,  retro  noslrum  non  fuisse  palam 
est.  '^-  In  C3eteris  cjuocjue  liberalilatibus  ,  cpas  non  admi- 
sit  is  libertus  ,  cui  cjuis  donatum  voluit  ,  idem  erit  pro- 
bandum  ,  Favianam  cessare.  sufiicit  enira  palrono ,  si  ni- 
hii  de  suo  in  necem  ejus  libertus  alicnuvil  :  non  (n)  si 
non  adcjuisiit.  '\'  Proinde  etsi  ,  cum  sub  condilione  ei  le- 
gatum  esset ,  id  egit  ne  conditio  existeret;  vel  si  sub  con- 
ditione  stipulatus  fuerit,  maluit  deficere  conditiouem :  di- 
ceudum  est  ,  Favianam  cessare. 

5.  7.  Quid  si  in  lite  vinci  (12)  voluit:  Si  cjuidem  con- 
demnatus  est  data  opera  ,  vel  (i3)  in  jure  confessus  5  di- 
cendum  erit ,  Favianam  locum  babere.  quod  si  noluit  ob- 
tinere  cum  peteret  :  hic  videndum.  Et  puto ,  hunc  dimi- 
nuisse  de  patriraonio  \  actionem  enira  bonis  diminuit  5 
quemadmcdum  si  passus  esset  actionis  diem  abire. 

5.  8.  Sed  si  [  puta  ]  c(uerelam  (i4)  inofficiosi  quam 
potuit  ,  vel  quam  aliara  ,  forte  injuriarum  (i5)  ,  vcl  si- 
milem  instituere  noluit ;  non  (i6)  potest  patronus  ob  eaju 
re/n  Faviana  experiri. 

5.  9.  At  si  tiansegit  in  fraudem  patroni  ,  poterit  p.i- 
tronus  Faviaua  uti. 

§.  10.  Sed  si  hbertus  filiam  dotavit  [  Iioc  ipso  quc(! 
dotavit  ]  ,  non  videtur  fraudare  patronum  :  quia  pit;- 
tas  (17)  patris  non  est  reprehendenda. 

5-  11.  Si  pluribiis  iu  fraudem  liberlus  donaverit  (18), 
vel  pluribus  morlis  causa  :  ajcpialiter  patronus  adversus 
oranes  ,  in  partem  sibi  debitam  ,  sive  Faviana  (19)  sive 
Calvisiana  (?.o)  experietur. 

5.  12.  Si  quis  in  ii-audem  palronornm  rem  vendiderit, 
vel  locaverit  ,  vel  permutaverit  :  (|uale  sit  arbilrium  ju- 
dicis  ,  videamus.  Et  in  re  (juidc^m  distracta  deferri  con- 
ditio  debet  emptori  ,  ulrura  malit  rem  emptam  habere 
justo  (21)  pretio  ,  an  vero  a  re  discedere  pretio  recepio. 
neque  omnino  rescindere  debemus  venditionem  ,  quasi  ]i- 
berlus  jus  vendendi  non  liabuerit  :  nec  fraudemus  prelio 
emptorem  y  maxirae  cum  de  dolo  ejus  non  disputetur 
sed  de  dolo  liberti. 


(1)  Puta  alien.itum.  Lih.  6.  C.  5.  seu  de  lcgc  Faviana  ,  Paul. 
3.  svnt.  3.  s(;nsus  est  ,  INon  liccre  libertis  familiam  suam  ,  hoc  est 
boua  sua  in  Iraudem  pationomun  ininuere.  49.  Eclog.  6. 

(•'.)  A  libcrto  lcslato  scil.  id  patronus  actionc  Faviana  rcvocare 
poteiit  adusque  suam  legitimam  ,  /.  3.  §.  1.  infr.  h.  t.  iotesUito 
veio  Caivisiana.  d-  l.  3.  5.  3.  iiifv.  h.  t.  vide  apud  Oldcndorpium 
piaxim  hujus  actionis  ,  ctas.  6.  act.  2. 

(3)  l.    1.   C.  h.  t. 

(4)  Tertia.  5.  3.  hist.  de  success.  libert, 

(5)  Addc  /.    16.  §.  6.  supr.  de  hered.  pet. 

(6)  Mortis  causa  donatiooes  comparantur  legatis.  ^.  1.  Instk. 
de  donat. 

(7)  In  co  non  vidctur  fraudarc  patronum  ,  quia  patris  pietas 
Jir'ii  cst  reprchcndenda.  §.    10.  infi:  h.  t. 

(8)  Argumciitum  a  kgato  ad"donationem  causa  inortis. 
(<>)     Adde  /.   \ij.  injin.  infr.  de  vei-b.  oblig, 

(ii.)  Et  sic  cx  post  fiicto. 


(11)  Etsi  non  adquisiit.   Hal.  addc  /.  6.  infr.  quae  in  fraud.cred. 

(i'-j)  /.   3.   infin.  infr.  quw  infraud.  cred. 

(i3)  /.   56.   irfr.  de  re  pidic. 

(i4)  Sicut  injuriarum  actio  in  Lonis  nostris  non  computatur  an- 
tc  iitcm  conlcslatam.  /.  28.  Infr.  de  isjur.  ila  nec  qucrela  inofli- 
ciosi  tcstajaeuti.   v.  Cujac.    17.  obs.i']. 

(i5)  Actio  dfi  inofficioso  luuita  spccialia  ab  hcreditatis  jiclitione 
habet:  quasi  ■\indictae  pcrsccutioncm  huljct,  ut  hic.  (  qua  de  causa 
ctiam  accusatio  appoUatur  )  ;  datiir  in  cum  ,  qui  juslo  titulo  possi-- 
det ;  rcscissoria  est. 

(16)  Imo  posse  videtur.  arg.  ^.  •].  suj>r.  h.  t. 

(17)  Vid.  5-   2.  suvr.  h.  t. 

(18)  Vivus  sc. 

(19)  Ob  id  quod  mortis  caus^  donatum  cst. 

(20)  Ob  id  quod  inter  vivos  donatum  cst.  vide  V.  iQ.  §.G.supr, 
dc-  hered.  pet. 

(21)  De  justo  grctio  di.xi  ad  /.  5o.  infr.  de  furtis,- 


1^8 


DIGESTORUM 


5.  i3.  Sed  si  emerit  in  fraudem  palroni  lihertus  ,  aeque 
dicendum  ,  si  magno  emit  (1)  ,  in  pretio  relevandum 
patronum  ,  couditione  (2)  non  ipsi  delata  ,  an  velit  ab 
emptione  discodere  ,  sed  vendilori  ,  utrum  malil  de  pretio 
lemittere  ,  an  polius  rem  ,  quam  vendidit  ,  recipere  per- 
soluto  pretio.  -^  Et  in  permufatioue  (3)  ,  et  in  locatio- 
ne  (4)  et  oonductione  similiter  idern  observabimus. 

§.  i4-  Sed  si  rem  quidem  bona  fide  vendiderit  (5) 
et  sine  ulla  gratia  libertus  ,  pretium  autem  acceptum  alii 
donavit  :  videndum  erit  ,  quis  Faviana  inquietelur,  utrum 
qui  rem  emit,aii  vero  is  qui  prelium  dono  accepit  ?  Et  Pom- 
ponius  lib.  Lxxxni  recte  scripsit  ,  emptorem  non  esse  in- 
quietandiun :  fraus  enim  patrono  in  pretio  laeta  est  .  eum 
igitur  qui(6)  pretium  dono  accepit,  Favi;ina  conveniendum. 
5.  i5.  Et  alias  videamus  ,  si  dicat  patronus  ,  rem  qui- 
dem  justo  (^)  pretio  venisse  ,  verumtamen  hoc  interesse 
sia ,  non  esse  venundalam ,  inque  hoo  esse  fraudem  ,  quod 
venierit  possessio ,  iu  quam  habet  patronus  affectiouem  (8) 
[  vel  opportuninalis  ]  ,  vel  vicinitatis  (9)  ,  vel  caeli  , 
vel  quod  illic  educatus  sit ,  vel  parentes  sepulti  (10):  an 
debeat  audiri  volens  revocare  ?  Sed  nullo  pacto  erit  au- 
diendus  :  fraus  enim  in  damno  accipitur  pecuniario  (ii). 
§.  16.  Sed  si  forte  et  res  vilius  distracta  sit  ,  et  pre- 
tiura  alii  donatum  :  uterque  Faviano  judicio  (12)  conve- 
iiietur  ,  et  qui  vili  emit ,  et  qui  pecuniam  accepit  mune- 
ri.  is  tamen  qui  emit  ,  si  maiit  rejii  restituere  ,  non  alias 
restituet  (i3),  quam  si  pretium  quod  numeravit  ,  reci- 
piat  Quid  ergo  ,  si  delegatus  emptor  solvit  ei  ,  cui  do- 
iiabat  iibertus  :  an  nihilominus  i-ecnperaret  (i4)  ?  "^t  ma- 
gis  est  ,  ut  reciiperare  debeat  ,  licel  pretium  ad  alium 
pt^rvenit.  qui  solvendo  non  est:  nam  et  si  acceptum  pre- 
tUiin  libertus  prodegisset  ,  diceremus  nihilonjiniis  eum  qui 
d(;dit  ,  vecipere  debere  ,   si  velil  ab  emptione  disce.iere, 

§.  17.  Si  mutuam  pecuniam  libertiis  in  fraudem  pa- 
troni  acceperit  (i5)  ,  an  Faviana  locum  hal)eat  ,  videa- 
mus  :    et  quod    remedium    hi  hoc    est.   Accepil  mulitam  : 

(i)  Eraptorcm  iintcrdum  restltui ,  ct  jnvari  bencncio  leg.  2.  C. 
ile  rescind.  vend.  hinc  colligas.  Eotlera  modo  caj/jo  einptoii  cousu- 
Jif  ir  ,  /.  II.  supr.  de  contrah.  cmpt.  et  minori  ,  l.  27.  jj-  i-  ^er- 
sic.  prcBdio.  supr.  de  minorib.  et  ei  ,  c»i  venditor  raentitus  ost,  /. 
i3.  §.  4-  Supr.  de  act.  empt.  et  marito  pliiris  asstiuianti  ros  dc- 
»alcs"(  in  quibus  videtur  csse  eraptor  )  ;  si  quidcm  icstimatio  cm- 
ptionem  facit.  /.  i.  supr.  de  cestiniatoria-  l.  <>.  C.  soluto.  I.  -x.C. 
de  obligat.  l.  19.  infr.  de  ohligcit.  ef.  action.  Cujacins  tameu  ne- 
?rat  dictam  legem  2.  opitulari  majoiibus  2.').  annis  ,  16.  ohs.  18. 
quo  n.omice  reprehenditur  a  Robcrto  ,  2.  Animadi'.  i3.  dcfoiuiitur 
ah  Ant.  Mercatore ,  2.  not.  .i3.  Vidoo  Moiiuicuin  inler  duas  »upo- 
riores  opiniones  nutantcro :  dura  ait,  non  videri  cmptoribus,  saltem 
aeijue  ,  ex  remedio  d.  l.  2.  subveuienduiH  esse  ,  sicut  veuditoribus. 
5-    '2.  consuet.    nu/n.  47- 

(2)     Nota  qualitalein  hujus  conditlonis. 

(,3)  Hinc  etiam  colligit  Rohertus ,  2.  animad.  14.  quod  et  no- 
tat  Speculator  ,  lib.  14.  parte  8.  de  racind.  vend.  i3.  Bcncficium 
d.  l.  2.  C.  dc  rescind.  vend.  in  perrantatjoiubus  ct  locatiouibus 
ohtinere.  Et  hoc  quociue  non  ncgat  Molinfeus,  J.  22.  consuet.  4'- 
negat  tamcn  suppletionom  vcl  rcplelionem  xstimi<tionis  omnino  ia 
pccunia  fieri  ,  ut  qiire  dl.scouvo.iiat,  et  sit  contra  partiuia  intenlio- 
ncm  et  naturam  actns  :  ideoquo  non  et-se  admittcndam.  Suhtilitcr 
f]ujac.  1.6.  obseri'.  1.8.  ait  rc.-tit'itioncm  co  casu  permitti  ci  ,  qu: 
dc  permutatione  conqueritur  ,  non  ut  emptori  rci  aliena;,  scd  ut 
vcuditori.  Idem  seiiflt  Anton.  Mtrcator,2.  notnt.    i^- 

(4)  Atque  ita  datur  rcstitutio  laesis  iu  conductione.  Idem  Spc- 
.«ulator  iiiil.  arg.  i.  29.  Supr.  de  cedilitio.  An  ctiam  minima;  rei' 
sin  putat  Conanus,  ct  post  ciiii  Ri)bcrtus  advei'sus  coiniuuucm  opi- 
wi onem.  An  etiam  operarum  localarum  ?  Ideci  Robcrlo  vidt  tur  2. 
animadv^ers.    i^. 

(5)  Vid.  Curtius  Brugensis  lib.  3-  et-tXTJV^  <"^  fratrcm  cap. 
iS.  Forcalulus  in  Cupidine  Jurisft.  cap.   16.   Mod. 

(6)  Atquc  ila  preiium  loco  rci  succetlit,  nec  oonvenitur  Is,  qui 
juito  ptotio  (mit  a  Ubcrto  ;  convsaitur  is  ,  qui  a  HJt^trto  rei  Yjridi- 


si  ,  quod  accepit ,  donavlt  ,  convenit  eum  patronus  ,  cul 
donavit  hbertus.  sed  accepit  et  prodegit  :  non  debet  per- 
dere  qui  mutuum  dedit  ^  nec  ei  imputari  ,  cur  dt  dit.  " 

§.  18.  Plane  si  (16)  non  accepit  et  spopondit  stipulanti: 
ent  (17)  Favianae  locus. 

§.  19.  Si  fidejussit  apud  me  libertus  ,  vel  rem  siiam 
pro  alio  pignori  dedit  in  necem  patroni  :  an  Faviana  lo- 
cum  habeat  ,  videamus  :  et  numquid  cum  damno  meo 
non  debeat  patrono  subveniri  ^  neque  enim  donavit  ali- 
quid  mihi  ,  si  pro  aliquo  intervenit  ,  qui  non  fuit  sol- 
vendo  ^  eoque  jure  utimur.  igitur  credilor  non  poterit 
Faviana  conveniri  :  debitor  poterit  quidem ,  sed  potest  et 
mandati  5  pla  ne  si  deficiat  mandati  actio,quia  (18)  dona- 
tionis  causa  intervenit  ,  erit  Faviana?  locus. 

§.10.  Sed  et  si  (19)  mandator  exlitit  pro  aliquo  liber- 
tus ,  idem  erit  probandum. 

§.2i.Quamvis  autem  in  partem  Faviana  competat  (20), 
atlamen  in  his ,  quae  dividi  non  (21)  possunt  ,  in  solidum 
competit ,   utputa  in  servitute. 

§.  22.  Si  servo  meo  ,  vel  filiofam.  Iibertus  in  fraudem 
patroni  quid  dederit  :  an  adversus  me  judicium  Favia- 
num  competat  ,  videamus  ?  Et  (22)  mihi  videtur  suflicere 
adversus  me  patremque  :  arbitrioque  judicis  contineri  tam 
id  ,  quod  in  rem  versum  est  ,  condemnandi  ,  quam  id 
quod  in  peculio. 

§.  23.  Sed  si  jussu  patris  contractum  cum  filio  est,  pa- 
ter  utique  tenebitur. 

§.  24.  Si  cum  servo  in  fraudem  palroni  libertus  con- 
traxerit,  isque  fuerit  manumissus  (23)  :  an  Faviana  tenea- 
tur  ,  quaeritur?  Et  cum  dixerimus  ,  dolnm  tantum  hberti 
spectandum,non  ptiam  ejus  cum  quo  contraxil,  pole.st  (24) 
manumissus  iste  Faviana  non  (25)  teneri. 

§.  25.  Item  quaeri  potest  ,  manumisso  ,  vel  mortuo  , 
vel  alienato  servo  ,  an  intra  annum  agendum  sit  ?  Et  ait 
Pomponius  ,  agendum. 

§.   26.  Haec  actio  in  personam    (26)  est  ,  non  in  lerti. 

tae  jirctium  ex  donationis  causa  accepit. 

(7)  Vide  d.  l.   5o.  Jn/r.  de  furt. 

(8)  Variis  dc  causis  vcnditio  rcprehendetur  ,  puta  si  noii  justo 
prctio  rcs  vcnierit :  dciude,  ut  justo  pretio  res  sit  vcndita,  aOectio 
tamen  ct  opportunitas  dicitur  adeinpta.  priore  casu  alicnatio  rcvo- 
catur  ;  postcriorc ,  non  seque.  adde  /.  36.  supr.  de  bcn.  lib. 

(9)  l.  54.  supr.  dc  leg.  2. 

(10)  /.  22.    C.  de  admin.  tut. 
(ij)  Quod  in  rei  locum  successit. 

(12)  Sic  appcllatur  quoque  ,  ^.  22.  infr.  h.  t. 

(i5)  Ea  lex  est  omnium  rostitutioimm  ,  ut  sc.  qucmadmodu.a 
i-estitutus  in  darano  essc  non  cupit,  ita  lucrura  adfectare  cum  alie- 
iia  injuria  non  dcbeat.  /.  un.  C.  de  reputationib.  l.  7.  $.  5,  i.i 
fin.  l.  24.  5-   4'  supr.   de  minor. 

(i4)  Recuperat.   Hal. 

(i5)  Vid.  Sarmientus  lib.   3.  select.  cap.    ii.  Mod. 

(16)  /.    5.  infr.  cjucB  iii  fraud.  cred.  /2.   C.   de  don.  mort.ceu,s^ 

(17)  Advcrsus  stipulatorem. 

(18)  /.  32.  supr.   de  pact. 

(19)  Ut  idcm    sit  in   mandatore  ,  quoJ  in  fidejussore  dictum  cst. 
(ao)  Vide  Molinapuiu  de  divid.  et  individ-  ;)arf.3.UM»»i.i88.Mod. 

(21)  Scrvitutcs  dividi  non  possunt.  /.i5.  infr,  de  aqwi  et  aqu>^ 
pluv.  l.  192.  iifr.  de  reg.  jur.  l.  2.  5-  «•  ^-  4-  5-  '•  "f^-  ^'^ 
ucrb.  ohl. 

(22)  Favianum  judicium  datur  adversus  paientcs  et  doniiiios  ,  si 
libertus  patroni  quid  eis  dcderil  :  sic  ut  ipsi  pareutts  «l  dcmini 
couvcniantur  de  in  icm  vcr.so,  et  dc  peculio,  «f  Aic.  Imo  ,  et  quotl 
jussu ,  si  jussu  patris  vel  domini  contractum   fiicrit.  5.  iZinfr.h.t. 

Qi%)  Faviaua  non  fcncfur  scrvus  manumi^.sus  ,  cum  quo  lihertu:; 
in  friiiidcm  patroni  sui  contraxit. 

(24)  Irao  fenotur  iulra  annura  .  5-   ^5.  infr.   h.   t. 

(26)  Cur  ita  ?  V.  /.   i.   C.  lux  seri'us  er  suo  facto. 

(26)  Si  ita  est  ,  cur  in  Faviaaa  fraus  rci  laagis  ,  quam  iKri*».o» 
accipilur.   5     '7-  in  fm.  injr.  h.  t.  2 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS, 


'% 


et  in  heredem  competit,  et  in  caeteros  successores,  et  he 
redi  ,  et  ceeleris  successoribus  patroni  :  et  (i)  non  est 
hereditaria,  id  est ,  ex  bonis  liberti,  scd  propria  palroni. 
§.  27.  Si  hbertus  in  fraudera  patroni  ahquid  dederit  , 
dein  ,  defunclo  palrono  ,  vivo  liLerto  ,  hHus  patroni  ac- 
ceperit  bonorum  possessionem  contra  tabidas  liberti  ,  an 
Faviana  uti  possit  ad  revocanda  ea  ,  quae  sunt  ahenala  ? 
Et  est  verum  ,  quod  et  Pomponius  probat  ]ib.  lxxxiii. 
item  Papinianus  lib.  cjuarlo  [dtcirao]  Qujestionum  ,  com- 

Setcre  ei    Favianam  :  sufficere    enim  ,     quod  (2)  in  frau- 
em  palronalus  factum  sit.  magis  enim  fraudem  (3)  rei  , 
non  personae  accipimus. 

§.   28.     Jn    hanc    actionem    fructus    (4)    veniunt  ,    qui 
sunt  post  litem  contestalam  percepti. 

2.  Marcianus  hb.   3.  Regularum. 

IN  Faviana    et    Calvisiana    actione  recte  dicetur  ,  etiam 
praeteritos  (5)    fructus    venire  ,    quatenus    Praetor  om- 
nem  fraudem  hbertorum  vult  rescindere. 


De  patrono  ini>ti(uto  ex  parte  debita.  1.  De  tempore 
hujus  actionis.  2.  De  patrono  instituto  ex  asse  ,  3.  Vel 
succedente  ab  inteslato.  4-  De  pluribus  patronis.  5.  iS"* 
patrono  debita  portio  ,  aut  aliquid  amplius  relictum  sit. 

3.  XJlpianus  lib.  44-  »^  Edictum. 

SI  patronus  heres  institutus  ex  debita  parte,  adierit  he- 
reditatem  ,  dum  ignorat  ahqua  hberlum  in  fraudem 
suam  ahenasse  :  videamus  an  succurri  ignorantise  ejus  de- 
beat  ,  ne  decipiatur  hberti  fraudibus  ?  Et  Papinianus  hb. 
xiv.  Quaestionum  respondit  :  in  eadcm  (6)  causa  mane- 
re  ea  ,  quse  ahenala  sunt  :  idcircoque  patronum  sibi  im- 
pulare  debere  ,  qui  cum  posset  bonorum  possessionem  ac- 
cipere  contra  tabulas  propter  ca  ,  quae  aHeuata  vel  mor- 
tis  causa  donata  sunt  ,  non  fecit. 

§.  1.  Haec  actio  in  perpetuum  datur  :  c^uia  (7)  habet 
rei  peivecutioncm. 

$.  2.  Patronum  (8)  ex  asse  heredem  institutum  ,  vo- 
lcntem  Faviaua  actione  uti  ,  Praelor  admittit :  quia  erat 
iniquum ,  exchidi  eum  a  Faviana  ,  quia  non  sponte  adiit 
hereditalem  5  sed  quia  bonorum  posscssionem  contra  ta- 
bulas  petere  ncn  potuit. 

§.  3.  Si  intestaius  hbertus  decesserit ,  patronus  adeun- 
do  hereditatcm  ejus  ,  revocat  per  Calvisianam  (9)  actio- 
nem  ea  quae  ahenata  sunt  dolo  malo ,  quo  minus  pars  cx 
tt>slamento  debita  bonorum  hberti  ad  patronum  hberosve 
ejus  pervenirel  :  idc[ue  est  ,  sive  petita  sit  a  palrono  ab 
intestato  bonorum  possessio  ,  sive  non  sit. 


§.  4-  Si  plures  sint  patronae  et  patroni  ,  singuh  viri- 
lem  (10)  tantum  revocabunt  vel  Calvisiana. 

5.  5.  Si  hbertus  intestatus  decesserit  ,  reKcta  patronp 
debita  porUone  ,  aut  ahquo  amphus  ,  ahquid  etiam  ahe- 
naverit  :  Papinianus  hb.  xiv.  Quaestionum  scribit  ,  nihil 
esse  revocandum  :  nam  qui  potuit  alicui  rehnquere  quid 
testamento,  si  debitam  portionem  pafrono  relinquat,  prae« 
terea  donando  ,  nihil  videlur  in  fraudem  facere. 

De  omni  quodiunque  dolo  malo  alienalum  est.  1 .  De 
pluribus  patronis  aut  patronorum  liberis. 

4-  fi'E^  lil'-   43'  ad  Edictura. 

QUodcunque  dolo  malo  hberli    ahenatum  est ,  Faviana 
actione  revocatur. 

5.  1.  Et  ,  si  plures  patroni  sint  ,  omnes  unam  par- 
tem  liabebunt:  sed  si  viriles  (11)  non  petent ,  portio  cae- 
teris  adcrescet  (la)-  Quod  in  palronis  dixi  ,  et  in  hberis 
patroni  est  :  sed  non  simul  venient  ,  sed  patronis  defi- 
cientibus  (i3). 

De  eo  qui  accepit  aut  alii  dare  jussit.     1.  De  in  litetn 
jiirando. 

5.  Paulus  hb.  ^2.  ad  Edictum. 

TEnetur    Faviana    actione    lam    is ,    f(ui  accepit  ipso  , 
quam  qui  jussit  (i^)  ahi  dari  id  quod  ipsi  donabatur. 
§.    1.   In  actione  Faviana  ,   si  res  non  restituatur  ,   (an- 
ti  damnabitur  reus  ,  quawti  actor  in   htem  juraveril  (if)). 
Sifiliofamil.  minori  25.  annorum  credatur. 

6.  Jui.iAKUs  hb.    26.  Digestorum. 

SI  libertus ,  cum  fraudare  patronum  vellet  ,  fihofami- 
has  (16)  contra  Senalusconsuhum  (17)  pecuniam  cre- 
diderit  ,  non  erit  inhibenda  actio  Faviana  ;  quia  hbertus 
donasse  (18)  magis  m  hunc  casum  inteUigendus  est  in 
fraudem  patroni  ,  quam  contra  Senatusconsultum  credi 
disse. 

7.  SciEvoLA  hb.  6.   Quaestionum. 

I7Rgo  ,  si  (19)  SenatusconsuUum    locum   ncn  (20)  ha- 
J  bet  (21)  ,  cessat  (22)  Faviana  ,    cui»  exigi  possit. 

8.  JuLiANUS  hb.   26.  Digcstorum. 

SEd  si  minori  ,  quam  vigintiquinque   annis  natu  fihofa- 
mihas    crediderit ,    causa    coguiia    (^3)  ,    ei    succiuri 
debet. 

De  donatione  inter  vii-os  et  legato^ 
9.   Idem  lib.   64.  Digestorum. 

VIvus  (24)  hbertus  donare  bene  merentibus  amicis  po^ 
test,  Icgare  (26)  vero  (26)  nec  benemerentibus  ami- 
cis  potest  ,  qui  patroni  partem  minuat. 


(1)  Hcredifaiium  non  est  continno  ,  quod  heredibus  et  in  here- 
dcm  datur. 

(2)  Ea  quae  in  fraiidem  patroni  quoquo  inodo  alienata  sunt, 
Faviana  tam  ab  ipso  pationo  ,  quara  cjus  liberis  revocantur.  Paut. 
3.  sent.   3.  ^.  un. 

(3)  5.  4.  supr.  h.  t. 

(4)  /•   38.  5.  4-  *"/"■•  de  usur. 

C-'))  Quia  vcrbum  restituendi  plcuam  habet  significationem.  d. 
I.   38.  §.  4. 

((i)  Jmo  rovocantur.  arg.  §.  3.  infr.  h.  t.  adde  /.  79.  in  fn. 
sitfir.  de  lcg.   2. 

(7)     llei  pcrsecutorise  actiones,  perpetuae  sunt. 

(.8)     Yide  Goveanum  ad  /.  Sa.  supr.  ad  l.  Falcid. 

(9)  l^e  Caivisiana  vide  /.  2.  C.  h.  t.  praxim  vcro  vidc  ai-.ud 
Oldendorp.  C.  ciass.  act.  2. 

(lu)  /.   \.  infr.  h.  t. 

(11)  /.  3.  5.  4.  supr.  h.  t.  L  21.  Supr.  de  honis  liberl. 

(12)  Ju3  adcrcsctndi  in  actione  Faviaua  locum  habet. 
(i3)  Et  sic  ordine  sijo. 


(i4)  /.    12.  itfr.    t.  t. 

(i5)  Vide  quse  notavi  ad  /.  5.    C.  ad  exhih. 

(16)  Adde  /.    I.  5-  k-  *"/^'''  /*•  f- 

(17)  Macedonianum  sc. 

(18)  Atque  ila  mutuum  incffieax  resolvitur  in  donationem  ,  ut 
quod  condicr  non  possit ,  ut  mutuum  ,    condicatur  ,  iit  res  donata, 

(19)  Ergo,el  si.   Hal. 
(.io)  Locum  habet.   Hal. 
(31)  Non  cossat.  Hal. 

(u2)  Ad  pecuuiam  repetendam.  adde  /.3.  Supv.  de  SC.  Maced. 

(23)  Quid  enim  ,  si  ea  pecunia  locupleticH'  factus  sit  ? 

(24)  \'ivo  libcrto  plus  licet  ,  qnam  raox  morituro. 

(25)  Legandi  et  donandi  dissimilitudo.  Libcrtus  donare  poffst 
amicis  bcnemerentibus  ,  et  iu  fraudcm  patroni  :  lcgswe  taineu  bc- 
ncraercntibus  non  polest.  Quid  ita  ?  partcm  palioni  legaudo  mi- 
nueret ,  ut  hic.  Atqui  donando  ctiam  minuit  :  pars  noa  debetiu 
patrono  in  donatione ,  sed  cx  testamcnto. 

(26)  Scripsi  ad  /,   i.  5-   '•  •*"/""•  /*•  f<- 


i6o 


DIGESTORUM 


6*/  res  alienata  non  extet. 
10.  Africanxjs  lib.   i.  (i)  Qu!«siionum. 

SI  id  ,    quod  a  lil)crto    in  fraudem   alienalum  es.t  ,  non 
extet  (2)  ,     aclio  patroni  cessat   :    queraadmodum  (3) 
u  pecuniam  in  fraudem  abjeeisset  :  aut  etiam    [  si  ]    is  , 
qui    mortis  cansa  a  liberto    accepisset ,  eam  rem  veudidis- 
set  (4)  ,  et  bonae  fidei  emptor  eam  usucepissei. 
De  consensu  palroni. 
11.  Patjlus  lib.  3.  ?.d  legem  iEliam  Sentiam. 

NOn  videtur  patronus  fraudari    eo  ,     quod  (5)  consen- 
tit :  sic  et  quod  volente  .patrono    libertus  donaverit  , 
uon  poterit  Faviana  revocari. 

Si  quis  alii  mandavit  ut  acciperet. 
12.   Javolenus  lib.   3.  Epistolarum. 

Llbertus  cura  fraudandi  patroni  causa  fundum  Seio  tra- 
dcre  vellet  ,  Seius  Titio  mandavit  (6)  ,  ut  eum  ac- 
cipiat  (7) ,  ila  ut  inter  Seium  et  Titium  mandatum  con- 
irahatur.  Quaero  ,  post  mortem  liberti  palronus  utrum 
cum  Seio  duntaxat  ,  qui  mandavit  ,  actionem  habet  :  an 
cum  Tilio  ,  qui  fundum  retinet  :  an  ,  cum  quo  velit  , 
agere  possit  ?  Respondit  ,  In  eum  ,  cui  donatio  quaesita 
est  ,  ita  tamen  si  ad  illum  res  pervenerit  ,  aciio  dalur  : 
cum  omne  negotium  ,  quod  ejus  voluntate  gestum  sit  , 
in  condemnationem  ejus  conferatur.  nec  potest  videri  id 
prsestaturus ,  quod  alius  possidet  :  cum  aclione  (8)  man- 
<iati  consequi  rem  possit  ,  ita  ut  aut  ipse  patrono  resti- 
tuat ,  aut  eum  ,  cum  quo  mHndatum  contraxit  ,  restituere 
cogat.  Quid  enim  dicemus  ,  si  is  ,  qui  in  re  interposilus 
«t  ,  nihil  dolo  fecit  ?  non  dubitabimus  ,  quin  omnimodo 
Gum  eo  agi  non  possit.  quid  enim  .'  non  fg)  poLest  vi- 
deri  dolo  fecisse  ,  qui  fidem  suam  araico  commodavit,  qua 
ixlii  quam  sibi,  ex  liberli  fraude  adquisiit. 

De  quarta  dehila  ex  Constimione  Z>.  Pii  impuberi  ar- 
rogaio. 

i3.  Paulus  iib.    10.  ad  legem  Juliara  et  Papiam. 

COnstitutione  D.  Pii  cavetur  de  impubere  (10)  ado- 
ptando  ,  \}i  ex  bonis  ,  quae  morlis  tempore  illius  qui 
adoptavit  fueruni,  pars  quarta  (ii)  ad  eum  pertineat  qui 
adoptatus  est  :  sed  et  bona  ei  ,  qua;  adquisiit  palri  ,  re- 
slitui  jussit  :  si  causa  cognita  eraajacipatus  fuerit  ,  quar- 
iam  perdit.  si  quid  iiaque  in  fraudem  ejus  alienatum  fue- 
rit  (12)  ,  .quasi  per  Calvisianam  vel  Favianam  aclionem 
m-ocandum  est  (i3). 

(i)     ViAe  Cujac.   I.  ad  Afric.  fol.  67- 

(2)  Duo  liic  nc tlat  summa  gencra  amittenda;  rci  ,  quae  in  Scna- 
iusconsrilto  dc  pctitionc  hereditatis  l)is  vcrbis  notantnr  ,  deperdi- 
tum  ,  deminutum  ■  ul  et  alibi  ,  casus  et  usus.  l.  58.  5-  6.  injin. 
ad  SC.    TrebcU. 

(3)  Nobis  non  cxtare  dicunitir  ,  quae  abjccimus ,  qure  quia  a 
rtobi»  acccpit  ,  alicnavjt ,  qu^e  quis  a  donatario  nostro  accepta  usu- 
«opit. 

(4)  Dominio  scilicet  nondum  adquisilo  ante  mortem  liberti :  alio- 
quin  cmplor  non  nsucaperet. 

(f^)  Cui  rci  qnis  consentil  ,  in  ea  non  fraudatur.  l.  1.  in  fin. 
C.  h.  t.  l.  6.  5-  9-  i'fr.  quceinfraud.  l.  48.  ^- "i  infr.  dcfurt. 
I.    J45.  infr.  lie  rcg.  jur. 

(6)  /.  5.  Supr.  h.  t. 

(7)  Id  e«t  ,  ictincat. 

(8)  /.  i\.  circa  fn.   Infj:    quos  in  fraud.    cred. 

(9)  ji/.  quid  enini  potcst. 

(10)  Irapuberi  adrogato  datur  quasi  Faviana  vel  Calvisiana:  si  quid 
adrogator  fecit  ,  quominus  quarta  Antoniana  ad  eum  pcrveniret. 

(11)  /.  22.  §.  F.  Supr.  de  adopt.  l.  8.  5-  '^  Supr.  de  inoff". 
tcstam.  l.  2.  C.  de  ndopt.  §.  3.  ven.  seJ  et  i/.  Jnsi.  dn  adopt. 

(12)  Per  adrogalorein. 

(i3)  Pcr  eum  ,  qui  adrogatus  csl. 

(i4)  Idest,   de  boiioruni  poisesiiouibut   ab   iateiiUlo.    Pono  Uan; 


T  I  T.     VI. 
Sl  TABUL^  TESTAMENTI   NULLiE  (14)  EXTA- 

BUKT  ,    UKDE   LIBEai   (l5). 

Continuatio.  1.  Ordines  suecessiomim  ab  intestato.  2. 
Quibus  casibus  succedilur  ab  intestato.  5.  De  liberis  ,  6. 
Naturalibus  vel  adoptivis.  7.  De  JHio  emancipato  et  ado- 
ptato  ,  et  nepote  ej:  eo.  8.  Si  heres  institutus  non  habeat 
voluntatem.  9.  De  exheredatione  emancipati  ,  et  prceieri- 
tione  Jilii  in  potestate. 

1.  Ulpianus  lib.  44.  ad    Edictum. 

POsteaquam  Praetor  locutus  est  de  bonorum  possessio- 
ne  ejus  qui  testatus  est ,  iransitum  fecit  ad  intestatos  , 
eum  ordinem  (16)  secutus  ,  quem  et  lex  xii.  tabularum 
secuta  est  :  fuit  enim  ordinarium  ,  ante  de  judiciis  testan- 
tium  ,  dein  sic  [  de  ]  successione  ab  intestato  loqui. 

5-  ^-  Sed  successionem  ab  intestato  in  plures  partes  di- 
visit.  fecit  enim  gradus  varios  :  primum  (17)  liberorum  , 
secundum  legitimorum  ,  tertium  cognatorum  ,  deinde  viri 
et  usoris. 

5-  2-  Ita  autem  ab  intestato  polest  competere  bonorum 
possessio  (18)  ,  si  neque  secundum  (19)  tabulas  ,  neque 
contra  tabulas  bonorura  possessio  agnila  sit. 

$.  3.  Plane  si  lempora  quidera  petendae  bonorum  poi- 
sessionis  ex  testaraento  largiebantur ,  verumtaraen  repudia- 
la  (20)  est  bonorum  possessio  :  dicendura  ent ,  ab  inte- 
stato  bonorum  possessionera  jam  incipere.  cum  enim  is 
qui  repudiavit  ,  petere  bonorum  possessionem  non  potesl 
post  repudiationem  :  consequens  erit  ,  ut  ab  iniesialo  pos- 
se  peti  incipiat. 

$.  4«  Sed  et  si  ex  Carboniano  Edicto  bonortmi  posses- 
sio  dala  sit  :  magis  est  ,  ut  dicere  debeamus  ,  ab  intesla- 
to  nihilominus  posse  peti.  ut  enim  suo  loco  ostendimus  , 
non  impedit  bonorum  possessionem  ediclalem  Carboniana 
bonorum  possessio. 

5.  5.  Recte  autem  Praetor  a  liberis  (21)  initium  fecit 
ab  intestaio  successionibus  :  ut  sicuti  contra  tabulasipsis  (22) 
defert ,  ita  et  ab  intestato  ipsos  vocet. 

$.  6.  Liberos  aulem  accipere  debemus  ,  quos  ad  eontra 
tal)ulas  bonorum  possessionem  admillendos  diximus  ,  tam 
naturales  (23)  quam  adoptivos.  sed  adoptivos  hacienus  ad- 
mitiimus  ,  si  fueriot  in  potestate.  caeterum  si  sui  (24)  ju- 

vcrba  5«  tuhuloE  ctc.  prima  vcrba  sunt  edicti  ,  quibus  contraria  suiit 
«'  tahulae  tcstamenti  exstahunt.  lib,  87.  tit.  2.  Antea  diccbatur  , 
non  proferentur.   Cic.    i.    f^errina.    Est    qui  legat  ,    non  exslahunt. 

(i5)  L.  6.  C.  14.  6.  C.  Theod.  2.  hnec  verbi  ostcndunt  hunc 
titulum  mixtum  csse.  Verba  geueralia  sunt  ,  si  tabulce  tcstamenli 
nullm  exstabunt.  spccialia  ,    unde   liberi. 

(16)  Is  ordd  servari  soltt  ,  ut  prius  succcdatur  cx  teslaminto  , 
quam  ab  intcstalo.    Supr.  si  quis  omiss.   causa  tcstam. 

(r^)  Primus  gradus  succcssionis  ab  intestato ,  cst  liberorum.  vido 
5.  5.   infr.    h.   t. 

(18)  V.  Gil'.>ertus  Regius  lih.  a.  itx'niO(t)x*u»-  c.  12.  RaBvardMs 
ad  lcges    12.  tab.  c.    19.   Mod. 

(19)  1(1   est ,  cx  testameuto. 

(20)  Rcpudiatione  hercdilas  amittitur.  /.  i3.  supr.  d«  adquir. 
fcl  omiit.  hcrfd. 

(21)  §.    1.  supr.  /.7.  m  fin.  infr.   h.  t.  l.    x.  infr.  quis  i>rdo.   i. 

12.  infr.  dc  suis.  Nov.  118.  c.  i.  5-  '•  ^'^''^-  '^<?  hered.  quae  ah 
intestato.  5-  2.  Inst.  de  hcred.  qualit.  2.  Fcwhr.   11.  dixi  ad  1Ǥ. 

13.  tabular.  tit.  de  hered.  ab  intest.  Synops.  Basd.  ^3.  til.  i.  f-^- 

(22)  Primis ,   Gra:ci,  id  cst  libcris  antc  alios  omaes. 

(23)  Suis  libcris  ad.iumoraiitnr  naturalo* ,  et  adoptivi.  /.  i.  jj.i. 
infr.   de  suis.  l.  5.   C.  de  legitimis. 


I 

J 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


i6i 


ris  fuerint,  ad  bonorum  possessionem  non  invitantur.rjuia 
adoptionis  jura  dissolula  sunt  emancipatione. 

§.  7.  Si  cjuis  filium  suum  emancipatuoi  in  locura  ne- 
polis  adoptavit  et  emancipavit  ,  cum  haberet  et  nepotem 
ex  eo :  Quaesitum  est  apud  Marcellum  , an  adoptio  rescissi 
impediat  nepotem?  Sed  cum  soleat  emancipato  patri  jungi 
nepos  ,  quis  uou  dicat  (i)  ,  etsi  adoptatus  sit  et  quasi  fi- 
lius  ,  nihilominus    filio   suo  eum  non  obstare  ?  quia  quasi 


filius  adoptivus  est  in  potestate. 


quasi 


naturalis. 


§.  8.  Si  heres  institutus  non  haijeut  voluntatem  ,  vel 
quia  incisa;  (2)  sunt  tabulae  ,  vel  quia  cancellatas  ,  vel 
quia  aUa  ratione  vohiulatem  testator  mutavit  ,  voluitque 
inlestato  decedere  :  dicendura  est ,  ab  inteslato  reia  habi- 
turos  eos  ([ui  bonorura  possessionem  acceperunl. 

5.  9.  Si  emancipalus  (3)  filius  exheres  iuerit  ,  is  au- 
tem  ,  qui  in  potestate  fuerat  ,  praeteritus  :  emancipatum 
peteutem  ab  intestato  bonorum  possessionem  unde  liben  , 
tueri  debet  Praetor  usque  ad  partem  dimidiam  ,  perinde 
atque  si  nuUas  tabulas  pater  reiiquisset. 

De  filio  emancipalo  vel  patrono  prceteritis- 

2.  JuLiANus  lib.   27.   Digestorum. 

EMancipatus  (4)  praeieritus  ,  si  (5)  contra  tabulas  bo- 
norum  possessionem  non  (6)  acceperit  ,  et  scripti 
heredes  adierint  hereditatem  :  sua  culpa  amittit  paternam 
hereditatem.  nam  quamvis  secundum  tabulas  l)onorum  pos- 
sessio  petita  non  fuerit  ,  non  tamen  eum  Praetor  tuetur  , 
ut  bonorum  possessionera  accipiat  unde  liberi.  -p  JNam  (7) 
et  patronum  praeteritum  ,  si  non  petat  contra  tabuias  Lo- 
norum  possessionem  ,  ex  illa  parte  Edicti  unde  (8)  le- 
gitimi  vocantur  non  solet  tueri  Prtetor  adversus  scriptos 
Jieredes. 

Quibus  casibus  succedilur  ab  inlestato. 

3.  UlpiAnus  lib.  8.  ad  Sabinum> 

BOnorum    possessio  potest  peti  ab  intestato ,  si  (9)  cer- 
tum  sit  labulas  non   extare   septem    (lo)    testimii  si- 
gnis  signatas. 

De  capitis  deminutione. 

4.   Paulxjs  lib.   2.   ad  Sabinum. 

Llberi  et  capite  minuti  per  Edictum  Praetoris  ad  bono- 
rum  possessionem  vocuntur  parenlum,  nisi  si  adopti- 
vi  (11)  fuerint  ;  hi  enim  et  liberorura  nomen  amitluul 
post  emancipationem.  ■]"  Sed  si  naturales  emancipali  (i.i) 
et  adoplati  (i3)  ,  iterum  emancipali  (i4)  sint  ,  habent. 
jus  naturale  (i5)  liberorum  (16), 


Dc  conjungendis  cum  emnncipalo  liLcris  eju9.  i .  Z)  • 
libcris  cjui  non  .mnt  in  poleslale.  1.  De  porlione  fdii  <iman- 
cipati  ,  fpd  non  pciiit  bonorum  possessionrm. 

5.  PoMPONius  hb.   4.   ad    Sabinum. 

SI  quis  ex  his,  quibus  bonorum  possessionem  (17)  Prae- 
tor  pollicetur  ,  in  polestate  par^nlis ,  de  cujus  bonis 
agitur  ,  cura  is  moritur  ,  non  fuerit  :  ei  liberisque  ,  quos 
in  ejusdem  familia  habebit  ,  si  ad  eos  h)reditas  suo  no- 
mine  pertinebit ,  neque  nominatim  exhercdes  scripti  erunl, 
bonorura  possessio  ejus  partis  datur  ,  qiise  ad  eum.(i8) 
pertineret,  si  in  potestale  permansisset^  ita  ut  ex  ea  par- 
te  dimidiam  habeat ,  reliquum  liberi  ejus  ,  hisque  dunta- 
xat  bona  sua  conferat. 

§.  i.  Sed  et  si  fiiium  et  nepotem  ex  eo  pater  emano- 
paverit  ,  filius  solus  veniet  ad  bonorum  possessionem  : 
quamvis  capitis  diminutio  per  Edictura  nulli  obstet.  -f- 
Quin  etiam  hi  quoque  qui  in  poteslats  iiunquam  fuerunt, 
neo  sui  heredis  locum  obtinuerunt ,  vocanlur  ad  bonorum 
possessionem  parentum  :  nam  si  fillus  emancipatus  reh- 
querit  in  potestate  avi  nepolem  ,  dabitur  ei  ,  qui  in  po- 
testate  rehctus  sit  ,  palris  emancipati  bonorum  possessio  : 
et  si  post  emancipationem  procreaverit  (19),  ita  nato  da- 
bitur  avi  bonorum  possessio  ,  scilicet  non  obitante  ei  pa- 
tre  suo. 

§.  2.  Si  (20)  fdius  emancipatus  non  petierit  bonorum 
possessionem  :  ita  integra  sunt  omnia  nepolibus  ,  atque  si 
filius  non  fuisset;  ut  quod  filius  habiturus  ess3t  petita  bo- 
norum  possessione  ,  hoc  nepotibus  ex  eo  solis  non  etiam 
reliqui»  adcrescat. 

De  bonis  filii  emancipati. 

6.  Ulpianus  lib.   39.   ad  Edictum, 

SI  pater  filium  emancipaverit ,  nepotem  retinuerit ,  de- 
inde  fihus  decesserit  (21)  :  et  rei  aequitas  ,  et  causa 
Edicti,quo  de  bonorum  possessione  liberis  daada  cavetiir, 
efTicit  ut  ejus  ratio  habeatur  ,  ut  bonorum  possessio  inte- 
stato  patris  detur  :  ut  lamen  bona  sorori  ,  quae  necessaria 
heres  patri  extitit  ,  conferre  cogatur  avus  ,  qui  par  eum 
bonorum  possessionis  emolumentum  adquisiturus  est  :  nisi 
forte  avus  iste  nulluoi  ex  his  fructum  ad  juirere  vult,  pa- 
ratusque  (22)  esl  de  potestate  nepotem  dimittere  ,  ut  ad 
eraancipatum  emolumentum  omne  bonorum  possessionis 
perveniat.  Nec  idcirco  soror,  quse  patri  heres  extitit ,  ju- 
sle  queri  poterit  ,  quod  eo  lacto  a  collationis  commodo 
excUiditur  :  cum  avo  quandoque  intestato  defuncto  ,  ad 
bona  ejus  simul  cum  fratre  possit  venire. 


(1)  Ita  Icgcndiim  putat  Grot.  Quis  non  dicat  ,  etsi  adoptivus 
sit ,  non  quasi  Jilius  ,  nihilominus  Jilio  suo  eum  non  uLslare  ,  quia 
qunsi  adoptii^us  est  in  potestute.,  non  quasi  naturalis  :  quia  non  cst 
in  familia  quasi  filius  ,  sed  quasi  nepos,  et  quidem  adoptivus.  S.  L. 

(2)  t.  11.  5.  3.  supr.  qui  tcst.  l.  i.  ^.  10.  Supr.  dc  B.  P. 
secund.  tab.  l.  3o.   C.  dc  testam. 

(3)  t.   20.  stipr.  de  B.  P.  contra  tahidas. 

(4)  Hic  est  tit.    Undc  liberi  sccundiim  quosdam. 

(5)  Praetcriti  cmancipati  honorum  possessionem  contra  tabulas  ac- 
ciperc  possunt.  Quid,  si  non  acceperint  ,  et  scripti  hcredes  adie- 
riut  ,  sua  ciilpa  amiserint  paternam  Jicreditatcm  ?  An  forte  bono- 
rum  possessionem  unde  libari  petere  possunt  ?  ue  hanc  quidem  , 
kac  lege. 

(6)  /.    17.    supr.  de  injust.  l.   2.  infr.  de  except.  rei  jud. 

0)  ,  Argumentum  a  pationo  praeterito  non  pctcjitc  boJiorum  pos- 
.scssionem  ex  partc  Edicti   Unde  legitimi ,  et  ea  ralione    c^elusi  ab 
omni  jjctitionc  bonorum  po.i.sessionis  ,  ad  filiura  emancipatuni  pra- 
teritum  ,  qui  contra  tabuias  bonorum  possessionem  no!i  pttiit. 
(8)    Dc  qua  lilulo  proximo. 
Tom  Ilf. 


Co)     Iiilestatus  dicitur  ,  qui  non  reliquit  tabulas  scptcm    testium 
sigiiis  signatas. 

(10)  Z.    12.  C.  de  teslam.  l.  2.   C.  de  bon.  poss.  secund.tab. 

(11)  Vide  tamcn  ^.    10.  Insl.  de  hered.  qux  ab  intest. 

(12)  A  patre  naturali. 
(i3)  Ab  e.xtraneo. 

(i4)  Ab  eodem  extraneo. 

(i5)  Absque  uUo  impedimento  vocantur  ab  intestato  ,   Grceci- 

(16)  In    bonis    patris    sui    naturaiis.  /.   2.  ^.    6.  infr.    ad    SC. 
Tertull. 

(17)  Goutra  tabulas  ^,  seu  ab  intestato  ,   Grxici. 

(18)  /.   2.  §.   4-  infr.   de  suis.  §.   2.    fers.   ita     demum.    Imt.  de 
hered.  quce  ab  intest.  vid.  /.    i.    supr.  de  conjungend. 

(19)  /.    16.  su]>r.   de  B.   P.   coiUra  tab. 

(20)  Adde  /.  2.   C.  d<2  postli.  Uered.  iiist. 

(21)  Subaudi  ,  inlestatus  ,  relicto  uepolc  in   potsilate  avi :  alq^ie 
ita  videbalur  jure  Praetorio  intest.iLiis. 

(22)  /.  5.  siipr.  de  colL  bon.  t.    i.  ^.   12.  supr.  de  conjungeni. 
cuin  emancip. 

21 


62 


DIGESTORUM 


Quo  (emjyore  siiiias  specfafur.  i.  De  hvnis  pareniiini 
i>el  liberorwn. 

"j.  Papiniaaxjs  lib.  2g.  Quaestionum. 
OCripto  (i)  ]ieiTt!e  delibcranie  iilius  exhercdatus  mor- 
O  leui  obiit  5  a((|ue  ita  (2)  scriptus  heres  omisit  (3) 
Jieredilalcin  (4)  *•  nepos  cx  ilJo  (5)  filio  susceplus  ,  avo 
suus  lieres  erit.  nc(|ue  pater  videbilur  obslilisse  ,  cujus 
post  njorlem  legitima  delertur  lieredilas.  Nec  dici  polest, 
Lercdcm  [scd]  non  suum  nepotem  fore  ,  c^uod  proximuin 
gradum  nunquam  lenueril :  cum  et  ipse  fuerit  iu  potesta- 
te  ,  neque  paler  eum  in  liac  successione  praevenerit.  et 
alioquin  ,  si  non  suus  lieres  est ,  cj^uo  jure  Iieres  erit,  qui 
sine  dubio  non  est  adgnalus  ?  Cacterum  ,  etsi  non  sit  ex- 
lieredalus  nepos  ,  adiri  poterit  ex  testamento  liercdilas  a 
scripto  lierede  ,  fiJio  mortuo  :  quare  qui  non  olistat  jure 
intestati  ,  jure  testati  videbitur  obstitisse. 

§.  1.  Non  sic  (6)  parentibus  libei-orum  ,  ut  liberis  pa- 
renlum  debetur  liercditas.  parcnles  (^)  ad  bona  libero- 
Jum  ratio  (8)  miserationis  aduiitlit  ,  lilieros  nalurae  siulul 
et  parentum  commune  volum  (g). 

Si  quis  omissa  causa  tcstanumti ,  ab  intestato  possideat. 
8.  Idem  lib.  6.  Responsorum. 

Filiusfamilias  ut  proximus  cognatus ,  patre  consentiente, 
possessioncm  adgnovit  :  quamvis  per  conditionem  te- 
slameiito  dalam  ,  quod  in  patris  potestale  manserit  ,  ab 
hereditate  sit  exclusus  ,  tamen  utililer  possessionem  adguo- 
visse  videbilur.  nec  in  Edicti  sententiam  incidetj  quouiam 
possessionem  secundum  tabulas  non  adgnovit  ,  cuni  inde 
rem  (10)  habere  non  polerit ,  nec  in  filii  potestate  *ndi- 
lio  fuerit,  nec  faciJo  paler  emancipare  filium  cugi  poterit. 
T)e  capitis  dcminutione. 
9.   Paxjlus  lib.    11.  Responsorum. 

SI  posteaquam  filius  emancipatus  bonorum  possessioncm 
patris  peliit  ,  statum  suum  mutavit  :  nihil  obesse  ei  , 
quominus  id  (juod  adquisiit  ,  retineat.  qiiod  si  prius  con- 
ditionem  suam  mulavit  ,  bonorum  possessionem  eum  pe- 
lere  non  posse. 

T  I  T.     VII. 

UNDE    (ii)  LEGITIMI  (12). 

Quo  tempore  spectatur  jus    legitimi  heredis. 

1.   Julianus   lib. '20.    [27]  Digestorum. 
^c  verba    Edicti  ,    tum    (i3)    qucm  ei  heredem  cssc 
oporteret  ,     si    intestatus    juortuus   esset  ,    irapctTeiTt-' 


H 


x(»f(i4),id  est,  lar^e,et  ciim  extensione ,  et  cum  quodam 
temporis  spatio  accipiuntur:  non  ad  (j5)  mortis  teslatoris 
leinpus  referuntur,  sed  ad  id ,  quo  bonorum  possessio  pe- 
tcretur.  et  ideo  legilimum  heiedem  ,  si  capite  deminu- 
ti.s  (16)  esset  ,  ab  Jiac  bonorum  possessione  swmmoveri  , 
palam  est. 

Si  sui  repudiaverinl.  1.   De    sexu   et  statu  defuncti.  2. 

De  scxu  smcessoris.   3.  Si  status  defuncti  incertus  sit.   4- 

De  his  ,  qui  Lege  vcl  SC.  vocantur  ad  hereditatem  vel 
bonorum  possessionem. 

2.  Ulpianus    lib.  46.  ad  Edictum. 

SI  repudiaverint  sui  ab  inlestato  bonorum  possessionem , 
adhuc  dicemus  ,  obstare  (17)  eos  legilimis  ,  hoc  est 
his,  quibus  legitima  potuit  deferri  hereditas.  idcirco,  quia 
repudiando  quasi  Jiberi  bonorum  possessionem ,  hauc  (18) 
incipiunt  habere  quasi  Jegitimi. 

5.  1.  Haec  autem  bonorum  possessio  non  tanlum  ma- 
sculorum  deferlur ,  verum  eliam  foeminarum :  nec  tantum 
ingenuorum,  verumetiam  libertinorum.  Communis  est  igi- 
tur  pluribus.  nam  et  foeminae  possuut  vel  consanguineos 
vel  adgnatos  habere  :  item  Iibertini  possunt  palronos,  pa- 
tronasque  habere. 

$.  2.  Nec  tantum  masculi  hanc  bonorum  possessionem 
accipere  pos&unt:  verumetiam  fteminae. 

5-  3.  Si  quis  decesseiit  ,  de  quo  incertum  (19)  est  , 
ulrum  paterlaniilias  au  filiusfamilias  sit  ,  quia  pater  ejus 
ab  liostibus  captus  adhuc  vivat,  vel  quod  aJia  causa  sus- 
pendebat  ejus  staturn  :  magis  cst  ,  ne  possit  peti  l)onorum 
[ejus]  possessio  :  quia  nondum  iutestatuui  tum  tsse  appa- 
rct  ,  cum  incerlum  sit  aii  teslari  possit.  cum  igilur  cti> 
perit  certi  status  esse  ,  tunc  demum  petenda  esl  bonoruui 
possessio  :  iion  cito  cerlum  esse  ca-perit ,  intestatum  essc  ^ 
std  cum  certum  csse  coeperit  patremfiamilias  esse. 

§.  4-  Ilscc  autem  bonorum  possessio  oninom  vocat,  qui 
ab  intestato  potuit  esse  Jieres:  sive  Lex  (20)  xii.  tabiilar. 
eum  legitinmm  heredc^m  faciat ,  sive  alia  Lex  ,  Scnalusve 
consultum.  ■}■  Denique  mater  ,  quae  ex  Senalusconsullo  ve- 
iiit  (21)  TertuIIiano ,  item  qui  (22)  ex  Ot-phitiauo  ad  le- 
giiimam  heredilatem  (^3)  admittuntur  ,  Jiaiic  bonorum 
posscssionem  pelere  possunt. 

3.  Paxilus    hb.  43-  ad  Ediclum. 

GEneraliter  igilur  sciendum  est ,  quotiescunquc  vel  lex 
vel  Seiiatus  defert  Jiercditatem ,  non  eliam  bonorum 


(1)     A    I.  5-  8.  ivfT.  rle  suis. 
(■>)     Post  inoitcin  exlicrcdati. 

(3)  Rcpudiavit. 

(4)  \id.  Vacoiiiiis  dcclar.  jnr.  ci\>.  lib.  3.  declar.  49-  Marcus 
Vcrtranius  dc  jur.  liler.  cap.  27.  Mod. 

(5)  Exlicrcdatio. 

(6)  /.  I.  supr.  h.  t.  ct  Paul.  2.  Cor.  la.  v.  14.  Non  tlcbcnt 
filii  paicntibtis  thcsauros  congcrerc ,  scd  parcules  filiis.  addc  /.  i5. 
supr.   c/e  inoffic. 

(7)  5*  "^'-  ^"^^-  de  legit.  nsn.  sncress.  "Nov.   118.  c.  2. 

(8)  Idcoquc  Uictuosa  succcssio  dicitur.  /.  ult.  C,  de  instit.  et 
iuhslit.  addc  5.  2.  J.  4.  Instit.  de  SC.  Tertull.  l.  i5.  Supr.  dc 
innffic. 

(9)  '•  7-  "?/'*•  dc  bon.  damn.  I.  5o.  5^  2.  in  fn.  supr,  dc  bon. 
lih.  l.   2G.  supr.  si  quis  rmiss.  causa. 

(10)  Id  cst,  borcdilalciii.  Res ,  est  bei-cdilas  aut  bona.  Ambr.  9. 
epi.\t.  adClcm.  scd  sunt  bciTdcs  sinc  rr,  sunt  ct  ciim  rc:  binc  bono- 
ruin  possessioncm  cuin  le  accipdc, /.aS.Ct/e  inojf.test.  bonorumpos- 


scssioncm  rcmque  ohiiwrc  ^  l.i.z.sufir  de  injustn.  huc  refcr,  quod  ait 
Ulp.  28.  infin.  bonoriim  posscssiononi  ,  aut  cum  ic  d;iri  j  aut  si- 
ne  re.   vide  Ciijac.   Inst.  qnilius  modis  testam.  injirm.  ct  4-  obs.  94. 

(11)  Lib.  6.    Cod.    i5.  45.  Eclog.   i. 

(i"2)  Jd  est  ,   asnati. 

(i3)  Eiim  nuein. 

(i4)  Vide  /.   2.  in  fin.  infr.   quibus  ex  caus.  in  p<i.ss. 

(ij)  /.   2.  §.  6.   Irifi:  dt!  suis. 

(16)  /.    II.  infr.  de  suis. 

(17)  /.    17.  5^    '•  supr.  dc  adtjuir.   w/  omitt.  hercd. 

(18)  V^rnXc  lcgitimi. 

(ly)  Z.    I.  5.    I.   infr.  ad  SC.    Tertull. 
(io)  /.  un.  infr.  ut  ex  tegib. 

(21)  i.  e.  Qu;x5  ex  Scnatusc.   TcrtuUiano   admittitur    ad   potend.i 
bona  iil>ei'oruiu. 
(•.>2)  Liberi  scil. 
(23)  Malrum. 


LIBER  TRIGESIMUSOCTAVUS. 


63 


possessionem  ,  ex  liac  (i)  parte  eam  peli  oportere  ,  curn 
vero  etiam  bonorum  possessionem  dari  jubet,  tum  ex  illa 
parte  ,  c£ua  ex  legibus  peti  debere  :  sed  et  ex  hac  parie 
poterit. 

Quo  tempore  spectalur  jus    legitimi  heredis, 
4.  JuLiANUS  lib.   27.   Digestorum. 

SI  ex  duobus  fiatribus  alter  decess^rit  lestamento  jure 
facto  ,  dein  deliberante  herede  aher  quoque  inLt-stato 
decesserit  ,  el  scriptus  heres  omiserit  hereditatem  :  palruus 
legitimam  heredilatem  habebit.  nam  haec  (2)  bonorum 
possessio  ,  Tum  quem  hiredcm  esse  oportel  ,  ad  id  tem- 
pus  refertur  ,  quo  primum  ab  intesiato  bonorum  possessio 
peti  potuisset. 

Differentia    adgnaiorum    et    cognatorum.    i.  Si  .7?es  sit 
sui  licredis. 

5.  MoDESTiNus  hb.  3.  Pandectarum. 

INter  (3)  adgnatos  et  cognatos  hoc  interest ,  quod  in  (4) 
adgnatis  et  cognati  conlineutur  ,  in  cpgnalis  noa  (5) 
utique  et  adgnati  :  verbi  gratia  ,  patris  frater  ,  id  est  , 
patruus,  et  adgnatus  est ,  et  cognatus  :  matris  autem  fra- 
ter,  id  est,  avunculus  (6),  cognatus  est,adgnalus  non  est. 
§.  1.  Quandiu  (7)  spes  est  ,  suum  heredem  aliquem 
defuncto  existere ,  tamdiu  consanguineis  locus  non  est ;  pu- 
ta  si  defuncti  uxor  praegnans  sit,  aut  defuncti  filius  apud 
hostes  sit. 

De  jure  consanguinitatis. 
6.   Hermogenianus  lib.   3.   juris  epitomarum. 

NAti  (8)  post  raortem  palris  ,  vel  post  captivitat»l'm  , 
sive  deportationem  ,  sed  et  hi  qui  tempore ,  ([uo  ca- 
piebatur,  vel  deporlabatur  pater,  in  polestate  fuerunt ,  jus 
inter  se  consanguiuitatis  habenl,  etsi  heredes  patri  nou  (9) 
extiterint ,  sicuti  exheredati. 

T  I  T.     VIII. 

UNDE  (lo)    COGNATI  (it). 

Summa.   1.   Cognali   etymologia.   2.  De    servili    cogna- 
tione.  3.  De  gradu.  4-  De  adoptione.   5.  Proximitas  quo- 


modo  ,  6.  Et  quo  tempnre  accipilur.  8.  Dv.  conapto  nn'e. 
i'cl  post  mortcm  ijus  ,  de  cujus  bonorum  possessione  agi~ 
tur.  9.  De  eo  qui  cxsecto  ulero  editus  est.  10.  De  gra- 
du.    11.   De  postliminio. 

I.  ULriANus  lib.   46-  ad    Edictum. 

HiEc  bonorum  possessio  uudam  liabet  Prjetoris  indul- 
gontiam  (12),  neque  ex  Jure  civili  originem  habel: 
«am  eos  invitat  ad  bonorum  possessioncm ,  qui  Jure  civi- 
li  ad  successionein  admitli  non  possunt,  i-]  est ,  cognalos. 

5.  I.  Cognati  aulem  appellali  suut,  (£uasi  (i3)  ex  uno 
nati  ,  aut  ,  ut  Labeo  ait ,  quasi  commune  nasceudi  ini- 
lium  habuerint. 

§.  2.  Perlinet  autem  ha;c  lex  (i4)  ad  cognationes  nou 
serviles  :  nec  enim  facile  (i5)  ulla  serviHs  videtur  esse 
cognatio. 

§.  3.  Haec  autem  bonorum  possessio,  quae  ex  hac  par- 
te  E(]icti  datur  ,  cognatorum  gradus  sex  complectitur  ,  el 
ex  septimo  (i6)  duas  personas  ,  sobrino  (17)  el  sobriua 
natum  et  natam. 

§.  4-  Cognationem(i8)  facit  eliam  adoptio.  etenim  qui- 
bus  fiet  adgnatus  hic  ,  qui  adoptatus  est  ,  iisdem  etiam 
cognatus  fiet  :  nam  ubicunque  de  cognatis  agitur ,  ibi  sic 
accipiemus  ,  ut  etiam  adoptione  cognati  facli  continean- 
tur.  f  Evenit  igitur,  ut  is  ,  qui  in  adoplionem  datus  est, 
tam  in  familia  naturalis  patris  jura  cognationis  retineat  , 
quam  in  familia  adoptiva  nanciscalur.  sed  eorum  tanlum 
cognationem  in  adoptiva  familia  nanciscetur  ,  quibus  fit 
adgnatus :  in  naturali  autem  omnium  retinebit. 

§.  5.  Proximus  autem  accipielur  etiam  is  ,  qui  solus  (19) 
cst  :  quamvis  proprie  proximus  ex  pluribus  dicitir. 

§.  6.  Proximum  accipere  aos  oportet  eo  (20)  tsmpore  , 
quo  bonorum  possessio  deferlur. 

§.  7.  Si  quis  igitur  proximus  cognatus  ,  dum  heredes 
scripti  dehberant ,  diem    suum  obierit :   sequens  quasi  pro- 


ximus  ,  admittetur  :    hoc   est 


'    T 


que 


fuerit    tum  de- 


prehensus  proximum  locum  obtinens. 

§.  8.  Si  quis  proximior  (21)  cognatus  nasci  speretur  , 
in  ea  conditione  est ,  ul  dici  debeat,  obstare  eum  sequen- 
tibus  (22).  Sed  ubi  (^3)  natus  non  est ,  admittemus  eum, 
qui  post  venlrera  proxixnus  videbatur.  Sed  lioc  ita  demum 


(1)  l.   3.   C.  ad  SC.   Orvhiuan.  l.  A.   C.  de  lesit.  hercd. 

(2)  l.  2.  5.  6.  Infr.  de  suis. 

(3)  Eadcm  verLa  cxtant  apud  Paul.  4.  scnt.  8.  J.  i.  adde  /.  10. 
$.  4.  infr.de  ^radib.  l.  8.  ^.   i.  Infr.  de  suis. 

(4)  Oinais  adguatus  est  cognalus  ,  non  omois  cognalus  est  ad- 
gnatus. 

(5)  Irao  continentur,  ut  specics  Kub  genere.  Z.  10.  §,  2.  infr.  de 
gradib.  §.  i .  Inst.  de  legitima  adgnatorum  successione.  v.  Ferran- 
dum  explication.  3o. 

(6)  V.  d.  l.    10. 

(7)  f-  -i.  C.  unde  liberi.  dixi  ad  Ulpian.  26.  5.   3. 

(8)  l.  I.  5.  10.  infin.  infr.  desuis.§.i.  in  fin.  Inst,  de  leeit. 
adgnat.  success. 

(9)  l-   I.   10.  infr.  de  suis. 

(10)  L.  6.  C.   i5.  et  45.  Eclo^.  2. 

(11)  Id  cst  ,  per  fceminam  conjuncti. 

(12)  Cui-  ita?  quia  Prsetor  per  eain  admittit  eo?  ,  qui  Jure  civili 
admitti  non  possunt. 

(^3)  Vel  ex  uno  coramuniter  nati ,  vel  ab  eodem  orli.  /.  4.  S.  i. 
itfr.  de  sradib. 

(i4)  Id  est  ,  hoc  Ediclum.  codem  modo  lcx  Fabiana  .tiicitur  a 
Taulo  3.  sent.  3. 

(i5)  Fit  tamcn  :  nec  e.nim  parcimus  his  nominibus  efiam  inser- 
Tis.  /.10.  5.   5.  itifr.  de  gradib.  §.    i.  Inst.  de  scnuh  cngnat. 

(lO)  /.  9.  iifr.  h.  t. 

(17)  5-  ^h.   Inst.  de  succcss.  cognat. 

(18)  /.  a3.  /.  26.  /.  45.  supr.  dc  adopt,  Facitne  nobi!em  ado- 
ptio  ,  rel  nobilem  cx  piebio  ?    fjcit  ,    bi'    gentem   lycolet  ■.    cuia    ct 


Ciceronem  se  sociasse  Pisonnra  familiae  ,  ut  se  nobllitarct  ,  Trcbel- 
lius  Pollio  scribat  19.  (  Tyjanno  )  :  non  si  genus  (  cst  eniin  ge- 
lius  a  natura,  ideoque  imtnulabile  ),  nisi  fiat  adoptio  specialiter 
apud  Piincipcm  ,  id  est  ,  nisi  id  specialiter  agatiir  adoptione  facta 
apud  Px-incipem.  a?-g.  /.  10.  §.  3.  supr.  de  in  jw!  \'ocando.  ut  ita 
adoptans  propaget  eum  honorem  ad  suos  liberos.  ct  ita  respondct 
Cujacius  consukat.  56.  Feudi  uobilis  concessione  fitiic  quis  uobilis  ? 
fieri  videtur  ,  ut  qui  vult  consequens  ,  velit  etiara  antecedens ,  Z.  3 . 
&'upr.  de  jurisdict.  et  ut  actus  valeat  potius  ,  quam  percat.  Quid  ? 
adoptioae  fitne  quis  ex  nobili  ignobilis  :  ex  patrioio  plcbeius?  fit  , 
jHutarc  genus  sua  sponte  licet ,  et  se  servum  etiam  ficerc.  Ea  ratio- 
nc  ex  matrimonio  patricii  gcneris  innlier  ultro  (  si  vclit  )  in  ple- 
Lein  transit ,  ut  de  Virginia  scribitLiv.  10.  uisi  donati  sit  a  Prin- 
cipe  ornamentis  conjugii  nobilioris  ,  quod  veteres  Imperatores  affi- 
nibus  suis  detuUsse,  ct  his  max.iine  quae  maritos  nobiies  non  habue- 
rant,  ne  in  nobilitate  raanerent ,  Larapridius  scribil  in  Heliogabalo  ; 
Princlpes  id  nonnjnquam  permitterc  deraonstrat  /.  uk.  Supr.  de 
Senato?'ib.Plehe'ia  sane  gensre  raariti  nobilitatur  ex  nova  Coastitutione. 
/.  muUeres.    i3.   C.  de  dignitatibus.   vide  Cujac.  cansultat.  56.     • 

(19)  Proximus  ,  proprie  cl  improprie  sumltur.  Propric  ubi  plu- 
res  sunt  ,  et  in  his  unus  est  proximus.  Impropric  ,  quoties  uaus 
atque  idera  soUis  est  :  cum  eniin  solus  sit  ,  cou^equeus  est  ,  ut  eit 
tt  prosimus.  /.  9.   Supr.  de  reb.  dub. 

(■20)  /.    2.  5-  6.    infr.  de  suis. 

(•2i)  l*  2.  infr.  de  suis,  Dc  proximlor.:  c^gHiito  vid.  Cujac.  10. 
obs.   27. 

(22)  /.   3.  supr.    si  pars  hered. 

(a3)  /.  6.    infr.    de  suis. 


iG4 


DIGESTORUM 


ciit  accipiendum  ,  si  hic  ,  qui  in  uiero  esse  dicitur,  vivo 
co  ,  de  cujus  bonorum  possossione  agitur,  fuil  conceplus. 
nam  (i)  si  post  (2)  mortem  ,  neque  obstabit  alii  ,  ne- 
ijue  ipse  admittctur  :  quia  non  luil  proximus  cognalus  ei, 
quo  vivo  ncndum  animax  (3)  fucrit. 

§.  9.  Si  qua  pr«giiaus  decesserit  et  utero  exsecto  (4) 
pjiilus  sit  edilus:  in  ca  conditione  est  partus  iste,  ut  ma- 
tris  sux  accipei'e  bonorum  possessionem  possit  unde  pro- 
ximi  cognad.  Sed  post  Senatusconsultum  Orphilianum  , 
et  unde  legilimi  pelere  poterit  :  quia  mortis  tenipore  in 
utero  fuit. 

§.  10,  Gradatim  (5)  autem  admittuntur  cognati  ad 
bonorum  pcssessionem  ,  ut  (jui  sunt  primo  gradu  ,  om- 
nes  (6)  sinml  admittuntur. 

§.  ii.  Si  quis  apud  hostes  fuerit  mortis  tempore  ejus  , 
de  cujus  bonorum'  posscssione  quaeritur,  dicendum  est  bo- 
norum  pcssessionem  peti  ab  eo  posse. 

Ralio  et  surnma  Edicti.  De  vulgo  qmesiiis.  De  prW' 
gnante  manumissa. 

2.   Gajxjs  lib.    16.   ad  Edictum  provinciale. 

HAc  parie  Proconsul  {j)  naturali  sequitale  molus  om- 
nibiis  cogratis  promitlit  bcnorum  possessionem,  quos 
sanguinis  ratio  vocat  ad  liereditatem ,  licet  Jure  civili  de- 
ficiant.  -j-  llaque  enim  vulgo  (8)  quccsili  liberi  matris  , 
et  maier  laljum  liberorum,  item  ipsi  fratres  inter  se  ,  ex 
hac  parte  bonorum  possessionem  petere  possunt :  quia  sunt 
invicem  sibi  cognati.  |  Usque  adeo  ut  praegnans  (9)  quo- 
que  manumissa  si  pepererit  ,  et  is  qui  natus  est  matri  , 
et  mater  ipsi  ,  et  inter  se  quoque  el  qui  nascuniur  ,  co- 
gnati  sint.  • 

De  capitis    demiitutione. 
3.   JuLiANus  lib.   27.  Digestorum. 

CApilis  deminutione  perimuntur  cognationes  ,  quse  per 
adoptior.em  adquisi(3e  sunt.  igitur  si  post  (10)  mor- 
tem  (veibi  gralia  )  fratris  adoptivi  intra  ccntesinium  (11) 
diem  adoptivus  fraler  capile  deminutus  fuerit  :  bonorum 
pcssessionem  accipere  non  poterit  ,  qu.-B  proximilalis  no- 
mine  fralri  defertur  (12).  Praetorcm  enim  non  solum  mor- 
tis  tempus  ,  sed  ctiam  id  ,  quo  bonorum  possessio  petitur, 
nuueri  palam  est. 

De  spurio. 
4-  ULPtANTUS    lib.  6.  Regularum. 

SI  spurius  (i3)  intestalo    deccsserit  ,  jure  consanguinita- 
tis  aut  adgnalionis  hcreditas  ejus  ad  nullum  pertinet  : 


quia  (i4)  consanguinilatis  itcmque  adgnationis  jura  a  pa- 
tre  (i5)  oriuntur.  proximitatis  autem  nomine,  mater  ejus 
aut  fraler  eadem  matre  natns,  bonorum  possessionem  ejus 
ex  edicto  petere  potest. 

De  capitis    deminutione. 
5.  PoMPONius  iib.   4-  ad   Sabinum. 

LEgitimis  capite  deminutis  (16)  non  datur  bonorum 
possessio,  jure  heredis  legilimi :  quia  non  eadem  cau- 
sa  eorum  est,  quEe  liberorum.  sed  gradu  cognatorum  rur- 
sus  vocantur. 

De  accusatione- 

6.  Ulpianus  lib.   45.   ad  Edictum. 

COgnatis  accusatio  nihil  (17)  obest  ad  successionem ,   si 
acGusaverint  (18)  cognatos  suos. 

De  sejvitute  et  manumissione . 

7.  MoDESTiNUS    lib.   6.  Regularum. 

IS  ,   qui    aliqua  ratione    servus    factus  est  ,  manumissio- 
ne  (19)  nulla  (20)  ratione  recipit  cognationem. 
De  vulgo  ciucesitis. 
8.  Idem  lib.    i4-  Responsorum. 

MOdestinus  respondit ,  non  ideo   minus  ad  aviae  mater- 
Uce  bona  ab    inteslalo    nepotes    admilti  ,    quod  vul' 
go  (21)  quaesili  proponuntur. 

De  octavi  gradus   adgnato.   1.  De  filio  fratris. 

9.  Papiwianls  lib.  6.   Responsorum. 

OCtavi  (22)  gradus  adgnato  jure   legilimi  heredis  ,  etsi 
iion  extiterit  heres  ,  possessio    defertur  :    ut  prox.imo 
autem  cognato  ,  quamvis  extiterit  heres ,  non  ddertur. 

^.  1.  Fratris  filius  pro  parte  heres  inslitutus  ,  cum  pa- 
truum  surdum  (23)  csse  contenderet ,  atque  ideo  testamen- 
tum  facere  non  potuisse  ,  posscssionem  ,  ut  proximus  co- 
gnatus  accepit  :  ex  die  mortis  temporis  haberi  rationem 
piacuil  :  quia  verisimile  (24)  non  videbatur  ,  tam  con- 
junctum  sanguini  (23)  ,  defuncti  valetudinem  ignorasse. 

De  ea  qmt  reliquit  sororeni  uterinani  ,  et  malrem  proi- 
gnanlem- 

10.  Sc^evola    lib.   2.  Responsornm. 

INtestato  reli^juit  sororem  Septiciam  diverso  patre  natam, 
et  praegnantem  matrem  ex  alio  marito.  Qua^ro,  si  ma- 
ter  lieredilatem  repudiaverit  ,  dum  adhuc  pra^gnans  est  , 
poslcaque  enixa  fuerit  Semproniam  :  an  etiam  Sempronia 
bonorum  Titise  possessionem  accipere  possit  ?  Rcspondit  , 
si  mater  hereditaie  exciusa  esi  ,  eain  ciuje  (  ut  propouere- 
lur  )  postca  nata  est  ,  accipere  possc  (26). 


(1)  Nepos  conceptns  ct  natiis  post  niortem  avi  ,  noii  guccedit  , 
/.  (5.  in  Jin.  pr.  sujir.  de  injuslo.  (.luobiis  niodis  tamen  icstrii)gc 
ciiin  Dccio  in  lubr.  C.  qui  admitti.  vidc  Bart.  hic.  Goth.  Vid. 
Forstcr.  de  success.  lib.  4-  c-  22.  /1.  11.  Lconin.  cmend.  lib.  7. 
c.    14.  Ai:s. 

(2)  L  3.  sup\  de  B.    P.   secund.   tnh. 

(3)  Animal  fiierit.  Hal.  vide  fjuae  dis.i  ad  /.  9.  supr.  ad  leg. 
Fulcid. 

(4)  Exsecto  ventic  matris  edil/us  ,  ad  legitimam  licreditatcm  ad- 
inittitur.  /.    I.  5.  5.  infr.   ad  SC.    Tertyll. 

(5)  Gradatim  adimtli ,  cbt  ^iadu  siio  admitti.  Ilaec  cnim  vox 
jdurcs  giadus  iiuiicat. 

(6)  /.  2.  5>  ^-  $•  4-  ";/'■•  de  stds.  §.  5.  Inst.  de  lcgit.  agnat. 
.'Uccess 

(7)  Cur  non  Practor  ?  sumpta  ha-c  lex  cst  cx  Edicto  proviiiciali. 

(8)  /.    4.  /.8.  infr.   h.  t.    l.    i.    l   2.    Infr.ad  SC.  Tertull. 
(y)     Ancilla  scil.   /.    2.  §.    3.   Infr.  ad  SC.    Tcrtyti. 

(10)  /.    11.  Infr.    dc  suis.  "        . 

(11)  /.    i.  5-   8.    Infr.  tit.   prox. 

(12)  Dc  qua  vide  5.  3.  In.st.  de  legit.  agnat.  succesS. 
(i3)  Yide  /.  2.  Sujt.  h.  t.  5-   4-  iustit.  de  success.  cogn. 


(i4)  Consanguinitatis  et  proximitatis  differcntia  hac  est:  conean- 
euinitas  (  ut  et  agnalio  )  a  patre  ,  pio.\iinitas  etiam  a  malre. 
(15)  Et  lcgitimis  nuptiis.  /.4.  §.  8.  infr.  de  gnulib. 
(i())  ^.    i.  Inst.  de  succcss.  cngnat. 

(17)  Hodie  obest.  Noi^ell.  22.  c.  47.  addc  /.  i4-  *«/""•  ««  ^'"'- 
libcrt. 

(18)  Crimiiialitcr.  „    ,    r     r^     1 
(uj)  /.    I.   S-   4.   /.    5.    <S.   2.  Infr.   ad    SC.    TertuU.  l.  6.    C    dr 

suis.   i-   f>.  I'ist.  de  copit.  diminut. 

(20)  Hodie  recipit.  i;M«.  de  servili  cogn.  queraadmodum  ct  olun 
id  ius  nrimc))ant  beneficio  Principis  rcstituti.  Paul.  ^.  scnt.'^.^.:*, 

(21)  /.  2.  ^ers.  ilaque  etiam.  Supr.  /..  t.  l.  «•  5-  ^-  •''i/'-  '"^ 
SC.   Teitnll.  ^     ^  ,  ... 

(lii-.iicc  t.intum  scptimi,  in  /.  i.  5-  3.  Supr.  h.  t.  scit  ei  Uc- 
ciiiii.   5-   utt.   Inst.  de  success.  cognat. 

( i3)'  Vidc  Cujac.  3.  Paul.  sentent.  l\.  5-  4^ 

(24)  Piwsumilur  scicntia  intcr  sanguinc  pio.\uac  conjunctos.  au- 
dt  /.   7.    C.  dc  in  integr.  reslitut. 

(■2^})  Al.   s,inf;uiiic. 

(9.G)  /.   ultwi.  Supr.   d«  vcntre  in  posscsi. 


LIBER    TRIGESIMUSOGTAVUS 


i65 


T  I  T.     IX. 

DE  SUCGESSORIO  (i)  EDICTO  (2). 

Ratio  Edicti.  i-  Qui  lionoriim  possessionem  rrpndiare 
possiint.  6.  Effcctus  rcpadiationis.  7.  De  dccrctali  bono^ 
rum  posscssione.  8.  De  niorlc  prioris.  g.  Dc  spcitio  ccniuni 
diirum.  lo.  Si  prior  sit  cxclusus.  11.  ^n  '/"'^  ^"^'  •^'^*** 
cedat.  12.  Z>e  anno  liheris  et  parcntibus  ad  pelendain  bo^ 
norum  possessionenL  concesso.  i3.  De  substituto  fixitri  im- 
pubcri.    i4-  De  liberis  et  parentibus- 

I.  Ulpiakus  lib.  49-  ad  Edictum. 

SUccessorium  Ediclum  idcirco  propositum  est  ,  ne  (3) 
bona  heredilaria  vacua  sine  domino  diutius  jacerent  , 
et  creditoribus  longior  (4)  mcra  fieret.  -]-  E  re  (5)  igitur 
[Praetor]  putavit  ,  pra^sliluere  (6)  tempus  his  ,  quibus 
bonorum  possessionem  de^ulit  ,  et  dare  inier  eos  successio- 
nem  ,  ut  maturius  possint  creditores  scire  ,  utrum  habeant 
cum  quo  congredianlur  ,  an  vero  bona  vacantia  (7)  fisco 
»int  delata  ,  an  potius  ad  possessionem  bonorum  procede- 
re  debeant  ,  quasi  sine  successore  defuncto. 

§.  i .  Unus  enini  quisque  suam  (8)  bonorum  possessio- 
nem  repudiare  potesl ,  alienam  (9)  non  potest. 

§.  1.  Proinde  procurator  meus  sine  mea  voluntale  meam 
bonorum  possessionem  repudiaro  non  potest. 

§.  3.  Per  servum  (10)  delatam  bonprum  possessionem 
dominus  repudiare  potest. 

§.^.  Tutor  (11)  impubevis  an  repudiare  possit  bonorurn 
possessionem  ,  videamus  :  Et  niagis  est  ,  ne  possit  :  sed 
iile  (12)  ex  auctoritate  tutoris  repudiare  potest. 

5.  5.  Furiosi  curator  nequaquam  poteril  repudiare;  quia 
necdum  delata  est. 

§.  6.  Qui  semel  (i3)  noluit  (i4)  bonorum  pos.sessionem 
petere  ,  perdidit  (i5)  jus  ejus  ,  etsi  tempora  largiantur  : 
ubi  emm  uohnt ,  jam  coepit  ad  alios  pertinere  bonorum 
pcssessio  ,  aut  fiscum  invitare. 

5-  7-  Decretalis  (16)  bonorum    possessio    au  repudiari 


possit  ,  videamus  ?  et  quidem  diebus  finiri  potest :  sed  re« 
pudiari  eam  non  posse  ,  verius  est  :  quia  nondum  delata 
est ,  nisi  cum  fuerit  decreta.  rursum  ,  posleaquam  decret;i 
est  ,  sera  repudiatio  est  :  quia  quod  adquisitam  cst  ,  repu- 
diari  non  potest. 

§.  8.  Si  intra  cenLtsiraum  (17)  diem  morluus  sit  pnor , 
slatim  sequens  admitli  potest. 

5.  9.  Quod  dicJmus  ,  intra  clies  centuin  bonorum  pos- 
scssionem  peti  posse  ^  [  >t^  ]  huelligendum  est  ,  ut  et  i- 
pso  (i8)  die  centesimo  bonorum  pcssessio  peti  possit  :  quem- 
admodum  inlra  (19)  Kaltndas  eliam  ipscc  Kalenda-  sint. 
Idem  est  ,   et  si  in  diebus  centum  dicatur. 

§.  10.  Quibus  ex  Edicto  bcnorum  possessio  dari  potest  y 
si  quis  eorum  aut  dari  sibi  nohierit  (20)  ,  aut  m  diebua 
statutis  (21)  non  admiserit :  tunc  ca?teris  bonorum  po.^ses- 
sio  perinde  competit  ,  ac  si  prior  ex  eo  numero  non 
fuerit. 

§.  n.  Sed  vidcndum  est  ,  an  inter  ca?teros  ipse  quo- 
que  qui  exclusus  est  ,  admittatur  ,  ut  puta  filius  est  m 
potestate  3  delata  est  ei  bonorum  possessio  ex  prima  par- 
te  ,  unde  liberis  defertur  :  exclusus  tst  lempore  ,  aut  re- 
pudiatione  :  cseteris  defertur  :  sed  (22)  ipse  sibi  succedat 
ex  hac  successoria  parte  ?  Et  nict^is  (23)  esf  ,  ut  succe* 
dat  :  ut  uncle  lcgitimi  possit  petere ,  et  post  hos  suo  ordi- 
ne  ex  illa  parte  ,  unde  proximi  cognciti  vocantur  :  et  hoc 
jure  utimur  ,  ut  admiltatur.  poterit  igitur  ex  setjuenti  par- 
te  succedere  ipse  sibi.  •]-  Iicm  hoc  dici  poterit  et  in  secun- 
dum  tabulas  bonorum  possessione  :  ut  si  secundum  tabu- 
las  non  pctierit  bonorum  possessionem  is  ,  qui  pottiit  ti 
ab  intestato  succetlere  ,  ipse  (24)  sibi  succedat. 

§.  12.  Largius  tempus  parentibus  liberisque  petendae  bo- 
norum  possessionis  tribuitur,in  honorem  (26)  sanguinis  vi- 
delicer:  quia  (26)  artandi  non  erant ,  qui  pene  ad  pro- 
pria  (27)  bona  veniunt.  ideoque  placuit  ,  eis  prseslitui  an« 
num  (a8)  ,  scihcet  ila  moderate  ,  ut  neque  ipsi  urgeren- 
tur  ad  bonorum  possessionis  petitionem  ,  neque  bona  diu 
jacerent.  Sane  nonnunquam  urgentibus  creditoribus  inter- 
rogandi  ("29)  sunt  in  jure  ,  an  sibi  bonorum  possessionent 
admiltant  :  ut  si  repudiare  se  dicant  ,    sciant    creditores  , 


(1)  Lih.  6.  C.  16. 

(2)  Seu  capite.  /.    i.  ^.  3.  Supr.  de  juris  et  fncti  ignoranda. 

(3)  ^.  2.  Vei^s,  adhuc  aiUem.  §.  4.  ^ers.  cum  igitur  jAures.  Inst. 
ftt!  bon.  possess.  vidc  /.  6.  Supr.  dc  inteirogat.  m  jure. 

(4)  Ad  sua  reciipcranda.  Basil. 

(5)  E  rc  di.\it.  vid.  /.    i.  supr.  de  reb.   cred. 

(6)  l.  69.  injin.  supr.  dc  adqu.  vel  omitt.  hered. 

(7)  Vid.  l.  utt.  infr.  h.  t. 

(8)  Non  alicnam  ,  ut  Infr.  h.  t.  et  tanion  pcr  servum  delatam 
dominus  repudiarc  potest.  5.  3.  Infr.  h.  t. 

(9)  5-  4-  ("*■  5.  Infr.  h.  't.  l.  i3.  l.  i^.  supr.  de  adqu.  vel  om- 
mit.  hered.  l.  8.  supr.  de  lonor.  possess.  l.  ult.  C.  dc  bonis ,  qucs 
liii<-r.   l     16.  supr.  de  reb.  cred. 

(10)  Intellcctum  hujus  ^.  vid.  apud  Bellon.  supput.  lib.2.  cap. 
i5.  Ans. 

(11)  /.  8.  supr.  dc  bonor.  posscss. 
(la)  /.   5.   C.  de  repudianda. 

(i3)  /.  i3.  sityr.  de  adquir.  vel  oinitl.  hered.  l.  i.  5.  3.  Supr. 
unde  liberi.  §.   5.   ucrs.   si  quis  itaqiie.  Inst.  de  bon.  possess. 

(i4)  Repudiiire  Jicredilatem  vel  bonorum  possessionem  vidctur  , 
fjiii  dicit,  J\(io  bonorum  posscssionem  petcre. 

(i5)  Pone  filiam  tricennio  cxclusam  esse  matris  licneditate  testa- 
mcntaria  :  Bartolus-  putat  eandem  intra  alios  3o.  annos  admitli  cx 
«dicto  unde  liberi.  Pone  rursus  intra  itl  spatiiira  ,  unde  libcri  non 
petiis.'c.  idtm  putat  eandem  admitti  inlra  alios  32.  aunos  ad  pe- 
tendam  ])onorum  po.s»essionem  undc  cognati.  adde  Bald.  in  /.  lieet: 
b.    C.  de  jure  dclibcr. 

(ifj)  Id  cbt  ,  Carboniana  ,  quae  sola  decreto  ct  causa  cognita  ad- 
iliiiiiau  ;  ct  ca  quae  ad  Carbonianae  viccm  Ycntri  ct  fiuiGso  concs- 


ditur  ,  opponittir  ordinarise  et  simplici    cdictali  ,  quis  siac  decrcto 
et  causfe  cognitione  datur.  Zoanctt.  2.  rest. 

(17)  /.   2.   C.  h.  t.  l.  2.  supr.  de    B.  P.  secund.    tabul.  I.    18 
C.  de  jurc  dclih. 

(18)  Vid.  /.  i33i  Infr,  de  verb.  sign.   adde  /.    i3.  Infr.  dc  vcrb\ 
oblig.    12.  Gell.   i3-.     ' 

(19)  12.  Gcll.   i3. 

(20)  /.2.  §.  20.  Infr.  ad  SC.   Teriull. 

(21)  Vid.  /.   69.  Supr.   de  adqu.  vel  omilt.   hered^ 

(22)  Al.  Scd  utrum  ipse. 

(23)  Cur  ita  ?  vide  /.   gi.  itifr.  dt  reg.  jur 

(24)  /•    17.   $.    i.  siipr.   de  adqu.  sel  omitt.  /lei-ed,- 

(25)  Sanguini  cjusqiic  bonori  aliqiiid  merito  indulgetur. 

(26)  Quid  ?  jiKiexne  potcst  minuere  tcropus  alicui  datum  ,  vel ' 
adcuntliB  hercditnti  ,  vcl  petcndne  Iwnorum  posscssioni  vel  ad  deli- 
bcrandum  ?  pofcst  eo  fiirc  ,  ut  dctur  cuiator  bonis  pr  quem  sati.s- 
flat  crcditoribus.  arg.  L  i.  Infr.  de  curat;  boilis  dand.  non  ut 
siicccssor  cxclndatnr.  Atque  jndcx  cx  causa  tcmpus  niodcraii  ,  co- 
ijrccre  ,  vcl  mimicre  possc  vidcfur.  /.  ad  pereinptorium.  G8.  Supr 
de  judiciis.  Potcst  utique,  £ed  cx  cau.sa  j  non  pas.siin  tamen  vel  iu- 
dcfinite,  uti  putat  Dcc.  ad  /.  xo.inftn.  Supr.  /.  9.  infin.  C.  dc 
jure  delib.  sicuti  nec  facere  potcst ,  uf  qni  hcres  sit ,  heres  esse  de- 
sinat.  vide  Pyrrhum  disp.    18. 

(27)  Sijos  Grteci  indc  i^UT0)cA>;(5»ve/M»?  appcUant;  q«JM  dicuntur  hc 
rcdes  non  fieri,  scd  (xvu(^)cliniS-cit.  vitlc  Cuj.  Instit.  de  hercd.  qua- 
lit.  et   ro.  obscJV.  29.  adde  /.    11.  Supr.  de  libcr.  et  pasthun', 

(28)  /.  4-    ^-   7"'  ndmitti  ad  bonor.  poise.^s. 

(29)  /.  5.  Sufir.  de  interrogatioiub. 


i66 


DIGESTORUM 


quid  sibi  agenduin  esset :  si  deliberar*    se   adhuc  dicant , 
praecipilandi  non  sunt. 

5.  i3.  Si  quis  autem  a  patre  suo  impuberi  filio  sit  sub- 
slitulus  ;  nou  intra  aunum  ,  sed  intra  diem  centesimum  bo- 
norum  possessionem  petere  poterit. 

5.  14.  Noii  solum  autem  ,  cum  suo  (1)  nomine  ve- 
niunt  liberi  parentesque  ,  hoc  eis  tribuitur  :  verumetiam 
si  servus  ejus  ,  qui  ex  liberis  parentibusque  est  ,  heres  in- 
sLitutus  est  ,  intra  annum  competit  bonorum  possessio  5 
perspna  enim  ea  est  ,  quae  meruit  hoc  beneficium  ,  quse 
petal. 

§.  i5.  Sed  et  si  pater  emancipali  filii  bonorum  posses- 
sionem  contra  tahulas  accipere  velit ,  anni  lempus  ei  com- 
petere  constat. 

5.  i6.  Et  generaliter  ait  Juhanus  ex  omnibus  causis  li- 
beris  parentibusque  (2)  intra  annum  bonorum  possessio- 
nem  competere. 

De  restitutione  prioris  cognati  adversus  bonorwu 

possessionem  acceptam. 

1.  Papinianus  lib.  6.   Kesponsorum. 

INferioris  (3)  gradus  cognatus  beneficium  Edicti  succes- 
sorii  non  habuit  ,  cum  prior  ex  propria  part»  posses- 
sionem  accepisset.  Nec  ad  rem  pertinuit ,  quod  abstinendi 
^iacultatem  ob  auxiUum  alatis  prior  cognatus  acceperat. 
Jgitur  fisco  vacantia  (4)  bona  recte  deferri  placuit. 


T  I  T.     X- 
DE  GRADIBUS  (5)  ET  AFFINIBUS  (6) , 

NOMINIBUS    EORUM.. 


ET 


Divisio  gruduwii  cognationis.  2.  An  cecjuc  succedant  , 
fjai  sunt  ejusdem  gradus.  3.  De  gradu  primo  ,  4-  '^ecun- 
d)  ,  5.    IWiio  ,  6.    Quarto  ,   7.    Quinto. 

1.  Gajus  Hb.  6.  ad  Edicium  proviuciale. 

GRadus  cognationis  alii  superioris  (7)  ordinis  sunt,  alii 
inferioris  ,  ahi  ex  transverso  ,  sive  a  latere.  'j-  Su- 
perioris  ordinis  sunt  parentes  :  inferioris  ,  lilieii :  ex  trans- 
i'erso  ,  sive  a  latere  ,  fratres  et  sorores  ,  liberique  eorum. 
§.  1.  Sed  superior  quidem  et  inferior  cognatio  a  primo 
sjradu  incipit :  ex  transverso  sive  a  latere  nuUus  est  pri- 
mus  gradus  ,  et  ideo  incipit  a  secundo.  Itaque  in  pri- 
2no  (8)  gradu  cognationis  superioris  quidem  et  inferioris 
ordinis  cognati  possuiit  concurrere  :  e.x  transverso  vero 
iiunquam  eo  gradu  quisquam  concurrere  potest.  at  in  se- 
cuudo  et  lertio  ,  et  deinceps  in  cjeteris  possuut  etiam  ex 
iransverso  quidam  concurrere  ,  et  cuui  superioris  ordinis 
cogaatis. 


5-  2.  Sed  admonendi  sumus ,  si  quando  de  heredlfate  vel 
bonorum  possessione  quaeramus  ,  non  semper  eos  ,  ([ui  i^jus- 
dem  gradus  sint ,  concurrere. 

5.  3.  Primo  {cf)  gradu  sunt  supra  ,  pater  ,  maier  :  iu- 
fra  filius  ,  filia. 

5.  4-  Secundo  (lo)  gradu  sunt  supra  ,  avus ,  avia  :  in- 
fra  ,  nepos  ,  neptis  :  ex  transverso  ,  frater  ,  soror. 

§.  5.  Tertio\\i)  gradu  sunt  supra  ,  proavus  ,  proa-  \ 
via  :  infra ,  pronepos  ,  proneplis  :  ex  transverso  ,  fratris  ! 
sororis(jue  filius  ,  filia  5  et  convenieuter  patruus ,  amita  ,  ! 
avunculus  ,  matertera.  i 

5.  6.  ^«ar/o  (12)  gradu  sunt  supra  ,  abavus,  abavia.  in-  i 
fra,  abnepos  ,  abneptis.  ex  Iransverso,  fratris  sororisque  ne- 
pos,  neptis:et  convenienter  patruus(i3)rnagnus,  amita  ma- 
gna  ,  id  est  ,  avi  frater  et  soror  :  avunculus  magnus  ,  raa- 
tertera  niagna  ,  id  est  ,  aviae  frater ,  et  soror :  item  fratres 
patrueles ,  sorores  patrueles  ,  id  est ,  qui  ,  quaeve  ex  duo- 
bus  (i4)  fratribus  progenerantur  5  item  consobriui  (i5), 
consobrinseque  ,  id  est  ,  qui  quajve  ex  duabus  sororibus 
nascuntur ,  quasi  consororini  \  item  amitini  (16)  ,  amiti- 
nae  ,  id  est,  qui  quaeve  ex  fralre  et  sorore  propagantur  : 
sed  fere  vulgus  istos  omaes  (17)  commuui  appellatione  cou- 
sobrinos  vocat. 

§.  7.  Quinto  (iS)  gradu  sunt  supra  ,  atavus  ,  atavia. 
infra  ,  adnepos  ,  adneplis.  ex  transverso  ,  fratris  et  soro- 
ris  pronepos ,  et  proneplis  :  et  convenienler  propatruus  , 
et  proamita,id  est ,  proavi  frater,et  soror  :  proavunculus, 
et  promatertera  ,^idest ,  proaviae  frater  et  soror.  item  fra- 
tris  patruehs  ,  sororis  patruelis  filius  ,  filia  :  et  simililer 
consobrini  ,  consobrinae  ,  iieui  amilini  ,  amitinae  filius  ,  fi- 
lia  :  propior(if))  sobrino  ,  prnpior  sobrina  ;  isti  sunt  pa- 
trui  (20)  magni  ,  amitae  magnae  ,  avunculi  magni  ,  ma- 
terterae  magnae  fiJius  ,  filia. 

2.   UlpiAnus  lib.  46.   ad  Edictum. 

HOc  esl  patris  ejus  ,    de   cujus    cognatione    quaeritur  , 
consobrinus  consobrina  ,.  sive  frater  pairuelis. 

De  gradu  sexto.   1.  Et  septimo.  2.  De  duplatione 

personarum. 

3.   Gajus  lib.  8.  ad  Edictum  provinciale. 

SExto  (21)  gradu  sunt  supra  ,  triavus  (22)  ,  Iriavia.  iu- 
fra  ,  trinepos,  trineptis.  ex  transverso  fratris  et  sororis 
abncpos,  abneptis,  et  convenienter  abpatruus  ,  abamita  ,  id 
est  ,  abavi  fraler  et  soror  :  abavunculus  ,  abtualertera  . 
id  est  ,  abaviae  frater  et  soror  :  [  iiem  patrui  miigni  , 
amilae  magnae  ,  avunculi  magni ,  materterae  magnae  nepos, 
iieptis  :  ]  itera  fratris  patruelis  ,  sororis   patruelis  ,  couso- 


(i)     /.2.  supr.  de  hcred.  petit. 

{'j.)     IJlpian.   28.  5-   10.  5.    II.  5-  uh. 

(3)  Proximioris  gradus  cognatus  (  pone  fra^ter  )  raiiior  annis.25. 
bonorum  possessioneni  agnovit  onde  proximi  cognati  ,  dcinde  benc- 
Scio  aetatis  restitutus  e.st,  ut  sc  abstinerct:  infcriori.s  gradus  co^na- 
tus  non  admittitur.  Cur?  quia  j.rior  ct  pro.\imior  cognatus  iliuin 
semel  exclusit  :  ncc  rc{.',ressus  ciiiquam  cst  ad  jus  quo  semcl  oxciu- 
:»us  est.  Quis  igitur  admittetur  ?  fiscus  ,  hac  l.  et  l.  i.  supr.  h.  t. 
Putatque  Albcricus  hodic  banc  lcgcin  corrcctam  cssc,  quod  cofjnati 
Jiodie  ah  intcstato  succedant.  ISoveU.  n8.  cap.  4-  Ooelcra  v.  apud 
Aloat.  4'  Puradox.    i5. 

(4)  Vide  /.    i.  supr.  h.  t. 

(j)  Paul.  4-  sentcnt.  ii.  de  gradibus  cognatioaum.  3.  Inxt.  G. 
vtpi  Bx^^ncu»  o-uyltjtixi'  '.^2.  Ecl.  til.  5.  dc  consanguinitate  et  af- 
anitate  .  4-   Decret.    i^- 

((>)  Frainciscns  Hotomannus  sciip.sit  dnos  lihros  de  gradihus  co- 
j;nationis,  alHnitatis,  el  iucestis  nupliis :  txstantquc  ad  hunc  titulum 
Ant.  Cont.  ct  Ohveiii  Textoris  Commentani.  pioeler  quos  Tidc  et 
Aat.  August.  lib.   2    emcnd.  cap.  5.   IVIod 


(7)  Ina.  h.  t.  iVW//.   118.  c.    I. 

(8)  Vide  l.   10.  f    12,   Infr.   h.  t. 

(9)  d.   l.    10.   5-    '2.   InCr.    /1.  t. 

(10)  d.  l.    10.  5.13.  Infr.  h.    t. 

(11)  Vid.  d.  l.   10.   ?.  14.  Infr.  h.  t. 

(12)  M.I.  /.    10.   $.    i5.   Infr.   h.  t. 
(i3)   De  quo  in  /.    10.   §.    i5.   Infr.   h.  t 

(i4)  Pitrueles   fratrcs  ,    qui    ex.  duobus  fratribu»  uati.   i.    Gani^. 
8.  $.  4. 

(i5)  Consohrini  ,  qui  ex  duabus  sororibu.-  nati. 

(16)  Amitini  ,  qui  ex  fratre  ct  .sororc  n.ili. 

(17)  An  amitinos  taatum  intelligil ,  non  etiam  patrnelc»?    Gi'>'!  • 
vide  Antou.  Augiutin.  em-nd.  lib-  2.  cap.  >.   Auj. 

(18)  Vidc  d.  l.    10.  $.    i6. 

(19)  Propiorcs  .'ohrinis  i*unt  hi  ,  qui  propiurc  gradu  »u(;t,  qujr:» 
sobrini:  quia  sohrini  ,snnt  consobrinorum  Klii..  /.    10.  l.yj.infr.h  t. 

(20)  /.  10.  5.  iG.  in'r.  h.  t. 
(•>i)  /.  10,  $.  17.  Infr.  h.  t. 
(.'i)  y^/.  tritaru*  ,  Iriluvia. 


LIBER    TRIGE  SIMUSOCTAVUS. 


67 


brini,  ccnsol3rlnoe,amitini,amitinae  nepos,  neptis  :  propa- 
trui ,  proamitae  ,  proavunculi ,  promaterterae  filius  ,  filia  : 
item  (i)  qui  ex  fralribus  patruelibus  ,  aut  consobrinis  , 
aut  amitiiiis  undique  propagantur  (2)  ,  qui  proprie  so- 
brini  (3)  vocantur. 

5.  1.  In  septimo  (4)  gradu  quam  mullK  csse  possint 
perscnae  ,  ex  liis  ,  quse  diximus  ,  satis  apparet. 

§.  2.  Admoucndi  tanien  sumus  ,  parentum  liberorum- 
que  personas  semper  duplari  :  avum  enim  et  aviani  ,  tam 
inalernos  quam  palornos  inlelligemus  :  ilem  nepotes  ,  ne- 
ptesque  ,  tam  ex  filio  quam  ex  filia,  quam  rationeni  scj- 
licet  in  omnibus  deinceps  gradibus  supra  inlraquo  se- 
quemur. 

De  gradilus  ulira  septimum.  1.  Cognatorum  etyrnolo- 
gia.  2.  De  uamrali  vel  civili  cognatione.  3.  De  afflnihus. 
t).  De  causa  cognationis  ,  pc/  ajinitatis.  9.  De  libertinis. 
11.   De  capitis  deminulione. 

4.  MoDESTiNts  lib.   T2.  Pandectarum. 

NOn  facile- aulem  ,  quod  ad  noslrum  jus  attinet ,  cum 
de  naturali  cognatione  qua^ritur  ,  septimum  gradum 
quis  excedit  ,  [  quatenus  ]  ullra  eum  fere  gradum  rerum 
iiatura  cognatorum  vitam  consistere  non  patitur  (5). 

§.    I.   Cognati     ab  eo    dici   putantur  ,    quod    (6)    quasi 
una  communiterve  nati  ,  vel  ab  eodem  orti  prcgenitive  sint. 
S.   2.   Cognationis  subslantia  bifariam  apud  Romanos  in- 


uxoris  cognati :  dicli  ab  eo  ,  quod  duae  cognationes  ,  quae 
diversse  [  inler  se  ]  sunt  per  nuptias  copulantur  ,  et  alte* 
ra  ad  alicrius  cognationis  finem  accedit:  namque  conjun- 
gendae  adfinilatis  causa  fil  ex  nuptiis  (i4)- 

§.  4-  Noniina  vero  eoruni  ha^c  sunt,  socer,socrus  ,  ge- 
ner,niirus,  novcrca  ,  vitricus  ,  privignus  (i5)  ,  privigna. 

§.   5.   Gradus  autem  adflnitati  nulli  (i6)  sunt. 

5.  6.  l-l  qiiid(m  viri  paler  uxorisque  ,  socer  5  mater 
autem  eorum  socrus  appellatur  :  cum  apud  Grarcos  prc- 
prie  viri  paier  ixupoi  ,  mater  vero  Uvpci  [  vccitelur  ]  , 
uxoris  aiitem  pater  'jnv^tpoi  et  maier  nriv^tpik  vocalur. 


lelligitur  (7).  Nam  quaedam  cognationes  Jure  civili ,  quac- 
dam  naturali  connectenlur  (8)  :  nonnunquam  utrcque  ju- 
re  concurrent,  et  naturali  et  civili  copulalur  cognatio. 


"^-  Et  ([uidem  (9)  naturalis  cognalio  per  se  sine  civi- 
li  cognatione  intelligitur  ,  quae  per  foeminam  descendit  , 
quns  (10)  vul^o  liberos  peperit.  "Y  Civilis  aulem  per  se  , 
quae  eliam  legitima  dicitur  ,  sine  [  jure  ]  naturali  cogna- 
tio  constilit  per  adoplicnem.  "h  Utroc|ue  jure  consistil  co- 
gnatio  ,  Gum  justis  nuptiis  contractis  copulatur.  "Y  Scd 
naluralis  quidem  cognatio  hoc  ipso  nomine  appeUatur  : 
civilis  autem  [  cognatio  ]  licet  ipsa  quoque  per  se  plenis- 
sime  hoc  nomine  vocetur  ,  proprie  tamen  adgnalio  voca- 
lur;  videlicet  quae  (ii)  per  mares  contingit. 

^.3.  Sed  c£uoniam  qua^dam  (12)  jura  inter  adfines  quo- 
que  versanlur  ,  num  alienum  est  hoc  loco  de  adfinibus 
quoque    breviter    disserere  ?  •]-  ^d/ines  [i3)    sunt    viri    et 


Filii  auiem  w 


fili 


ae  vero    vir 


g(] 


ap- 


f  Filii 
pellatur.  -f  Tjxor  liberis  ex  aha  uxore  natis  no^^eira  di- 
cilur  ,  matris  vir  ex  alio  viro  natis  vilricus  (17)  appel- 
latur  :  eorum  uterque  natos,  aliunde  privignos  (iS)  privi- 
vignasque  vocant.  •^  Polest  etiani  sic  defmiri  socer  (^19)  , 
uxoris  meac  paler  ,  ego  ilJius  sum  gener  (20).  Soccr  (21) 
magnus  dicitur  uxoris  meae  avus  ,  ego  illius  sum  proge- 
ner.  Et  retro  pater  nieus  uxoris  meas  socer  est ,  hsc  illi 
nurus  :  et  avus  meus  ,  socer  magnus  est ,  illa  illi  pronu- 
rus  .  Item  prosocrus  (22)  mihi  uxoris  meae  avia  est  , 
ego  illius  sum  progener  (23).  Et  retro  mater  mea  uxoris 
meae  socrus  est,  illa  Iiuic  nurus:  et  avia  mea  socrus  ma- 
gna  est  ,  et  uxor  mea  illi  pronurus  est. 

'f-  Privignus  (2^)  est  uxoris  meae  filius  ex  alio  viro  na- 
tus  ,  ego  [  ijlorum  ]  vitricus.  et  in  contrarium  uxor  niea 
liberis  ,  quos  cx  alia  uxore  habeo  ,  no^crca  (26)  diciti<r, 
liberi  mei  illi  privigni.  -^  Viri  frater  ,  lcvir :  is  apud 
Graecos  «Taw/i  (?.())  appeljalur  ,  iit  est  apud  IJomerum  (27J 
relatum.   sic    enim  Hclena  ad  Jieclorem  dicit : 

A«s/)   i[io'o  v.vvoi  xuKoyLHC^dvv  oxpvoiaam'  W  cst, 

Lecir  mei  canis  omnis  tncdi  caasalricis  Iwrridcc. 

•\-  Viri  soror  glos  (28)  dicitur  ;  apud  Graecos  ,  ga- 
los  (29).  •\'  Duorum  fratrum  uxores  [^Janitrices  (3o)  ] 
dicuntur  ,  apud  Graecos  et%uTipis.  quod  uno  versu  idem 
Ilomerns  significat : 

vli  nri   fi  yce\6(t)v  Ht   ttvecTipay  ivrriirXm.  Id  est  , 

Sive  (diiubi   in   glorium    aut    i/;'alerum    spcciosis   peplis. 

5.  7.  IIos  iiaque  inter  se  ,  quod  affinitalis  causa  paren- 
tum  Iiberoriunc[ue  loco  habenlur ,  malriiuonio  copulari 
nefas  (3i)  est. 


(>)  Item  patnii  magni  ,  amltse  magn»  ,  avunculi  magni  ,  ma- 
tcrtcrae  magnae  nepos  ,  neptis ,  qui  cx  fratribiis  etc.  Hotom.  i.  ob- 
«c;v.   12.  qiiod  Cujacio  displicet ,   i^.  obs.    11.  o 

(2)  XJndiqiR-  propagati  .   Hotom.   1.  obs.   12. 

(3)  Sobriniis  est  palris  niei  consobrini  filius  ,  et  matris  mc£e 
consobriuae  filins.  jFest. 

(4)  /.   10.  §.    18.  Ittfr.  h.   t. 

(j)  Sed  ncc  uUa  eis  gradibus  nomina  inventa  sunt.  PauJ.  ^. 
scntent.   U.  §.  8. 

(6)  /.    I.  5-    I-  Supr  unde  cognati. 

(7)  Hodie  una.  ISov.   118.  c.  4. 

(8)  At.  coniitctuutur.  ul.  contincntur. 

(9)  Vid.  Revard.   5.  vuriar.   i. 

(lu)  Vulgo  qutebiti  ,  si  ex  eadera  matre  ,  intcr  se  cognati  sunt 
iialura. 

(11)  Adgnatio  pcr  marcs  contigit. 

(13)  /.    10.  infi:  h.  t. 

(1.3)  Dixi  ad'Fcst\im  in  uclfmes. 

(14)  Et  sponsdibus.  /.8.  sitpr.  de  cond.  causa  data.  Gotb.  Ju- 
ic  Canoiiico  ,  non  tantuni  jiistis  ,  sed  injustis  seu  iuvalidis.  luio 
tliain  pcr  stupium  scu  fornicationem.  c.  3.  et  4-  e^tv.  dc  sponsa- 
lib.  c.  I.  m  G.  eod.  cap.  discretionem.  6.  ct  ibi  Gloss.  in  verb. 
vjfinitas.  extr.  de  eo  rjui  cognci>.  Ans. 

(i.>)  Afllncs  hae  pcr.sonae  dicuntur  ,  in  /.   17.   C.  de  nupt. 

(16)  lino  sunt  quidain.   /.    lo.   Infr.   h.  t. 

(17)  Vilricus, matris  niea!,  post  obitum  patris  mei ,  maritus  :  dc 
qvio  vidc  quscdam  apud  Cuj.  9.  obs.  18.  et  l.   i5.   C  de  negot. 


(18)  Vidc  Fcst.  in  privignus.  l.   14.  in  Jin.  supr.  de  ritii. 

(19)  Soccr,  socrus,(iui  quaevc  geiierum  vel  nuriim  sibi  sociat.  o, 
Isid.  6. 

(20)  Gencr  generi  augendo  adscilus.  Isid.  ibid. 

(21)  Id  cst ,  qui  generum  sibi  sociat.  vide  Feslum  in  magnus 
soccr. 

(22)  Magna  socriis  Festo. 

(23)  Vid.  Fcstuni. 

(24)  Primus  natus. 

(26)  Noverca  ,  fjinpvlai  nova  patris  uxor  ,  /.  r^.  §.  4-  snpr.  de 
ritu.  locum  parentis  tcrict.  vide  Cujac.  9.  obs.  18.  obscqiiium  ci 
debetur  a'  privigno.  /.  7.  C.  de  ohscquiis.  cum  ca  priviguus  con- 
trabere  niiptias  non  potest.  /.  17.  C.  de  nupt.  a  noverca  novcrcale 
odium  ,  /.  4-  Supr.  dc  invff.  et  ideo  quidam  ad  /.  5.  supr.  ubi 
pupill.  negant  ci  cominittcudos  tssc  pupiMos.  iu  cam  actio  fiuti  in- 
stitui  polest.  /.  11.  C.  dc  furt.  iiijust^  epitheton  a  poetis  novercas 
atlributum  est.  de  vitrico  vide  quae  notavi  ad  /.  i3.  C.de  iicgotiis,- 
scripsi  ad  Fcstuni  in  Noueica. 

(26)  ci\^px^ t\ij>oi.  Joseph.  Scalig.  apud  Fcstum, 

(27)  lliad.   3. 

(28)  Vide  Fcst.  in  Gloss. 

(29)  TuKU;  Festus. 

(30)  Jaiiitricos  xt  laj  dic\<pZp  yuvctl icsi'  ctl  ffW.u/u^r  vetcres 
glosscE.  vide  Hesychium  et  gloss.  Palajaionis. 

(3i)  /.  17  C.  de  nupt.  Goth.  Hinc  novcrca  viuiio  defunctre  pri- 
vignfe  niibire  non  potest.  /.  i5.  supr.  de  ritu  mipt.  Bcrlich.  dc  iu- 
re  Hoverc.  part.  2.  urt.  3-.  scet.  4-  Ans.- 


f68 


DIGESTORUM 


§.  B.  Sciendum  cst ,  neque  cognationem  ,  neque  adli- 
nitatem  esse  posse  ,  nisi  nuptia:  (i)  non  interdictae  sint  , 
ex  quibus  adfinitas  conjuugitur. 

f.  Q.   Liheitiiii  libortinaeque  inter  se  aJfines  esse  possunt. 

5.  10.  la  adoptionem  datus  ,  aut  emancipatus ,  quas- 
cunque  cognationes  adfinitatescfue  habuit  ,  relinet  :  adgna- 
tionis  jura  perdit.  sed  iii  ea  lamilia  ,  ad  quam  per  ado- 
ptionem  venit  ,  nemo  est  illi  cognalus  praeter  palrem  , 
■^osve  ,  quibus  adgnascitar  :  adfinis  autem  ei  oranino  in  ea 
farailia  nemo  est. 

$.  n.  Is  (2)  ,  cui  aqua  et  igni  interdictum  est  ,  aut 
aliquo  modo  capile  (3)  diminutus  est  ,  ita  ut  libertatem 
et  civitatem  amilteret ,  et  cognationes  et  adfinitates  omnes, 
quas  ante  habuit ,  amittit. 

5.  Paulus  lib.  6.  ad  Plautium. 

SI  fflium  naturalem  emancipavero  (4)  ,  et  alium  ado- 
ptavero  ,  non  esse  eos  fratres  :  si  filio  meo  mortuo 
Titium  adoptavero  ,  videri  eum  defuncti  fratrem  fuisse , 
Arrianus  ait. 

-  De  nuru.    1.  De  sponsalibus. 

6.  Ulpianus  lib.   5.  ad  legem  Juliam  et  Papiam. 

LAbeo  scribit  ,  nepotis  ex  filia  mea  nati    uxorem  ,  nu- 
lum    (5)  mihi  esse. 
^.    1.      GcnerJ  et    nurus  appellatione   sponsus    (6)    quo- 
que  et  sponsa  continetur  ,  item  soceri  et  socrus  appellatio- 
ne  sponsorum  parentes  contineri  videntur  (7). 
De  privigno. 
j.   Sc.cvoLA  iib.   4-   Regularum. 

PRungnus  etiam  is  eit  ,  qm  vulgo  (8)  conceptus  ex 
ea  uatus  est  ,  quae  postea  mihi  tiupsit  :  aeque  et  is 
^ui  ,  cum  in  concubinatu  erat  maler  ejus,  natus  ex  ea  est , 
taque  postea  alii  nuj^^ta  sii. 

De  spons.alibus. 
8.  PoMPONius  lib.    i.  Enchiridii. 

SErvius  recie  dicebat  soceri  (9)  ,    et    socrus  ,    et  gene- 
n  ,  et  nurus    (10)    appellationem  etiam  ex  sponsalibus 
adquiri  (n)- 


Difisio  gmduiim  cognadonis. 
9.  Paulus  lib.  4.  Sententiarura. 
2TE(M//aT«(i2)  cognationum  direclo  (1 3)  limite  in  duas 
hneas  (i4)  separantur  :  quarum  allcra  superior  (i5),  al- 
tera  inferior  5  ex  superiore  autem  el  secundo  gradu  irans- 
versae  (16)  lineae  pendent.  quas  omnes  laiiore  tractatu  ha- 
bilo  in  librum  siuguiarem  conteximus. 

De  usu  cognidonis  graduum  et  affimum.  1.  De  nomine 
cognalionis.  2.  De  cognatis  et  adgnatis.  3.  De  suis.  4. 
Quid  intersit  inter  adgnatos  et  cognatos.  5.  De  servili  co- 
gnatione.  6.  De  cognatione  et  adgnatione:  7.  De  parenti- 
bus  et  liberis.  8.  De  transversalibus.  g.  De  gradibus  di- 
gnoscendis.  10.  Gradus  unde  dicuiVur.  11,  De  enumera- 
tione  singulorum  graduum  ,  12.  Priini  ,  i3.  Secundi  , 
i4-  Tertii  ,  i5.  Quarti ,  16.  Quinti^  i^j.Sexti.,  iS.  Et 
septind. 

10.   Idem  lib.  singulari  de  gradibus  et    adfinibus  , 
et  nominibus  eorum. 

JUrisconsullus  cognatorum  gradus  et  adfinium  (17)  nosse 
debet  :  quia  legibus  hereditates  (18)  et  tutela;  ad  pro- 
ximum  quemque  adgnatum  redire  consueverunt.  SeJ  et 
Ediclo  PrcetoT  proximo  cuique  cognalo  dal  bonorum  pos- 
sessionem.  -]'  Praeterea  lege  (19)  judiciorum  publicorum 
contra  adfines  et  adgnatos  testimonium  (20)  inviti  dicere 
non  cogimur. 

§.  1.  Nomen  cognationis  a  Grseca  voce  dictum  vide- 
tur.  ^uyyevtii  enim  illi  vocant ,  quos  nos  cognatos  ap- 
pellamus. 

5.  2.  Cognati  sunt  (21)  ,  et  quos  adgnatos  lex  xii.  ta- 
bularum  appellat  :  sed  hi  sunt  per  patrem  cognati  ex  ea- 
dem  familia.  Qui  autem  per  for;minas  (22)  coujui.gur^ 
tur  ,   cognati  tantum  nominantur. 

^.   3.   Pi-oximiores  ex  adgnatis  sui  (23)  dicuntur. 

^-  4-  [  Inter  ]  adgnatos  igitur  tt  cognatos  hoc  interest, 
quod  inter  genus  et  speciem  :  nam  (24)  qui  cst  .adgnatus, 
et  cognatuj  est.   non  utique   auiem    qui    cognatus   est  ,   et 


(  )  5-  "*-•  sup7\  h.  t.  l.  ^.  su;>r.  unde  cognati.  Goth.  Sccus  Ju- 
ve  Canomco.  dixi  ad  ^-  3.  supr.  h.  t.  Ans. 

(2)  Dixi  ad  Z.    i.  f-   ^.  supr.  de  legat.   3. 

(3)  5-  6-  ■''"*•  ^^  capit.  demin. 

(4)  Adde  /.  4-  §■  10-  Supr.  h.  t.  17.  supr.de  ritu.  §.  2.  vcrs. 
.-.ed  si  qua.  Inst.  de  nupt. 

(5)  l.   i4-  S-  4-  iupr.  de  7'itu. 

(6)  /.   S.  iiifr.  h.   t. 

(7)  Imo  non  coutinentur.  /.  8.  iiifr  h.  t.  i.  4-  i'lp'-  o^  icg- 
Porap.  dii  pairicid. 

(8)  /.  4.  §.  2.  supr.  h.  t.  vidu  /.  i3.  §■  1.  infr.  ad  l.  Jnl. 
de   adult. 

(9)  Iino  sponsalilxis  quis  socer  non  fit.  /,  6.  injin.  supr.  h.  t. 
^.  9.   Inst.  dc  nupt. 

(?o)  Imo  spoiua  fiiii  nurus  non  est.  §■  9.  Inst,  de  nupt. 

(;i)  Z.   5.  supr.  de  testib. 

(12)  Stenima  coijnationis  ,  pictura  et  descriptio  graduum  ct  suc- 
cessionum.  TertidliaMu?  c.  3o.  de  prcescriptionib.  mim.  17  :  {It  A- 
peilis  stcnuiia  retract.indum  cst  ,  non  tam  vetas  ct  ipse  quam  Mar- 
ciou  institutor  ejus.  Qiio  loco  post  Quintinum  Pam'nelius,  stcmma 
Ajiellis  falso  accipit  pro  facinore  Apellis  insigni  :  Quippe  Tcrtui- 
Jianus  illo  libello  de  praescriptionibus  nihil  aliud  agit ,  quam  dc 
orisine  ,  vctustale  .  nobililate  tt  generc  :  ct  ut  ita  loquar  ,  hsereti- 
corum.  Jactabanf  euim  se  haerctici ,  quasi  succea,sorcs  Apostolorum 
j.-ssent.  Est  ct  milii  alUis  notandus  hac  p.irtc  crror  Alciati  ,  qui  4- 
do  verb.  sign.  logcndiim  ccnsct  schemmala  non  stammata.  Imagines 
■»:il(m  fuisse  ,  qu;is  vclerrs  in  armariis  habucrint ,  non  autem  coro- 
iias.  Atqui  sieminuta  hoc  loco  pcrindc  accipi  oporlet  ,  nt  illo  Ju- 
vinalis  loco  satyr.  8.  Stcmmata  quid  faciunt .  qidd  prodest,  Pon- 
ticc.,  locn  Sanguine  censeri.,  pictosque    ostendere  fultus  Majorum? 

(i3)  Directus  Unies  est  pcrpendicularis  a  summo  od  imum  ;  ci.i 
upponuntur  liucM  transvcrsaE .  Nam  hic  limcs  idem  quod  linca  cst. 


(i4)  Lincje  vocabulum  interdum"  accipi  simpliciter,  effective.con- 
tentive  ,  defective  ,  conditionaliter  ,  successive  ,  ad  conservanda  ti- 
dcicommissa  ,  notat  Simonius  Praetcnsis  ,  3.  de  intcrpr.  tii.  3.  dub. 
1.  scnt     II.  num.  Sg.  el   seq. 

(i5)  /.    I.  supr.   h.   t. 

(iG)  TransvtTsa  linca  a  secundo  gradu  incijit  :  ct  oiitur  cx  su- 
periore.  lu  inferiori  nulla  est  linea  transversa  :  haec  eliam  dicitur 
oLliqua  ct  latcralis.  Salvianus  3.  ad  Ecclesiam.  Non  solum ,  inquit, 
ut  aiunt,  e^rdirecto,  sed  ctinm  ex  obliquo  tt  ex  transverso  vcnien- 
tibus  rts  propriae  facultatis  addicuntur.  vidc  Cujac.  apud  Paul.  4- 
sent.   IX.  §.   I. 

(17)  Atqui  superius  dixit  nuUos  essc  adfinium  rradus.  /.  4  §.  5 
supr.  h.  t.  Golh.  Adfiniwn  :  subaudi  ,  nomina  ,  nisi  ita  scriptuin 
fuiss#"mavis.  tituli  enini  et  hujus  Icsis  inscriptio  tadem  cst  ,  nou 
de  gradibus  affinium  ,  ipii  nulli  sunt ,  scd  de  gradibas  cognatoium 
scilicet  ,  ct  de  affinibiis  ,  et  nominibus  eorum  ,  nou  de  graiiibus  : 
nisi  per  gradus  intelIiL;as  distantias  unius  personse  ad  ali.im  quibus 
quis  rcniotior  aut  proximior  sit  afiinis  ,  eodem  quo  con^angumitas 
numcraiur  ordinc  ac  modo.  S.  L. 

(18)  Graduum  co^rnitio  prodest  ad  hcredilatis  .  tutcl.is .  bonorum 
possessior.os  ,  tcstinionia  ,  ul  hic.  ailUe  et  ad  nialrimonia. 

(ly)  Vitic  qune  scripsi  dc  Itge  Julia  judiciorum  publicoruin  al  /. 
4.   supr.  de  teaib. 

(20)  Tcstimonium  adver.^^us  adgnatum  aut  aiKnem  ncmo  invitus 
dicere  in  pul)lico  judicio  cogitur.  vid.  d.  I.   4- 

(21)  Imo  iion  sunf  ,  /.  5.  supr.  unde  legitnni  adde  Ulp.  11.  ^". 
4-  /.    195.  5-   2.  infr.  de  i'erh.  sign. 

(22)  /.    7     supr.de  legit.  tut. 

(jj)  Sui  cur  dicunUir  ,  qui  proxiinioro-  t\  a:natii  ?  vid  /.  :  >. 
i'}ff.  de  suis. 

(>l)  /.    ">.  Supr.  unde  lcsUimi. 


LIBER   TRIGESIMUSOCTAVUS. 


adgnatus  est :  alterum  enim  civile  (i)  ,    alterum  naturale 
noraen  est. 

§.  5.  Non  parcimus  (2)  his  nominibus  ,  id  est ,  co- 
gnatorum  ,  etiam  iu  servis  (3).  itaque  parentes  et  filios  , 
fralresque  etiam  servorum  dicimus  :  sed  ad  leges  serviles 
cognationes  non  pertinent. 

§.  6.  Cognalionis  origo  et  per  foeminas  (4)  solas  con- 
tingit  :  frater  enim  est ,  et  qui  ex  eadem  matre  tantum 
natus  est.  nam  qui  (5)  eundem  patrem  habent ,  licet  di- 
versas  matres  ,  etiam  adgnati  sunt. 

§.  7.  Parentes  usqne  ad  triiavum  (6)  apud  Romanos 
proprio  vocabulo  nominantur  :  uheriores  ,  qui  non  habent 
speciale  nomen  ,  majores  (7)  [  appellantur  ].  -^  Item  li- 
beri  usque  ad  trinepotem ,  ultra  hos  ,  posteriores  (8)  vo- 
cantur. 

§.  8.  Sunt  et  ex  lateribus  cognati  ,  ut  fratres  ,  sorores- 
que ,  et  ex  his  prognati  :  item  patrui  ,  amitse  ,  et  avun- 
culi ,  et  materterae. 

§.  9.  Nam  quoties  quaeritur  ,  quanto  gradu  quaeque 
persona  sit,  ab  eo  incjpiendum  est ,  cujus  de  cognatione 
quaerimus :  et  si  ex  inferioribus  aut  superioribus  gradibus  est, 
recla  linea  sursum  versum  ,  vel  deorsum  tendentium  ,  facile 
invenimus  gradus,  si  per  singulos  gradus  proximum  quemque 
numeramus.  nam  [  qui  ei  ]  ,  qui  mihi  proximo  gradu  est, 
proximus  est  ,  secundo  (9)  gradu  est  mihi  :  similuer 
enim  accedentihus  singulis  crescit  niunerus.  "^-  Idem  facien- 
dum  in  transversis  gradibus :  sic  frater  secundo  gradu  est : 
quoniam  patris  vel  matris  persona  ,  per  quos  conjungitur, 
prior  numeretur. 

§.  10.  Gradus  autem  dicti  sunt  a  similitudine  scala- 
rum  (10)  ,  locorumve  proclivium  ,  quos  ita  ingredimur  , 
ut  a  proximo  in  proximum  ,  id  est ,  in  eum ,  qui  quasi 
ex  eo  nascitur  ,  transeamus. 
5.  11.  Nunc  singulos  gradus  numeramus. 
§.  11.  Primo  (n)  gradu  cognationis  sunt  (12)  sursum 
versum  duo  ,  pater  et  mater  ,  deorsum  versum  duo  ,  fi- 
lius  et  filia  ^  qui  tamen  et  plures  esse  possunt. 

§.  i3.  Secundo  (^i 3)  gra.du.  duodecim  (i4)  personoe  con- 
tiuentur  hae.  Avus  (i5)  hoc  est ,  patris  et  matris  pater  : 
ilem  avia  ,  similiter  tam  paterna  ,  quam  materna.  Fraler 
quoque  per  utrumque  parentem  accipitur  ,  id  est  ,  aut  per 
matrera  tantum  ,  aut  per  palrem  ,  aut  [  per  ]  utrumque  , 
id  est ,  ex  utroque  parente  eodem  :  sed  hic  numeruin  non 
auget  ,  quod  niliil  differt  hic  ab  eo  ,  qui  eundem  palrem 
habet ,  tantum  ,  nisi  quod  is  eosdem  cognatos ,  tam  pa- 
ternos ,  quam  maternos  habet :  et  ideo  evenire  solet  in 
his  ,  qui  diversis  parentibus  uati  sunt  ,  ut  qui  meo  fratri 
fraier  sit  ,  meus  cognatus  non  sit.  pone  [  me  ]  fratrem 
habere  ex  eodem  tuntum  patre  ,   illum   habsre    ex    eadem 


69 


matre  :  illi  inter  se  fratres  sunt ,  mlhl  alfer  cognatus  aon 
est.  Soror  similiter  niunoratiir  ,  ut  frater.  Nepos  quoque 
dupliciter  intelligitur  ,  ex  filio  vel  filia  natus.  Idera  est 
et  in  nepte. 

§.   i4-   Tertio  (16)  gradu  personae   continentur    triginia 


duae  (17).  Pn 


qui  quadrifariter  (18)  inteliigitur:  est 


enim  avi  paterni  ,  aut  materni  pater  ,  item  avi^  pater- 
nx  ,  aut  aviae  malernae  pater.  Proavia  quoque  quatuor 
personas  compleciitur  :  est  enim  aut  avi  paterni ,  aut  avi« 
paternse  maler :  iiera  avi  materni,  et  similiter  avi.-e  mater- 
nae  mater.  f  Patruus  (  is  autem  est  pairis  frater  ),  et  ipse 
dupliciter  intelligendus  .est  ,  ex  patre  vel  matre.  Avia  pa- 
tenia  mea  nupsit  patri  tuo  ,  peperit  le  5  aut  avia  paterna 
tua  nupsit  patri  uieo  ,  peperit  me  :  ego  tibi  palruus  sum , 
et  tu  mihi.  Id  evenit,  si  mulieres  (19)  altera  alterius  fi- 
lio  nupserit.  nam  qui  ex  his  masculi  nati  fueriut  ,  invi- 
cem  pairui  sunt  ;  quse  foeminae  ,  invicem  amitae  :  item  ma- 
sculi  foeminis  similiter  patrui ,  foeminae  illis  amitae.  Si  vir 
et  mulier  ,  ille  filiam  ejus  duxerit ,  illa  filio  ejus  nupse- 
rit  :  qui  ex  patre  adolescentis  nati  erunt  ,  ex  raatre  puel- 
lae  natos  ,  fratris  filios ,  illi  eos  patruos  et  amitas  appel- 
labunt.  •]'  Avunculus  est  matris  frater.  eadem  significatio- 
ne ,  qua  in  patruo  diximus ,  contigit ,  si  duo  viri  aller 
alerius  filiam  duxerint ,  qui  ex  his  masculi  nati  fuerint  , 
invicem  avunculi  ^  quae  foeminae ,  invicem  materterae  erunl. 
et  eadem  ratione  masculi  puellis  avunculi ,  et  illae  illis 
erunt  materterae.  -J^  Amita  est  patris  soror  ,  sicut  supra 
accipiendi.  -^  Matertera  est  (20)  raatris  soror  ,  similier  ut 
supra.  'f-  Illud  uotandum  est ,  non  ,  quemadmodum  pa- 
tris  matrisque  fralres  et  sorores  ,  palrui  ,  amitae  ,  avuncu- 
li ,  materteras  dicuntur  ,  ita  fratris  sororisque  filios  filias 
nomen  speciale  cognationis  habere  :  sed  ita  demonstrari , 
fralris  sororisque  filios  filias.  quod  quidem  et  in  aliis  ac- 
cidere  ,  ex  posterioribus  apparuit  (21).  Pronepos  quoque 
et  proneptis  quadrifainter  intelliguntur  :  aut  enim  ex  ne- 
pote  ex  fiho  ,  aut  ex  nepote  ex  filia  descendunt  :  aut  ex 
nepte  ex  filio  ,  aut  ex  nepte  ex  filia  ,  propagantur. 

§.  i5.  Quarto  (22)  gradu  personae  continentur  oclagin- 
ta  (23).  Abavus  (24),  cujus  intellectus  in  octo  personas  por- 
rigitur  :  est  enim  proavi  paterni  aut  materni  pater ,  quos 
singulos  duplici  modo  intelligendos  diximus  ;  aut  proaviae 
paternae  aut  maternae  pater  ,  quae  et  ipsae  singulae  dupli- 
citer  accipiunlur.  Abavia  ,  et  haec  octies  numeratur  :  est 
enim  proavi  paterni  aut  materni ;  item  proaviae  paternae 
aut  maternae  mater.  Patruus  (^5)  magnus  est  frater  avi. 
qui  avus ,  item  frater  cum  duobus  modis  intelliguutur  : 
quatuor  personas  hoc  nomen  amplectitur  :  ut  sit  avi  pa- 
terni  vel  materni  frater ,  qui  vel  eodem  patre  ,  id  est  , 
proavo  ,  vel  tanium  matre  eadera ,  id  est ,  proavia  natus 


(i)     /.  4.  5.  2.  supr.  h.  t. 

(2)  Noa  (it  tamcn  freqiienter.  /.  ^.  supr.  h.  t. 

(3)  liut.  de  ser^ili  cognatione. 

(4)  "\"ide  /.    1.5.   2.  supr.   unde  cognati. 

(5)  Etiain  fcEminae.  Nam  soror  iritcr  foemiiias  sola  agnata  est. 

(6)  Imo  in  ialinitum.  /.   i.  §.   1.  supr.  de  legcU.prfestand. 

(7)  Majores  qiii  ultra  tritavura. 

(3)  Postcriores  ,  qui  ultra  trinepotera.  Posteros  appellari  ultra 
fiUorum  gradiim  Caligula  dicrbat  ,  teste  Suetonio. 

(9)  Jure  Civili :  Canonico  vero  ,  secundo  gradu ,  sed  in  statutis 
quoties  graduurn  fit  mentio,  graJus  dinumerandi  sunt  ex  Civili  ju- 
re  ,  non  cx  Canonico.  Bartol./^tc. 

(10)  Et  ideo  adicendcntcs  ct  descendentes  appellati.  Gradus  co- 
guationum  vetustissiniam  descriptiouem ,  vid.  apud  Cujac.  6.0^5.40. 

(11)  /.  I.  5.  3.  supr.  h.  f.  5.    I.   Inst.  h.  t.  Paul.  4.  sent.    ii.§.i. 
(iq)  Primus  gvaduj  continet  qualuor  pcrsonas. 

Tom.lil. 


(i3)  /.  I.  5.  I.  §.  4,  supr.  k.  t.  $.  2.  Inst.  h.  t.  Paul.  4.  sen- 
tent.   II.   §.  2. 

(i4)  Secundus  gradus  continet  duodeuim  personas. 
(i5)  Vide  Festum  in  A^us. 

(16)  /.   I.  §.  5.  supr.  h.  t.   §.  3.  Inst.  h.  t.  Paal.^-J^nMi  5-3. 

(17)  Tertio  gradu  continentur  pcrsontc  32. 

(18)  Quudrifariler  dLxit,ut  intra  quadrifariam  ,  'rsip(*.\j.(fZi  <  it 
ip%v\ui  ,  et  ut  plurifwiam  ,  in  /.  5.  §.  12.  infr.  de  jur.  immu.- 
nitatis. 

(19)  Si  mulicr. 

(?.o)  Vide  Festum  in  matcrtera. 
{"ii)  Al.  appareLit. 

(22)  /.1.  5.  6.  supr.  h.  t.  §.  4-  Inst.  h.  t.  PauK  4-  sent    t.J^' 

(23)  Quarto  gradu  coatiuenlur  personae  octogiuta. 

(24)  Vide  Festum. 

(25)  /.   1.5.  6.  suvr.  h.  t. 


DIGESTORUM 


esi.  qui  aulcm  mihi  palruus  mngnus  est  ,  is  palri  raeo  vel 
matri  meas  patruus  (i)  est.  Amita  mngna  (2)  est  avi  so- 
rcr  5  avus  autein  ,  ilem  soror  (  ut  supra  dixinius  )  dUpli- 
citcr  intelligunttir :   ct    ideo  hic    quo(jue  quatuor  pcrsonas 
intelligimus.  simiJiler   quae  patris  mei  ^  el  nialris  meae  amita 
tst  ,  miiii  erit  amita  magna.  Avuncuhis  maguus  est  aviaj 
frater  :  quatuor  personaj  huic  nomini  cadem  rutione  sub- 
jccla:  sunt.  mihi<[ue    is    est  avuncuhis   magnus ,  qui  patri 
jjieo  vel  matri  nua;    avunculus    est.  -^    Malertera    magna 
tst  avia^  soror.  qualuar  modis  el  hscc  ob  eamdem  causani 
intelhgitur.  ea,quap  patri  meo  vel  matri  mex  matertera  est, 
milii  matertera  magna  vocalur.  -|'  Eodem  gradu  sunt  et  illi, 
qui  vocantur  ftatres  palrucl(s,item  sorores  palrueles  [amili- 
ni,  amitina:  ],  consobrini,  consobrinse.  hi    autem  sunt,  qui 
ex  fratribus  vel  sororibus  nascuntur  :     quod    (3)    quidam 
ita  dislinxerunt ,  ut  cos  quidem  ,  c[ui  ex  fratribus  nali  sunt , 
fratres  patrudcs  (4)  ;    item  cas  ,  quae    ex    fratribus  nata) 
sunt  ,  sorores  palrueles  •,  ex  fratre  autem  ,  et  sorore  ,  ami- 
linos  (5)  ,    amitinas  ^  eos  vero  et  cas  ,  qui  quaeve  ex  so- 
roribus  nati  nalseve  simt  ,    consobrinos    (6)    consobrinas  , 
quasi  consororinos  :  sed  plericpe  (7)    lios  oranes  consobri- 
nos  vocant  ,  sicut  Trebatins.  •]-  Sub  hac  appellatione  no- 
minum  personse  cadunt  scdccim  ,  hse,   Patrui  fihus  ,  item 
filia  :   bifariam    (  sicut    supra   )    numerantur.    nam  patris 
inei  frater  essc  potest  ,    vel  ex  patre  solo  (8)  ,  vel  eliam 
ex  mafre  sola.   Amitge  filius  ,  item  filia  ;  Avunculi  filius , 
item  fiha  :  Materteras  filius  ,  item  filia.  amita ,  avunculo, 
matertera  ,  acceptis   duplici    inlellectu    secundum    eaudem 
rationem.   Fratris  sororisque  nepos  ac  neplis  eodem    gradu 
sint.   Sed  et  fraler  ,   ilem  soror ,  neposve   et    neptis  ,  du- 
pliciter   accepli  coniinebunt  personas    sedccim  ,    sic :   Fra- 
tris  eodcm    patre  nali    nepos  ex  filio  ,  nepos  ex  filia.  Fra- 
tris  cadem  malre  ,  alio  patre  nati  ,    ncpos    ex    filio  ,  ne- 
pos  ex    filia.   Fratris    eodera  patxe    nati    neplis  ex  filio  , 
neptis  ex  fiha.  Fratris  aliopatre  ,  eadem  matre  nati,  neptis 
ex  filio,  neptis  ex  filia.   eademque  causa  octo  personas  eifi- 
cient  ,  ut  alise  octo  ncccdant  ex  sorore  natorura  nepotes  ne- 
ptesque  :  et  si?niliier  numerantur  a  nobis.  fralrisautem  mei 
nepos  neptisque  rae  patruum  magnum  appellant  :  sororum 
fratrumque  meorum  nepotes    neptesque ,    item    mei    inter 
se  ,  consobrini  sunf.    Abnepos,    abncptis  :  hi  sunl  prone- 
poti^  proneplis  filius    filia  ,     nepotis    ncpctisve   nepos    ne- 
ptis  ,    filii  filiaeve  proncpos  proneplis  ^  ncpote    vel   ex  fi- 
lio  nato,  vel  ex  fiiia  ,  ncple  vel  ex  filio  nata  vel  cx  fiiia 
acceptis  :  ut    ad     singulas    personas    gradu    descendamus  , 
sic  :   Filius  ,  nepos  ,    pronepos ,   abnepos.   Filius  ,    nepos  , 
pronepos  ,  abneplis.   Filius  ,  nepos  ,    proneplis  ,    abnepos. 
[  Filius,  nepos  ,  proneptis,  abneptis.  Filius  ,  neplis,  pro- 
nepos ,   abnepos.   Filius  ,   ncplis  ,  pronepos,  abneptis.  Fi- 
hvs  ,   neptis  ,  proneptis  ,  abnepos.  Filius  ,  neptis  ,  prone- 
plis  ]  abncplis.   Similiter  ha'  persona;  enumerabunlur  pro- 
posita  filia  ,  et  sic  iient  scdecim. 


§.  16.  Quinfo  (9)  gradu  personae  contincntur  centum 
ocU)gintac[uatuor  (10).  Atavus  scil.  et  atavia.  atavus  cst 
aliavi  [  vel  ]  abaviae  pater  ,  proavi  vel  ])rovia;  avus  ,  avi 
avias.jue  proavus  ,  palris  vel  matris  abavus.  hujus  appel- 
latio  pcrsonas  compieclitur  sedecim  ,  enumcralione  iacta 
tam  per  mares  ,  cjuam  per  loeminas  :  ut  sic  ad  singulas 
perveniamus  :  Pater  ,  avus  ,  proavus  ,  abavus  ,  atavus. 
Pater  ,  avus  ,  proavus  ,  abavia  ,  atavus.  Pater  ,  avus  , 
proavia  ,  abavus  ,  atavus.  Pater ,  avus  ,  proavia ,  abavia  , 
atavus.  Pater ,  avia  ,  proavus  ,  abavus  ,  atavus.  Pater  , 
avia  ,  proavus  ,  abavia  ,  atavus.  Pater  ,  avia  ,  proavia  , 
abavia  ,  atavus.  Pater  ,  avia  ,  proavia  ,  abavus  ,  atavus. 
simililer  matris  persona  proposita  numeratio  fiet.  Atavia 
totidem  personas  continet  eadcm  ratione  numeratas ,  id 
cst  ,  sedecim.  Patruus  (11)  major  ,  est  proavi  frater  ,  pa- 
Iris  vel  matris  patruus  magnus  :  sub  hoc  nomine  erunt 
personae  octo  ,  et  sic  enumerabuntur.  Paler  ,  avus  ,  proa- 
vus  ,  abavus  ,  frater  proavi.  Pater  ,  avus  ,  proavus  ,  aba- 
via  ,  frater  proavi.  Patcr  ,  avia  ,  proavus ,  abavus,  frater 
proavi  .  Pater  ,  avia  ,  proavus  ,  abavia  ,  frater  proavi. 
'f-  Totidera  erunt  ,  matris  persona  et  proavo  ejus  pro- 
positis.  •j'  Ideo  autem  iratrem  (12)  proavi  enumerantes  [an- 
te  (j3)  abavum  ponimus  ,  quod  (  ut  supra  significavimus  ) 
non  (i4)  aliter  venietur  fi5)  ad  eum  ,  de  quo  quaeritur , 
nisi  per  eos  transitum  erit  ,  ex  quibus  nascitur  (16). 

f  Avunculus  (17)  major  :  is  est  proaviae  frater  ,  patris 
vcl  matris  avunculus  magnus.  eadem  denumcratione  hic 
quof[ue  oclo  personas  computabimus  :  lioc  tantura  immu- 
talo  ,  ut  is  haler  proavia^  ponatur.  Amita  (18)  major  : 
ea  est  proavi  soror  ,  patris  vel  matns  amita  magna.  quod 
ad  numerura  et  exposiiioncm  personarum  ,  eadem  erunt : 
immutato  hoc  ,  ut  proavi  soror  ad  extiemum  ponatur  . 
.Materlera  major :  hffic  csl  soror  proaviaj  ,  patris  vel  ma- 
tris  matertera  niagna.  luuncius  pcrsonarum  idcm  est  ,  ut 
in  novissimo  ponaiur  proaviae  soror.  Hos  omnes  a  patruo 
majore  ,  quos  rctulimus  ,  quidam  appellant  ita  :  Propa- 
truus  (19),  proavunculus  ,  proamila  ,  promatertcra.  quos 
taraen  ego  ita  nomiuo  ,  iUi  contra  liatris  vei  sororis  pro- 
nepotem  me  dcmonstrant.  -f-  Palrui  magni  filius  filia  :  hi 
sunt  avi  fratris  filius  filia  ,  pioavi  aut  proaviae  nej)os  ne- 
plis  ex  filio  [  filia  ]  ,  patris  vel  malris  consobriuus  con- 
sobrina.  octo  personas  et  hic  computajjimus  ,  quod  avus 
et  fratcr  (  ut  jam  dictum  est  )  dupliciter  accipiunlur  ;  et 
ideo  patrui  magni  filius  quatuor  implet ,  totidcm  filia. 
Amiu-e  magna;  filius  filia  :  iii  sunt  avi  sororis  filius  filia  , 
proavi  proavia?  ncpos  ncpiis  ex  filia  ,  palris  vel  matris 
consobrinus  cousobrina.  numerus  personarum  idem  qui  su- 
pra.  Avunculi  magni  fihus  ,  filia  :  hi  sunt  aviae  fratris 
fihus  filia  ,  proavi  aut  proaviae  nepos  neptis  ex  fiUo  ,  pa- 
tris  vel  matris  consobrinus  aut  consobrina.  numerus  idem. 
Mal(M-tcrK  mogna?  filiiis  filia  :  hi  sunt  avije  sororis  filius 
filia ,  proavi  proavia;  ncpos    ueptis    cx    fiiia  ,    patris    vd 


(i)     Vidc  Ferrand.  2.  explic.   11. 

(2)  l.   17.  5.  2.  supr.  de  riiu.  TJlp.  2.  ^.  6. 

(3)  Jl.   quo?. 

(4)  Patnielcs  niihi  sunt  palrui  inei  filii. 
(.'))     Amiliiii  ,  nniitcE  mcce  filii. 

(6)  Consolirini  inihi  siint  avunculi  et  niatcrtcrce  inc.ie  filii:  ma- 
Iranelis  vero  materlcrse  filius  ,  dc  quo  /.  1.  infr.  lul  lcg.  Pomp. 
lie.  parricid. 

(7)  Id  est  ,  vulgus.  l,  i.  §.  6,  in  fin.  suvr.  h.  t. 

(8)  Ai.  eod. 

(fj)     l.    I.  5-  7-  supr.  Ii.  t.  §.  5.  Instit.  h.  tPaiu\.^.scnt.ii.§.5. 

(10)  Quinlo  gradu  conlincnlur  person.-e  184.  alii  leguut   192. 

(11)  Yidc  Fesluni  in  major  patruus. 
(i2)  Id  ctt  ,  patruum  niajojcm. 


(i3)  Id  est  ,  priiis  abavnm  numcramus. 

(i4)  llxc  vcrba  satis  ostcndjint  ,  quemadrat)dnm  fa(:ienda  sit  di- 
numcrafio  graduum.  A  filio  ad  patrcm  pcrvcnitur  «'yir»)?-  u  nepo- 
tc  ad  avuin  pcrvcnitur  pcr  palrcm  :  ad  abaviim  pei  j.ioavum  :  ad 
patriium  majorcm  pcr  abavuin.  Wam  abavi  fiiii  sunt  uieus  proavns 
el  piO]ialiiius. 

(iS)  Al.   pcrvenictnr. 

(ifi)  Nam  scnij-cr  sjHctanda  cst  jjcrson.-i  a  qua  quu  gcucralur. 

(17)  "\  ide  Fcstum  in  Mnjor  avunculus. 

(18)  ^  idc  Fcstum  in   Major  amita. 

(ly)  Iu  liis  noininibus  parliciTla /)ro  gradnin  adjicit  ,  ct  sic  in 
adliiutatis  linea  dicilur  prosocer  ,  progencr  ,  pronurus.  /.  4«  5-  ^* 
Hupr.  h.  t. 


LIBER   TRIGESIMUSOCTAVUS. 


matris  consobrinus  consobrina.  computatio  eadem.  •]' Perso- 

nae,r[uas  eiiumeravimus  a  patrui  magni  filio,ei,de  cujus  co- 

gnalione  quaritur  ,  propius  sobrinis  vocantur.  nam(ut  Mas- 

surius  ait)  (juem  quis  appellat  propiorem  (i)  sobrino  ,  qui  est 

patris  malrisve  consobrinus  aut  consobrina  :  ab  eo  consobriui 

consobrinaeve  filius  filia  nominatur.  -]-  Patrui  nepos ,  neptis: 

hi  sunt  avi  paterni  vel  aviae  paternae  pronepos  proneptis  ex 

nepote  vel  ex  neple  filio  natis ,  consobrini  consobrinae  filius 

fiJia.  octo  personas  continebunt  :  quatuor  nepos  :  quatuor 

ncptis  :  quia  et  patruus  dupliciter  accipitur  ,  et  nepos  yel 

neptis  siib  singuiis  palruorum  personis  duplicatur.  Amitse 

nepos  vel  neptis :  hi  sunt  avi    paterni   vel    aviae    paternBe 

pronepos  proneplis  ex  nepote  vel  nepte  filia  natis  ,  conso- 

brini  consobrince  filius  filia.  numerus  ideni   est.  Avunculi 

nepos  neptis  ;  hi  sunt  avi  materni  ,  vel  aviae  naaternse  pro- 

nepos  proneplis.  caetera  eadem  ,  quse  in  palrui   nepote  vel 

nepte.  [  Materter^  nepos  neptis :  hi  sunt  avi  materni ,  vel 

aviae  maternae  pronepos  proneptis    ex    nepote  ,    vel    nepte 

filia  natis  pefsonarum    numerus  idem  ].  ^    His    omnibus 

quos  ad  (2)  patrui  nepotem    (3)   proposuimus  ,     is  ,    de 

cujus  cognatione  quaeritur  ,  propius  sobrino  est :  nam  pa- 

tris  vel    matris  eorum  consobrinus    est.  '|-  Fratris    prone- 

pos ,  proneptis  :  conlinebunt  hi    personas    sedecim  ,  fratre 

dupliciter  ,  et  pronepote  ,  et  pronepte  singulis  quadrifariam 

(  ut  supra  demonslravimus  )  acceptis.  Sororis  pronepos  , 

proneplis  similiter    sedecim    personas  continent.   Adnepos  , 

adneptis  :  hi  sunt  abnepotis  vel  abneptis   filius  filia ,  pro- 

nepotis  vel  pronepiis  nepos  neptis  ,  nepotis  vel  neptis  pro- 

pos  pronoptis  ,  fifii  vel   filiae    abnepos    abneptis.   numera- 

buntur  sub  hac  appellatione    triginla    duae  personae  :  quia 

abnepos  sedecim  habet  ,  et  totidem  abneptis. 

5.  17.  Sc.vto  (4)  gradu  continenlur  personae  quadrin- 
gentas  quadraginta  octo  (5)  ,  hae :  Tritavus.  est  autem 
tritavus  patris  et  matris  atavus  ,  avi  vel  aviae  abavus , 
proavi  proaviae  proavus ,  abavi  vel  abavise  avus  ,  atavi 
vei  ataviae  paler  ,  dictus  quasi  tertius  (6)  avus.  personas 
autem  complectitur  trigiuia  duas  :  geminetur  enim  neces- 
se  est  munerus  ([ui  in  atavo  fuit  ,  immutatione  per  singu- 
las  personas  propteir  ataviam  facta  jut  sedecies  triiavus  in- 
telligatiir  atavi  pater  ,  et  toiieus  ataviae.  Tritavia  simih- 
ter  numerata  faciet  personas  triginta  duas.  Patruus  raaxi- 
mus.  is  est  abavi  frater ,  atavi  et  ataviae  filius ,  patris  vel 
matris  patruus  major.  personas  continebit  sedecim  ,  sic  : 
Paler  ,  avus ,  proavus ,  abavus  ,  atavus ,  abavi  fi^ater.  Pa- 
ter  ,  avus ,  proavus  ,  abavus,  atavia  ,  frater  abavi,  Pater  , 
avus ,  proavia  ,  abavus ,  atavus,  fraierabavi.  Pater,  avus, 
proavia ,  abavus  ,  atavia  ,  frater  abavi.  Pater  ,  avia  ,  proa- 
vus  ,  abavus ,  atavus  ,  frater  abavi.  Pater  ,  avia  ,  proa- 
vus  ,  abavus  ,  atavia  frater  abavi.  (  Pater  ,  avia  ,  proa- 
via  ,  abavus ,  atavus,  frater  abavi  ).  Pater  ,  avia  ,  proa- 
via  ,  abavus ,  alavia ,  frater  abavi  .  "1-  Totidem  erunt 
matris  appt^Ualione  proposita  .  •]-  Avunculus  maximus ; 
is  esl  abaviai  frater  ,  patris  vel  matris  avunculus  ma- 
jor.  et  numerus  idem  ,  et  personarum  exposilio  eadem , 
quae  supra  :  lioc  duntaxat  immutato  ,  ut  pro  abavi  fra- 
ti  e ,  abiivia»  fratrem  ponas.  Amita  maxima  :  ea  est  abavi 
soror  ,  patris  vel  malris  amita  major.    caetera  ,  ut  in  pa- 


truo  maximo  ,  immutato  hoc  tantum  ,  ui  ,  ubi  est  abavi 
frater ,  ponatur  abavi  soror.  Matertera  maxima  l  ea  est 
abaviaj  soror  ,  palris  vel  matris  matcrtcra  major  :  caetera 
ut  supra  ,  ad  extremum  duntaxat  pro  abaviae  fratre  pro- 
posita  abavias  sorore.  Hos  oinnes  quos  a  patruo  maximo 
posuimus,  quidamhisnominibus  designaut:  Abpatruus  (7) , 
abavunculus  (8)  ,  abamita  (9)  ,  abmatertera  (10):  ita- 
que  et  nos  indifferenter  hos  ponemus.  quos  ego  autem  ap- 
pello  abpatruos ,  abavunculos  ,  abamitas  ,  abraaterteras  , 
illi  me  demonstrant  fratris  sororisque  .ibncpilem.  -^-  Pa- 
trui  majoris  fihus  filia  :  Hi  sunt  proavi  fratris  fiiius  filia  , 
abavi,  abaviae  per  proavum  nepos  neptis  ex  filio.  personae 
sub  hoc  erunt  sedecim  :  enumeratione  sic  ducta  ,  ut  in 
quinto  gradu ,  cum  patruum  mcijorem  demonstraremus , 
fecimus  :  adjecto  duntaxat  filio  ,  filia  :  quia  fihus  patrui 
majoris  totidera  necesse  est  personas  complectatur  ,  quot 
patruus  major  ,  id  est ,  octo  :  totidem  ex  filiae  persona 
computatis ,  is  nnmerus  efiicietur  ,  quera  supra  posuimus. 
Amita»  majoris  filius  filia.  hi  sunt  proavi  sororis  fiUus  fi- 
lia  ,  abavi  abaviae  per  proavum  nepos  neptis  ex  filia.  et 
hic  eadem  ralione  personas  dinumerabimus  totidem.  Avun- 
culi  majoris  filius  filia.  hi  sunt  [proavi  ]  proaviae  fratris 
filius  filia  ,  abavi  ,  abaviee  per  proaviam  nepos  neptis  ex 
filio.  eadem  hic  dinumeratio  facienda  est  ,  quae  in  patrui 
majoris  filio  filia.  Materterae  majoris  filius  filia.  hi  sunt 
proaviae  sororis  filius  filia  ,  abavi  abavire  per  proaviam 
nepos  neptis  ex  filia :  circa  numerum  personarum  et  ex- 
positionera  ,  ut  supra.  -{-  Hi  omnes  ,  quos  proposuimus  a 
patrui  majoris  filio  ,  avo  aviae  [  esse  ]  ejus  ,  de  cujus 
cognatione  (11)  quseritur  ,  fratribus  et  sororibus  eorum  , 
consobrini ,  consobrinaeve  sunt :  at  patri  matrique  ejus- 
dera,  fratribusque  et  sororibus  utrius  corum  propius  sobrinis. 
■Y  Patrui  magni  nepos  vel  neptis  ,  amitae  magnae  ne- 
pos  vel  neptis  ,  avunculi  magni  nepos  vel  neptis ,  ma- 
terterae  magnae  nepos  vel  neptis.  haec  singula  noraina  con- 
tinent  personas  sexaginta  quatuor.  nam  cum  patrui  nifigni 
(  verbi  gratia  )  persona  quadrifariam  intelligatur  ,  nepo- 
tis  bifariara  :  gominatur  is  numerus  nepote  duntaxat  adnu- 
merato  ,  et  quadruplatur  is  qui  geminatus  erat :  duplioa- 
tur  etiara  nepte  compiitata  .  et  tantura  unius  denumera- 
tionera  proponimus  exempli  gralia  :  Pater  .  avus  ,  proa- 
vus  :  frater  avi  ,  qui  est  patruus  magnus  :  filius  ejus :  ne- 
pos  ejusdem  ex  filio  ,  item  neptis.  Pater  ,  avus  ,  proavia, 
frater  avi ,  qui  est  patruus  magnus  ,  filius  ejus  ,  nepos 
[  ejus  ]  ex  filio  ,  item  neptis.  (  Pater  ,  avus  ,  proavus  , 
hater  avi  ,  qui  est  patruus  magnus ,  filia  ejus  ,  nepos 
ejusdem  ex  filia  ,  item  neptis  ).  Paler  ,  avus  ,  proavia  , 
frater  avi ,  qui  est  patruus  magnus  ,  filia  ejus ,  nepos 
ejugdem  ex  filia,  item  neptis  :  totidera  et  eadem  ratione 
exponimtur  matris  noraine  anteposito  ,  id  est ,  ut  avi  ma- 
terni  fratris  nepotes  et  neptes  computemus:  item  in  ainita 
magna  ,  id  est  ,  avi  sororis  nepotes  neptesque  enumerabi- 
mus  :  ideraque  in  avaijculo  magno  ,  id  est  ,  avije  fratris  : 
eadem  ratione  in  malerterae  niagnae  ,  id  est  ,  avije  sororis. 
ex  quibus  universus  numerus  completur  sexagintaquatuor. 
"^"  Hi  omnes  proavi  aut  proavioe  ejus  de  cujus  cognatio- 
ne  queeritar  ,  pronepotes  et  pronepies  :  ejuadeni  avi  avias- 


(i)  Nullibi  ap(>itiiis  cxprimitur  quid  sit  propior  sobrlno;  pro- 
pior  cjnsobrino  cjt  natiis  consobrino.  /.  2.  C.  unde  Ifmtimi.  l.  i . 
tn  fin.  siipr.  h.  t.  viilc  /.  a.  C.  comin.  dc  succassionibus.  Fcstuin 
M  Profjiore  sobrino. 

(3)     A/.  a. 

(3)     Ai.  ncpotc. 

C4)     /.  3.  sufjr.  h.  t.   5.  6.    liiit.  h.  t.  Paiil.   4.  sent.    11.  5.  6. 

())     Sextus  grad.j^  routiact  personas  .'jl}8. 


(6)  Trltavus  ,  tertins  avus. 

(7)  Abavi  fratcr.  /.   3.  .uipr 

(8)  Abavise  fratcr.  d.  l.   3. 

(9)  Abavi  soror.  d.  l.  3. 


h.   t. 


(10)  Abaviae  soror.  d.  l.   5. 

(11)  Ab  co  semper  est  incipictid-im:  nam  quolic3  qiirei'ttur  q  ioto 
pradu  quseque  pcrsoiia  sit,  ab  co  incipieaiuua  Cil,  de  cujus  cog.ia- 
tiono  quaeritnus.  J.  6.  supr.  h.  t.  .-  ■ 


72 


DIGESTOJIUM 


ve  fratris  sororisve  nepotes  neplesve.  et  conlra  ,  eorum 
ejusdem  avus  avia,  patruus  inaguus  ,  amitamagna,  avun- 
culus  magnus  ,  malet  lera  magna.  eruat  aulem  pater  ma- 
terve  ejusdem,  fratresque  ,  et  sorores  utrius  ,  eorum  pro- 
pius  sobrini  :  ipse  liis  sobrinus  (i)  est  ,  et  iuvicem  iiuic 
illi  sobrini.  -[-  Patrui  pronepo5  ,  patrui  proneplis  ,  conti- 
neut  personas  octo  :  nam  ulriusque  sexus  fiuut  sedecim  , 
sic  :  Pater  ,  avus  ,  palruus  ,  filius  patrui  ,  nepos  ejusdem 
ex  filio ,  pronepos  ejusdem  ex  nepote  filio  nalo  ,  item 
proneptis.  Pater,  avia,  patruus  ,  filius  palrui  ,  nepos  ejus- 
dem  ex  filio  ,  pronepos  ex  nepole  filio  nato  ,  ilem  pro- 
neptis.  Pater  ,  avus  ,  patruus  ,  filia  palrui  ,  nepos  ejusdera 
ex.  filia  ,  pronepos  ex  nepote  filia  nato  ,  item  proneptis. 
Pater  ,  avia  ,  palruus  ,  filia  patrui  ,  nepos  ejusdem  ex  fi- 
Jia  ,  pronepos  ex  nepote  filia  nato  ,  item  proneplis.  Pa- 
ter  ,  avus  ,  patruus  ,  fifius  palrui  ,  neptis  ejusdem  ex  fi- 
lio  ,  prouepos  ex  nepte  filio  nata  ,  iiem  proneptis.  Pater , 
avia,  patruus,  filius  patrui,  neptis  ejusdem  ex  filio  ,  pronepos 
ex  nepte  filio  nata  ,  item  proneptis.  Pater  ,  avu»  ,  pa- 
truus  ,  filia  palrui  ,  ueptis  ejusdem  ex  filia  ,  pronepos  ex 
neple  filia  uata  ,  ilem  proneplis.  Pater  ,  avia  ,  palruus , 
fifia  patrui  ,  neplis  ejusdem  ex  filia  ,  pronepos  ex  nepte 
fifia  nata  ,  item  proneptis.  Amitae  pronepos  ,  proneptis. 
totidem  personas  eadem  ratione  et  is  continet :  [  tantum  ] 
pro  patruo  aniita  sumpta.  [  Item  ]  ,  avunculi  pronepos  , 
proneptis  :  itcm  pro  patruo  avunculo  posito.  IMaterterae 
pronepos ,  proneptis  :  et  hic  ,  ubi  patruus  positus  est  , 
matertera  enuraerala  ,  eundem  numerum  personarum  in- 
venienjus.  •\'  Hi  omnes  ejus  ,  de  cujus  cognatione  quaeri- 
tur  ,  consobrinorum  nepotes  neptesve  sunt.  -f-  Fratris  so- 
rorisque  abnepos  ,  aLncptis  :  efliciunt  personas  sexaginta 
quatuor.  ut  ex  suprasciiptis  appanre  potest.  Trinepos  , 
trineptis  :  hi  sunt  filii  filiscve  adnepos  adneptis  ,  nrpotis 
neptis  abnepcs  ,  abneptis  ,  pronepotis  ,  proneptisve  prone- 
pos  proneptis  ,  abnepolis  aLncptisve  nepos  neptisve  ,  adne- 
pctis  adneplisve  filius  filia.  hae  appellaliones  demonstrant 
personas  sexaginta  quntuor  :  nam  iriginla  duo  trinepos  com- 
plet  ,  totidem  trineptis.  ah  nepote  enim  numerus  quadru- 
platus  in  se  pfHcit  triginta  duo  :  ipso  nepote  duas  signifi- 
cante  ,  pronepote  cmatuor  ,  abnepote  octo  ,  atnepote  sede- 
cim.  his  acccdunt  trinepos  trineptis  ,  una  ex  atnepote 
[  nati  ]  ,  altera  ex  aduepte.  per  singulos  autem  gradus 
ideo  geminatio  fit.  quia  maribus  adjiciuntur  fcemin»  ,  ex 
quibus  proximus  quisque  progenilur  (2).  et  numerabuntur 
sic  :  Filius  ,  nepos  ,  pronepos  ,  abnepos  ,  alnepos  ,  trine- 
pos  ,  item  trineptis.  Filia  ,  nepos  ,  pronepos  ,  abnepos  , 
atuepos  ,  tiinepos,  itc-m  trineptis.  Filius  ,  neplis ,  prone- 
pos  y  abnepos  ,  atnepos  ,  irinepos  ,  item  trineptis.  Fifia  , 
neptis  ,  pronepos  ,  aboepos  ,  ainepos  ,  trinepos  ,  item  tri- 
neptis.  Filius  ,  uepds  ,  proneplis,  abnepos  ,  atuepos  ,  tri- 
nepos  ,  ilem  trii.eptis.  Filia  ,  nepos  ,  proneptis  ,  abnepos  , 
atnepos  ,  trinepos  ,  item  irintptis.  Filius  ,  ncptis  ,  prone- 
ptis  ,  abnepos  ,  atnepos  ,  trinepos  ,  item  trineptis.  Filia  , 
neplis  ,  pron«^ptis  ,  abnepos  ,  atnepos  ,  trinepos  ,  itera  tri- 
nejjtis.  Filius  ,  nepos  ,  pronepos  ,  abneptis  ,  atnepos  ,  tri- 
nepos  ,  item  trineptis.  Fiha  ,  nepos  ,  pronepos  ,  abneptis  , 
atnepos  ,  trinepos  ,  ilem  trineptis.  Filius  ,  nepos  ,  prone- 
plis  ,  abneptis  ,  atnepos  ,  trinepos  ,  item  trineptis.  Filia  , 
nepos  ,  proneplis  ,  abncpiis  ,  atncpos  ,  trinepos  ,  item  tri- 


neptis.  Filius  ,  neptis  ,  pronepos  ,  abneptis  ,  atnepos  ,  tri- 
nepos  ,  item  trineptis.  Fdia  ,  neptis  ,  pronepos  ,  abneptis  , 
aluepcs  ,  trinepos  ,  item  iriueptis.  Filius  ,  neptis ,  prone- 
ptis  ,  abneptis  ,  atnepos  ,  trinepos  ,  item  trineptis.  Fiha  , 
neptis  ,  proneptis  ,  abueptis  ,  atnepos  ,  trinepos  ,  item  tri- 
neptis.  Filius  ,  nepos  ,  pronepos  ,  abnepos  ,  alneptis  ,  tri- 
nepos  ,  item  trineptis.  Fjlia  ,  nepos  ,  pronepos  ,  abuepos  , 
atneptis  ,  trinepos  ,  item  trii.eptis.  Filius  ,  neptis  ,  proue- 
pos  ,  abnepos  ,  alneptis  ,  trinepos  ,  item  trineptis.  Filia  , 
neptis  ,  pronepos  ,  abnepos  ,  atneptis  ,  trinepos ,  item  tri- 
neptis.  Filius  ,  uepos  ,  proneptis  ,  abnepos  ,  atneptis  ,  tri- 
nepos  ,  item  trineplis.  Fdia  (3)  ,  nepos,  proneptis  ,  abne- 
pos  ,  atneptis  ,  trinepos  ,  item  tiineptis.  Filius  ,  ueptis  , 
proneptis  ,  abncpos  ,  atueptis  ,  triuepos  ,  item  trineptis. 
Filia  ,  neptis  ,  proneptis  ,  abncpos  ,  atneptis  ,  trinepcs  , 
item  trineptis.  Filius  ,  nepos  ,  prouepos  ,  abneptis  ,  atne- 
ptis  ,  trinepos  ,  item  triueptis.  Fiha  ,  nepos  ,  pronepos  , 
abneptis  ,  atnepfis  ,  trinepos  ,  item  trineptis.  Filius  ,  ne- 
pos  ,  proneptis  ,  abneptis  ,  atneplis  ,  trinepos ,  item  trine- 
ptis.  Fiha  ,  nepos  ,  proneptis  ,  abneptis  ,  atneptis  ,  trine- 
pos  ,  item  trineptis.  Filius  ,  neptis  ,  pronepos ,  abneptis  , 
atneptis  ,  trinepos  ,  item  irineptis.  Filia  ,  neptis  ,  prone- 
pos  ,  abneptis  ,  atneptis  ,  trinepos  ,  item  trineptis.  Fihus, 
neptis  ,  proneptis  ,  abneptis  ,  atneptis  ,  trinepos  ,  item  tri- 
neptis.  Filia  ,  neptis  ,  proneplis  ,  abneptis  ,  atneptis  ,  tri- 
nepos  ,  item  trincptis. 

§.  18.  Septimo  (4)  gradu  personae  continenlur  mille  (5) 
vigintiquatuor  ,  ha;  :  Tritavi  ,  ilemque  tritaviae  pater ,  ma- 
ter  ,  persouas  efficiunt  centum  viginti  octo.  iritavi  enim 
patres  tot  sunt ,  cpiot  ipsius  tritavi  ;  item  ejusdem  matres 
totidem  :  fiuut  scxaginta  qnatuor.  idem  immerus  trilaviae 
palris  ,  matrisque.  Atavi  atavia;  frater  ,  sororve.  hi  sunt 
tritavi  filius  ,  filia  :  abavi  ,  abaviaeve  patruus  ,  avuncu- 
lus  ,  amita  ,  raatertera  :  proavi  proaviae  patruus  magnus, 
avuncidus  magnus  ,  amita  magna  ,  matertera  magna :  avi 
aviaeve  propatruns  ,  proavunculus  ,  proamita  ,  promatcr- 
tera.  [  Patris  vel  matris  abpatruus  ,  abavunculus  ,  abami- 
ta  ,  abmalertera  ].  fiunt  personae  atavi  fratris  trigiutaduo : 
nara  sedecim  quas  atavus  explet ,  accedant  totidem  pro- 
pter  fratris  duplicem  personam  ,  uecesse  est:  nam  sc- 
decim  fralres  atavi  ex  patre  computentur  ,  [  et  ]  se- 
decim  ex  matre.  similiter  atavi  sorores  triginladuae :  fiunt 
sexaginla  quatuor  :  et  totidem  ataviae  fratris  ,  item  sororis. 

•f-  Patrui  maximi  fihus  ,  filia  :  hi  suut  atavi  nepos  ,  ne- 
ptis  ex  filio  ,  abavi  fratris  fiiius  ,  filia.  Amitae  maximae  fi- 
lius ,  fiha :  hi  sunt  atavi  nepos  ueplis  ex  filia  ,  abavi  so- 
roris  filius  ,  filia.  Avunculi  maxiini  filius  ,  filia  :  hi  sunt 
atavi  ncpos  ,  neptis  ex  fiho  ,  abaviae  fratris  filius  ,  (iha. 
Materlerae  maximae  Clius  ,  filia  :  hi  sunt  atavi  uepos , 
neplis  ex  filia  ,  abaviae  sororis  filius ,  filia  .  -{-  flae  0- 
nmes  persona;  ,  quus  a  patrui  maxitni  fiho  enumeravi- 
mus  ,  proavi  proavianque  ejus  ,  de  cujus  coguatiouc  qua?- 
ritur  ,  consobiinae  sunt :  avi ,  avi.xquc  ejusd»  m  propius  so- 
brinis.  Singula;  appeilalioues  coutinenl  personas  sedecim  : 
quia  cum  palruus  inaxiiuus  sedecim  efUciat ,  filius  ejus 
eatidctn  habct  enumeralionem  ,  lotidemque  lilia.  ct  fit  ex 
omiiibus  his  ,  quas  a  patrui  icaxiiui  filio  comprcheudi- 
mus  ,   ductis  per  octo  sedecies  ,   centuiu  viginii  octo. 

-j-  Patrui  majoris    nepos  personas    continct  sedecim.   cst 


(j)  Sobrini  Gracis  Ita-Blal.  ^(pot  ij  ^(Viepit  «'{aJ^jXjiof.  Consobrini, 
f lahxiTOf  j  el  ira«Tt|«';  A^iC  Sobiinurutn  filii  ,  ~pta-cl»liX<pQi'  vide 
C'.jii' .  4-  spiUriU.  Paiil.    II.   *    6. 

(•2)  Pro^ignitur  ,  Haloaiid. 

(3)  FiiJa  ,  ncptis,  prone|u-.  Ilal, 


(4)  l.  3.  5.   i.  snpr.  h.  t. 

(.^  Sc|>timus  gradus  coiitinet  1024.  pcrson.«:  atqttc  ita  rcpciiun- 
tur  iii  boc  uiiivcrso  slerainate  pcrsonae  17S4.  Ultiuia  scptiini  cra- 
dus  nouiina  ikc  lej^crta  suut :  ncc  cvciiirc  potcsl  ut  vita  siicccdcii- 
tibus  ia  id  tcmpus  porrigi  possit.  Paul.  4-  scntent.  11.  5-  '*'^' 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


7* 


enim  abavi  atavise  pronepos  :  et  cum  abavus  octies  nume- 
reiur  ,  nepotes  bis  octies  computati  suprascriptum  uume- 
rum  efficiunt.  Patrui  raajoris  neptis  item.  Avunculi  ma- 
joris  nepos  neptis  ,  eadem  ratione  personas  complebunt 
trigintaduas.  Amitae  majoris  nepos  ueptis  ,  eadem  ralione 
itera.  Maltrterae  majoris  ncpos  ueptis  item.  Et  sie  ex  om- 
nibus  colliguntur  ceutum  viginti  octo.  His  peisonis  avus 
avia  ejus  ,  de  cujus  cognatione  qua^ritur  ,  propius  sobri- 
liis  sunt ;  pater  ,  mater  ,  sobrinus  ,  sobrina  :  is  ,  de  cujus 
cognatione  quseritur  ,  sobrino  ualus  est.  hic  proxuno  uo- 
mine  definitur  parentis  sui  sobrinus  (i)  ,  ut  Trebatius 
ait  :  ratiouem  qucque  uominis  hanc  reddit  ,  quod  ulti- 
mi  (2)  cognationum  gradus  sobrinorum  fiuut.  itaque  so- 
brini  filium  reclc  proximum  noraen  ;  ab  eo  ipso  hujus 
sobrini  filius  dicetur.  et  ideo  eos  qui  ex  sobrinis  nali  suat, 
inter  se  proximum  (3)  nomen  appellare  :  hos  enim  (4) 
nullum  proprium  liabere  nomen  quo  inler  se  vocentur  . 
-]-  Patrui  magni  pronepos  proneptis  .  Avunculi  magni 
pronepos  proneptis.  Amitai  magnae  proneposproneptis.  Ma- 
terterce  magnae  pronepos  proneptis.  Ex  his  omnibus  cen- 
lum  viginti  octo  personai  eiBciuiitur  j  qua  (5)  singula^ 
appellationes  sedecim  complent.  nam  cum  (  exempli  gra- 
tia  )  patruus  magnus  quadriiariam  intelhgatur,  ad  singu- 
lorum  palruorum  raaguorum  personas  quadruplicatus  pro- 
nepos  ,  item  proueptis  ,  triginta  duas  persouas  reddet  : 
totque  quater  numeratae  illam  ,  quse  proposita  est  ,  sum- 
mam  elhciunt.  Eorum  patres  ,  matresque  ei  ,  de  cujus  co- 
gnatione  quaeritur  ,  sobriui  sobrinaefpe  sunt  ,  ipse  autcm 
iisdcm  sobrino  sobrinave  natus.  j-  Patrui  abnepos  abneptis. 
Avunculi  abnepos ,  abneptis  .  Amitae  abnepos  ,  abne- 
ptis.  Maleiterae  abnepos  ,  abneptis.  haec  singula  vocabula 
senas  deuas  conlinent  persouas  :  verbi  enim  giatia  ,  pa- 
trui  abnepos  sic  enumerabitur  ,  ut  bifariam  patruo  acce- 
pto  quater  pronepos  ,  totiens  proneptis  ducatur.  et  sic  a-d 
eorum  filios  veniatur  sedecies  computatos  ,  eadera  ratione 
ad  fiham  ;  iiem  in  caeteros.  et  per  hoc  ex  omnibus  effi- 
cietur  numerus  personarum  cenlum  viginti  octo.  Hi  sunt 
ei  ,  de  cuj us  cognatione  quseritur  ,  consobrinorum  prone- 
potes  proneplesque  .  Eorum  ,  de  cujus  cognatione  quaeri- 
tur  ,  patrui  maximi  ,  avuncuh  maximi  ,  amitae  maximae  , 
malerterae  maximae  fiJius ,  fiha.  Item  pvoavi  proaviae  coh- 
sobrinus.  -Y  Fratris  sororisque  adnepos  ,  adneptis^  personas 


continent  centum  viginli  octo.  Triuepotis  filius  ,  ilem  fi= 
ha :  trineplis  filius ,  item  filia.  hi  centum  viginti  octo 
fiunt  :  quod  ,  cum,  trinepos  trincptisque  (  ut  supra  demon- 
stravimus  )  sexaginla  qualuor  impleant  ,  filius  eorum  ea- 
dem  enumeraliouc  totidemque  fiha  computaJjilur. 

T  I  T.     XI. 

UKDE  (6)  YIR  ET  UXOR  (7). 

De  matrimonio  justo  vel  injusto.   1.    Quo  tempore  ,  an 
sit  uxor ,  spcctatur  ,•  et  clc  dit-ortio. 

1.  Ulpianus  hb.  47.  ad  Edictum. 

UT  bonoruin  possessio  peti  possit ,  unde  vir  et  uxor  > 
justum  esse  matrimonium  oportct  (8)  •,  caclerum  sf 
injustum  (9)  fuerit  matrimonium  ,  nequaquam  bonorum 
possessio  peti  poterit.  quemadmodum  nec  ex  teslamento 
adiri  hereditas  (lo),  vel  secundum  tabulas  peti  bonorum 
possessio  polest  :  nihil  (ii)  enim  capi  propter  injustum 
matrimonium  potest. 

§.  1.  Ut  autem  haee  bouorum  possessio  locum  habeat  , 
uxorem  esse  oportet  mortis  tempore.  sed  si  (12)  divor- 
tium  quidem  sccutum  sit  ,  verumtamen  (i3)  jur.e  durat 
matrimouium  :  liaec  succcssio  locum  non  habct.  lioc  autem 
in  hujusmodi  spcciebus  procedit ;  liberta  ab  invito  palroiio 
divortit ,  Lcx  Jufia  (i^)  de  maritandis  ordinibus  retinct 
istam  in  matrimonio  ,  dum  eam  prohiberet  alii  mibeiT 
invito  (i5)  patrono  j  ilcm  Julia  de  adulteriis  ,  nisi  cer- 
to  (16)  modo  divortium  faclum  sit  ,  pro  infeclo  habct. 

T  I  T.    XIU 

DE  VETERAISORUM  (17)  ,  ET  MILITUM 

SUCCESSIOINE    (18). 

De  pmia  capitali. 
1.  Macer  hb.  2.   de  re  militari. 

Mlliti  (19)  ,  qui  capite  puniri  mcvuit,  testamentnm  ft- 
cere  concedendum  (2o)Paulus  et  Meuaiider  scribunl: 
ejusque  bona  intestatl  ,  si  punilus  slt  ,  ad  cognatos  ejus 
perlinere  (21),  si  tamen  ex  mililari  (22)  deliclo  ,  non  ex 
Gommuai  punitus  est. 


(1)  Parenti  suo  sobrino  ,  Ant.  Aiigust.  2.  emend.  5. 

(2)  Idcoquc  qni  post  sobrinos  reperiuntur  ,  vocantur  soLnno  na- 
ti:  propriis  noniinihus  non  appellantur.  vide  ¥a\il./i.senieiil.ii.§.'j. 

(3)  Proxiinura  nomcn  sobrino  quod  est  ?  sobrini  filiiis. 

(4)  Post  sobrinos  cognati  nulliim  proprium  nomeu  habent ,  sed 
circuuilocutionc  quadam  adsumpta  voeantur ,  sobrinorum  filii ,  oe- 
j.otcs ,  proncpoies  ,  et  deiuceps 

(5)  Ai.  quia. 

(6)  Lib.  G.  C.  18.  et  45.  Ecleg.  5.  /.  g.  infn.  supr.  de  le- 
gat.  3. 

(7)  Succedunt  sibi  inrictm  ,  scilicet.  Tir  et  uxor  inviccni  sibi 
sucrtdunt^  ab  inttstato  nuUis  rclictis  liberis  ,  aut  parcnfibus  ct  ca- 
^uatis,  7S  i)jHoa-iii  uvsKAeic^ifn,  id  vit,  Jiseo  exciuso.  Eciog.  ^ri. 
tit.  5.  Iliuc  /.  ultim.  C.  de  legit.  her.  Fisco  nostro  jura  matri- 
manii  frapciiimus.  Olim  ctiam  succedcbat  vira  usor  qiiae  in  ma- 
rium  viri  couvencral  :  succedebat ,  inquam  ,  ut  filius.  Quid  uxor 
deiuiicti  1  uum  cxcludit  collcgiura  decurionum  in  quo  maritus  iusc 
fuit?  Ait  Albcric.   hic.  et  l.   i.   C.  h.  t.  l.   11.   C.  de  hered.decur. 

C8)  Sjg  u])i  injustum  cst  matrimonium  ,  ibi  nulk»  dotis  ,  ant 
donationis  cxaclio.  §.  12.  List.  de  mipt.  Golb.  vidc  Bald.  cap.  iu- 
rauit.  ct  ibi  Fclin.  de  probat.  et  in  l.  i.  C.  de  condict.  ob  caus. 
(.b.iisan.  consil.  ^cj.  et  ad  consiutud.  Burg.  tit.  des  droits  appav- 
uriuis  a  gens  maries.   J.   2.  i'erb.  femina:.  rmm.  5.   Ans. 

(9)  Injustuiu  fst  matrimouium  quod  contractuni  est  ,  non  ob- 
scivatis  lcgibus. 

Ci'j)  I-  27'  ^t^pi'.  de  usu  et  usufr.  lcg.  l.   i3.  su^r.  de  his ,  qiias 


ut  indign. 

Cii)  /.  9.   C.  communia  de  successionih. 

C12)  Hinc  colligunt,  coramunionem  et  socictatein  coiljuguia  intei' 
se  huic  successioni  locum  dcdisse :  cum  divortio  faclo  ,  non  sit  lo- 
eus  huic  Edicto.  Decius  tamen  putat  societatcm  illam  intcr  conju- 
ges  vim  atque  efitctum  consequi  in  iis  tantum  quoe  matvimonii  i- 
psius  sunt  ,  puta  conjunctiouc  ct  simiiibus  ,  at  uou  iu  aliis  ,  puta 
patria  potcstatc  ,  origine  j  conditione ,  successione.  sed  Iioec  uon  ob- 
stant.  IVam  in  aliis  rebus  quae  extra  ipsum  raatrimonium  suut,  com- 
munio  ipsa  conjugum  aliquid  pra;stat  ,  ut  in  accusatione  ,  /.  ad- 
pcrsus  4-  C.  de  crimtne  expiiaia:  Jiend.  in  dolnaiienibus,  /.  i.supr. 
de  donat.  inter  virum.  vide  P^firhum  dispulat.   if). 

Ci3)  Divorlium  esse  potest,  ct  tamcn  juve  durarc  matrimoniura. 

Ci4)  /•  7-  in  Jin,   G.  de  operis  liiert. 

(lo)  /.    10.  supr.  de  divortiis. 

C16)  Certa  Formula.  vid.  /.  2.  /.  9.  supr.  de  diuortiis.  /.  43. 
infr.  ad  ieg.  Jui.  de  adulteriis^ 

C17)  ^  cfcraui  sunt  ,  militia  missione  honcsta  dimissi, 

C18)  Quae  jura  specialia  habet  a  successionc  pagauorum. 

Ci<))  An  id  quasi  niiliti  compctit  ? 

C20)  /.    1 1 .  sttpr.  de  test.  milit. 

Cai)  Quod  uon  cst  in  p.^tgajais  ,  itfr.  til.  de  bonis  dufnii.  Qnan- 
quam  quae  hic  dicuntur,  hodic  ctiam  locura  habcnt  in  paganis.  vi'i. 
ibi  quae  uotavi. 

C22)  Disi  ad  /.   iS.   C.  de  tastam,  mitit» 


X74  D    I     G    E    S 

Be  inlestato  et  de  honis  castrensibus. 
2.  Papinunvs  lib.   i6.  Rcsponsorura. 

BOiia  mililis  iutestati  defuncti  casirensia  Fisco  non  vin- 
dicantur  ,  cum  heres  legiliraus  ad  fiDem  quinli  gradus 
extitit  (i)  ,  aut  proxiraus  (2)  cognatus  ejusdein  gradus 
intra  tempus  possessionem  acceperit. 

T  I  T.    XIII. 

QUIBUS  (3)  NON  COMPETIT  BONORUM 

POSSESSIO   (4). 

Si  heredis  instituti  dominus  aut  pater  dolo  fecerit , 
ne  testamentum  niutaretur. 

1.  JuLiANus  lib.  28.  Digestorum. 

SErvo  meo  lierede  iaslitulo  ,  dolo  feci  ,  ne  (5)  testa- 
meulum  mularetur  ,  eumque  postea  manumisi.  Quaj- 
situm  est  ,  an  actiones  ei  denegandae  essent  ?  Respondi  : 
Hic  casus  verbis  Edicti  non  conlinetuv  ;  sed  sequum  est  , 
si  dominus  dolo  fecerit ,  ne  testamentum  mutaretur  ,  quo 
servus  ejus  heres  scriptus  erat  ,  quamvis  manumissus  adie- 
rit  hereditatem  ,  ei  denegari  :  cum  (6)  etiam  emancipa- 
to  filio.  denegelur ,  si  pater  dolo  fecerit  ,  ue  teslamentum 
mutaretur. 

T  I  T.     XIV. 

UT  EX  LEGIBUS  SENATUSYE  GONSULTIS 

BOWORUM   POSSESSIO    DETUR   (7). 

Edictum.    1 .   De  bonorum  possessione  adgnita  ex  alia 

parle  Edicli.  2.  Si  quis  ex  Lege  ad  hereditatem 

vocetur. 

i.  Ulpianus  lib.  49-  ad  Edictum. 

PR.8etor  ait  ,  uti  (8)  me  quaque  lege  ,  S enatusconsul- 
to ,  bonorum  possessionem  dare  oporiebit  ,  ita  daho. 
^.  I.  Nunquam  bonorum  possessio  ,  quse  ex  alia  par- 
te  Edicti  adgnita  est,  impedit  istam  bonoruia  possessionem. 
5.  2.  Cum  ex  lege  xir.  Tabularum  quis  habet  heredi- 
tatem  ,  hinc  non  petit  ,  sed  inde ,  Tum  (9)  quem  ei 
heredem  esse  oportet :  quippe  cura  non  alias  (10)  hinc 
competat  bonorum  possessio  ,  quam  si  lex  specialiter  de- 
ferat  bonorum  possessionem. 


T    O    R    U    M 


T  I  T.     XV. 
QUIS  ORDO  (ti)  IN  POSSESSIONIBUS 

SERVETUR   (12). 

Ordines  ab  intestato  .   1.   Quibus  casibus  'intestatus 

quis  dicalur.  2.  J)e  liberis  in  potestate  vel 

emancipatis. 

i.  MoDESTiNus  lib.  6.  Pandectarura. 

INteslati  hi  (i3)  gradus  vocantur  ,  primura  sui  (i4)  he- 
redes  ,  secundo  legitimi ,  tertio  proxirai  cognati ,  dein- 
de  vir  et  uxor. 

5.  1.  Sive  tabulae  testamenti  non  exstent  ,  sive  exsteut, 
si  secundum  eas  vel  contra  eas  bonorum  possessiouem  ne- 
mo  (i5)  accepit :  intestati  detur  bonoram  possessio  (16). 
$.  2.  Intesiati  patris  liberis  bouorum  possessio  datur  , 
non  tantum  his  qui  ia  potestate  parentis  usque  in  mortis 
tempus  fuerunr,  sed  emancipatis  (17). 

Singulos  dies  bonorura  possessionuni  admittendarum  uti- 
les  esse.  \.  De  diebus  sessionum.  3.  Si  praises  provincicB 
sit  in  proxima  civitate.  4>  De  ventre.  5.  Scientia  quomo- 
do  accipiiur. 

2.  Ulpianus  lib.  49-  ad  Edictum. 
TjTile  tempus  est  bonorum  possessionura  adraittenda- 
v-/  rum.  "Y  Ita  autem  utile  (18)  lempus  est  ,  ut  singuli 
dies  in  eo  utiles  siut :  scilicet  ut  per  singulos  dies  et  (1  g) 
scicrit  et  (20)  potuerit  .admiitere.  ca;terum  quacunque  die 
nescierit  ,  aut  non  potuerit  ,  uidla  dubitatio  est  ,  quin 
dies  ei  non  cedai.  -]•  Fieri  autsin  potest ,  ut  qui  initio 
scierit  vel  potuerit  boriorum  possessionem  admillere  ,  luc 
incipiat  nescire  vel  non  posse  admittere  ^  scilicet  si  ,  cura 
initio  cognovisset  eum  inteatatura  decessisse  ,  postea  quasi , 
certiore  nuncio  allaio  dubitare  cocperit  ,  nunquid  lestatus 
decesserit  ,  vel  nunquid  vivat  ,  quia  Iiic  rumor  postea 
perrepserat.  -^  Idem  et  in  contrarium  accipi  potesi  ,  ul 
qui  ignoravit  initio  postea  scire  incipiat. 

5.  1 .  Dies  bonorum  posscssionis  uiiles  esse  palara  est  : 
sed  (21)  non  sessionum  (22)  nuraerabuntur  ,  si  modo 
ea  (23)  sit  bonorum  possessio ,  quae  de  plano  peti  potuii. 
•f  Quid  ,  si  ea  ,  qua;  causse  cognitionem  pro  tribunali 
desiderat  ,  vel  quae  decretum  exposcit  ?  sessiones  erunt  no- 


(1)  l.  6.  5-7'  *'«''*•  quam  cUstinctionem.  supr.  dc  injustn. 

(2)  Id  locum  liabet  in  milite  damnato.  In  uon  damnato ,  militi 
ab  intestato  succcdunt  cognati  usquc  ad  septimum  gradum  :  et  post 
eos  legio  ac  vcxillatio.  /.  6.  §.  6.  in  Jin.  Supr.  de  injusto.  l.  2. 
C  de  hered.  decnrionum. 

(3)  Vide  in  bunc  locum  Cujac.    11.  obs.   %l\. 

(4)  Eis  qui  renunciurunt,  qui  tcmpore  sunt  cxclusi,  qui  se  in- 
dignos  ca  reddidcrunt. 

(5)  /.    1.5-    ••  supr.  si  quis  aliquem  testari. 

(6)  Argumcntiim'  a  manumittente  scrvum  domino  ,  ad  patrem 
filium  emancipantcm ,  vide  /.  i.  supr.  si  a  parente  quis  manumiss. 

(7)  Si  ex  aliis  partil)us  non  sit  bonorum  posscssio  scilicet. 

(8)  /.  3.  injin.  supr.  de  her.  pet.  ^.  3.  Instit.  de  boiior.  pos- 
.iess.  l.  2.  infin.  supr.  nnde  legilimi.  Goth.  intellcctum  hujus  tit. 
at  l.   i.  vide  apud  Bcllon.  lib.   1.  supput.  c.  i6.   Ans. 

(9)  Vide  /.  227.    Infr.  de  ve?'i.  sign. 

(io)  Est  igilur  b.ec  bonorum  possessio  snbsidiaria. 

(11)  Hic  titulus  parum  diircrt  a  titulo  de  successorio  edicto^  dc 
quo  supr. 

(^2)  Is  utique  ut  primo  sui  ,  dcindc  lcgitimi  ,  tcrtio  coguati  , 
post  vir  et  uxor. 

(t3)  Vid.  /.    I.  siipr.  unde  lileri. 

(i4)  Ordo  inNslati  et  possessionum  hic  est ,  corum  scilicet  qui 
swQt  j!ii  ,  Irgilimi  ,  cognali  ,  vir  et  uxor. 


(i5)  Vide  /.  64.  Infr.  dc  verh.  sign. 

(16)  Quoticns  ncmo  bouorum  possessioncm  vel  scCJndum  tcJ  cou- 
tra  tabulas  adipiscitur  ,  totiens  defunctus  intcstatus  dicitur.  /.  9. 
§,  2.  vers.  sed  et  si  heres.  supr.  de  liber.  et  pnuf;.  l.  64-  mf, .  d^ 
uerb.  sign.  l.  181.  infr.  de  reg.  jur.  l.  9.  C.  de  pet.  kered.  l.  1. 
infr.   tit.  prox. 

"(17)  Vide  /.  i5.  5.  I.  C.  de  lcgit.  hcred.  §.  cum  igitur.et  setj. 
Inst.  de  bon.  poss. 

(18)  Ulile  tcmpus  cst,  cujus  singuli  dics  utiles  sunt:  quibus  quii 
scicrit  et  potuerit  admitlere  bonoram  posscssionem  delalam. 

(19)  His  vcrbis  dies  utiies  significantur.  disi  ad  Cic.  i.  de  O- 
latore. 

(20)  Dies  utilcs  dicuntur  ,  in  quibus  quis  scivit  ct  potuit  adnait- 
tcrc  bonorum  posscssionem.  adde  /.  23.  supr.  de  hercd.  instit.  l 
8.    C.  qui  admitii,  vid.  Duar.  a.  disput.   i6. 

(21)  S;;ssionura  dics  qufe  vocantur  ,  fifuurueii  ■,  sunt .  quibvis 
Prsetor  v<l  Prajses  sedet  pro  tribuuali.  possunt  non  esse  uti^s  ,  in 
hic.  p.t  l.  0.  5-  "^x  aulem.  19.  supr.  ut  in  pi<^e.tsi'>nem  Irftfalorum. 
Possunt  inquam  ,  non  esse  uliles  ,  si  ca  sit  p«>>scssio  ,  quae  de  pla- 
no  pcti  possit  :  sccus  ,  si  tribunal  vol  de(rt.lutti  exposcit. 

(v>'.i)  Ex  hoc  verbo  restitucnda  cst  lecto  /  5.  $.  rg.  «5"^/;^.  "-i 
in  posscss. 

( '3)  Bonorum  nossessio  alia  de  plano  p-.li  potest :  alia  cauia  co- 
gnitionem  pro  triounali  U«sidcrat  ,  et  decretum  cxpo*e<l. 


LIBER   TRIGESIMUSOCTAVUS. 


i75 


bis  compulandae  ,  quibus  sedit  is  :  quibusque  per  ipsum 
Pijetorem  factum  non  est ,  quo  minus  daret  bonorum  pos- 
sessionem. 

5.  1.  In  bonorum  possessione ,  quse  pro  tribunali  da- 
tur  ,  illud  quc-crilur  ,  si  se  (1)  dedit  quidem  Praetor  pro 
iribunali  ,  sed  postulationibus  non  dederit  responsujn  ?  po- 
test  dici  lenipus  ad  bonorum  possessioneni  non  ccdere  , 
cum  Praises  aliis  rebus  ,  aut  miliiaribus  ,  aut  cuslodiis  , 
aut  cognilioniLus  fuerit  occupalus. 

§.  3.  Si  Prases  provinciae  in  proxiraa  fuit  civitate,  ac- 
cedere  debet  ad  utililalcm  temporis  ratio  itineris  ,  scilicet 
numeratione  viginti  (2)  railbum  passuum  facta  :  nec  enim 
exspcctare  dtbemus ,  ut  Prseses  provinciae  veniat  ad  eum  , 
qui  bonorum  posscssionem  peiilurus  est. 

^.  4«  Si  ventcr  in  possessionem  missus  sit  ,  bonorum 
possessionis  lempus  non  cedere  sequentibus  (3)  ,  nequa- 
quara  ambigendum  est  :  nec  tantum  intra  centesimum 
diem  ,  verum  etiam  quamdiu  nasci  possit.  nam  etsi  na- 
tus  fuerit ,  ante  ei  deferri  bonorum  possessionem  scien- 
dum  est. 

5.  5.  Scieniiam  (4)  eam  observandam  Pomponius 
ait ,  [  non  ]  quce  cadit  in  Juris  prudenles.  sed  quam  quis 
aut  per  se  aut  per  (5)  alios  adsequi  potuit  ,  scilicet  con- 
sulendo  prudeniiores  ,  ut  diligentiorem  patremfamilias  con- 
sulere  digaum  sit. 


Si  Jiliofamilias  aut  sen-o  honorum  possessio 

delata  sii. 

5.  Marcellus  lib.  9.  Digestorum. 

GUm  filiofaniilias  bonorum  possessio  delala  est  ,  dies 
quibus  certiorare  (i4)  patrem  non  potest  ,  ut  velju- 
bcat  adgnosci  bonorum  possessionem  ,  vel  ratam  habeat 
agnilionem  bouorum  possessionis  ,  non  cedunl.  Fingaraus  , 
statim  primo  die  ,  quo  fuerit  debita  ,  agnovisse  eum  ix)- 
norum  possessionem  ,  certiorare  patrem  ,  ut  coniproliet  , 
non  posse  :  non  cedent  dies  centum.  incipicnt  autem  ce- 
dere  ,  cum  cerlior  fleri  potuit  :  prsteritis  (i5)  aulcm  cen- 
tum  diebus  irustra  ratum  habebit. 

§.  1 .  Quaeri  potest ,  si  cum  posset  filius  peiere  bono- 
rum  posscssionom  .  palre  ila  absente  (16)  ,  ut  certiorare 
eum  non  possit  ,  vel  eliam  furente  ,  pelere  neglcxerit  , 
an  peti  amplius  non  possit  ?  Sed  ut  quid  noceat  ,  non 
petitam  bonorum  possessionem  ,  quae  si  petiia  esset  ,  ta- 
men  non  ante  adquirerelur  ,  quam  pater  comprobas- 
set  (17)  ? 

5.  2.  Si  servus  alienus  heres  institutus  venisset,  quaeri- 
tur  ,  an  posteriori  domino  dies  bonorum  possessionis  pe- 
tendae  imputari  oporteret  ?  et  placet ,  quantum  priori  dc- 
mino  superfuerit ,  ei  impulari. 

T  I  T.     XVI. 


De  scicntia  palris. 

3.  Paulxjs  lib.   44«  ^^  Edictum. 

Clrca  tempora  bonorum  possessionis   patris  (6)    scientia 
ignoranti  filio  non  (7)  nocet  (8). 

De  Jure  accrescendi .  1 .   De  tenipore  ,  quod 
datur  Jilio. 

4.  JuLiANUs  lib,  28.  Digeslorum. 

SI  coheredi  tuo  substitutus  fuisses  ,  et  bonorum  possessio- 
nem  acccperis  :  quando  (9)  cohei-es  tuus  constituc- 
rii  (10)  nolle  peiere  bonorum  possessionem  ,  tibi  data  to- 
ta  int<>lbgitur  (u)  5  coheres  luus  amplius  petendae  bono- 
rum  possessionis  lacultatem  non  habebit. 

5»  !•  Filius  non  solum  ,  si  tanquam  filius  (12)  ,  sed  et 
si  tanquam  adgnatus  ,  vel  tanquain  cognatus  ad  bonorum 
possessionem  vocatur,  anmmm  spatium  liabet  :  siculi  pater 
filium  manumisisset  (i3)  ,  quamvis  ut  manumissor  bono- 
rum  possessionem  accipiat  ,  tamen  ad  bonorum  possessio- 
ntm  accipiendam  annuum  spatium  habet. 


DE  (18)  SUIS  (19)  ET  LEGITIMIS  (20) 

HEREDIBUS. 

Qui  dicuntur  intestati.  1.  De  suis  heredihus.  De  niora 
facta  fideicommissarice  lihertali.  1.  De  sexu.  De  naturn 
et  adoptione.  3.  De  damnato  perduellionis.  !\.  De  nepoli- 
bus  neptihiisque  succcdeniibus  in  locum  parentum  suoruni. 
9.   De  consanguineis. 

1.  Ulpiakus  [  lib.    12.  ad  Sabinum  ]. 

/Ntestati  proprie  appellantur  ,  qui  cum  (21)  possenl  te- 
slamentum  iiacere,  testati  non  sunt.  Sed  et  is  ,  qui  te- 
slameutum  fecit  ,  si  ejus  hereditas  adila  non  est  ,  vel  ru- 
ptum  ,  vel  irritinn  est  testamentum  ,  intestatus  non  im- 
proprie  dicetur  decessisse.  Plane  qui  teslari  non  potuit  , 
proprie  non  est  intestatus  :  puta  inqjubes  ,  furiosus  ,  vcl 
cui  bonis  interdictum  est.  sed  hos  quoque  pro  (22)  inte- 
slatis  accipere  debemus.  Eum  quoque  ,  qui  ab  hostibus 
captus  est  (23)  :  quoniam  per  legeni  Corneliam  (2^)  suc- 
cessio  his  deferlur  ,  quibus  deferretur,  si  in  civitate  deces' 
sisset  :  nam  et  ejus  hereditas  fuisse  crediiur. 


(0     Si  stdit.  /,  2.  5.  42.  infr.  ad  SC.  Tcrtyll. 
('-<)     Vide  /.   3.  infr.  de  verb.  sign. 
(3)     /.    I.  ^.    8.   siip}-.  unde  cogncrti. 
(4;     /.    10.  in  fin.  supr.  de  hon.  poss. 
(•'^)     ^-  9-  §■  3.  snpr.  de  juris  et  facti  ign, 
(0)     /.  5.  infr.  h.  t. 

(7)     Imo  iiocet.  /.  7,  infn.  supr.  de  lon.  possess.  dixi  ad  /.  2, 
C.  <jui  ndmitti. 

(!S)     Et  merito,  vid,  /.  5.  supr.  de  juris  etfacti  ignor. 

(<;)     ./if/.  (jiiandoqiic. 

(iu)  "\ide  /.    /3,  snjir.  dc  adqu.  vel  omitt.  hcred. 

(11)  Id    esl ,  adereviste    intelligitur.  vide  /.  3.  infm.  supr.  de 
bcnor    pi>ss. 

(12)  /,    1.  j.   II.  supr.  de  success.  Edicto. 

(i3)  Vide  /.    i.  supr.  si  a  parente  quis  manumiss. 
(i4)    Jubsus    eninj  patris  pisccedere    debet.  /.  ib.  5.  4.  supr.  de 
adijnir.  i>cl  cmilt.  hiied. 

(1  j)  /.  34 •   f»-fr.  ratam  rem  haheri. 

(i<))  /.  3o.  Supr.  de  adqu.  i>el  omitt.  liered. 

(17)  Vule  /.   i.  C.  qui  admitti  ad  bonor.  posses»r 


(18)  Transrt  a  bonorum  possessionibus  ad  successiones  ab  iutesta- 
to.  binc  titulus  Codicis,  de  suis  et  legitimis  libcris.,  et  cx  flia  ne- 
potihus  ab  intcstato  possidentibus.  6.  C.  55.  binc  titiiius  generalis 
concipifur  a  Paulo  his  verbis,  de  inlestatorum  successinne.  4-  scnt. 
8.  et  ab  Ulpiano  titul.  26.  et  C.  Theodos.  5.  tit.  i.  De  lcgitimis 
hered.  et  in  Basilicis  ,  de  successione  abccndentiitin,  descendeutiuin 
tt  reliquonim  coguatorum  ,  45.  Eclog.  1.  et  a  Justiniauo  ,  Instit, 
et  Novcll.    118.   De  hered.  quee  ab  intest.  deferuntur. 

(19)  Sui  sunt ,  qui  in  potestate  testatoris  sunt.  /.  i.  ^,  •!.  infr. 
eod.  i.  2.  Jnstit.  de  kered.  quce  ab  inlestuto.  Novell.  118.  Ulnian, 
ibid.  5,    f. 

(20)  Lib.  6.  C.  58,  De  legitima  agnatorum  suecessione.  3,  lu- 
stit.  2.  Legitimi  sunt  consanguinei,  agnali ,  cognali. 

(2i)  Inst.  eod.  in  pr.  Inst.  de  hcred.  qius  ab  intest.  l.  4«  C, 
de  lcgit.  hered. 

(22)  Dillercntiam  observa  intestati  ,  ct  pro  intostato. 

(23)  Vide  /.   12.  supr.  qui  test. 

(24)  Ea  legitimae  tutel.ie  bereditatcsque  Crjnanlui-.  Paul.  3.  scnt. 
4.  5-  8.  adtle  /.  22.  infr.  dc  captivis. 


176 


DIGESTORUM 

Quaeri  potcrit  ,  si  ex  ea  ,   quae    in   fideicommissa 


libertate  moram  ( 1 )  passa  est  ,  conceptus  et  natus  sit ,  an 
suus  patri  existat  ?  et  cum  placeat ,  eum  ingenuum  nasci , 
«t  est  a  Divis  JMarco  et  Vero  et  Imperatore  nostro  Anto- 
«ino  Augusto  rescriptum  ,  cur  non  in  totum  pro  manu- 
jnissa  haec  Labcatur  ,  ut  uxor  ducta  suum  pariat  ?  nec 
jnirum  sit  es  (2)  serva  ingenuum  nasci  ,  cum  et  ex  ca- 
f)tiva  rescriptum  sit  ingenuum  nasci.  Quare  ausim  dicere , 
eisi  pater  Iiujus  pueri  ejusdem  sortis  luerit ,  cujus  mater 
moram  passa  iu  liberlate  fideicommissa  ,  ipsecjue  moram 
passus  est  ,  suum  eum  patri  nasci  exemplo  caplivorum 
parenium  cum  quibus  rediit.  -f-  Ergo  sivepostea  pater  ejus 
post  raoram  manumiltatur  ,  recipiet  eum  in  potestate  :  si- 
ve  ante  decesserit  ,  definiendum  erit  suum  existere. 

5'.  2.  Suos  (3)  hercdes  accipere  debemus  ,  filios  ,  filias, 
sive  naturales  (4)  ,  sive  adoptivos  (5). 

§.  3.  Interdum  etiam  filius  suus  lieres  excluditur  ,  fi- 
sco  praelato  ,  [  ut  ]  puta  ,  si  perduellionis  (6)  fuerit  da- 
mnatus  pater  post  (7)  mortem  suam :  hoc  quo?  ut  nec  ju- 
■i-a  sepulclirorum  hic  filius  habeat. 

§.  4-  Si  filius  suus  heres  esse  desiit  (8)  ,  in  ejusdem 
partem  succedmit  oinnes  nepotes  neptesque  ex  eo  nati  , 
qui  in  polestate  sunt  :  quod  naturali  agquitate  conlingit. 
Filius  autem  suus  heres  esse  desinit  ,  si  capiiis  deminulio- 
ne  (9)  vel  magna  vel  minore  exiit  de  potestatc.  Quod  si 
fdius  apud  hostes  sit ,  quamdiu  vivit  ,  nepotes  non  suc- 
cedunt  :  proinde  etsi  fuerit  redemptus  ,  nondum  succe- 
dunt  anle  luitionem.  sed  si  interim  decesserit ,  cum  pla- 
oeat  ,  eum  statu  (10)  recepto  decessisse ,  nepotibus  ob- 
btabit. 

§,  5.  Sed  si  quis  non  desiit  esse  in  potestate  ,  sed  nun- 
A[uam  co?pit ,  ulpula  ,  si  fihus  meus  vivo  patre  meo  ,  ab 
Jiostibus  captus  est ,  mox  ibi  ,  me  patrefamilias  facto ,  de- 
cesserit  :  nepoies  (11)  in  ejus  locum  succedent. 
'  §.  6.  Non  minus  autem  neptes  ,  quam  nepotes  succe- 
.dent  in  locum  parentum. 

§.  7.  Interdum  licet  parens  alicujus  in  potestate  esse 
iiou  desierit  ,  sed  nec  cceperit  ,  tamcn  dicimus  succeden- 
les  ei  liberos  suos  existere  :  uiputa  adrogavi  eum  ,  cujus 
fiiius  (12)  ab  lioslibus  erat  eaptus  ,  nepos  autem  in  civi- 
tate  :  mortuo  filio  adrogato  ,  mortuo  [  et  ]  captivo  apud 
liostes  ,  pronepos  iste  suus  heres  mihi  erit. 

§.  8.  Sciendum  est  autem  ,  nepotes  ,  et  deinceps  ,  in- 
terdum  ,  etiamsi  parentes  eos  morlis  tempoje  pra;cesserunt , 
lamen  posse  suos  lieredes  exislere ,  quamvis  successio  in 
sms  heredibus  non  sit.  quod  ita  procedit  (i3)  ,   si  pater- 


familias  testamento  facto  decesserlt  exheredato  (i4)  filio , 
mox  dehberante  herede  instituto  filius  decessit,  postea  dein- 
de  repudiavit  heres  |institutus  ,  nepos  poterit  suus  heres 
esse ,  ut  et  Marcellus  lib.  x.  scripsit ,  quoniam  nec  delata 
est  hho  hereditas.  f  Idem  erit  dicendum  ,  et  si  filius  ex 
asse  sub  conditione  quae  fuit  in  arbitrio  ipsius  ,  vel  nepos 
sub  omni  (i5)  institutus,  non  impleta  conditione  decesse- 
rint :  nam  dicendum  erit  suos  posse  succedere  ,  si  mo- 
do  (i6)  mortis  testatoris  tempore  ,  vel  in  rebus  huma- 
nis  ,  vel  saliem  concepti  fuerint.  idque  et  Juliano  et  Mar- 
cello  placet. 

§.  9.  Post  (17)  suos  statim  consanguinei  vocantur. 

§.  10.  Consangumeos  autem  Cassius  definit  eos ,  qui 
sanguine  inter  se  connexi  sunt.  Et  est  verum  ,  eos  esse 
consanguineos  ,  eiiam  (18)  si  sui  heredes  non  extiterunt 
patris  utputa  exheredatos  (.19).  sed  et  si  pater  eorum  de- 
portatus  fuerit ,  nihilominus  eos  inter  se  esse  consangui- 
neos  ,  licet  patri  sui  heredes  non  extitissent.  El  qui  uun- 
quam  in  potestate  fueruut ,  erunt  sibi  consanguinei  ,  ut- 
puta  qui  post  captivitatem  patri  nascuntur  ,  vel  qui  (20) 
post  mortem. 

5«  11.  Non  solum  autem  naturales,  verumetiara  adopti- 
vi  (21)  quoque  jura  consanguinitatis  habebunt  cum  his  , 
qui  sunt  in  familia  ,  vel  in  utero  ,  vel  post  mortem  pa- 
tris  nati. 

De  adgnatis  ,  quo  casu  vocanlur.  1.  Qui  dicuntur 
agnad.  2.  De  gradu.  De  divisione  in  capita.  3.  De  na- 
tivitaie  vel  adoptione.  4-  De  proximo  vel  ulteriori  ,  et  quo 
tenipore  proximiias  spectatur. 

2.   Idem   [  hb.    i3.  ad  Sabinum  j. 

POst  consanguineos  (22)  admitluntur  adgnali  ,  si  con- 
sanguinei  non  suut.  raerito  :  nam  si  sunt  consangui- 
nci ,  licet  non  adierint  hereditatem  ,  legitimis  non  (2 3) 
dcferlur  :  sed  hoc  sic  erit  accipiendum  ,  si  (24)  nec  spe- 
rantur  esse.  caeterum  ,  si  vel  nasci  consanguineus ,  vel  de 
capiivitate  reverti  potest  ,  adgnati  impediuntur  (25). 

§.  1.  Adgnati  autem  sunt  cognati  virihs  sexus  ab  eo- 
dem  oili  :  nam  post  suos  et  consanguineos  statim  mihi  (26) 
proximus  est  consanguinei  mei  filius  ,  et  ego  ei  :  patris 
quoque  frater  ,  qui  patruus  appellatur  :  deincepsque  caete- 
ri   (27)  ,  si  qui  sunt ,   hinc  orti  in  infinitum. 

§.  2.  Ilaec  hereditas  proximo  (28)  adgnalo  ,  id  (29) 
est  ,  ci  ,  quem  nemo  (3o)^antecedit ,  deferiur  :  et,  si  plu- 
res  sint  ejusdem  gradus  ,  omnibus    (3i)  ,    in    (82)   capita 


(0  V.  l.   1.5.  3.  infr.  ad  SC.   Tert;^ll. 

(2)  Ex  serva  et  captiva  ingenuus  nasci  poterit.  adde  /.  4'  '•   i4- 
■C    de  fideicoinm.  lihert. 

(3)  5.  2.  Inst.  de.  heredum  qualit.    et  dijj^r.   2.  Gains  3.  5«  7- 

(4)  /.    I.  5-  6.  supy,  undc  liberi. 

(5)  "\ide  l.  7.  .5.  2.  infr,  dc  honis  damnatorum. 


(6)  5.  5.  Inst.  di:  hereditatih.  qux  ub  intcst. 
(:)  l.  ult. 


ult.  infr.  ad  lcg.  Jui.  3iajest. 

(8)  /.  5.  sujJT.   unds  liheri. 

(9)  "\'ide  /.    II.  infr.   h.  t. 

(10)  Id  est,  libetiate. 

(!  1)  Id  est  ,  qui  Mint  mihi  e?;.  ipso  mcinepotes  ,  vel  ncptcs.^aij/. 

(i'i)  /.    10.   C.  h.  t.  $.    I.  Inst.  de  servili  cognat. 

(i3)  /.  7.  supr.  unde  liheri. 

04)  5-   7-  i'^''t'  f'-  (■■ 

(i5)  Siib  quavis  conditione. 

(i6)  /.  6.  infr.  h.  t. 

(17)  /.5.   C.  comm.  dv  success.  Noi^ell.   iiS    cap.  3. 

(18)  /.  6.  in  Jin.  supr.  unde  legitimi. 

(19)  Exhcredati  iifin  siint  .sui  :   sui  essc  desinimt.  /.   20.  §.   i.   in 
fin.  supr.  de  lonor.  passcsi.  contra  lab.  vide  Cujac.  Novc/l.    i. 


(20)  /.  uh.  supr.  unde  legitimi. 

(21)  Consanguiaitatis  jiira  adoplivi  haLcnl ,  ut  hic.  consanguinci 
tanien  sunt  improprie.  Porro  qui  consanguinci  dicantur,  scripsi  aJ 
/.   ult.    C.  dc  imponenda  hicrativa  descripliuiu. 

(2'.!)  Dc  quibiis  /.    i.   (.    lo.   Supr.  h.  t. 

(c>3)  Hodie  dcfcrlur.  5.  7.  vers.  scd  ex.  Instit.  de  lcg.  ndgnai. 
succcss. 

(2:))  /,   1.  ^.  8.  supr.  unde  cogmtti. 

(2'))  5.    I.   Inst.   de.  h'git.  adgiuit.  success. 

(26)  N  .   /.    i4-    C.    de  legit.   Iiered. 

(27)  Et  sic  fratrum  tilii  patruo  succcdunt  in  capita.  /.   i.  J.    J- 
supr.  si   pars  hcred.  pct.  Dissentit    Accnrs.    rcfutatus  a  FacUin»> 
lib.  6.  cnntrov.  3.  vide  Hofoman.   illustr.  qu.    \\.   \a\xA.  nuvia' 
qu.  24.  ncgat  Anton.  Fab.  in  sing.  tract.  An  frairum  filii  succc- 
dant  in  capila  an  in  stirpes.  Ans. 

(23)  §.  4-  iifr.  hic.  vid.  /.  i.  §.  penult.  supr.  unde  cegn. 
(igiy  Proximus  est ,  qucm  nemo  antcccdit. 
(3o)  Vidc  /.  92.  lifr.  dc  un-i.  sign. 

(3i)  Gradu  aequalcs  ,  ac  pares  ,  pari  jnre  sunl  in  succcdcndo 
(32)  lu  capita  hercditas  Jiilribuitur  ,  quolicns  in  tot  parlcs  diM 
ditur  .  quol  l;treclei  suut. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 


scilicet.  utpula  duos  fratres  habui ,  vel  duos  palruos  5  anns 
ex  his  unum  fllium  ,  alius  duos  relif£uit :  hereditas  mea 
in  ires  (i)  parles  dividetur. 

§.  3.  Parvi  autem  refert  ,  adgnatus  hic  nativitale  , 
an  (2)  adoptione  sit  qusesitus:  nam  qui  adoptatur  ,  iisdem 
fit  adgnatus  ,  quibus  pater  ipsius  fuit ,  et  legitimam  eorum 
hereditatem  habebit ,  vel  ipsi  ejus. 

§.  4-  Legitima  hereditas  tantum  proximo  (3)  defertur. 
Nec  interest ,  unus  solus  sit ,  an  ex  duobus  prior  pluri- 
busve  ,  an  duo  pluresve  ab  eodem  gradu  venientes  ,  qui 
vel  caeteros  antecedant  ,  vel  soli  sint.  quia  is  est  proxi- 
mus  (4)  ,  quem  nemo  antecedit :  et  is  ultimus  ,  quem 
nemo  sequitur  :  et  interdum  idem  primus  poslremusque 
qui  (5)  solus  occurrit. 

5-  5.  Interdum  ulteriorem  adgnatum  admittimus.  ut  pu- 
ta  fecit  quis  testamentum  ,  cum  haberet  patruum  ,  et  pa- 
trui  filium :  deliberante  herede  scripto,  patruus  decessit :  mox 
heresinstilutusrepudiavithereditatem.  patrui  filius  admitte- 
tur.  •\'  Ergo  et  bonorum  possessionem  petere  potest. 

5.  6.  Proximum  non  eum  quserimus ,  qui  tunc  fuit  , 
cum  moreretur  paterfamihas  ,  sed  eum  qui  tunc  (6)  fuit  , 
cum  intestatum  decessisse  certura  est.  'j-  Secundum  quae 
etsi  suus  erat  ,  qui  praecedebat  vel  consanguineus ,  si  ne- 
mo  eorum  ,  cum  repudiatur  hereditas  ,  vivit  :  proximum 
eum  accipimus  ,  qui  tunc,  cum  repudiatur  hereditas,  pri- 
mus  est. 

5.  7.  Unde  (7)  belle  qua;ri  potest  ,  an  etiam  post  re- 
pudiationem  adhuc  demus  successionem  ?  Propone  ,  here- 
dem  scriptum  rogatum  restituere  hereditatem  ,  repudiasse 
eam  ,  cum  nihilominus  compelli  potuit  adire  hereditatem 
et  restiluere  ,  ut  Divus  Pius  rescripsit  :  finge  eum  super- 
vixisse  centum  diebus  (  verbi  gratia  )  ,  et  interim  proxi- 
mum  decessisse  ;  mox  et  eum  ,  qui  erat  rogatus  restituere? 
dicendum  ,  posteriorem  admilti  cum  (8)  onere  fideicom- 
missi. 

De  bonis  libertorum.  De  suis  heredibiis  et  patrono.  i. 
De  manumissione  volunt/iria  vel  necessaria.  2.  De  servo 
dolali  manumisso.  3.  De  empto  ,  ut  manumiltatur.  4.  De 
eo  ,  qui  necem  domini  detexit.  5.  Ad  legem  yEliam  Sen' 
tiam  de  jurejurando.  6.  De  municipihus.  7.  De  milite. 
8.  De  Principe.  9.  De  his  ,  qui  sunt  in  utero. 
3.   Idem  [  lib.    14.   ad  Sabinum  ]. 

INtestato  liberlo  (9)    mortuo  ,    primum  suis   deferri  he- 
reditatem  ,  verum  est  :  si  hi  (lo)    non    fuerint ,  tunc 
patrono. 

(i)  Et  ita  Jure  Civili  in  capita  dividltur  Iiercditas  inter  duo- 
nim  fratnufl  hbcios ;  hiac  Ulp.  tit.  26.  5,  4.  Agnatorum  heiedi- 
tatea  dividuntur  in  capita,  veluti  si  sit  frater  sokis,  et  alterius  fra- 
trij  duo  pluresve  hben.  hnce'iam  facit/ex  i.^.ult.  suvr.  si  pars  he- 
redit.  m  rp.a  niortuo  fratrc  agitur  de  hereditate  dividenda  inter  fi- 
Jiom  Iratrus  dcfuncti  ,  et  uxores  fratrura  dcfunctorum  pr.-egnantes. 
et  Gaius  8.  Instd.  Omnes  fratrum  fiiii  patruo  suo  ab  intestato  suc- 
cedunt,  non  in  stirpes  scd  in  capita.  Id  etiam  statuit  Carohis  V. 
la  ComiUis  Spirensibus  anno  ib-i^.  ut  refert  Mynsingerns  3.  obsei-v. 
94.  quem  vide.  Idcm  etiam  probat  Zas.  i.  resp.  7.  adversus  com- 
munera  opinionem  ,  scd  nemo  mehus  ea  de  re  quam  Hottomannus 
diseeruit.  qiiem  vide   14,  lUustr. 

(2)     Adoptiyi  sunt  etiam  adgnati.  $.  3.  Insttt.  de  lcsit.  asn. 

(i)     Proximis  dcfertur  Icgitima  hcreditas. 

(+)     Nota  ,  qui  proximi,  ultimi  ,  primi  et  poslremi  dicantur. 

>i<     ,r    T'i.  ^^*'  <^og"at"s  )  i'lcra  cst  primus  et  postrcmus. 

y\     ■ir^-   '"■^''-  ''•  '•  ^-    '•  ^-   4-   infn.  supr.  unde  le^it. 

(7)     Vide  interpretationera  hujusj.  apud  Cujac.    18.  obs.   12. 

(«)     Haec  verba,  cum    wiere  fideicommissi ,    delenda  cssc  existi- 
matWntonias  Fabcr  6.  conject.   i!^. 
(9)     Vido  Instit.  de  success.  Hbcrt. 
Tom.m. 


|.  1.  Libertum  accipere  debemus  [  eum  ]  (11)  qncia 
quis  ex  servitute  ad  civitatem  Romanam  perduxit  ,  sive 
sponte  ,  sive  necessitate  ,  quoniam  rogatus  fuit  eum  ma- 
Humittere  (12):  nam  et  ad  hujus  legitimara  hereditalem 
admittitur. 

5.  2.  Si  dotalem  (i3)  quis  servum  manumisit ,  ipse 
patronus  habetur  ,  et  ad  legitimam  hereditatem  admittctur. 
5-  3.  Is  plane  quem  hac  lege  emi ,  ut  manumittam  , 
et  si  ex  Constitutione  Divi  Marci  (i^)  pervenerit  ad  li- 
bertatem  ,  tamen  (  ut  eadem  Constitutione  expressum  est  ) 
meus  libertus  est ,  et  legiiima  ejus  hereditas  mihi  de- 
feretur. 

5.  4-  Q"i  (i5)  si  necem  (i6)  domini  detexit  ,  et  ex 
Senatusconsulto  libertatem  meruerit  (17)  ,  si  quidem  ad- 
signavit  Praetor  ,  cujus  libertus  sit  ,  sine  dubio  ejus  erit , 
et  ei  legitima  hereditas  deferetur  :  quod  si  non  addidit  , 
eificietur  quidem  civis  Romanus  ,  sed  ejus  erit  libertus , 
cujus  proxime  fuerit  servus ,  et  ad  legiiimam  hereditatem 
ipse  admittetur  ,  nisi  sicubi  quasi  indigno  deneganda  fue- 
rit  hereditas. 

5»  5.  Si  quis  libertam  sic  jurejurando  (18)  adegit  , 
ne  illicite  nubat  ,  non  debere  incidere  in  legem  JEliam 
Sentiam.  Sed  si  intra  certum  lempus  ne  ducat  ,  neve 
aliam  ,  quara  de  qua  patronus  consenserit  ,  vel  nonnisi 
conlibertam  ,  aut  patroni  cognatam:  dicendum  est  ,  inci- 
dere  eum  in  legem  jEIiain  Sentiam  ,  nec  ad  legitimam 
hereditaiem  admitti. 

5.  6.  Si  municipes  (19)  servum  manumiserint ,  admit- 
tentur  ad  legitimam  hereditatem  in  bonis  liberti  vel  liber- 
tae  inlestatorum. 

5-  7.  Miles  manumittendo  servum  peculiarera  (20)  suum 
faciet  hbertum  ,  et  ad  legitimam  hereditatem  ejus  ad- 
raittetur. 

5.  8.  Principem  ad  bona  libertorum  suorura  adiliitti  , 
plus  quam  manifestum  est  (21). 

5-  9.  Utique  et  ex  lege  xii.  Tabularum  ad  legitimara 
hereditatem  is  ,  qui  in  utero  (22)  fuit,  admittitur  ,  si  fue- 
rit  editus.  Inde  solet  remorari  insequentes  sibi  adgnatos  , 
quibus  prasfertur  ,  si  fuerit  editus.  -f-  Inde  (^3)  et  par- 
tem  (24.)  facit  his  qui  pari  gradu  sunt  :  utputa  frater 
unus  est ,  et  uterus  ,  vel  patrui  filius  unus  natus  ,  et  qui 
in  utero  est. 

5.  10.  Est  autem  tractatum  ,  pro  qua  partem  faciat  , 
quia  ex  uno  utero  plures  (aS)  nasci  possunt  ?  et  placuit , 
si  in  rerura  natura  cerlum  sit  ,  hanc  ,  quse  se  dicit  prae- 
gnantem ,  non  esse  :  ex  asse  jam  esse  heredem  hunc  ,  qui 


(10)  Vide  /.    17.  supr.  de  bonis  lihert. 

(n)  l.  8.   C.  de  ingen.  manumiss. 

(12)  Vel  quia  ctiam  emerat  ca  lege.  /.  ^5.  in  pr.  supr.   de  ritu. 

(i3)  /.   21.  infr.  de  manumiss. 

(i4)  V.  d.  l.  45.  supr.  dc  ritu. 

(i5)  Al.  quid? 

(16)  /.   4-  supr.  de  honis  libert. 

(17)  Vicl.   Infr.  qui  sine  manumiss.  ad  libert. 

(18)  Adde  /.  6.  supr.   de  jure  pativnat. 

(19)  \.  /.  un.  Supr.  de  libert.   unii>ersit. 

(20)  Vide  /.   3.  5.  8.  Supr.  de  bonis  Hiert. 

(21)  Idem  enim  jus  commune  cum  caeleris  habct  ,  ctiam  in  su«- 
cessionibus.  /.  7.   C.  qii  testain. 

(22)  Id  est,  posthumus.  /.  4  C.  h.  t.  §■  2.  in  fia.  InH.  da  ke- 
rid.  qucB  ab  intest.  t.  ull.  supr.  de  venlre  in  po^s.  vide  /.  3o.  5- 
3.  supr.  de  adquir.  uel  o.mia.  hercd. 

(23)  Cur  inJe?  venfcr  sive  uterus  ut  remoratur  inscquentcs  adgna- 
tos  ,  ita  partcm  facit  his  ,  qui  in  pari  gradu  sunt. 

(24)  Partemfacerc  est  admitli  ad  partcm ,  partem  cum  alio  cou- 
sequi  ,  cum  alio  partJri. 

(25)  Vide  /.  3.  supr.  si  pan  hered.  /.  36.   m/f.  de  sohition. 

23 


'78 


DIGESTORUM 


jani  nalus  cst  -.  qiioniam  et  jgnoians  (i)  heres  fit.  quare 
si  medio  (2)  tempore  dcccsscrii  ,  iritegrara  heredilatem 
ad  hercdem  suuni  transmillit. 

§.  II.  Post  decrm  (3)  menses  morlis  nalus  ,  admilie- 
lur  ad  hgiiiraam  hcrcdilatem. 

^.  12.  J3c  eo  aulcm  ,  qui  ccntesimo  octogcsimo  secun- 
do  die  (4)  nalus  cst  ,  Bippocrales  (5)  scripsit  (6)  ,  et 
Divus  Pjus  Pontificibus  rescripsit ,  justo  tempore  (7)  vi- 
deji  natum  :  nec  vidcri  in  (8)  servilutem  conccplum  , 
ci.m  raatcr  ipsius  an  le  centesimura  octogesimum  secundum 
diem  csset  manuroissa. 

De  copitis  dcminutione  parentis. 

4.  PoMPOKiis  lib.   4-   ^d  Sabinum. 

HI  quorum  parcns  capile  miniilus  est ,   legilimae    here- 
ditaiis  jus ,  et  [  in  ]  cseteris   persouis  ,    et   inler  se 
rttinent  (9),  et  alii  adversus  eos. 

Quo  tempore  speclatur  an  sit  proxinius  adgnatus. 

5.  ULPiAlvt:s  hl).   46-   ad  Edictum. 

SI  quis  cum  haberel  Iratrcm  et  (lo)patruum,  decesserit 
testamento  faclo  :  dcinde  pcndente  conditione  hcre- 
dura  scriplorum  ,  fralcr  intestato  deccsserit  ,  mox  condi- 
tio  defecerit :  patruum  posse  utriusque  adire  legitimam 
heiedilalcm,  conslat. 

Dc  coiuepto  pnst  mortem  avi. 
6.  JrJLiANtJS  Hb.  69.  Digeslorum. 
'"i"^Illus  exhcredato  filio  exlrancura  hcrcdi^n  sub  condi- 
X  tione  instituit.  Quaesilum  es(  ,  si  post  mortem  patris 
pcTidente  condilione  filius  uxorcm  duxissct ,  et  fihum  prc- 
crcasset  et  decrssisset  :  dcinde  conditio  instituti  heredis  de- 
fecisset  :  aii  ad  hunc  poslimmum  nepotem  legitima  here- 
ditas  avi  pertincret.  Tlcspondit  ,  fjui  post  mortem  avi  sui 
ooncipitur  ,  is  ncque  Jegitimam  heredilatem  ejus  tanquam 
suus  lieres  ,  neque  bonorum  possessionr m  tanquam  cogna- 
tus  accipere  potest  (11)  :  quia  lex  xu.  Tabularum  cum 
vccat  ad  hercditatem  ,  qui  moriente  eo  ,  de  cujus  bonis 
quaritur  ,  iii  rcrum  natura  fueiit; 


V^ 


7.  Celsus  lib.  28.  Digestorura. 
si  ]  vivo  eo  conceplus  es 
mmodo   (i2)-in  rerum  ualur 


EI[ 


eo  conceplus  est,quia  conceptusquod- 
osse  cxistimalur. 


De  cognatis.  De  ea  quce  mortuum  pcperil. 
8.   Jtjliawus  lib.   59.  Digestoruiu. 

ITem  Praator  Edicto  suo  ,  proximitatis  (i3)  nomine  bo- 
norum  possessionem  polhcetur  his  qui  dcfuncto  mor- 
tis  (i4)  tempore  cognati  fuerint  .  Kam  quod  in  consuetu- 
dine  nepotes  cognati  appellantur  etiam  eorum  ,  post  quo- 
rum  mortem  conccpti  sunt  ,  non  pioprie  ,  sed  per  abu- 
sionem  ,  vel  potius  flffapo/J/xoJt^iS),  id  est,  per  relationem^ 
accidit. 

§•  1.  Si  quls  praegnantem  uxorem  reliquisset  ,  et  'ma- 
trem  et  sororem  ,  si  viva  uxore  mater  mortua  fuissel  , 
deinde  uxor  mortuum  peperisset ,  ad  sororem  solam  legi- 
tima  hereditas  pertinet :  c[uia  certum  esset ,  matrem  eo 
lcmpore  dccessisse  ,  quo  legitima  hereditas  ad  eam  non 
perliiiebat. 

De  jure  accrescendi.  De  substituto  coheredi. 
9.   Marciawus  lib.   5.  Institutioniim. 

SI  (16)  ex  pluribus(i7)legitimis  heredibus  quidam  omi- 
serint  [  adire  ]  hereditalem  5  vcl  morte,  vel  qua  alia 
ratione  impediti  [  luerint  ]  ,  quo  minus  adeant :  reliqixis  , 
qui  adierinl  ,  adcrescit  (18)  illorum  porlio  :  et  licet  do- 
ccsscrint  antequam  adcresceret  ,  hoc  jus  ad  licredes  (19) 
eorum  pertintt.  Alia  causa  est  iustituti  hcredis  ,  et  cohe- 
rcdi  substiluti :  huic  enim  vivo  defertur  ex  substitutione 
heicdilas  ,  non  etiam  (20)  ,  si  decesserit  ,  lieredem  ejus 
sequilur. 

De  patre  ct  matre  dcfuncti, 
10.  MoDESTiNLS  lib.   6.   Djtrercnliarum. 

SI  ad  patrem  manumissorem  filii  intestati  legiiima  hcre- 
ditas  perveniat  ,     vd  non  manumissori  bonorura  pos- 
scssio  competat  :  mater  (21)  defuncti  suramoveiur. 


(1)  Tgnorans  etiam  heres  fit. 

(2)  Id  est ,  dum  pcndet  jiis  testamcnli  ,  diim  cxspectatur  na- 
scendiis.  /.  4.  infui.  supv.  dc  B.  P.  conlra  tah. 

(3)  YiJc  jSov.  39.  c.  2. 

(4)  Id  cst,  qui  ad  inilia  scplimi  mcnsis  n&t»is  cst.  nam  cx  scn- 
lentia  Gioccorum  singulis  mensilius  3o.  dics  tribucudi,ct  ita  182. 
dics  septimum  mcnscm  altingunt.  Hippocrates  lib.  2.  Epidem.  3. 
sect.  dics  270,  pro  jiovcm  mensibus  ponit.  Porro  partus  tirTa/jL^voi 
niatri  prodcst.  L.  12.  supr.  de  sUUu  hom.  Qni  ante  scptimum  vel 
octavo  mciisc  nascuiitnr,non  sunt  vilalcs;  hujus  rei  rationcm  Panl. 
4.  scnt.  9.  5-  5.  aflcrt  ,  Pytliagorci  numcri  i-atio  ,  inquit  ,  adniit- 
tit ,  ut  septimo  plcno  (  2io.dicl)us)  aut  10.  men.=e  paitus  maturus 
C6t,  eo  qnod  in  omnil>us  uumeris  scplcnarius  plurimum  possit :  ad- 
de  Macrohium,!.  in  svmnium.  5.  Amhros.  Sg.  ad  Hcrontinnum.  Pli- 
nium  7.  c.  5.  3.  Gcli.  10.  Philoncm  de  uniiquitatc  Jadaic.  Tcr- 
tuli.  c.  19.  de  anima.  Cnusam  ad  astra  ,  jlanctas  ct  eoruin  natu- 
ram  reftrl  Sclionerus  ///•.  i.  de  judic.  Ait  cnim  Saturnnm  (  ulpo- 
t.:  antiquiorcm  cajteris  )  fcetnm  dirigcre  primo  mensc  ct  matcriam 
cx)n.stiiugcie.  Jovmi  sccuudo  eodcmquc  racnse  molum  et  ralionem 
a>nl'errc.  Martcm  tcrlio  mcnse  sanguincm.  Solcm  ,  quarto  mcnsc 
calorc  suo  mcmbra  pra-cipua  formare,  coque  mcnse  ralionalcm  ani- 
mam  instillari  scrihit.  Acncrcm  ,  quinto  mense  figuram  ,  sexum  ct 
vcnustatcm.  Mcrcuiinm  sc.\to  uicnsc  cxlendcrc  vocalcs  artcrias.  Lu- 
iiam  septinio  mciisc  pcrtlccrc  conccptum  proptcr  plcnitudincm  ct 
pci-fcctioucm  sepl( m  i^lanctarum  concmrcntem :  idcoquc  parlum  fic- 
ri  vilalcm.  A  Luna  Salurmim  oclaviini  mciiscni  dirigcre  ,  qiii  na- 
tura  sua  frigidus  ,  pailiim  quoqi-,c  iiifrigldat ,  ct  ita  partum  parura 
vilalcm  ficit.  Nono  mcnsc  Jovcm  dominari  fingit  ,  ejusque  motu 
(  plurinium  cnim  10  valct)  piicrum  cx  lcnrhris  ad  lucem  profcrri. 
Hse  sunt  migiie  A^lrononiirse,  quas  itlco  hic  inscriii ,  ne  studiosi  ju- 
ris  cas  ignorarcnl  :  sic  tamcn  nc  veliit  folia  Sihyllae  vcl  oracula  sc- 
quautur.  adde  quoK  sciip.si  ad  /.  89.  infr.  dc  pc^nis.  Lconem  No- 
vell.    17.  in  fm.  ct  ad  /.    12.  supr.  de  statu  homin.  3,  GcU.    10. 


(5)  Pcrito  cuilibet  in  arte  sua  credcndura  ,  vcibi  gratia  ,  Ilip- 
pocrali  ct  Mcdicis  ,  nt  hic.  l.  12.  supr.  de  statu  homin.  Pliilofo- 
nhis  ,  l.  76.  supr.  de  jud.  Ita  citatur  Demosthcncs  ,  /,  2.  Theo- 
phrastus  ,  /.  6.  supr.  de  lcgib.  Ciccro  ,  /.  7.  5.  4.  infr.  quib.  ex 
caus.  in  posscss.  Homcrus ,  Jnst.  dc  cinpt.  rusticoruni  jrovcrhia 
ctiam  allcgantur,  /.  79.  5-  '•  «"Pf*-  ^«  l^^S-  ^-  majores ,  /.5.  supr. 
de  yum^.  ohstctricihus  quoquc  crcditur  ,  Supr.  de  inspic.  venUv. 

(6)  Lih.  Tlipl  {VtK/mw»- 

(7)  Pula  si  dics  182.  sit  cxactus.  Ita  Alberic.  Gentil.  tract.  de 
divers.  tcmp-  appcll.  cap.  4-  i»  f'u.  Ans. 

(8)  /.    12.  supr.  dc  statu  hom. 

(9)  Cur  ita  ?  coliigc  ex  /.  8.  iifi:  de  reg.  jur. 

(10)  /.  2.  5.  f).  snpr.  h.  t. 

(11)  /.  I.  ^.  8.  supr.  eod.  5<  7-  ^ust.  de  hered.  qua  ab  intcst. 
1.  6.  in  pr.  supr.  de  injusto.  /.  i.  5-  8.  /.  10.  in  fn.  supr.  unde 
cognali.   I.   ult.  infn.  supr.  de  vcntrc.  in  possess. 

(12)  /.  7.  /.  26.  supr.  de  statu  hom. 

(i3)  Proximis  dcfuncto  ,  inortis  ejus  tcmpore  ,  Prxtor  bonornm 
possessioncm  |  ollicctur. 

(i4)  /.    I.   %".  8.  supr.  unde  cognati. 

(i5)  Dc  Aiiaphora  adde  quicscripsi  ad /.2.  C  tfe  p^c.P.;'7Trto7TO. 
(16)  $.  ult.  Insl.  dc  SC.  Orphit.  Paul.  4.  sent.  7.  ^.  idt. 
(i")  Vid.  ad  hanc  lcg.  Cuj.    12.  obs.    11. 

(18)  Dixi  ad  26.  Ulp.  5.  /.  6.   C.  de  impul.cruni. 

(19)  Qiiia  jiis  illiid  accre.scit  rci  ,  nou  peisouiB.  vule  qu«  nota\  1 
ad  t'.  2G.  .■^upr.  dc  condit.  ct  dcmonstr. 

(2u)  A  ide  /.81.  supr.  dc  adquir.  fcl  cmitt.  heredit.  l.  8.  in 
ftn.  supr.  de  vulgari.  Subslitulionis  spem  noii  tiansiuitli  hinc  col- 
'lisit  Guido  Papius  ,  quem  vidc  sinp,ular.  343.  Goth.  Ad.Ic  Gonicz. 
var.  rcsolut.  toin.  i.  c.  3.  n.  29.  Et  pro  iiUcUcctu  hujus  icg.  Cujac. 
lil>.    12.  ols.    II.  S.  L. 

(21)  /.  2.  5.   i5.  infr.  ad  SC.   TcrlyU. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 

De  capitis  deminutione . 
11.    PoMPOKius  [  lib.    10.   ad  Quinlum  Mucium  ]. 

CApitis  (i)  deminutione  (2)  pereuut  (3)  legitimae 
heredilates  ,  quse  ex  lege  xu.  tabularum  veniunt ;  si- 
ve  vivo  aliquo  ,  sive  antequam  adeatur  hereditas  ejus  , 
capitis  minutio  intercessit  :  quoniam  desinit  suus  heres  vel 


:9 


T  I  T.    XVII- 


AD  SENATUSCONSULTUM  TERTYLLIANUM  (18) 

ET    ORPHITIANUM   (19). 


agnatus  recte  dici.  quae    autem    ex    (4)     Legibus    novis  , 
aut  ex  Senatusconsultis  ,  non  utique, 

De  agnatione  inter  fitium  et  palrem. 
12.  Idem.  [  lib.  3o.  adQuintum  Mucium  ]. 


T7IIius  patri  (5)  adgnatus  (6)  proximus  est  (7). 

De  fxminis. 

i3.   Gajus  [  lib.   10.  ad  legem  Juliam  et  Papiam  ]. 

TVjUlIa    foemina    aut  habet  suos    (8)   heredes  ,  aut  desi- 

1 1    nere  habere  potest  propter  capitis  deminutionem. 

De  successione  siii  heredis. 

14.  Idem  [lib.   i3.  ad  leg.  Juliaia  et  Papiam]. 

IN  suis  (9)   heredibus  aditio    non   est    necessaria  :    quia 
statim  ipso  jure  (10)  heredes  existunt.  . 
Si  pater  captus  sil  ab  hostibus. 


i5.  PAPmiAJVus  [  lib.  29.  Quaestionum  ], 

SI  pater  apud  hostes  moriatur  ,    defunctum  (11)  jam  in 
civitate    fiiium  ,    credirnus    patremfamilias   decessisse  , 


quamvis  patria  potestate  ,  quamdiu  vixerit ,  non  fuerit  in 
plenum  liberalus  :  ilaque  heredem  habiturus  (12)  est  iste 
non  reverso  patre.  4-  Sed  si  poslliminio  redierit  pater  Jam 
defuncto  filio  ,  quidquid  medio  tempore  per  eum  quaesi- 
tum  est  ,  habebit :  et  nou  cst  mirum  ,  si  peculium  quo- 
que  defuncti  pridem  filii  defertur  patri  ,  cura  ex  eo  na- 
tus  potestatis  ipsius  fiat  per  suspensi  (i3)  juris  constitu- 
tionem. 

Si  paler  insirumento  dotali  comprehenderit  ,  filiam 

ita  dolem  accepisse  ,  ne  quid  aliud  ex  hereditate 

patris  sporaret. 

16.  Idem  [  hb.    12.  Responsorum  ]. 

PAter  iustrumeulo  dotali  comprehendit ,  filiam  ita  do- 
lem  accepisse  (i4)  ne  (i5)  quid  aliud  ex  hereditate 
patris  speraret.  eam  scripluram  jus  successionis  non  mu- 
tasse  constilit ;  privatorum  enim  cautionera  (i6)  legum 
auctoritate  non  censeri  (17). 


De  Senalusconsuho  Orphitiano.  De  matre  ineenua  vel 
libertina.  1.  De  ea  ,  de  cujus  statu  dubitafur.  2.  De  ml- 
go  qucesitis.  3.  De  in  servitute  qucBsito  ,  sivc  concepto.  4. 
De  eo  ,  qui  post  morlera  matris  in  servitutem  deductus 
est.  5.  De  ventre  exsecio.  6.  De  eo  ,  qui  opcras  suas  , 
ut  cum  hestiis  pugnaret .,  locavit.  De  poena  capitali.  7.  Si 
unus  filius  sub  condilione  institutus  sit  ,  et  conditio  defe- 
cit.  8.  De  capitis  dcniinutione.  9.  Si  nemo  liberorum  ve- 
lit  ad  se  hereditalem  periincre.  12.  De  judicatis  ,  trama- 
ctis  ,  Jtnitis'. 

\.  Ulpianus  lib.   12.  ad  Sabinum'. 

Slve  ingenua  sive  libertina  mater  est  ,  admitti  possunt 
liberi  ad  hereditatem  ejus  ex  Senalusconsulto  (20)  Or- 
philiano. 

5.  1.  Si  ea  sit  mater  ,  de  cujus  (21)  stalu  dubitatur  , 
utrum  materfamilias  sit ,  an  filiafamilias  (  utputa  quoniam 
pater  ejus  ab  hostibus  captus  sit  ) ;  si  certum  esse  coep«- 
rit ,  matremfamilias  esse  ,  liberi  admiltentur.  'f^  Unde  tra- 
clari  potest  ,  an  medio  tempore ,  dum  status  pendct ,  suc- 
curri  eis  per  Praetorem  debeat  •  ne  ,  si  medio  tempore  de- 
cesserint  ,  nihil  ad  heredem  transmittant  :  et  magis  est  , 
ut    subveniatur  ,  ut  in  multis  casibus  placuit. 

§.  2.  Sed  et  vulgo  (22)  qusesiti  admitluutur  ad  matri» 
legitimam  hereditatem. 

§.  3.  Interdum  et  in  servitute  qusesito  erit  concedeada 
hereditas  legitima  :  'veluti  si  post  moram  (^3)  fideicom- 
missariae  libertati  matris  suae  factam  natus  sit.  '|-  Ccrte  si 
post  manumissionem  matris  fuerit  natus  ,  licet  in  servitu- 
te  conceptus  ,  ad  legitimam  ejus  hereditatem  admiitetur. 
Sed  et  si  apud  hostes  conceptus  ,  [a]  captiva  procreatus , 
cum  ea  rediit  :  secundum  rescriptum  Imperatoris  nostri 
et  Divi  patris  ejus  ad  Ovinium  TertjUum  poterit  ex  hoc 
Senatusconsulto  admitti ,  quasi  vulgo  qusesitus. 

§.  4-  Fiiio  ,  qui  mortis  tempore  matris  civis  Romanus 
fuit ,  si  ante  aditam   hereditatem   in   servitutem    (2^)  de- 


(1)     Statas  mutalione. 

(0  /.  I.  ^.  4.  supr.  h.  t.  l.  I.  in  Jin.  supr.  unde  legilimi,  l. 
3.  supr.  unde  cogn. 

(3)  Hodie  ,  quia  ex?equali  simt  cognati  adgnatis  ,  id  Incum  non 
kabet.  iVW//.    118.  cap.  4. 

(4)  "Vide  /.   I.  5.  8.  infr.  ad  SC.   Tertyil. 

(5)  Praetcr  allcgatos  Lic  a  Golhofredo  vide  Marcum  Vertr?.ninm 
dc  jurc  libcr.  dict.  cap.  27.  et  Gilihertura  Regium  lib.  1.  tvxvTto- 
^ajajv  c.    r3,   Mod. 

(6)  Vide  /,   I.  supr.  uhde  liberi. 

C~)  Proxinius  non  cst  ,  Alciat.  3.  Parerg.  20.  reprehensus  a 
Eo))erto  5.  recept.  1.  kkm  ,  quod  Alciatus ,  sentit  Hotomann.  i. 
^b%.    17.  quo  nominc  reprehenditur  a  Cujacio  ,   14.  obs.    11. 

C^)  ^-  4-  5-  2.  supr.  de  B.  P.  contra  tabul.  ISos'.  Lconis  aS. 
et  L  8.   C.   de  prcscript.  long.  temp. 

(9)  '^  id.  Cujac.  ad  hunc  locum  ,  ad  /.  2.   supr.  de  efcus. 

(10)  Vide  Cujac.   C.  ad  SC.   Orphit. 

(")  /.  9.  circafm.  infr.  de  castreiis.  peculio. 
(12)  Hereditas  etiam  non  adita  ad  suos  transmitlitur.  videSocin. 
reg.   168. 

(i3)  /,  I,  5.  I.  supr.  de  SC.  Maccd.  5.  5.  Inst.  quib.  mod. 
jus  patr.  fost.   ro.  Ulpian.  4. 

(14)  /.   3.    C.   de  collatinn.   uhi  dixi. 

(i5)  PacLum  de  hercditate  admittenda  non    valot,    vide  Socinum 


regul.  280.  dixi  ad  Z.   3.   C.  da  collationib. 

(16)  Cautione  ,  legum  auctoritati  non  noceri.  Hal.  vide  /■  ao. 
supr.  de  rcHgiosis.  adde  /.  35.  §.  i.  C.  de  inoff.  I.  3.  C.  de 
collat. 

(17)  Id  est ,  numerari  ,  censeri.  Privati  ,  pacisceudo  legem  noa 
faciunt  ;  aut  potins  leges  mutare  non  possunt. 

(18)  Lib.  6.  C.  56.  3.  Inst.  3.  Paul.  4.  sent.  9.  Ulpian.  26. 
^.  idt.  Eo  matres  liberis  succedunt.  Factum  est  autem  hoc  SC.  a 
b.  Pio,  ut  ait  Zonaras ,  idque  Tcrlullo  et  Sacerdote  Consulibus. 
vidc  Cujac.   Inst.  eod. 

(19)  Lib.  6.  C.  57,  3.  Inst.  4-  Paul.  4.  .<!c«<.  10.  Qiio  filii  ma- 
trihiis  suis  succcdunt.  H?ec  duo  Senatusconsulta  ncccssaria  fucrunt  : 
quiu  iegibus  duodecim  tabularum  nullum  jus  ultro  citroquc  capien- 
dce  hereditatis  erat  intcr  matrem  et  liberos  ,  et  a  i'riftoro  vocahan- 
tur  ad  honorum  possessionem  unde  libcri.  Hodie  malres  ex  legibus 
sucredunt  certis  casibus  liberis  suis  :  quod  definicndura  est  ex  iVo- 
vell.  118.  cap.  I.  neglccto  magna  ex  parte  hoc  titulo  :  qui  eam  d> 
causara  non  ita  magno  in  nsu  fucrit. 

(-jo)  /.    \.   C.  et  Inst.  eod. 

(21)  /.   2.  5-    3.   supr.   undc  legitimi. 

(22)  /.   2.   vers.  itaque.  supr.   unde  legitimi. 

(23)  /.  2.  5.  3.  in  fin.  infr.  h.  t.  adde /.  1.5.  i-  supr.  de  suis. 
l.  6.   C.  ad  SC.  Orphit. 

(2/|)  5.  8.  vers.  proinde.  infr.eod.  ride  Paul.  4>  seiHent.  8,  §•  5. 


8o 


DIGESTORUM 


ducalur  ,  legilima  hcreJilas  non  defertur  (i)  ,  ncc  (2) 
si  poslea  liber  factus  silj  uisi  forle  servus  [  pocnae  ]  elfe- 
clus,  beneficio  Frincipis  sit  restilutus. 

§.  5.  Sed  si  niatris  cxsecto  (3)  ventre  filius  editus 
sit  ^  niagis  dicenduin  est  ,  hunc  quoque  ad  iegitiniam  he- 
rcdilateni  admitti  ;  naiu  et  inslilutus  (4)  ,  sccuudum  ta- 
bulas  ,  et  ab  intestato  Unde  cognati ,  et  multo  magis  Un- 
de  legilimi  ,  bonorum  possessiontm  peiere  potuit :  argu- 
inento  (5)  est  quod  vcntcr  in  possessionem  ex  omni  par- 
le  Edicti  miltitur. 

§.  C.  Qui  operas  suas  ,  ut  cum  bestiis  pugnaret  (6)  , 
locavit ,  quivc  rei  capitalis  damnatus  ,  neque  reslilutus 
est  ,  ex  Senatusconsulto  Orphitiano  ad  matris  hereditatem 
ncn  adinittebalur:  sed  humana  interprelatione  placuit  eum 
admitti.  'f'  Idem  erit  dicendum  ,  et  si  hic  (■j)  filius  in 
ejus  sit  polestale  ,  qui  in  causa  suprascriptasil ,  posse  eum 
ex  Orflciano  admitti. 

§.  •;,  Sed  si  mater  lestamento  facto  fiHum  heredem  scri- 
pserit  umim  sub  conditione  ,  cum  plures  hnberet :  si  con- 
ditione  pendente  (8)  [  bonorum  ]  possessionem  petierit  , 
et  postea  conditio  defccit ,  aequum  est  ,  caiteris  etiam  filiis 
legitimam  hercditatem  non  auferri :  quod  et  Papinianus 
lib.  XVI.   Quseslionum  scripsit. 

§.   8.  Capitis  minulio  salvo  slatu    conlingens  liberis  ni- 


ditas  ,  quas    lege 


Tabular.    deferlur 


,    capjtis  mmu- 


tione  perimilur :  nova;  (9)  vcl  ex  Lege  vel  ex  Senatuscon- 
sullis  delatae  ncn  perimuntur  capitis  deminutione.  Proindc 
sive  quis  ante  de]atam,sive  [  post  ]  delatam  ,  capite  mi- 
nuatur  ,  ad  legitimam  hereditatera  admittetur  :  nisi  ma- 
gna  (lo)  capitis  deminutio  interveniat  ,  quae  vel  civitalem 
adimit  ,    ulputa  si  deporletur. 

§.  9.  Si  nemo  fHiorwn  ,  eovuni  [  ce  ]  quihus  (11)  si- 
inul  lcgitima  hereclitas  defertur  ,  volct  nd  se  cam  lieredi- 
tatem  pertinere  ,  jits  antiquum  esto.  Iloc  ideo  dicitur  ,  itt 
quamdiu  vel  unus  filius  vull  legitimam  heredilatem  ad  se 
pertinere,  jus  vetus  locnm  non  habeat.  itaque  si  ex  duo- 
bus  aller  adierit  ,  aller  repudiavcrit  hereditatem  :  ei  por- 
tio  adcrescet  (12)  ,  et  si  forte  sit  filius  ,  et  patronus  (i3), 
repudiante  filio  ,  patrono  defertur. 

^.  10.  Si  quis  adita  matris  hereditate  ,  per  in  inte- 
grum  (14)  restitutionem  fuerit  absteutus  ,  an  jus  anticjuum 
possit  locum  habere  ?  verba  admittunt  ,  ut  possit :  volet 
ad  se ,  inquit  ,  eani  hercditatcm  pertinere.  nam  et  hic 
non  vult  ,  etsi  aliquando  voluit  :  ei  dico  ,  posse  jus  anti- 
quum  locum  habere. 


5-  11.  Utrum  autem  ei  defertur  successio  ,  qui  luncle- 
gilimus  deprehenditur  :  an  vero  ei  ,  cjui  tunc  fuil  ,  cum 
lilio  defertur  ?  utputa  ,  proponamus  fuisse  dcfunclae  con- 
sanguineum  ,  ejusque  fihum  5  defiberanle  fiho  defunctae 
consanguineum  obiisse  5  mox  filium  repudiasse  mauis  he- 
redilatem  :  an  consanguinei  fifius  admilti  possit  ?  et  Juha- 
nus  recte  putat  circa  TertyUianum  ,  locum  esse  succedenti 
adgnato. 

|.  12.  Quod  ait  Senatus  ,  Qucb  judicata^  transacta  (i5), 
Jinitave  sunt  ,  rata  maneant  :  ila  inteUigendum  est  ,  ut 
judicata  accipere  debeamus  ,  ab  eo  ,  cui  (16)  judicandi  jus 
fuit^  iransacta  (17)  ,scihcfct  hona  fide  ,  ut  valeat  transa- 
ctio  ;  finita  ,  vel  consensu  ,  vel  longo  ( 1 B)  silentio  sopita. 

De  Scnatusconsulto  Tcrtylliano.  I)e  matre  in^enua^  vel 
libcrtina.  1.  De  justis  liheris,  aut  culgo  quassitis  ^  2.  /iut 
libertinis  effectis.  3.  De  stalu  matris  tcmpore  ccnccptionis 
et  parlus.  4-  De  muliere  famosa.  5.  Dc  tabulis  pupilla- 
ribus  et  arrogatione  impuberis.  6.  De  liberis  ,  i5.  P'el  pa- 
rentibus  ,  ij.  Vel  adgnaio:  et  patre  naturali  aiJoptato  et 
nuitre  ,  t8.  Vel  sorore  consanguinea  el  matre  ,  et  patre 
adoptaio  ,  et  emancipato  ,  19.  Vel  matre  eademque  soro^ 
re  consanguinea ,  et  patre  defuncli.  2 1 .  De  matre  repu- 
diante  vcl  deliberante.  iZ.  De  tutoribus  vel  curatoribus  pe- 
tcndis  ^  eC  administrare  cogendis.  47<  iSi  mater  sit  prohi- 
hila  jus  suum  vinduare. 

2.  Idem  hb.    i3.   ad  Sabinum. 

Slve  ingenua  sit  mater ,  sive  liberlina  (19)  ,  habebit 
Terljlhanum  commodum  (20). 

^.  1.  Fihum  aulem  vel  fiham  accipere  debemus  ,  sive 
juste  sint  procreati,  vel  vulgo  (21)  quaesiti  :  idque  in  vul- 
go  qUc-csitis  et  Julianus  libro  Lix.   Digestorum  scripsit. 

^.  2.  Sed  si  filius  vel  filia  libertiui  (22)  siut  effecti  , 
mater  legitimam  hereditatem  (^3)  vindicare  non  poterit  : 
quoniam  maler  esse  hujusmodi  (24)  fihorum  desiii  (^5)  : 
idque  et  Julianus  scripsit ,  et  constitulum  est  ab  Impera- 
tore  nostro. 

§.  3.  Sed  si  in  ser>-itute  concepit  filium  ,  et  manumissa 
ediderit  ,  ad  legitimam  ejus  hereditalem  adinittetur  . 
•^  Idemque  et  si  serva  poena?  concepit ,  et  rcstituta  (26) 
edidit.   -f  Hoc  idem  ,  et  si  liberta  concepit  ,  edidit    seiva 

t)oense  ,  mox  restituta  est.     *f-  Sed  et  si   libera    concepit  , 
et  ]   in  servitulem  redacta  cdidit  ,  mox  manumissa  est : 
ad  legitimam  hereditalem  ejus  admitletur  (2^). 

4-  Ilem  si  adhuc  praegnam  mauumissa  est  ,  dicendum 
eril  prodesse. 

-j-  Et  in  servitute  (28)  editi  filii  ad  legitimam  heredita- 


(i)     Vide  Paul.  4.  senlent.    1.  $.    i.  2.   3. 

(2)  /.   7.  supr.  utide  cugnat. 

(3)  /.1.^.9.  supr.  unde  cognat.  Exsecto  ventre  editus,  ad  legiti- 
maiu  hereditatein  admiltitiir  :  instit.utus  ,  sccundum  tabulas  ,  ab  in- 
testato  TJndc  cognati  ,  et  Unde  lcgitinii. 

(4)  Institucrc  possiimus  exsecto  venfre  edltum. 

(5)  j^igunirritum  a  vcntre  ordiuc  naturse  nato ,  ad  ventrcm  ma- 
tiis  utero  exscctum. 

(6)  Vidc  l.    I .  suy7\  de  his  ,  qui  notantur. 

(7)  Vidc  qna;  nolavi  ad  /.    i.   C.  dc  bonis  matcrnis. 

(8)  /.   2.   §.    I.  supr.  de  B.   P.  contra  tululas. 

(9)  /.    II.  in  fin.  supr    dc  suis.  §.   2.  Inst.  de  SC.   Orphit. 

(10)  Vidc  ^.   4.   suj>r.   hic. 

(11)  Vidc  Manticam  ,   12.  de  conjccturis  uhimar.  volunt,   11. 

(12)  Vidc  /.   3.   in  fin.  supr.  de  bon.  possess. 
(i3)  Vido  /.  6.  5-  2.  supr.  de  lon.  libert. 

(i^)  Si  filius  adiciit  cx  Orphitiano  ,  ct  abstinucrit  pcr  rcstitntio- 
iicm  ,  agnnli  matris  vocantur  jure  antiqno.  Cnjac.  ad  /.  7.  in  vert). 
sed  qucd  Pdpitiiunus.  supr.  de  minorib.  /.  2.  §.  lo.  infr.  h.  t. 
l.  6.  in  fn.  sujir,  dc  adquir.  vel  omitt.  hered.  vel  sic  :  Qui  per 
in  intcgrum  reslilutioncm  cxcludilur  ab  hcredilale,  liccl  Jure  civili 


bercs  rcmaneat ,  non    taracn    impcJit ,  quin   alius  possit  cssc  hercs 
civili  Jurc.  vid.   Bait. 

(i.^)  /.  229.   infr.  dc  verh.  signif. 

(16)  /.  4-  §•  ^-  '"/''•  ^'^  ''^  judic. 

(17)  /.    17.    C.  de  tvansactioiiib. 

(18)  Longo  silentio  sopiri  ,  idcm  cst  quod  tacltc. 

(19)  Maties  euiui  Hbcrtiuae  hbcris  suis  ab  iuteslato  succcdunt,  ut 
ingcnuae. 

(20)  Est  cnim  bcrcs  libcrorum  suorum. 

(21)  /.    I.  5.  2.  supr.  eod.  l.  2.  supr.  unde  cognati. 

(22)  Maxima  et  mcdia  capilis  dcminutio  siinilis  csl  morli:  atquc 
idco  ut  mors,  ita  jus  sanguinis  ulraqiie  minulio  pcrimit  .  Igifur 
niatcr  ima  mibi  mater  luea  cssc  dcsinit ,  me  scrvo  aut  pcregrino 
cflecto. 

(23)  Filii. 

(24)  Vide  /.  7.  supr.  imde  cognati. 
(iS)  §.  6.  Jnstit.  de  capit.  diminut. 

(26)  /.   2.  supi:  unde  cognati. 

(27)  Mater  rcmaiict  :  ad  stalum  nasccndi  tampore  qucm  hal)iut, 
redit. 

(28)  \ide  /.  ult.  infn.  C,  ad  SC.  Qrphii. 


LIBER    TRIGESIMUSOCTAVUS. 

tcm  mater  admit(etur  :    utputa  si  post  moram  (i)    faclam 


Wi 


in  fldeicommissa  libertate  peperit ,  vel  apud  hosles  et  cum 
eo  rediit  ,  vel  si  redempta  edidit. 

§.  4-  Si  mulier  sit  famosa  ,  ad  legitimam  heredilatem 
liberorum  admitteiur. 

§.  5.  Impuberem  ,  cui  pater  secundas  tabulas  fecit  , 
tuuc  certum  est  inteslalum  decessisse  ,  cum  omiserint  sub- 
slituti  heredilatcm  ojus.  Quare  ,  et  si  impubcs  (2)  adro- 
gatus  sit  ,  dicendum  est  ,  malrem  ad  bona  ejus  admitti  , 
quae  haberet  ,   si  inteslatus  decessisset. 

§.  6.  Liberi  defuncli  ,  sui  quidem  obstabunt  (3)  matri 
ejus  ,  tam  virilis  sexus  ,  quam  foeminini  ,  tam  natura- 
les  (4)  ,  quam  adoplivi  ,  matremque  excludunt  :  bono- 
iTjm  possessores  [  vero  ]  etiam  uon  sui  :  et  quidem  soli 
natnrales.  Adoptivi  autem  liberi  post  emancipalionem  ila 
admittuntur  ,  si  ex  liberis  naturalibus  fuerint  :  utputa  ne- 
pos  naturalis  ab  avo  adoptalus  :  nam  licet  sit  emancipa- 
lus  ,   bonorum  possessione  accepta  ,  matri  obstabit. 

§.  7.  Si  vero  apud  hostes  est  filius  ,  vel  nasci  spera- 
tur  (5)  ,  pendet  jus  matris  ,  donec  redierit  ,  vel  na- 
scatur. 

§.  8.  Sed  si  sint  sui  heredes  ,  verum  hereditas  ad  eos 
non  pertineat  ,  videamus  ,  an  mater  admittatur  ,  ulputa 
abstinuit  se  lieredilate  ?  Africanus  et  Publicius  lentant  di- 
cere  ,  in  casum  (6)  ,  quo  se  abstinent  sui  ,  malrem  (7) 
venire  5  et  tunc  ei  obstent  ,  quoties  rem  Jiaberent  ,  ne 
nudum  ncmen  sui  heredis  noceat  matri  :  quae  senteniia 
a^quior  est. 

5.  9.  Sed  si  quis  decessisset  relicta  filia  ,  quam  in  ado- 
ptionem  li  gitime  dedcrat  ,  relicta  et  matre  :  Divus  Pius 
decrevit ,  cessare  Senalusconsultum  Tertyllianum  ,  et  si- 
Jiiul  esse  admittendas  ad  Loiiorum  possessionem  unde  (8) 
proximi  cognaii  mairem  et  filiam.  Sed  quod  idcm  Julia- 
nus  scripsit ,  matrem  ex  Senatusconsulto  non  posse  admit- 
li  ,  si  hlia  in  bonorum  possessione  petenda  cessaverit,  ve- 
rum  non  erit  :  succedit  enim  filia;  :  et  ideo  dicendum 
erit  ,  matrem  ,  donec  filia  bonorum  possessionem  petere 
potest  ,  bonorum  possessionem  accipere  non  posse  ,  quo- 
niam  succedere  quasi  legitima  speraretur  (9). 

§.  lo.  Si  Lonoium  possessione  accepta  ,  fiL'us  emanci- 
patus  abstinuerit  (10)  se  hercditate  per  in  integrum  rcsU- 
tulionem  (11),  verum  est ,  Senalusconsuhum  posse  locum 
habere.  sed  si  fuerit  rursus  immixtus ,  rursus  debet  mater 
abslinere. 

§.  11.  Si  quis  ex  liberis  ,  dum  est  in  utero  ,  in  pos- 
sessionem  missus  sit  (12)  ,  mox  natus  sit  ,  et  ante  bono- 
rujn  j)Ossessionem  acceptam  decesserit  :  an  matri  noceat  , 
videndum  ,  quasi  bonorum  possessor  ?  Et  puto  non  noce- 
re  ,  si  non  snus  patri  adgnascitur.  Keque  enim  suihcit 
mitfi  in  possessionem  ,  nisi  (i3)  natus  quoque  acceperit 
Lonorum  possessionem.  ^^  Igitur  et  si   furioso  decreto  pe- 


ijta  sit  posscssio ,  et  priusquam  ipse  meniis  compos  fa- 
ctus  bonorum  possessionem  petierit ,  decesserit ,  matri  non 
obstabit. 

§.  12.  Sed  si  cjuis  cum  status  controversiam  pateretur  ," 
Carbonianam  solam  acceperit  ,  an  noceat  matri  bonorum 
possessio  ,  qua^silum  quidem  est  :  sed  cum  hxc  tempo^ 
re  (i4)  finialur  ,  dicendum  est  ,  matri  post  tcmpns  non 
iiocere  5  aut  si  impubcs  decesscrit ,  matrem  posse   admitti. 

§.  i3.  Scd  si  infanti  per  tutorcni  petiia  sit  possessia  , 
licet  statim  decesscrit  ,  dicendum  erit  ,  malri  obslitisse  : 
non  enim  similis  est  ei  ,  cjuas  furioso  datur. 

§.  14.  Ita  demum  autem  mater  Senatusconsulti  benefi- 
cio  excludelur  ,  si  filius  adiit  legitimam  hereditatem  :  cce- 
tcrum  ,  si  omiscrit  (i5)  lcgitimam  herediiatcm  ,  maler  ex 
Senatuscousulto  Tertjlliano  admittetur.  •]-  Sed  si  non  sit 
solus  isie  filius  hgitimus  heres  ,  sed  sint  (i6)  ,  qui  cura 
eo  admillantur  :  nec  in  partem  eorum  mater  ex  Senatus- 
consulto  erit  vocanda. 

§.  j5.  Objicilur  (17)  matri  pater  in  utriusque  bonis  , 
tam  filii  ,  qnam  filiae ,  sive  heres  ,  sive  bonorum  possos- 
sor  existat.  Sed  neque  (18)  a\us ,  necpe  proavus  ,  in 
Tertjlliano  matri  nocent  ,  quamvis  fiduciam  contraxerint. 
•j;-  Pater  autem  tantum  naturalis  (19)  ,  non  etiam  ado- 
ptivus ,  matri  noceat,  verius  est  enim,  cum  pater  esse  de- 
sierit ,  a  matre  eum  excludi  :  sed  nec  ad  bonorum  pos- 
sessionem  contra  tabulas  eum  admitti  ,  cum  pater  esse 
desierit. 

§.  16.  Undecunque  autem  acceperit  bouorum  possessio- 
nem  palcr  natiiralis  ,  sive  Icgitimus  ,  sive  contia  tabulas, 
ex  quavis  parle  excludit  matrem. 

§.  17.  Si  sit  adgnatus  defuncti  ,  et  naturalis  pater  sh 
in  adoptiva  familia  ,  sit  et  mater  :  admiltimus  matrem  , 
quoniam  palrem  adguatus  exclusit  (20). 

§.  18.  Si  sit  consanguinea  soror  defuncti  ,  sit  et  nia- 
ter  ,  sit  et  pater  adoptalus  ,  vel  emancipatus  :  si  consan- 
guinea  velit  habere  hereditatem  ,  matiein  ex  Senatuscon- 
sulto  ima  cum  ea  venire  ,  patrem  cxclirdi  placet  ;  si  con- 
sanguinea  repudiet  y  matrem  ex  Senatusconsulto  propter 
patrem  non  venire.  el  quamvis  alias  non  soleat  mater  ex- 
spectare  consanguineam  ,  velit  necne  adire  hereditatem  , 
nuiic  tamen  exspectaturam  :  consanguinca  enim  est  ,  quae 
palnm  excludit.  rcpudianle  igiiur  consaiiguinca ,  bonoruai 
possessionem  habcbit  mater  cum  patre  ,  quasi  cognata. 
sed  et  in  hac  moram  patietur  ,  nec  ante  accipiet  bono- 
rum  possessionem  ,  cpam  pater  petierit  :  quoniam  omil-- 
tcnte  eo  ,  pot-est  ex  Scnalusconsulto  succedere. 

§.  19.  Sed  [  et  ]  si  ipsa  mater  eadem  sil  et  soror  con- 
sanguinea  (  utputa  quoniam  pater  matris  nepotein  suum 
ex  filia  adoptavit  )  ,  sit  praeterea  et  pater  naturalis:  hffic 
mater  ,.  si  quidcm  quasi  consanguinea  veniat  ,  excludet  pa-- 
trem  :  si  jus  consanguiueas    rejmdiavit,    vel  capitis  demi-- 


(')     /.    I.  5.    3.  supr.  h.   t. 

(2)  /.   3.  5.  9.  supr.  de  B.  P.  contra  tah. 

(3)  $.   3.  Inst.  de  SC.   Tertyll .  l.   11.  in  fin.    C.    de   suis    et 
legit. 

(4)  /.  S.  InrF.  h.  t. 

(5)  Quia  cst  in  iitero. 

(6)  Aide  /,  i.  in  fiti,  supr.  unde  liberi^ 

(7)  5.   4-   infr.   h.   t. 

(8)  5-    '3.  Iiut.  de  hered.  qucB  ah  iiitestato'. 

(9)  Spcratur,  /.   7,   C.  h.  t. 

(10)  Minor  Leneficio  rcstitulionis    in    integrum    abstincrc    polcst 
Lcxcdilate. 

(n)  /.    1.   «.   10.  supr.   h.  t. 

C'  a)  Vide  Vaeoniiiia-  dcdar.  jur.  civ.  lib^  3-.  declar.  .Jg.  Vcrtra- 


Eiuni  de  jiire  liher.  cap.   'J.  Aiod. 

(i3)  Atqui  pafris  hereditas  iion  adita  transniittitur.  /.  8.  C.  de° 
suis.   An  liic  siius  liercs  non  transnattit  ?  ut  vult  Bart. 

(i4)  Anno  s'.il.   /.   3.  §.  antcpenult,  supr.  de  Curboniauo.] 

(i5)  V-  8.  iuyr.  h.  t. 

(16)  Quininio  unus  etsi  filius  Oiatrem  excludit.  Cyrillus.- 

(17)  Id  est ,  praefcrtur.  /.  2.  C.  h.  t,  §.  3.  uers.  pater.  fnst. 
eod.  l.  10.  supr.  de  suis.  interduni  non  praefertur.  IVouell.  n8-. 
cap^  2. 

(18)  Diflcrentiam  avi  ct  patris  cbscrva.  Palcr  niatrem  dcfuncti 
cxcludit ,  non   aviis.   d.   uns.  patcr. 

(19)  /.   3.  iufr.  h.    t. 

(20)  Excludit.  Hal.  Cur  ila?  colligc  cr  L  i5.  §.  3.  ufr.  de  di- 
i^crs.  temporalii'. 


l82 


DIGESTORUM 


nutione  amislt ,  e^  Senatusconsul(o  venire  propter  patrem 
non  potest  ;  repudiaute  vero  patre  ,  rursum  ex  Senatus- 
consulto  potpst  venire. 

§,  20.  Si  mater  hereditatem  filii  filiaeve  (i)  non  adie- 
rit  ex  Senatusconsulto  Tertylliauo  ,  iu  bonis  eorum  anti- 
quum  jus  servandum  est  ;  cura  enim  esse  praelatio  ,  matre 
oraittente  Senalusconsulti  beneticium  ,  jus  succedit  velus. 
§.  21.  Sed  si  mater  repudiaverit  bonorum  possessio- 
nem  ,  de  adeunda  autem  liereditate  deliberet  (2)  :  di- 
cendum  erit  ,  adgnatum  non  succedere ,  quoniam  nondum 
yerum  est ,  non  adisse  matrem. 

§.  22.  Quod  autem  diximus  ,  jus  antiquum  servari  ma- 
tre  non  adeunte  ,  cui  personae  deferaliu'  hereditas ,  viden- 
dum  ,  utrum  ei  quse  nunc  proxima  invenitur  cum  mater 
repudiat ;  an  ei  quae  fuit,  cum  iutestato  decessisse  certum 
est  ?  utputa  fuit  patruus  ,  cum  intestato  decederet  ,  et  pa- 
trui  filius  ,  cum  mater  repudiasset  ,  patruo  nondum  de- 
lalam  hereditatera  ,  atque  ideo  ,  defuncto  eo  malre  deli- 
Lerantc  ,  patrui  filium  vocari. 

5.  23.  Si  (3)  mater  non  (4)  petierit  tutores  ido- 
neos  filiis  suis  ,  vel  prioribus  excusntis  rejectisve  non 
confeslim  aliorum  nomina  ediderit  ,  jus  non  hahet  vindi- 
candorum  sibi  bonorum  intestatorum  filiorum,  et  quidem  , 
si  non  petiit ,  incidit  [  in  Constitutionem  ]  :  ait  enim  , 
i-el  non  petere  :  sed  a  quo  non  petere  ?  loquitur  quidem 
de  Prcetore  Constitutio  :  sed  puto  et  in  Provinciis  locum 
habere  ,  etiam  si  a  Magislratibus  raTmicipalibus  non  pe- 
tat  :  quoniam  et  magistratibus  municipalibus  (5)  dandi 
necessitas  injungilur. 

5.  24.  Quid  ergo  ,  si  petiit ,  sed  admonita  vel  a  liber- 
tis',  vel  a  cognatis  ?  an  incidat  in  Senatusconsultum  ?  Et 
puto  eam  incidere  ,  si  compulsa  fecit ,  non  si  ,  cum  pe- 
tere  non  cimctaretur  ,  admonita  est. 

§.  25.  Quid  ,  si  pater  eis  peti  prohibuerat  tutorem  , 
quoniam  per  matrem  (6)  rem  eorum  adminislrari  vo- 
luit  ?  incidet  ,  ^i  nec  petat  ;  nec  legitime  tutelam  ad- 
miaistrat. 

5.  26.  Quod  si  penitus  egenis  filiis  non  petit  ,  ignoscen- 
dum  est  [  ei  ]. 

§.  27.  Sed  si  forte  absens  a  liberiis  praeventa  est ,  vel 
ab  aliis :  dicendum  est  eam  non  excludi  ;  nisi  forte  ,  cum 
frustraretur  ,  id  contigit. 

^.   28.   Filiis  autem  non  petendo  ,  punitur   :     utique  et 
filiabus.  ^  Quid  ,     si  nepotibus  (7)  ?  similitep  non  peten- 
do  puuitur. 
5.   29.   Quid  ,  si  curatores  non  petiil  ?    verba    rescripti 


deficiunt .  sed  dicendum  est  ,  si  quidem  impuberibus  cura- 
tores  non  petiit  ,  eandem  esse  rationem  :  si  jam  puberi- 
bus  ,  cessare  (8)  debere. 

§.  3o.  Quid  si,cum  praegnans  (9)  esset  ,  bonis  non  pe- 
tiit  curatorem  ?  dico  ,  in  sententiam  incidere.  Nam  et  si 
apud  hostes  habuit  impuberem  ,  idem  erit  dicendum. 

§.  3 1 .  Quid  ,  si  furioso  ( 1 0)  tutorem  [  vel  euratorem  ] 
non  petiil?  magis  est  ,  ut  incidat. 

5.  32.  Non  solum  autem  ,  quae  non  petiit  ,  coercetur  , 
sed  et  qua;  defunctorie  (11)  petiit  [  ut  rescripto  declara- 
tur  ]  ,  vel  privilegio  munitum  ,  vel  oneratum  tribus 
(  puta  )  tutclis  :  sed  ita  demum  si  data    opera    hoc  fecit. 

5.  33.  Quid  ergo  ,  si  tales  petiit ,  et  susceperuut  nihil- 
ominus  ,    vel  detenti  sunt  ?  excusata  erit  mater. 

5.  34.  Quid  ,  si  indignos  (12)  ,  id  est  ,  minus  habi- 
les  ,  ad  tutelam  petierit  ,  quoniam  sciebat  Praetorem  eos 
non  daturum  ?  quid  tamen ,  si  dedit  eos  Praelor  ,  matris 
petitionem  secutus  ?  jam  quidem  Praetoris  delictum  est  : 
sed  et  matris  punimus  consilium. 

^.  35.  Igitur  si  forte  excusati  sint  illi ,  vel  improbati : 
debet  mater  ahos  sine  mora  petere. 

5.  36.  Ergo  sive  non  petierit ,  sive  idoneos  non  petie- 
rit  ,  punietur  ,  etiam  si  dati  fuerint  minus  idonei ,  Pr»- 
tore  errante. 

5.  37.  Idoneos  autem  utrum  facultatibus  ,  an  et  mori- 
bus  petere  debeat ,  dubitationis  esse  potest  f.  Puto  autem  , 
facile  ei   ignosci  ,  si  (i3)  locupletes  suni  hi  ,    quos  petiit. 

5.  38.  Sed  [  et  ]  si  prioribus  excusatis  ,  rejectisve  , 
non  confeslim  aliorura  nomina  ediderit  ,   punitur. 

5.  39.  Quid  ergo  ,  si  non  fuen-iut  omncs  excosati  ,  vel 
non  omnes  rejecli  ?  Videndum  au  ei  iinputetur  ,  cur  in 
locum  excusati  non  peliit  ?  et  puto  imputandum. 

5.  4^'  Quid,  si  decesserint  quidam?  Puto,  licet  verba 
deficiant  (i4),sententiam  (i5)  Constituiionis  locum  habere. 

5.  4i-  Sed  quod  dixiraus  rcjecti^  utrum  sic  accipimus, 
a  Praetore  non  dati  ,  an  et  si  suspccti  lurrint  remoti  ,  vel 
ob  uegligentiam  vel  ignaviam  repulsi?  etiam  hos  quis  re- 
jectos  recte  dicet.  ■^  Ergo  et  si  latitent ;  sed  longum  est, 
nam  nec  boc  ei  imputetur  ,  cur  suspectos  non  fecit :  alio- 
qnin  ,  [<l]  si  latitarent ,  potuit  Ediclo  dcsiderare  ,  ul  eos 
Pr.Ttor  adesse  juberet,  et  suspectos  eos  removeret,  si  dees«ent. 

§.  4^-  Quid  si  non  compulit  eos  miscere  se  tutelfe?  Et 
cuin  plenum  (16)  oflicium  a  matre  desideremus,  et  haec  ei 
curanda  sunt  ,  ne  in  hereditate  ei  obstent. 

5-  43-  Confestim  autem  sic  erit  accipiondum  ,  ubi  pri- 
mum  potuit ,  id  est ,  Praetoris  copiam  habuit  huic  rci  se- 


(i)     /.    i.  §.    10.  supr.  de  successor. 

(2)  /.    17.  5-    1-  siipr.  de  acquir.  vel  omitt.  Jtcred. 

(3)  Tutores  ictoneos  filiis  suis  pctcrc  matcr  cogitur :  Imo  ct  tu- 
foribus  excusatis  vel  rejectis  ,  pliorum  nomina  etlere.  Quod  si  non 
cdiiJerit,  jus  viudicandi  bona  inlestatorum  Gliorum  non  halicbit. 
Quid  ?  a  cjuibus  petcl  ?  a  Prretorc  in  urbe  :  in  provinciis  a  Magi- 
stratibus  niiinicipallbiis  ,  ut  kic.  Qnid  ,  si  admonita  a  libcrtis  ,  vel 
coguatis ,  tutoreni  pctid  ?  si  compnlsa  ,  hocest,  coacta  petiit,  hanc 
panuin  palitnr  :  nc.n  si  cunctata  cst  lantum  in  pctendis  tutoribus. 
^.  24-  ^'f''-  ^(^d.  Qiiid  ,  si  vctita  cst  a  niarito  pctere  ?  in  banc 
rjiioquc  poenam  incidet.  §.  aS.  Quid  ,  si  egenis  filiis  non  petiil  ? 
iion  iijcidct,  5- 26.  infr.  Quid  ,  si  ,  quia  abscns  ,  pra;veuta  cst  ab 
aho  ?  non  incidct  qnoquc  :  nisi  cum  frustraretur  ,  aut  animo  fru- 
strandi  absens  fuit.  §.  -27.  Quid  ,  si  filiibus  et  ncpotibus  non  pe- 
tiit  ?  5.  28.  infr.  ant  curatorcs  etiam  iinpiibcribus  iis  non  pctiil  > 
in' idct  quoquc  ,  5-  "^9-  qucmadmodum  si  bonis  venlris  aut  inipube- 
ri.';  apud  ho.stes  non  pctiit ,  §.  3o.  vel  furioso.  5.  3i.  Quid  ,  si  de- 
functoric  privilcj;io  munitnm  petiit  datu  opcra  ?  Idem  5-  3t. 

(j)     f.  (y.   C.   (jui  dare  tut.  l.  4-  5-    '•  5-  4-  ^''*P''-  qui peiatit  tut. 
(5)     /.  3.  stipr.  de  tutor.  et  curator.  dutis  ab  his. 
(G)     /.  a().   si/pr.  de  tcstam.  tutela. 


(7)  Quod  ck  matrc  constituittir  ,  id  ad  aviam  ex.tendi»ui.  viJ. 
qure  notavi  ad  Nouell.  g^. 

(8)  l.  6.  C.  qui  peiant  tutor.  Cur  ita?  colligc  tx  l.  1.  5,  \. 
supr.   qui  petant  tiitor. 

(9)  Mater  Ucct  sit  gravida  ,  nou  tomcu  e.\cuialur  ,  si  non  pctie- 
rit  tutores  filiis.  Bart. 

(10)  L   3.  supr.  de  tutei. 

(11)  Z.   2.  5-    '•  snpr.  qui-pctant  tutor. 

(12)  Non  excusatur  mater ,  quae  indignos  tutores  filiis  peticiil  : 
sunt  enim  paria  ,  nullum  tutorem.  et  indignum  petere. 

(i3)  Locuplcs  tutor  censetur ,  qui  seque  loiiiploa  cst  ut  pupillui. 
vide  /.  2.  5-  '■*•  supr.  qiii  prtant  tut.  Quid  ,  si  unus  sit ,  nan  ila 
tamcn  locuplos  ut  pupillus  ?  Mater  plures  pclore  debebit  ,  q-ii  coii- 
junrti  siiit  ;eque  locjj  lctts  ut  pupilhis.  /.  4-  §•  *•  supr.  qui  p.- 
tant  tutor. 

(i4)  Vide  (•  39-  •f'</""    A.  f. 

^•5)  Iino  contrarium  omnino  verura  cst.  Ei  cnim  casu  mater  iu 
vcrba  Conslitulionls  incidit  ,  sed  scntcntia  cxcusatur.  /.  4-  $■  '• 
siirr.   qui  petnnt  tulor. 

(16)  Imo  plcnum  oflicium  a  imtis  nou  requrilur. /.  4-5- ^  »'V"  • 
qui  pcl  t;it  tutjr. 


LIBER     TRIGESIMUSOCTAVUS. 


i33 


dentis  (i)  :  nisi  forte  infirmitate  impedila  est ,  vel  alia 
magna  causa  ,  quae  etiam  maudare  (2)  eam  ad  petendos 
tutcres  impediret  5  ila  tamen  ,  ut  millo  modo  annale  (3) 
lempus  cxcederet.  si  enim  mortalitate  filii  preeveuta  est  , 
nihil  matri  imputetur  (4). 

§.  44-  Tractari  belle  potest  ,  si  pupillo  amplum  lega- 
tum  sub  couditione  sit  relictum  ,  51  tulores  non  habuerd  , 
el  propterea  ei  mater  non  pelierit  ,  ne  condilione  defice- 
retur  (5)  ,  an  Conslitutio  cesset  ?  et  puto  cessare  ,  si  da- 
mnum  minus  sit  cumulo  legali.  quod  et  in  Magistalibus 
municipalibus  tractatur  apud  Terlyllianum  (6)  :  et  pulat 
dandam  in  eos  aclionem  ,  quatenus  plus  esset  in  damno  , 
quam  iu  Jegato.  nisi  forte  quis  putet  ,  condilionem  banc 
quasi  utilitati  publicse  (7)  oppuguanlem  (8)  ,  remitlwi- 
dam  ,  ut  alias  plerasque  :  aut  verba  cavillatus  (9)  im- 
putaverit  lualri  ,  cur  curatores  non  petierit.  fJnge  aulein 
plenius  conditionem  conscriptam  :  noniie  erit  matri  igno- 
soendum  ?  aut  hoc  imputatur  matri  ,  cur  non  desideravit 
a  Principe  condiiionem  remilti  ?  et  puto  ,  non  esse  im- 
putandum. 

§.  45.  Ego,  etiam  si  mater  ei ,  qui  solvendo  non  erit, 
non  petiit  tutorem  ,  puto  ignoscendujn :  consuluit  enim  ei 
ut  minus  inquietetur  ,   quasi  indefensus. 

5.  46'  ■Et  si  forte  quis  uxorem  communis  filii  mairem 
heredem  scripsil  ,  rogavitque  rcmissa  etiam  satisdatione  , 
ut  filio  puberi  faclo  reslilueret  hercditatem  ,  nec  mater  ei 
petiit  tutores  :  debet  dici  ,  cessare  Constitutionem  ,  cum 
patris  (10)  voluntatem  secuta  sit  ,  et  nihil  babenti  fiho 
tutores  non  pelicrit.  "^-  Qucd  si  ei  remissa  salisdatio  non 
fueril  ,  coiitra  cril :  quoniam  vel  propter  boc  debuil  tu- 
tores  haixre.  sed  si  forte  impubes  post  matris  cessatio- 
nem  (11)  fuerit  adrogalus,  et  impubes  obicril:  dicendum 
erit  ,  matri  adversus  adrogatorem  non  competere  ex  sti- 
pulatu  actionem. 

5.  47-  Videndum  esl  ,  matre  (12)  prohibita  jus  suum 
vindicare,  utrum  ca^teros  admitfamus,  atque  si  mater  non 
esset :  an  ipsam  heredem  dicimus  fieri  ,  vel  aliud  nomen 
successiouis  inducere  ?  Sed  dencgamus  ei  aciioncs  ,  et  in- 
venimus  rescriptum  ab  Imperatore  nostro  Antonino  Au- 
gusto  ,  el  Divo  patre  ejus  ,  Mammiae  Maximinae  pridie 
Idus  Apriles  ,  Plauliano  iterum  consule  :  matre.  riinota 
eos  admitti  ,  qui  veuirent  ,  si  (i3)  mater  non  fuisset.  er- 
go  et  adgnali  CTierique  succedent ,  aut ,  si  nemo  sit,  bo- 
na  vacabunt  {i/\). 

De  paire  adoptivo. 
3.  MoDEsTiMUS    lib.   8.  Regularum. 

PAtrem    adoplivum    (i5)    matri    non    obesse  ,  plerique 
probant  (16). 


De  libcris  nalis  ex  diversis  nmtrimoniis. 
4.  Idem    lib.   9.  Regularum. 

MAtris    intestatae    defunctae    hereditatem  ad  omnes  ejus 
hbcros  pcrtmere  ,    etiam    si  ex  diversis  (17)  matri- 
moniis  nati  luennt  ,  jui-is  est. 

Deflliis  in  adopiim  familia relictis.    i.De  nepotibus  ex 
illis.   2.  De  palre  et  avo  ,  et  matre  defumti. 


5.  PAtiLUS  lib. 


singuLnri  ad  Senaiusconsultum  Ter- 
tjllianum. 


TCQuissimum  (18)  [visum]  est,  omnes  fifios  malri  (10) 
yj_i  praeierri  ,  etiam  si  per  adoptionem  (20)  in  fauu- 
liam  rehcti  essent. 

^.  1.  Sed  et  nepos  ex  adoptivo  filio  natus  ex  vcrbis  Se- 
nalusconsulti  matri  obstabit. 

5.  2.  Si  ex  filio  ncpotem  (21)  avus  manumiserit  ,  is- 
que  patre  ,  et  avo  ,  et  matre  superstiiibus  decesserit ,  po- 
test  quseri  ,  quis  potior  esse  debeat  ?  nam  (22)  si  maler 
exchiserit  avum  manumissorem  ,  qui  palri  auleponitur 
Edicfo  Prastoris  inducetur  pater  defuncti  :  quo  admisso 
desinit  Senatusconsuho  locus  esse  ,  et  rursus  avus  vocabi- 
tur.  itaque  rectius  est  ,  avo  jus  suum  conservaix'  qui  tt 
contra  scriptos  heredcs  bonorum  possessionem  accipcre  solct. 

De  filiis.,  qui  sunt  in  aliena  poiesiate.  i.  Si  fdius  qu'- 
se  noile  adire  hereditaiem  niatris  dixii ,  volwilaiem  muiet. 

6.   Idem  libro  singulari  ad  Senatusconsuhum 
Orphitianum. 

Fllii  mater  ex  hoc  Senalusconsullo  (sS),  etiam  (^4)  si 
in  aliena  potestale  sit,  ad  hereditatem  admiltitur  (25). 
5.  1.  Filius  ,  qui  se  nolle  (26)  adire  hcreditatem  (27) 
matris  dixit,  an  potest  mutata  voluntate  adire ,  antequam 
consaiiguineus  vcl  adgnatus  adierit  ,  videndum  :  propler 
haec  veiba  ,  si  nemo  filionim  volei  liereditatem  suscipcre  , 
quia  cxtensiva  sunt.  et  cum  verba  extensiva  sinl ,  pceni- 
tentia  ejus  usque  ad  annum  admittenda  (28)  est  :  cum  et 
ipsa  filii  bonorum  possessio  annalis  tst. 

De  fraire  vel  sorore  adopiivis. 

7.  Idem  [  ]ib.  singul.   ad  Senatusconsultum  Ter- 

tj  llianum  et   Orpliitianum  ]. 

SI  quis  intestatus  dccesserit  rehcta  Jiiatre  ,  et  fralre  con- 
sanguineo  ,'  vel  sorore  ,  quamvis  per  adrogationem 
qusesitis  :  eadem  jura  in  persona  matris  servantur  ,  quge 
et  naluralibus  exslanlibus  hberis. 


(I)  Sc  danlis.  Hal.Ln.^.i.  supr.  quis  ordo  in  honorum  possession. 
(?.)  /.   8.    C.   i;ui  pctunt  tiUor. 

(3)  Cur  ?  hsec  vcuia  aniium  noii  excedit.  Basilic. 

(i))  ./il.  iinputaljitiu-. 

(f))  DcGci  conditionc  cst ,  dofoctu  conditionis  damnum  sentire. 

(G)  De  quo  di\i  ad  /.   ult.    C.  cle  curatore  furiosi. 

(7)  Vide  /.  9.  /.  j5.  sup?:  de  cond.  insi.  Gotii.  vid.  Cujac. 
cons.  39.   Ans. 

(8)  Id  cst,  rehictantcni. 

(9)  Dc  cavillatione  dixi  ad  /.    i.  supr.  de  regula  Catoniana. 
(.lo)  Vid.   5.   25.  supr.  h.  t. 

(II)  In  pdcnda  satisdationc. 

(12)   V.   /.    I.    C.  d,:  succeis.   ediet. 

(i3)  Mafer  enim  cognatis  praeferlur. 

(■4)  Et  cedent  fisco. 

(i5)  /.  2.  ^.   i5.  supr.  h.  t. 

(ifi)  Cur  ,  an  ne  ars  \iucal  nattiram  ,  ct  iniquum  sit  adopli- 
Miii)  parentom  praercrri  ejus  maU-i  ?  An  patcr  adoptivus  suum  hic 
'niancipavit  ?^ 


(r7)  /.   4-  in  fin.   C.  de  secund.  nupt.  Not>.  22.  c.  29. 

(18)  Yi-de  Cujac.   6.  oIjs.  aS. 

(19)  Igitur    et    multo  niagis  patrono.  l.8.§.i  .infr.dc  bon.damiat. 

(20)  /.  2.  5-  G.  supr.   h.  i. 

(21)  /.    1.  |.   2.  supr.  si  quis  a  parente  rnanutn. 

(22)  Locus  cst  TTipt'  oiKtjZp  ,  de  quo  dixi  ad  /.  88.  supr.  ad  l. 
Falcid. 

(23)  Inst.  h.  t. 

(24)  Matcr  ylicet  in  aliena  potcstale  sit,  sui  tamen  fiiii  cst  hercs,- 
Gijth.  V.   BiHon.  iib.  4-  supput.  e.   14.  Ans. 

(25)  y.   Gilibertum  Kcfjium  ///-.  3.    i;avT(«<pcti&)y  c.    12.   Mod, 

(26)  Vide  Manlicam  ,   12.  de  confect.    i.\.  nuin.   10. 

(27)  Vide  /.  6.   C.  de  repudiandu  vel  absiin.  iiercd. 

(28)  l.  1.  §.  Q.  supi;  h.  t.  Imo  ,  non  est  admittcnda  ,  1.-2.  C.  ds 
jmis  ei.  fticti.  fihus  enim  ,  qui  dicit  sc  nollc  adirc  ,  postcu  non  ])o- 
test  )  a-mtcre  ,  et  adire.  /,  sicut.  C.  de  rcpud.  uel  abstiu.  hered. 
An  qui  dicil  ,  ]\'olo  adiie  ,  non  repudiare  ,  sed  diflenc  tanlum  he- 
redilati^  adrlionem  inlelligitur  ?  An  hic  est  speciale  in  hcrcuJtale 
tnutaiia  ,  ut  in  patcrrju  ?  ait  Ijartolus  ;  q.ucm  yidc  liic. 


i84  D    I    G    E    S 

SiJUius  dcfuncti  emancipatus  deliberet. 

8,  Gajus  [  lib.  singul.  ad  Senatusconsultum 

Tertyllianum   }. 

1N  suspenso    (i)  est  jus  matris,  si  filius  defuncti  eraan- 
cipaius  deliberet  de  bonorum  possessione  petenda. 

De  liberis  in  aliena  potestate. 

9.  Idem  [  lib.  singul.  ad  Senatusconsullum 

Orphitianum  ]. 

SAcraiissimi  Principis  nostri  (2)  Oratione   cavetur  ,    ui 
metris  iniestatce  (3)  herediias  ad    liberos  ,     tametsi  in 
aliena  potestate  erunt  ,  pertineat  (4)^ 


T    0    R    U    M 

De  peculio  castrensi,  x.  De  eo  ,  qui  suspeudebat  jus 
matris  ,  sublato, 

10.  PoMPoNius  [  lib.  2.  Senatusconsultorum  ]. 

SI  fiUusfamilias  miles  non  sit  testaius  de  his  ,  quae  ia 
castris  adquisierit  ,  an  ea  ad  matrem  periineant  ,  vi- 
dendum  est?  Sed  non  puto  (5)  :  magis  enim  judicio  mi- 
Htum  hoc  beneficium  concessum  est ,  nou  ut  omnimodo 
quasi  patresfamilias  in  ea  re  sini. 

5.  1.  Quando  in  pendenli  (6)  est  ,  an  quaedam  per- 
sonse  possint  obsfare  matri  ,  et  casus  tulerit  ,  ut  non  in- 
ducerentur  :  matri  jus  integrum  erit  ,  quod  medio  tem- 
pore  appenderit  (7)  ;  veluti  si  filio  inteslato  mortuo  , 
posthumus  ei  filius  potuerit  tiasci  ,  nec  natus  sit  ,  aut 
raortuus  editus  ,  vel  [quod]  etiam  filius  ,  qui  in  hoslium 
potestate  erat ,  postlimiuio  non  sit  reversus. 


(1)  /.  2.5.  9.  Su\>r.  k.  t.  antiq.  lib.    i.   eap.   16.  Mod. 

(2)  Hadriani ,  Antonini  ,   et  Comnoodi  :   ct  ita    abrogitur    le.t         (5)     Pcrtiaerc  scilicet.  Alijiu  ea    lcgiuiuj   a    palre  occunari.  yid. 
12.   Tab.  de  qua  vide  Ulpian.  29.  5-   7.  Paul.  4.  senteni.  8.   §.  3,  /•  a.  infr.  dt  castrensi. 

(3)  Instit.  h.  t.  (6)     Vide  L  8.  supr.  h.  t. 

(^)     Vid.  Bcllonus    eod.  lib.   4-  supput.  oap.  i.  ^iyaomii^  xelect.  (7)     Appreiiendent.  » 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


i85 


T  I  T.      I. 

DE  (i;  OPERIS  NOVI  (2)  NUNCIATIONE. 

Summa.  I.  De  operibus  futuris  vel  prcsieritis.  2.  De 
aditione  Prcntoris.  3.  De  nunciatione  suo  vel  alieno  no- 
mine.  4-  Dc  onmibus  diebus.  5.  De  ahsentihus  ,  invitis  , 
et  ignorantibus.  6.  ^«/5  sit  possessor.  7.  Si  quis  post  ?iun~ 
ciationem  ante  reniissioneni  cedificaverit.  8.  De  ignorante  , 
quod  opus /iat.  g.  De  Jurisdictione  prcetoria.  10.  De  pa~ 
cto.  11.  Quid  sit  opus  novum  facere.  12.  (^ucs  opera  hoc 
Edictum  complectitur.  i3.  Si  quis  cedificium  vetus  fulciat. 
i4-  De  loco  ,  ubi  opus  fit.  i5.  Proposilio  dicendoruni. 
16.  De  fincdi  ^  17.  Et  efficiente  causa  nunciationis.  18. 
De  cedificatione  in  mari  ,^  vel  in  littore.  19.  De  jure  suo 
conservatido ,  vel  damno  depellendo.  20.  Dc  usufructuario. 

1.  Ulpianus  lib.   52.  ad  Ediciura. 

HOc  (3)  Edicto  (4)  promittitur  (5)\  ut,  sive  ju- 
re  (6)  ,  sive  injuria  (7)  opus  fieret ,  per  nun- 
cialionem  inhiberetur  (8)  t  deinde  remittere- 
tur  (c))  ■pTohihkio  hactenus .,  qualenus  (10)  pro- 
hibendi  Jus  is  ,  qui  nunciasset  ,  non  habe- 
ret  (u). 

§•  i.  Hoc  autem  Edictum  ,  remediumque  operis  novi 
nunciationis ,  adversus  futura  opera  inductum  est ,  non  ad- 
versus  praeterila  (12)  :  hoc  est ,  adversus  ea  ,  quae  non- 
dum  facta  sunt  ,  ne  fiant  (i3).  nam  si  (i^)  quid  operis 
fuerit  factum  ,  quod  fieri  non  debuit  ,  cessat  Edictum  de 
operis  novi  nuncialione  :  et  erit  transeundum  ad  interdi- 
ctum  ,  quod  vi  aiil  clam  factum  erit  ut  reslituatur  5  et 
quod  in  loco  (i5)  sacro ,  religiosove  ,  et  quod  in  flumine 
publico  ripave  puLlica  factum  eril  :  nam  his  interdictis 
restiiuetur  ,  si  quid  illicile  factum  est. 

(i)  Ad  totum  hnnc  titiilum  scripsit  Zasius ,  ad  rubr.  Alciatus 
tom.  6.  ad  ruhr.  et  i.  i.  Coras.  tom.  2.  quara  rubr.  ctiam  repetiit 
Bolognetus.  3Iod. 

(2)  L.  8.  Cii.  5.  Decret.  li.  tr-plKoi.tvoroiiiZv  ho'.  kxvjI  spyH 
etc.  i3.  Eclog.  2.  fol.  458.  vide  Harmen.  2.  tit.  4-  longe  lateque 
hanc  materiam  cspUcantem.  Nof.  63-  -niat  adiyoTOfxiZv  ,  quse  ad 
novi  operis  nunciationem  maritimi  aspcctus  pcrtinct  :  facit  Lib.  8. 
C-I2.et  iS.C.Th.i.  dc  operibus  publicis.  Porro  nunciare  novum  opus 
est  iniiibere  ne  novum  opus  icdificando  fiat,aut  perficiatur.  Nunciatio- 
ni  subcontraria  est  remissio  novi  operis,de  qua  lib.^^.tit. 23. AdiccU 
est  autcm  cautio  de  damno  infccto.  iiifr.  tit.  proxim.  Adde  Duar.  i. 
disp.  16.  Geetcrum  hcc  remedium  est  possessionis  tuendae. 

(3)  De  qizo  mox  dicturus  est.  Golh.  Yid.  Anton.  Augustin.  lib. 
I.  emciidat,  c.  4-  S.  L. 

(4)  Quod  et  iatcrdicfum  dici  potest.  Zas.  hic.   n.   10. 

(5)  Pcrmiltifur. //«Z.  Oux  pcrmittuntur  ,  habent  vira  statuti.  Zas. 

(6)  l.  20.  §.    I.   infi:   h.   t. 

(7)  /.  20.  |.  3.  infr.  h.  t.  dummodo  dubium  sit ,  an  adversarius 
habeat  jus  denunciandi.  Zas. 

(8)  IiiBC  inhibifio  legitime  fieri  debct.  An  et  nunciationis  causa 
cxjoaenda  cst  postnlantc  saltem  advcrsario  ?  negat  Zasius  contra  Ac- 
cursium.  hic.  n.  i5.  Fatctur  tamen  causas  inserendas  csse  ,  si  ex.- 
sceutio  nunciationis  fiet.  num.    i6. 

(9)  /.  unic.  infr.  de  remissionib. 

(10)  Prohibitio  facta  cxtra  causara  cognitionis  ,  jus  meum  non 
laedit. 

(11)  Nec  in  eo  Proetor  sibi  contrarius  est  :  l>oc  enim  postremum 
facit  cura  catisse  cognitione. 

(12)  5-    l3.   infn  h.   t. 

(i3)  Nec  enim  quae  jam  facta  sunt  ,  prohibcri  possunt  ,  cum  fu- 
cta  infeeta  esse  nequcant. 

(?l)  Post  fijctum  est  intcmpestiva  romroonitio. 
Toni.Wl. 


§.  2.  Nunciatio  ex  hoc  Edicto  non  habet  necessariam 
Praetoris  aditionem  (16):  potest  enim  (17)  nunciare  quis, 
etsi  eum  non  adierit. 

5.  3.  Item  nunciationem  et  nostro  et  alieno  nomine  fa- 
cere  possumus  (18). 

5.   4-   Ilem  nunciatio  omnibus    diebus  (19)  fieri  potest. 

$.  5.  Et  adversus  absentes  etiam,  [et]  invitos ,  et  iguo- 
rantes  operis  novi  nunciatio  procedit. 

§.6.  In  operis  autem  novi  nunciatione  possessorem  (20) 
adversarium  facimus  (21). 

5.  7.  Sed  si  is  ,  cui  opus  novum  nunciatum  est ,  ante 
remissionem  (22)  aedificaverit  ,  deinde  cceperit  agere  \m 
sibi  esse  ita  aedificatum  habere  :  Prjetor  actionem  ei  ne- 
gare  debetjet  interdictum  (2  3)  in  eura  de  opere  restituen- 
do  reddere. 

5.    8.    Potest    autem    quis    nunciare    etiam  ignorans 
quod  (24)  opus  fieret. 

5.9.  Et  post  operis  novi  nunciationem  committunt  (^5) 
se  litigatores  praetoriae  jurisdictioni. 

5-  10.  Inde  quaeritur  apud  Celsum  lib.  xii.  Digesto- 
rum  ,  si  post  opus  novum  nunciatum  conveniat  tibi  cum 
adversario  ,  ut  opus  faceres  ,  an  danda  sit  conventionis 
exceptio  ?  Et  ait  Celsus  ,  dandam  (26)  ;  nec  esse  pericu- 
him  ,  ne  pactio  privatorum  jussui  Praetoris  anteposita  vi- 
deatur:  quid  enim  aliud  agebat  (27)  Praetor,  quam  [hoc], 
ut  controversias  eorum  dirimeret  ?  a  quibus  si  sponte  (28) 
recesserunt  ,  debebit  id  ratum  habere  (29). 

5.  11.  Opus  novum  facere  videtur  ,  qui  aul  aedifican- 
do  ,  aut  detraheudo  ahquid  ,  pristinam  faciem  (3o)  ope- 
ris  mutat. 

5-  12.  Hoc  autera  Edictum  non  omnia  opera  comple- 
ctitur  :  sed  ea  sola  ,  quae  solo  conjunota  sunt  (3i),  quo- 
rum  sedificatio  (32)  ,  vel  demolitio  videtur  opus  novum 
coutinere.  Idcirco    placuit ,    si    quis    messem  faciat  (33)  , 

(i5)  /.  2.  5.  2.  infr.  dc  interd. 

(16)  Melius  est  tainen  ,  si  per  Praetorem  nuncictur.  l.  5.  5-  lo- 
infr.  h.  t. 

(17)  Hic  ratio  redditur  per  petitioncra  principii. 

(18)  Si  modo  mandatum  plcnura  habcamus  :  aut  si  de  eodem 
dubifamus,  caveamus  de  rato. 

(19)  Etiara  fcriatis,  qualescunque  illi  sint. 

(20)  Id  est,  dicimus  eum  possidcre.  /.5.  ^.  lo.  in  fin.  infr.  h.  t. 
l-  7.  5-  2.  hfr.  c/uod  vi  aut  clam. 

(21)  Praeterquara  si  nunciatio  tiat  de  scrvitwte.  negat  enim  Zla- 
sius  ob  servitutem  jura  transferri  possessionura.   i.  Rcspons.  8. 

(22)  Id  est ,  antequara  ei  sit  remissa  nunqiatio. 

(23)  De  quo  vide  l.  20.   infr.   h.   t. 

(24)  Id  est  ,  quale. 

(2  5)  Id  est ,  committere  solent. 

(26)  l.   3.   J.   2.   infr.   qund  v^i  ,   aut  clam. 

(27)  Nota  boni  judicis  officiura.  adde  l.  i3.  ^.  3.  supr.  de  usu- 
fiuct.  et  (juemadm.  /.21.   in  fin.  supr.  de  rebus  cred.  l.  i5.   supr. 

de  iudiciis. 

(28)  Concordia  potest  intcr  litigantcs  iniri  sine  judicisauctoritatc, 
nisi  de  crimine  publico  agatur. 

(29)  Qnid,  si  pertinaciter  filii  litiganl?  Zasius  ait  co  casu  cogi 
possc  a  judice  ,  ut  coucordiam  ineant  ,  aut  urbe  dijcedant  ,  prae- 
sertim  si  tales  sint  personre ,  quas  reipublicae  statura  perturbare  vcl 
labcfacere  possint.   hic.  num.  8. 

(30)  Mutatio  qualitatis  intrinsecus  opus  novum  f.icit.  /.  i.  5-  3'. 
infr.  de  verborum  obligatton.  adde  /.  2.  §.  2  Infr.  de  \.>erboi  um 
oblrgat. 

(3i)  Opere  hominis  s<;^licet. 

(3'.>.)  Adde  /.    17.    ^.    2.  sap7-.   de  ier.ntut.  pvced.   urban. 
(33)  Forte    antc   terapus.    vide    quse   notayi    ad    /.  48.  su^tr.  de 
Uiufruct. 


i86 


DIGESTORUM 


arborera  succidat  ,  vlncam  putel :  quanquam  opus  faciat , 
tameu  ad  hoc  Edicluin  noii  peitineie  :  quia  ad  ea  opera, 
qu3E  in  bolo  fiunt  ,  pertiuel  lioc  Ediclum. 

5.  i3.  Si  quis  a-duicium  [vclus]  fulciat  ,  an  opus  no- 
Yum  ijuuciare  ei  possumus  ,  vidcanuis  ?  Et  magis  est,  ne 
jossimus  :  liic  euiur  non  opus  iiovum  laeit  ,  sed  vele- 
ri  (1)  sustinendo  remedium  adhibet. 

§.  14.  Sive  autim  intra  oppida  sive  extra  oppida  in 
viiiis  vel  agris  opiis  novum  fiat ,  nunciatio  ex  Ik  c  Edi- 
cto  locum  liabet:  sive  in  piivalo  sive  in  publico  opus    fiat. 

5.  i5.  rsunc  videmiis  (2),  quibu$  (3)  ex  cuusis  fiat 
pwicialio  ,  et  quce  pcrsoiuK  (4)  nuncient  (5)  ,  quibusque 
huncictur  ^  et  in  quibus  locis  {iS)  fiat  nuncitdio  ,  et  quis 
tffcctus  sit  nunciatiouis. 

§.  16.  ISwiciatio  fit  ,  aut  jurls  noslri  conservandi  cau- 
sa  ,  aut  damni  (7)  depellendi  ,  aut  publici  juris  luendi 
gralia. 

§.  17.  ]Xunciamus  antem  ,  quia  jus  aliquod  prohibendi 
habemus:  vtl  ut  danini  infecti  caveatur  nobis  ab  eo,  qui 
forte  in  pubiico  vel  in  privaCo  quid  molilur;  aut  si  quid 
conlra  Itges  ,  Edictave  Principum  ,  quae  ad  modum  (8) 
aHHnciori.m  facta  sunt  ,  fiet ,  vel  in  sacro  ,  vel  in  loco 
religioso  ,  vel  in  publico  ,  ripave  fluminis  ,  quibus  ex 
causis  et  interdicta  proponunlur. 

§.  18.  Qucd  si  [  quis  ]  in  mare  vel  in  lilore  aedlficet, 
Jicet  in  suo  non  a^dificet ,  jure  tamen  gentium  suum  (9)  fa- 
cit.  Si  quis  igitur  velit  [ibi]  adificantem  prthil)ere  ,  nullo 
jure  proliibet  :  net^ue  opus  novum  nunciare  ,  nisi  (10)  ex 
lUia   causa  potest  ,  si  forte  damni  iufecti  velit  sibi  caveri. 

5.  19.  Juris  nos'n  conservcuidi  aiit  damni  dcpellendi 
cau,  a  opiis  novum  nunciare  potest  is  ,  ad  quem  res  per- 
linet. 

§.  20.  Usufrucfuarius  (11)  autem  opus  novura  nuncia- 
re  suo  noniine  non  potcst  :  scd  procuratorio  (12)  nomine 
uunciarc  poterit  ,  aut  vindicare  usumfruclum  ab  eo  (i3)  , 
qui  opus  novum  faciat  :  qua;  vindicatio  prasslabit  ei,quod 
ejus  iiiteiluit,  opus  novum  factum  non  esse. 

2.  JuLiAKtJs  fib.  49-  Digestorum. 

SI  aulem  domino  praedii  mmciaverit  ,  inutilis  erit  nun- 
ciatio:  ncxpie  (i^)  enim  ,  sicut  adversus  vicinum,  ita 
adversus  dominum  agere  potest ,  jus  ei  non  csse  invilo  se 
altius  sedificare :  sed  ,  [  si  ]  lioc  facto  ususlructus  deterior 
fiet  ,  petere  usumfruclum  debebit. 

(i)  Kefioienti  non  potcst  nunciari  novuni  opus  ,  si  in  ipsa  rcfc- 
ctionc  Tctcris  operis  foimara  scrvavcrit. 

(2)  At.  videamus. 

(3)  Vi<le  1.    16.  ct  seq.  infr.  h,   t. 

(4)  Yiuc  /.   5.  infr.  h.  t. 

(5)  McUiodum  ohserva.  Quse  pcrsonjie  nuncicnt ,  quibus  cx.  cau- 
&is  ,  advcrsus  quas  personas  ,  quo  loco  ,  et  quo  eflcctu  nuDcietur. 

((;)     Wdc  1.   5.  5.  2.  infr.  h.  t. 

(r)     \idc  Barlolnm  ,  hic.  et  Socin.   regul.  226. 

(8)  Contra  modum  sedificat  ,  qiii  mensuram  a  lcgc  pracfinitam 
)ic»i  scrvat.  vidc  /.  ultiin.  Supr.  fm.  rcgund.  l.  i.  l.  g.  l.  11.  C. 
tle  cic/i/ic.  yriiitt.  ubi  dixi  dc  xdtitudine  icdificiorum  :  utet  decras- 
siludiuc  parictiim. 

(cj)  Ycnelos  urbcm  suam  idco  focissc  Baldus  hinc  colligit ,  non 
ob  cam  laincii  causam  iinmuncs  a  jurisdictioue  imncraloria  esse  , 
quod  Impcrator  tcrra!  marisque  sit  domiuus. 

(10)  Licct  iu  ripa  juaris  ajdificarc  liccal  ,  non  tamcn  id  licct 
tum  damnu  vicini.  /.  5o.  infr.  cie  ticquircndo  rcrum.  l.  2.  5-  8. 
infr.  ne  ijiiid  in  loco  publico.  l.  ullim.  in  Jin.  supr.  de  scr^^iluC. 
prccd.  uibun. 

(11)  Vidc  Zasium   2.  intcllcct.    10. 

(12)  ■Usufrucluarium  fcudalcin  actus  dominicos  siio  nomlnc  non 
cxcrccre  ,  scd  nomine  proprietarii  ,  qui  solus  cst  palronus  fcudi  , 
hinr  colligil  Molinicus  ,  ^.   i.  cons,    gioss.    i.   iium,    i5.     16.   17. 


De  prccdio  provincicdi.  1.  De  loco  communi.  3.  De  su- 
pcrfiicicirio.   ^.   Si  quid  in  publico  fiat. 

3.   Ulpiantjs  hb.   52.   iid  Edictum. 

IN  Provinciali   (i5)    etiam    praedio    si  quid  fiat  ,  operis 
novi  nuncialio  locum  Jiabebit  (iG). 

§.  1.  Si  in  loco  communi  quid  fiat  ,  nunciatio  locum 
hal)cbit  adversus  vicinimi.  -^-  Plane  si  unus  nostrum  in 
communi  loco  faciat  ,  non  (17)  possum  ego  socius  opus 
novum  ei  nunciare  :  sed  eum  prohibebo  con.muni  divi- 
dundo  judicio  ,  vel  per  Piaetorem  (18). 

5.  2.  Quod  si  socius  meus  in  coiMm.ni  insula  opus  no- 
vum  faciat  ,  ct  t  go  propriam  liabeara  ,  cui  noceiur  :  an 
opus  novum  uunciare  ei  possim  ?  Et  putat  Labeo  non 
posse  ni.nciare  :  quia  possum  eum  alia  lalioue  prohibere 
Eedificare ,  lioc  est  [vel]  per  Pratoiera  ,  vel  per  arbitrum 
coiDmuni  dividundo  :  tjuae  sentenlia  vtra  est. 

§.  3.  Si  ego  supeificiarius  sim,  et  opus  novum  fiat  [a] 
vicino  ,  an  possim  nunciare  ?  movet  ,  quod  quasi  inquih- 
nussum(i9).  Sed  Pra^tor  mihi  utilcm  (20)  in  rem  actio- 
nem  dat ,  et  ideo  et  servitutum  causa  aclio  mihi  dabitur, 
et  operis  novi  nunciatio  debeat  mihi  conccdi. 

§.  4-  Si  in  publico  aiitjuid  fiat ,  omnes  cives  opus  no- 
vum  nunciare  possunt. 

4.  Paulus  lib.  48.  ad    Edicium. 

NAm  Reipublicae  (21)  interest  quamplurimos  ad  defen- 
dendam  suam  causam  admittere. 
De  pupillo.  1.  De  sen-o.  1.  Lbi  .,  ct  qucni  nunciare 
oporlet.  5.  Si  pluriuui  sit  res  ,  in  qua  opus  fit  ,  6.  Fcl 
cui  opus  nocet.  7.  Si  quis  PrccJori  numiare  vclit.  8.  Si 
quis  in  cedes  nosfras  juimitfat.)  aut  in  loco  nostro  ccdificet. 
9.  De  causa  nunciationis.  10.  Si  quis  in  nostro  vel  in  suo 
Jciciat.  1 1 .  De  rivis  vel  cloacis  purgandis  ,  et  gcnerabirer 
Aw  ,  quorum  mora  pentuluni  est  cdliifura.  i^.  Dc  jureju- 
rando  caluinnict.  i5.  Dc  demoiistrafionc  loci .,  iii  c^uo  nun- 
ciatur.  16.  Si  in  pluribus  locis  opus  fiat.  17.  De  saiis' 
dcitu>ne.    18.  De  procurafore. 

5.  EIlpjakus  [hb.   52.  ad  Ediclum  ]. 

DE  pupillo  qiiffsilum  est  ?  Et  Julianus  lib.  xii.  Dige- 
siorum  scripsit  pupiJlo  non  csse  opcris  uovi  (22) 
nunciationis  execulionem  dandam,  nisi  (23)  ad  ipsius  pri- 
valuin  commodum  res  pertineat  :  veluti  si  luminibus  ejus 
ofEciatur  ,  aut  prospectui  obsit.  -j-  Mon  aliter  autein  pu- 
pilii  rata  habebitur  uunciatio,  quam  [intercedente]  tutore 
auctore. 

qucm  vidc  :  tiactat  enim  ibidcm ,  quae  permissa  sint  usufructiwrio.         I 
adde  Cujacium  i.  observat.   16.  jj 

(i3)  Exlraneo  scillcet. 

(i4)  /.  un.  5-  4-  "f/'-  '^^  rcmiss.  vidc  Cujac.  i.  ols.  iG.  et  9. 
chs.   17. 

(i5)  Slipcndiario  ,  tributario.  vid.  /.  unic.  C.  de  usucap.  trans- 
formanda. 

(16)  Kam  licet  tiibuta  solvautur  ,  sunt  taracn  in  proprictarii 
dominio. 

(17)  Socius  socio  possitnc  novum  opus  mmciarc ,  vide  Zas.  i. 
inteUcct.   i. 

(i8)  Yidc  ad  bunc  locuin  Zas.  i.  intellect.  1.  Goth.  ad  /.  26. 
supr.  dc  ieiritut.  proed.  urb.  l.  i3.  5-  3.  infr.  quod  vi  aut  cUim. 
Huc  pcitinet  quacstio  ,  au  jcditioium  ,  siiper  lominuni  ]iariclc  ab  iino 
ronstructum  ,  6.it  dcmolicndum?  j  otius  cst  iit  dicamus  commune  cfH- 
ci.  Bart.  in  /.  quic/am  Iberus.  18.  supr.  de  sinit.  praed.  uilan. 
Boir.  cons.   5.   ;/.  26.  et  seq.  Ans. 

(19)  Atque  ita  uon  vidcUir  possc  nunciaie,  ncc  ctiara  id  licct 
usufiuctuario  advcrsus  c.xtrancum.  /.    i.  iiifin.  supr,  h.  t. 

(20)  Superliciarius  ,  rationc  utdis  doniinii  ,  potest  proprio  nomi  - 
ne  novum  opus  nunciare. 

(21)  Et  privatorura  ahscntium.  /.  33.  5-  'i-  "'/»"•    de  procurtt. 

(22)  Facti  in  publico  scilicct. 

(a3)  Vidc  /.  6,  iifr.  de  populurib.  acc. 


LIBER   TRIGESIMUSNONUS. 


87 


§.  I.  S«r\'o  fi)  autem  opus  novum  nunciari  potest  (2). 
Ipse  Vero  nuuciare  non  poiest ,  neque  nunciatio  ullum  ef- 
ferfum  Itahct. 

5.  2.  Nunciationem  autem  in  [re]  praisenti  faciendam  , 
meminisse  oportebit  ,  id  est,  eo  (3)  loci  ,  ubi  opus  fial, 
sire  qjuis  aedificet  ,  sive  inchoet  Eedificare. 

§.  3.  Nunciari  autem  non  utique  domino  oportet :  siif- 
ficit  enim  in  [  re  ]  pra^senti  nunciari  ei  ,  qui  in  re  prae- 
senti  fuerit  ,  usque  adeo  ut  etiam  fabris  (4)  vel  opifici- 
bus  ,  qui  eo  loci  operantur  ,  opus  novum  nunciari  possij. 
•f-  Et  generaliter  ei  nunciari  opus  novum  potest,  qui  in  (5) 
re  pra^senti  fait  domini  operisve  nomine.  Neque  refert  quis 
sit  iste  ,  vel  cujus  condiiionis  ,  qui  in  re  pra;senti  fuit. 
Nam  et  si  servo  nuncielur  ,  vel  mulieri,  vel  puero  (6)  , 
vel  puellae  ,  tenet  nunciaiio  :  sufficit  enim  ,  in  re  pra^sen- 
ti  operis  novi  nunciationem  faclam  sic  ,  ut  domino  possit 
renunciari. 

5.  4-  Si  quis  forte  in  foro  domino  opus  novum  nun- 
ciat  ,  hanc  nunciationem  nuUius  esse  momenti ,  explora- 
tissimura  est  :  in  re  enim  (7)  praesenli  ,  et  (  pene  dixe- 
rfm  )  ipso  opere  ,  hoc  est  ,  in  re  ipsa  nunciatio  facienda 
est  :  quod  idcirco  receptum  est,  ut  confestim  per  nuncia- 
tionem  ab  opere  discedatur  :  casterum  ,  si  alibi  {lat  nun- 
ciatio  ,  illud  incommodi  sequitur  ,  quod  dum  venitur  ad 
opu5  ,  si  quid  fuerit  operis  per  ignorantiam  factum  ,  eve- 
nit  ,  ut  conira  Edictura  Prsetoris  sit  factum. 

5.  5.  Si  (8)  plurium  res  sit  ,  in  qua  opus  novum  fi- 
at ,  et  uni  nuncietur  :  recte  facta  nunciatio  est ,  omnibus- 
que  (9)  dominis  videlur  denunciatum.  *f'  Sed  si  unus 
a?dificaverit  post  operis  novi  nunciationem:  alii  ,  qui  non 
aedificaverint  ,  non  tenebunlur  :  neque  enim  debet  nocere 
factum  alterius  ci  (10),  qui  nihil  lecit. 

5.  6.  Si  pluriuni  domiuorum  rei  opus  noceat  :  ulrum 
sufficiet  unius  ex  sociis  nunciatio",  an  vero  omnes  nuncia- 
re  debeant  ?  Et  est  verius  ,    unius    nunciationem  omnibus 


non  sufficere  :  sed  esse  singulls  nunclare  nscesse  :  (|uia  ct 
fieri  potest  ,  ut  nunciatorum  alter  Irabeat  ,  alter  non  ha- 
beat  jus  prohibendi. 

§.  7.  Si  quis  ipsi  Praetori  (ri)  vefit  opus  novum  nan- 
ciare  (12)  ,  debei,ut  interim  (i3)  lestctur  ,  non  posse  se 
nunciare  ;  et  si  nunciavit  postea,  et  quod  retro  (i^)  aedi- 
ficatum  erit  ,  deslruendum  erit  ,  quasi  repelito  (i5)  die 
nunciatione  facla. 

5.  8.  Sed  et  sl  in  aedes  nostras  quis  immillat  ,  aut  in 
loco  noslro  aedificet :  aequum  est,  nos  operis  novi  nuncia- 
tione  jus  nostrum  nobis  conservare. 

5.  9.  Etbelle  Sextus  Pedius  definit,  iriplicem  esse  c:m- 
sam  operis  novi  nuuciationis  :  aut  naturalem  (16)  ,  aut 
publicam  ,  aut  impositiam.  Naluralcm  ,  cum  in  nostras 
ffides  quid  immiltitur ,  aut  aedificatur  in  noslro.  Publicam 
causam  ,  qaotiens  Leges  ,  aut  Senatusconsulta  ,  Constitu- 
lionesque  Principum  per  operis  novi  nunciationem  tue- 
mur  (17).  Imposkiiiam  ,  cum  quis  ,  posteaquam  jus.  su- 
um  deminuit  ,  alterius  auxit  ,  hoc  est  (18)  ,  posteaquam 
servitutem    a^dibus  suis    imposuit  ,  contra  serviiutem  fecit. 

^.  10.  Meminisse  autem  oportebir,'  quotiens  (19)  quis 
in  nostro  aedificare  ,  vel  in  noslrum  immittere  vel  proji- 
cere  vult  :  raehus  esse ,  eum  per  Prsetorem  (20) ,  vel  per 
manum-  (  id  est  ,  lapilU  (21)  ictum  (22)  )  prohibere  , 
quam  operis  novi  nunciatione:  cseterum,  operis  novi  nun- 
ciatione  possessorem  eum  faciemus  (28)  ,  cui  nunciaveri- 
mus.  Aut  si  in  suo  (24)  quid  faciat ,  quod  nobis  noceat : 
tunc  operis  novi  denunciatio  eril  necessaria.  Et  si  forte  in 
nostro  aliquid  facere  quis  perseverat  :  aequissimum  erit  , 
luterdicto  (2$)  adversus  eum  cjuod  i>i  aut  clam  ;  aut  uli 
possideJis ,   uli. 

5.11.  Si  quis  rivos  (26)  vel  cloaces  (27)  velit  reficere, 
vel  purgare:  operis  novi  nunciatio  merito  prohibetur  (28), 
cum  publicae  (29)  salutis  et  securitalis  intersit,  et  cloaces  (3o) 
et  rivos  pm'gari. 


(i)     5.   3.   infr.  lu  t. 

(>.)  Cur ,  cuin  ad  moram  inducendam  non  sufficiat  servo  dc- 
nunciasse  ?  /.  32.  §.   i.  supr.  cle  asuris. 

(3)  $.  4.  infr.  h.  t. 

(4)  Vide  Molin.   i.   i.  consuet.  slos».  L.  n.  4- 

(5)  C.  4,   hfr.  h.   t. 

(6)  Vcl  furioso,  /.  10.  Infr.  h.  t.  id  intelligc  de  nunciatione 
rcali  .r  non  persoirali ;  hic  cnini  lociis  minimo  intelligendus  cst  de 
ipsa  denunciatione  ,  rjuae  deljet  idonee  fieri  ,  sed  dc  ipso  actu  rea- 
Ji  tantuni.  Hoc  cnim  sufficit  dcnunciationcra  cl  arestum  in  ipsa  re 
Heri ,  ctiamsi  nemo  adsit,  nisi  e.xecutor  cum  suis  testibus :  postca 
tamcn  res  adversario  indicanda  ;  alias  denunciatio  non  tenet.  Mo- 
lin.  5-  5a,  n.  55. 

(7)  S*  ^-  ^<ip^.  hicf 

(8)  Vide  Z-\s.   i.  intellect.  ^. 

(9)  XJni  aedificautium  quod  nunciatur  ,  reliquis  nunciatiun  cssc 
inteiligitur. 

(10)  /.  74.  infr.  de  r'g.l.6%. supr.de  acquir.vel  omitt.  hereditate. 
(ri)  Aliud  est ,  si  quis  perpetuo  Magistratu  fungens  aedificet:  tunc 

cnim  po'cst  ei  nunciari.  Bart.  Zas. 

(13)  Quod  ciim  in  jiis  vocarenon  possit.  Denunciatio  ,  licet  actus 
citrajudicialis  sit ,  teudit  tamcn  ad  judiciura. 

(i3)  DeViet  intcrim  tcstari  se  non  posse  nunciare  :  et  sic  ,  Impe- 
ditub  denunciare,  prolestari  interim  de  suo  impedimcnlo  debet ,  ut 
ca  protcstatione  jus  suuin  conservet ,  et  nunciatio  postea  facta  rc- 
Ifotrahatur. 

(i4)  Id  est ,  pgst  teslationem  factani. 

(i.^i)  Vide  /.  3.  Supr.  de  fule  instrum. 

(16)  Ea  damnum  repeiliinns. 

(17)  Communes  rcs  uuicuique  licet  defendcre. 

(18)  Servitutis  haec  est  natura  ,  jus  ut  prielii  serrianlis  minifat : 
quod  qui  facif,  novum  opus  faccre  intelligit;». 

(19)  Hiuc  Burtolus  ct  Gnido  Paplus  quast.  6t.  cc^ligunt  ,  Ta- 
mefsi  nondura  dies  agendi  ,  vel  sistendi  adyersarii  ,   vel  piguons  ca- 


piendi  venit  ,  intcrsit  tamen  creditoris  superiornm  aliquld  fieri , 
posse  creditorem  libello  a  judice  petere  eorum  potestatem  sibi  fieri , 
ut  ita  apparitor  rcura  vel  sistat ,  vel  ab  eo  jngnus  capiat  ,  suis  po- 
stea  cxceptionibus  usuro.  Et  sic  valcre  prohibitioncm  Praetoris  al- 
ternative  factam  ,  puta  ut  non  sedifices  ,  vel  venias  responsurus  : 
et  clausulam  ,  si  senseris  te  gravatum  ,  in  jus  veni ,  prseceptum 
e.\ecutivum  firmare.  Ripens.  hic.  num.   19.  24. 

(20)  Nunciatio  fit  ,  vcl  pcr  Pnelorem  ,  vel  per  lapilli  jactum  , 
scu  ictum  (  de  quo  adde  /.  Q>.  $.  i.  Supr.  si  servitus  vindicetur.  ) 
vcl  nudis  verbis  pcr  interdictum  prohibitorium  ,  per  actionem  civi- 
icm  ,  scu  confessoriam  ,  ac  ncgatoriam. 

(21)  Solemnitas  haec  prohibendi  operis  per  lapilli  jactum  hodie 
non  est  in  usu.  Fit  enim  hodie  prohibitio  vel  per  Preetorem ,  vcl  co 
absenie  ab  eo  ,  cujus  inlercst  opus  aedificari. 

(22)  Lapilli  ictus  vel  jactus  symbolum  fuit  veteribus  prohibitio- 
nii  operis  novi. 

(23)  Vide  /.    1.5.  6.  infr.  h.  t. 

(24)  Qui  in  suo  aedificat  ,  non  potest  prohiberi  per  Praetorem  et 
jactum  lapilii  ,  sed  per  soiam  nunclationeni. 

(20)  Interdictum  uti  possidetis  competit  ad  dcnunciandum  opuj- 
factum  post  prohibitionem. 

(26)  /.   3.  J.  9.  infr.  de  rivis. 

(27)  Cloacas.  Hal.  /.  i.  5-   i3.  infr.  de  cloacis. 

(>S)  Nec  est  tiracnda  ab  eo  ,  cui  nunciatur.  Frustra  timetur  nun- 
ciatio  privati  ,  ubi  consuUtur  publicae  utilitati :  sic  in  notoriis  non 
sunt  audiendi  testes. 

(29)  Fcriis  rivos  purgari  et  aquara  duci  posse  ,  hinc  colligunt. 
nrgum.  l.  2.  supr.  de  feriis.  Exstunt  sane  hi  versus  Viigilii.  i. 
Georgic.  Quippe  etiam  fesiis  quaedam  exerccre  dieJais  Fas  et  jura 
sinunt ,  riuos  deducere  nulla  Religio  ueluit ,  segeti  prcetendere  sr- 
pcm  ,  Insidias  a\'ibus  moliri ,  intandere  wepres  ,  Balantum^ue  grs- 
gem  jluvio  /nersare  salubri. 

(30)  Cloacas.  Hal. 


DIGESTORUM 


§.  12.  Piaeierea  gencraliier  Proetor  coeiera  quoque  opc- 
ra  txcepit  ,  quorum  mora  periculum  aliquod  allalura  esl: 
i:am  in  liis  quoque  contemneuclam  putavil  operis  novi 
nunciaticncm.  Quis  cuim  Jubitat ,  niulto  mclius  fsse,omit- 
ti  operis  novi  nuncialionem  ,  quam  inipediri  operis  ueces- 
sarii  urgcntem  cxlructior.em  ?  totiens  autem  liirc  pars  lo- 
cum  habet,  quotieus  dilatio  periculum  (i)  allatura  est, 

§.  i3.  Proinde  si  quis  ,  cum  opus  hoc  mora  pericu- 
lum  ailaturum  esset  ,  nunciaverit  opus  novum  ,  vcl  si  in 
clcacis,  vel  lipa  reflcieudis  aliquid  fiiret  :  dicemus,  apud 
judicem  qua^ri  debere  ,  an  talia  opera  fuerint  ,  ut  conte- 
inui  nunciatio  debcrel  ?  nam  si  apparuerit  vel  in  cloaca 
rivove  ,  eove  ,  cujus  mora  prriculum  allatura  esset  :  di- 
cendum  e&t ,  non  esse  verendum  ,  ne  [  ha;c  ]  nuuciatio 
noceret. 

^.  14.  Qui  opus  novum  nunciat  ,  jurare  debet  ,  non 
calumnia^  causa  opus  novum  nunciare.  •f'  Hoc  jusjuran- 
dum  auclore  Praetore  deferlur  ;  idcirco  non  exigitur  ,  ut 
juret  is  anle  (2)  ,  qui  jusjurandum  exigat. 

5.  i5.  Qui  nunciat  ,  necesse  habeat  demotislrare  ,  in 
quo  loco  (3)  opus  novum  nunciet  ,  scituro  eo  ,  cui  nun- 
ciatum  est,  ubi  possit  a:dificare,  ubi  interim  abstinendum 
(st.  •]-  Totiens  autem  demonstratio  facienda  est  ,  quotiens 
in  parlem  fit  nunciatio.  cretcrum  ,  "si  in  totum  opus  fiat, 
nou  est  necesse  dcmonslrare  :   sed  hoc  ipsum  dicere. 

§.  16.  Si  in  pJuribus  locis  opus  fiat  ,  ulrum  una  nun- 
cialio  sufficial,  an  vero  phircs  sint  necessariae?  Et  ait  Ju- 
Jianus  lib.  xltx.  Digestorum ,  quia  in  re  pra;senti  fit  nun- 
ciatio  j  pUires  (4)  nuncialiones  esse  necessarias  ,  et  conse- 
quenter  plures  remissioncs  (5). 

^.  i^.  Si  is ,  cui  rcmincialum  erit  ex  operis  novi  nun- 
cialione  ,  satisdederit  (G)  ,  repromiseritvc  ,  aut  per  eum 
non  (j)  fiet  ,  c[uo  minus  boni  viri  (8)  arbitratu  satis- 
det ,  repromittatve  ;  perinde  est  ,  ac  si  oi^eris  novi  nun- 
ciatio  omissa  (9)  esset.  -^  Eabet  auiem  fioc  remcdium 
utilitatem :  nam  remittil  vexationem  ad  Pra;torem  venien- 
di  ,  et  desidcrandi  ,   ut  missa  fieret  nunciatio. 

§.  18.  Qui  procuratorio  nomine  nunciaverit  ,  si  (10) 
non  salisdaJjit,  eam  reni  dominum  ralnm  Jiabitvrum :  nmx~ 
ciatio  omnimodo  remitlitur,  ttiamsi  verus  sit  procurator. 

§.  19.  Qui  remissionem  (11)  absentis  nomine  (12)  de- 
siderat,  sive  ad  privatum  sive  ad  publicum  jns  ca  rcnn's- 
sio  perlinet  ,  satisdare  cogilur  (i3)  :  sustinel  enim  partes 
defeusoris  (i4)-  sed  haec  salisdatio  non  pertiuet  ad  ralilia- 


5.  20.  Si  procurator  autem  opus  novum  mihi  nuncia- 
verit ,  ct  satis  acceperit  ,  deinde  interdiclo  adversus  eum 
ular  ,  ne  vim  mihi  faciat ,  quo  minus  «■dificem  :  ex  in- 
tcrdicto  eum  oportet  judicatum  solvi  satisdare.  cjuia  (i5) 
partes  sustinet  defensoris. 

6.  JuLiAjvus  [  lib.  4i-  Digestorum  ]. 

ET  ideo  neque  exceptiones  (16)  procuratoriK  oppoui  ei 
debent  ,  nec  salisdare    cogendus    est  ,  ralara  rem  do- 
minum  habilurum, 

1.   De  tutore  vel  curatove. 

7.  Ulpiantjs   [Jib.    52.   ad  Edictum]. 

ET  ,  si  satisdationera  non  dabit  ,  summovendus  erit  ab 
executione  operis  novi :  et  actiones ,  quas  domini  no- 
luine  intendit ,  debent  ei  denegari. 

§.  1.  Et  tulor  et  curator  (17)  opus  novum  recte  nun- 
ciant. 

Dc  vicino  proximo  .,  vd  superiori.  1.  De  eo,  (juod  an- 
te  nunciationem  factum  est  ,  in  testationem  refercndo.  2. 
Quo  casu  opus  facicns  satisdare  dehet .,  3.  Aut  promittere. 
4-  De  effcctu  nunciationis.  5.  De  modulis  sumendis  ,  ul 
prohetur  ,  quod  posiea  oedificatum  sit.  6.  De  morte  et 
alienatione. 

8.  Paulus  [  lib.  48.  ad  Edictum  ]. 

NON  solum  proximo  (18)  vicino  ,  sed  etiam  superiori 
opus  facienli  nunciare  opus  novum  potero  :  nam  et 
scrvitutes  (19)  cjuaedam  ,  intervenientibus  mediis  locis  vcl 
puJdicis  vcl  privatis  ,  csse  possunt. 

^.  I.  Qui  opus  novum  imnciat,  si  quid  operis  jam  fa- 
ctum  erit ,  in  testationem  (20)  referre  debet  ut  appareat  , 
quid  postea  factum  sil. 

^.  2.  Si  ,  cum  possem  te  jure  prohibere  ,  nunciavero 
tibi  opus  novum  :  iion  alias  aedificandi  jus  habebis,quam 
si  salisdederis  (21). 

5.  3.  Quod  si  nunciavero  tibi  ,  ne  quid  contra  Leges 
in  loco  publico  facias  :  promittcre  (22)  debebis.  quoniam 
de  60  opere  alieno  jure  contendo  ,  nou  meo  :  et  tanquam 
alieni  juris  pclitor  ,  repromissione  conientus  esse  dcbeo. 

§.  4-  Sciendum  sit  (23),  facta  operis  novi  nunciatione, 
cui  nunciatum  ,  abslincre  oportere  ,  donec  cavcat  (24)  , 
veJ  donec  remissio  nunciationis  fiat :  tunc  enim  ,  si  jus 
3cdificandi  Iiabeat  ,  recte  acdificabit. 

5.  5.  Sed  ut  probari  possit  ,  quid  postea  acdificatum 
sit  ,  modulos  (25)  sumere  (26)  debet  is  ,  qui  nunciat  : 
qui  ut  suraanlur,  conferanturc|ue,  Pra^tor  decernere  solet. 


(1)  Propter  jjericuhim  cminons  reccditnr  a  puncto  jnris  comniu- 
nis.  Zas.  hic.  num.  4-  in  fm.  id  est  ,  a  jure  comrauui. 

(i)  Antequam  jnsjuranJnm  cxigatur:  et  sic  ,  Juramentum  calu- 
mniae  potest  oiuitli  ,  si  nec  pars  ,  ncc  judcx  id  proestari  pclicrit. 
Baldus. 

(3)  /,  6.  fupr.  de  rci  vind. 

(4)  Contra  aedificantem  in  locis  pluribus  requiruntur  plurcs  nun- 
ciationes.  Zas. 

(5)  Pluralitas  nunciationura  reqnirit  pluralitatcra  rcmissionum. 
Biddus. 

(6)  Satisdalio  a  novum  opus  facienfc  praestita  facil ,  ut  cesset 
novi  opcris  nnnciatfo.  Alquc  ita  jndicalum  refcrt  Lucius  in  Curia 
Parisicnsi  ann.  1429.  6.  Kalcnd.  OcloLr.  contraria  arcsla  rcfcruntur 
i5i3.  Novcmbr.  26.  et  i5i4.  Noveuibr.  27.  Prajstat  cnim  injuriara 
ab  initiis  ipsis  arccri  ,  quam  posl  cam  arccptam  id  quod  iutercst 
consequi.  Goth.  Intcrponitnr  hgcc  canlio  de  opere  dcmolicndo,  hoc 
est  ,  in  pristinam  iormam  restituendo,  si  injuria  fiictum  probetur. 
/.  20.  /.  21.  5-    '•  ct'  "'7'  /•  iiinc.   C.  h.  t.  vid.  Zas.  hic.  Ans. 

(7)  Paria  smit  rem  cssc  factam  ,  aut  pcr  me  iion  stare  ,  quo 
miniis  fiat.   /.   20.   §.   .').   infr.  h.   t. 

(8)  In  rcbus  litigiosis  recinrendum  cst  ad    arbitriura  boiii  viri. 

(9)  Id  cst  ,  rcmissa. 


(10)  XJbi  dnbitatur  de  roandato  procuratoris  nunciantis ,  caven- 
dum  cst  dc  rato. 

(11)  Id  est  ,  qiii  pelit  ^ibi  rcraitli  nunciationcm  novi  opcris. 

(12)  Puta,  ut  procurator  absctttis. 

(i3)   Jndicatiim  solvi  ,  ct  dc  opcre  dcnioliemlo  ei  ,   a    quo   pctit 
rcraissioncm  ficri  nunciationis.  /.  8.  $.  2.  /.  21.    §.    i.    infr.  h.   t. 
(i4)  Idcoque  cavcre  dcbct.  /.  45.  infin.  supv.  de  procur. 
(i5)  Ut  §.    19.  supr.  h.  t. 
(i6)  /.  3.  infni.  infr.  de  exceptionib. 

(17)  Addc  /.  5.  infin.  supr.  h.  t. 

(18)  Id  cst  ,  immcdiato. 

(19)  l-  5.  S-  9-  "ipf  h-  ';       ,     ,  .        ,•   •     • 

(20)  §.  5.  infr.  eod.  vulc  /.    14.  §.  7.  supr.  de  rcligiosis. 

(21)  /.   5.  5>    ly-  •*"/"■•  '*•  (• 

(22)  Id  est  ,  rcpromittcre. 

(23)  Jl.  cst. 

(24)  Cautio  hsec,  loco  rcmissionis  est. 

(25)  5.    i.supr.  h.  t.  t.    I.  $.  4-  •5"/"'-  nsitsfr.  qunmadm. 

(26)  N  id.  Robcrt.  a.  unimudfcrs.  14.  ct  Mcrcat.  a.  Notat.  i^. 
pdrro  modnlos  sumcrc  nou  cst  synopsiiu  opcris  faccro  ,  sed  aduic- 
tiri  opus  ,  quod  jaui  sedificatum  sit. 


LIBER   TRIGESIMUSNONUS. 


^.  6.  Morte  ejus,  qui  nunciavit,  extinguitur  (i)  nun- 
ciatio  (2)  ,  sicut  alienatione  :  quia  his  modis  linilur  (3) 
jus  prohibendi. 

^.  7.  Quod  si  is,  cui  opus  novum  nunciatum  erat,  de- 
cesscrit  ,  vel  aedes  alit-naverit  :  non  (4)  extinguilur  ope- 
ris  novi  nuncialio.  idque  ex  eo  apparet  ,  quod  lu  slipu- 
latione  ,  quae  ex  liac  causa  interponilur  ,  etiam  heredis 
uientio  fit. 

De  creditore. 

g.   Gajus  [  ad  Edictum  Urbicum  ,  titulo  de  operis 

novi  nunciatione  ]. 

CReditori  (5)   ,     cui  pignoris  nomine  prsedium  tenetur  , 
permittendum    est  ,  de    jure  {  id  est  ,  de  servitute  ) 
opus  novum    nunciare:  nam  ei  vindicatio  servitutis  datur. 

Ulrum  nunciado  Jiat  in  rem  ,  an  in  personam.  Quibus 
runciari  potest. 

10.   Ulpianus  [  lib.  45.  ad  Sabinum  ]. 

OPeris    novi  nunciatio  in  rem   (6)  fit  ,     non  in  perso- 
nam.     Et  ideo  furioso  (7)  et  infanti  fieri  potest :  nec 
tutoris  auctoritas  in  ea  nunciatione  exigilur. 

II.  Patjlus  [  lib.    II.   ad  Sabinum  ]. 

veluti    fabro  (8)  ,  nuncia- 
infautem  et  lUriosum  tenet. 

De  cautione. 
11.   Idem  [  lib.    i3.   ad  Sabinum  ]. 

EX  opcris  novi    nuncialione  si  caveatur  (9),  tanti  (10) 
stipulatio  (ii)  committitur  (12)  ,  quanti  judicatum  sit. 
De  procuratore. 
i3.  Julianus  [  lib.  41  •  bigestorum  ]. 

CUm  procuralor  opus  novum   nunciat ,    et  satisdat  rem 
(i3)  ralam  dominum  habiturum  :  et  remissio  (i^)  i'i 
domini  ()5)  personam  conferlur  (16). 
§.   I.  Si    dominus    opus   novum    nunciaverit  (17)  intra 


89 


CUilibet  enim    intelligenti 
tum  , 


diem  ,  quae  slipulatione  ex  operis  novi  nunciatione  inler- 
posita  coniprehensa  esset  ,  commitlitur  slipulalio  (18)  :  si 
praeterila  ea  die  dominiis  nunciarct  (19)  ,  non  commilti- 
tur.  Wam  et  ipsi  domino,  cum  stmel  nunciaverit,  non  (20) 
permitlitur  itemm  nunciaie ,  quamdiu  stipulatio  operis  no- 
vi  nuncialione  lenerct. 

§.2.  Si  in  remissione  a  parte  ejus  ,  qui  opus  novum 
nunciaverat  ,  procuralor  inlerveniat  :  id  agere  Prajtorem 
oportet  ,  ne  faJsus  (2.1)  procurator  absenli  noceat  ,  cun> 
sit  indignum  ,  quoHbet  interveuiente  beneficium  Prfrtoris 
amilti. 

De  servilute. 
14.   Idem  lib.   49-  Digestorum. 

QUi  (22)  viam  (^3)  habet  ,  si  opus  novum  nunciavc- 
rit  adversus  eum  ,  qui  in  via  sedificat ,  nihil  agit^a^), 
scd  servitutem  viudicare  (26)  non  prohibetur. 

De  officio  judicis  adversus  ahsentem  non  defendentem  j 
cum  de  servitute  agiiur. 

i5.   Africanus  (26)  lib.  9.  Qua?stionum. 

SI  ,  priusquam  a^dificatum  esset  ,  ageretur  ,  jus  vicino 
non  esse  aedes  ahius  toUere  ,  nec  res  ab  eo  (27)  de-- 
ienderetur:  partes  judicis  non  abas-  fnturas  fuisse  ait,quam 
ut  eum  ,  cum  quo  agerelur,  cavere  juberet ,  non  prius  se 
adificaturum  ,  quum  ultro  (28)  egissct  ,  jus  sibi  cssc  al- 
tius  tollere.  -f-  Idemquc  e  conlrario  (29)  ,  [si]  cum  quis 
agere  vellet,  jus  sibi  esse  [  invito  adversario  ]  allius  tol- 
lere  :  eo  non  defendente  ,  similiter  (  inquit  )  offlcio  judi- 
cis  continebitur  ,  ut  cavere  adversarium  juberet  (3o) ,  7uc 
opus  novum  se  nunciaturum  ,  nec  ledificanti  vim  Jactu- 
rum  (3i).  '|-  Eaque  ratione  hactenus  is  ,  qui  rem  non? 
defenderet ,  punielur  ,  ut  jure  suo  probare  necesse  liabe- 
rel  :  id  euim  esse  ,  petitoris  partes  (3^)  sustinere. 


(i)  Imo  non  exlinguitiu" }  dafur  enira  perpetuo.  /.  20.  §.  6. 
irifi:  eod. 

(2)  Si  res  sit  intcgra  scilicet.  Zas. 

(3)  Morle  iinitur  volunfas,  vid.  Sebaslian.  Mediccm  ,  tract.  de 
morte. 

(4)  Ex  lioc  superioii  §.  collige  ,  Novi  cperls  nunciationein  in 
persona  nunciantis,  esse  personalein  ;  in  persona  cjus  ,  cui  nuncialum 
cst,  esse  realcm.  Zas. 

(5)  Habcns  prsedium  pignoratum  ,  potest  opus  novum  nuncia- 
rc.  Bald.  addc  /.  16.  mpr.  de  seruitutib.  l.unic.  in  fin.  infr.  de 
rcmissionib. 

(G)  Et  idco  quae  super  eo  fcrtur  sententia  ,  praedio  dalur  ,  L 
ult.  infi .  evd.  Gotb.  Hinc  collige  ,  Quod  si  opificibus  nuncictur 
domino  ignorante  ,  et  illi  spreta  nunciatione  aedifieando  pcrgant  , 
domiuum  teneri  ad  destructioucm  novi  opcris  suis  impendiis.  adde 
/.5.  5-3.  et  sec/.i.  j.§.b.  supr.  hvc  tit.  Coras.  ad  Z.  i.  M.2.A.f.  A»s. 

(7)  Vidc  quM  notavi  ad  /.  5.  5.  3.  suyr.  h.  t. 

(8)  /.  5.  §.  3.  supr.   h.   t. 

(9)  De  operc  dcmolienjo  scil. 

(10)  Cautio  de  demoiieudo  committitur  ad  interesse  pcr  scnten- 
tiam  dcclarandam.  Bald. 

(n)  Solet  ciiim  inleiponi  slriiulalio.  /.21.  infr.  eod. 

(12)  Kisi  faciat  denunciatio. 

(i3)  /.   5.  5.    18.  supr.  h.  t. 

(14)  Procurator  ad  aliquidconstitutus,  videtar  constitulusad  omnia, 
tjuje  dcpcndcnt  ab  alio. 

(i5)  Procuralorc  nunciante  remissio  in  personam  domini  confer- 
tur.  Zas. 

(it))  Confcrtur  ,  si  dominus.  Grasci   apud    Cujac.   1.  observ.  idt, 

(17)  Et  ei  cautum  fuerit  de  demoliendo  opcFe ;  nisi  intra  ccrtum 
rlicm  docucril  x-dificator  de  jure  suo. 

(18)  Si  d'c  novo  cdificaiiti  nunciatur  scil.  atquc  ita  facta  sejncl 
nuutialione  ,  et  re-cpla  salisdationc  dc  novo  opcre  dcmoliendo  in- 
tra  ccrtum  tempus  ,  antc  diei  eventum  nunciari  non  potest. 

(19)  Al.  nunciavitit. 


(20)  Nuuciatio  Jion  cst  gcminanda. 

(21)  Falsus  procurator  rcmittere  mmciationcm  novi  operis  non 
potcst.  Cur  ?  lalsus  procurator  non  gci'it ,  ncc  rcpra'scntat  persoiiam 
doinini.  /.  23.  iii  fin.  infr.  rcm  ratamt 

(22)  Vide  Cujac.  in  banc  /.  i.  cbserf.  17.  Golh.  Adde  Corras. 
miscell.  5.  cap.  ultim.  num.  8.  Scvard.  var.  lib.  2.  cap.  2.  Cba-- 
rond.  lib.  i.  verisim.  e.  5.  Aus.  Conf.  Alciatuiu  zo«z.6.  ei //Z)i3.  pa* 
rcrg.  cap."}^.  Ttvarcn.  lib.-2.  di-sp.  annivirs.  c.  17.  Zasium  /tt.  1, 
sing.  resp.  c.  9.   Mod. 

(23)  Id  cst ,  scrvitutem  rusticam. 

(24)  Imo,  vidctur  utiliter  nunciare  :  nam  cui  servitus  coinpetit, 
jus  nunciandi  habet.  /.  unic.  §.  3.  infr.  de  remiss. 

(25)  Scrvitutis  rusticae  ratioHc  non  "nunciatur  novum  opus  ,  sed 
agitur  confessoi"ia. 

(26)  Vid.  ad  banc  lcg.  Aleiat.  hio.  vide  Zas.  1.  iruellect.  4.  e£ 
Cujac.  9.  ad  Afric.  fol.  217. 

(27)  -^dificante  scil.  Ilic  quaeritur ,  quae  sit  poena  non  defcnden- 
tis.  Csctcrum  bic  11011  defcndcus  scparandus  a  latitaiitc:lalitanlisciiiin 
poena  gravior  cst. 

(28)  Pcena  non  defendcntis  se  post  iiunciationcHi  basc  est:  ut  ex- 
reo  fiat  actor  ;  ct  caveat ,  non  prius  se  sedificaturum  ,  quam  intra 
certurn  tcmpus,  quod  judex  prsefiuicrit ,  egcrit ,  ju*  sibi  esse ,  in- 
vite  me  ,  altius  aedificare  ;  intcrca  possessor  raanco. 

(29)  Supciiore  casu  ,  egcriun  jus  vioiuo  uoa  esse  aedes  alfius  tol- 
ler<; ;  liic  ago  jus  mibi  esbc  ,  iuvito  adversaric  altius  tolleie. 

(30)  Poena  non  dcfendcntis  lia;c  est,  ut  ex  rea  tiat  actor,  et  ca- 
veat  se  vim  non  fucturum  aedificanti:  ct  sic  cx.  posstssorc  tit  uoii 
possessor  ,  quasi  advcrsario  ccsscrit  possessione  :  ct  sic  iutcllige  /. 
36.  supr.  de  procurator.  l.  45.  infr.  tit.  pro.xim. 

(3i)  Quia  rcs  ab  initio  praesnmitur  jibcra.  an  id  sit  veruni ,  vi- 
de  Alciatiim  2.  pra:.<^uiiipt.  i.facit  pio  iiegativa  lcx  8.infn.  supr. 
de  probationih. 

(32)  Hunc  locum  Contius  i.  subaesiv.  i.  rclht  ad  ^-  2.  in  fni. 
Inst.  de  actionib.  ubi  dicitur.  Uno  casu  eum  ,qui  possidct ,  uihil- 
ojaimis  aotoris  gaitcs  sustincrc.  vide  qfict  ibi  noi<u'i, 


■^i* 


IQO 


Si  Prcclor  JitsserU  nuncian  , 
16.  Ulpianus  lib 


D     I     G    E 

deinde  prohihuit. 


S     T    0     R    U    M 


3.  ad  Edlctum. 

SI    opus   novum    Praetor    jusserit  nunciari  ,    delnde  (i) 
prohibuit  (2)  :    ex  priore    renunciatione    (3)   a§i  non 
potest  ,  quasi  adversus  dictum  (4)  ejus  factum  sit. 
De  procuratore. 
i^j.  Paulus  lib.  57.  ad  Edictum. 

SI  procuraior    (5)    opus  novum    facieatem  prohibuerit  , 
domiiio  (6)  competit  quod  vi 


aut  clam  interdictum. 


De  cBdllms  communihus.  1 .  Ve  dominio  vel  possessione 
soli  ,  in  quo  opus  fit. 

18.  PAPmiANUS  lib.  3.  Quspstionum. 

Tj^Dibus  communibus  ,  si  ob  opus  novum  nunciatio 
iJJi  uni  fiat  ,  si  (7)  quidem  ex  voluntate  omnium  opus 
fiat ,  oniues  nunciatio  tenebit :  si  vero  quidam  ignorent  , 
in  solidum  obligabitur  qui  contra  Edictum  Praetoris  fecerit. 

$.  1.  Nec  ad  rem  pertinet ,  cujus  solum  sit ,  in  quo 
opus  flat  :  sed  qyis  ejus  soli  possessor  inveniatur  ;  modo 
si  ejus  nomine  opus  fiat, 

Be  operis  novi  executione  vel  denunciatione  denegata. 
19.  Paulus  lib.  [8.]  Quffistiomim. 

SCiendum  est ,  denegala  exsecutione  operis  novi  (8)  , 
nihilominus  integras  legitimas  (9)  actiones  manere  : 
sicut  in  his  quoque  causis  manent  ,  in  quibus  ab  initio 
operis  novi  denunciationem  Praelor  denegat. 

Interdlctum  restitutorium.  1.  Ratio  Interdicti.  2.  De 
loco  vicuo  vel  cedificato.  3.  De  jure  vel  non  jure  facto. 
4.  De  facto  ante  remissionem  ,  vel  illo  ,  quod  loco  rcmis- 
sionis  habetur.  5.  De  parato  satisdare.  6.  De  tcmpore. 
De  successoribus.  -j.  De  eo  ,  qui  fecit  vel  ratum  habuit. 
8.  De  successoribus.  9.  Interdictum  prohihitorium.  10. 
Summ%  et  ratio  Interdicti.  i\.  Si  quis  jure  vel  non  jure 
cedi/icet.  12.  Cui  cnnpetit  Interdiclum.  \S.  De  caulione. 
16.   De  tempore.  De  successorihus. 

20.  Ulpiaxus  lib.  71.  ad  Edictum. 

PRstor  ait  :  quem  in  locum,  nunciatum  est  ,  m  quid 
operis  novi  fieret  ,  qua  de  rc  agitur :  quod  in  eo  lo- 
10  ,  antequam  nunciatio  missa  fieret .,  aut  in  ea  causa  es- 
set  ut  remilti  deberet  ,  factum  est  ,   id  reslituas. 

5.  1.  Interdiclum  (10)  hoc  proponitur  ex  hujusmodi 
causis ;  Edicto  expressum  est ,  ne  post  operis  novi  nun- 
ciationem    quicquam  operis    fiat  ,  antequam  vel  nunciatio 

(i)  Judicem  possc  rcvocare  interlocutoriara  ,  $i  sit  modici  prae- 
judicu  ,  hinc  colligunt :  sive  secus  ,  revocare  non  posse  ,  nisi  partc 
ciuta,  Zas.  vide  /.    14.  infr.  di^  re  judlcata. 

(i)  Prohibitioni  judicis^standum  est  ,  hcct  antea  judex  contra- 
lium  permiserit. 

(3)  At.  nunciationc. 

(4)  Edictura.  Hal. 

(•'j)  Vcl  defensor  meus. 

(6)  Procurator  mens  nunciando  ,  raihi  ad^^uirit  mtcrdictum  Quod 
71  aiit  clam.  /.  79..  supr.  da  procural. 

(7)  Dic  ut  in  /.  5.  §.  5.  Supr.  h.  t. 

(8)  Piila  a  Proetore.  fingamus,  novumopus  nunciatum  fuissc  cloa- 
cam  publicam  purgauti ;  nunciantem  reipsa  redificantcm  vellc  pi>o- 
hibere;  Prsetorem  id  iion  pati  ob  causam  publicam  :  poterit  Proetor 
«X  postfacto  executioncm  dcnegare. 

(9)  Alias  scil.  /.  i.  in  fn.  l.  1.  in  fin.  l  \l\.  m  fin.  supr.  h.  t. 
i.   i.  5.  8.  infr.  de  yii'is.  l.  unic.  §.  4-  "ff'-  ^^  remiss. 

(10)  Edicium  /10.; ,  Cujacius  kgit ,  5.  oljtcr^.  17.  argum.  l.  5. 
V  4.  /.  16.  supr.  h.  t.  l.  penuUim.  et  ult.  infr.  eodem.  sed  tamen 
intcrdiciurn  legitur  §.    10.  et  scq.   mfr    eod. 

(ii)  Id  est,  antcfiuam  fiat  rcmissij. 

(!•:>)  Remissae. 

(t3)  Edictum.  Cujac.  ihid. 

(r4)  /.  21.   §.    I.  infr.  eod.  Exclpe  tamen  ,  nisi  ujnoiuti*   ."acta 


raissa(ii)  fiat ,  vel  vice  nunciatlonis  mlssse  (li)  satlsda- 
tio  de  opere  restitueodo  fuerit  interposita.  Qui  igitar  fa- 
cit ,  etsi  jus  faciendi  habuit,  tamen  contra  interdictum  (i3) 
Pra;toris  iacere  videlur:  et  ideo  hoc  destruere  cogitur  (i4). 

§.  2.  Sive  autem  vacuus  (i5)  locus  sit  ,  ubi  nuncia- 
tum  est ,  sive  sedificatus  ,  aeque  huic  interdiclo  locus  erit. 

5.  3.  Ait  Praetor  ,  Quod  factum  est  ,  restiiuas.  quod 
factum  est ,  jubet  restitui  :  neque  interest,  jure  factum 
sit  (16)  ,  an  non.sive  jure  factum  est ,  sive  non  jure  fa- 
ctum  est  ,  interdictum  locum  habebit. 

§.  4-  Qui^l'"*!  autem  ante  vemissionem  fit  ,  vel  il- 
lud  (17),  quod  loco  remissionis  habetur  ,  pro  eo  haben- 
dum  est ,  atque  si  nuUo  jure  factum  esset. 

5.  5.  Si  quis  paratus  fuerit  satisdare  (18),  deiude  actor 
stipulari  nolit  :  in  ea  causa  est ,  ut  remitti  debeat.  nam 
cum  per  (19)  actorem  fiet  :  apparet  ,  in  ea  causa  esse  , 
ul  remitti  debeat. 

5.  6.  Hoc  interdictum  perpetuo  (20)  datur.  -y-  Et  he- 
redi  (21)  caJterisque  successovibus  (22)  competit. 

5-  7.  Adversus  ipsum  quoque,  qui  opus  fecit,  vel  (aS) 
facium  ratum  habuit ,  interdicto  locus  erit. 

§.  8.  Plane  si  quaeratur  ,  an  in  heredera  (24)  ejus,  qui 
opus  fecit ,  interdictum  hoc  competat?  sciendum  est,  La- 
beonem  existimasse  ,  in  id  quod  ad  eum  pervenit ,  dun- 
taxat  dari  oportere ;   vel  si  quid    dolo  malo  ipsius  factum 


m  ] 


sit  ,  quo  minus  perveniret.  Nonnulli  putant  [  tam  actio- 
]  in  factum  esse  dandam  ,  quam  interdictum  :  quod 
verum  est. 

5.  9.  Deinde  ait  Praetor  :  Quem  in  locum  nunciatwn 
est  ,  ne  quid  operis  novi  fieret  :  qua  dc  re  agitur  ,  si  de 
ea  re  satisdatum  est  :  quod  cjus  cautum  sit  ,  aut  per  te 
stat ,  quo  minus  satisdetur:  quo  minus  illi  in  eo  loco  opus 
facere  liceat  ,  vim  fieri  veto. 

5.  10.  Hoc  interdictum  prohibitorium  (^5)  est,  ne  quis 
prohibeat  facere  volentem  eum  ,  qui  satisdedit  :  etenin» 
pertinet  ad  decus  (^6)  Urbium  ,   aedificia  non  derelinqui. 

5.  11.  Ncc  quicquam  inicrest,  jure  (27)  quis  aedificet  , 
an  uon  jure  [  aedificet  ]  :  cum  sit  securus  is  (28)  ,  qui 
opus  novum  nunciavit  ,  posteaquam  ei  cautum  est. 

§.  12.  Hoc  autem  interdictum  competit  ei ,  qui  »atis- 
dedit. 

5.  ,x3.  Adjicitur  et  illud  ,  aut  per  te  stat ,  quo  minus 
sausdetur  :  proinde  si  satis  datum  non  est ,  sed  repromis- 
sum,  interdicto  huic  locus  non  erit :  neque  enim  permii- 

esset  ab  eo  ,  dc  quo  phine  constabat  eum  jus  nunciationis    non  ha- 
Lcrc.  arg.  l.   i.  §.  fn.  et  l.  2.  /.  6.  5-  5.  Supr.  eod.  Ans. 

(iS)  DifFerentia  loci  vacui  et  aedificati. 

(i6)  /.   1.  supr.  h.  t. 

(17)  Id  cst ,  ante  satisdationcm. 

(18)  Re  ipsa  ductis  secum  Gdejussoribus  vcl  pignoribus  obiatis  : 
alias  enim  qui  verbo  solo  ofiert  ,  non  satisfacit  ,  arg.  I.  73.  infn. 
supr.  de  procurat.  idcoque  verbalis  oblatio  hic  uon  sufiicit.  addo 
/.  5.   C.  de  distract.  pignor. 

(ly)  /.   .S.   §.   17.  siipr.  h.  t. 

(20)  Irao,  mortc  cxtinguitur.  /.  8.  5-  6.  supr.  h.  t.  quia  hono- 
rariae  actiones  post  annum  non  dantur.  /.  33.  infr.  de  ohlig.  et  act. 

(21)  5.  uh.  infr.  h.  t. 
(23)  Singularihus.  Zas. 

(23)  Ratum  habcre  factum  opus  ,  vcl  ipsum  facore  ,  paria. 

(24)  /.   32.  infr.  eod. 

(25)  Daplcx  hic  Edictura  j^robibitoriurn  est.  primum  cs.  partc 
nunciantis  :  Altcrum  ,  de  quo  hic  agitnr  ,  quod  xditicanti  ,  qui  sa- 
tisdcdit,  competit.  no  vis  fiat. 

(iG)  /.  uhim.  Infr.  ne  quid  in  loco  puhlico.  vide  Arl^t  Uelcm  , 
5.   Elhic.  2. 

(^.7)   /.    I.   supr.    h.   t. 

(iH)  Caiitione  nobis  adquihtur  seruntas :  Saountas  uibis  |  rjf.ia 
Wr  p»-i»  cautioiu^iu,  /.    21.   §•    '•  ilf'-   ^^d. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 

tendum  fuit  ,  in  (i)  puLIico  «edificare  prius  ,  quam  ap- 
pareat  quo  jure  quis  sedificet. 

5.  14.  Et  si  salisdalura  sit  ,  caulum  tamen  (2)  non 
perseveret  ,  inlerdiclum  cessat. 

5.  i5.  Si  aliquando  stelit  per  nunciatorem  ,  quo  rainus 
satisdelur  ,  nuuc  (3)  non  stat  :   interdiclum  cessat. 

^.  16.  Hcc  interdictum  (4)  etiam  post  annum  ,  et  he- 
redi  ca^lerisquc  successoribus  competil. 

Quo  casu  cai-efur.  1.  De  effeciu  satisduiionis.  2.  Qui- 
lus  casilus  LOiiuailiitur.  3.  Opus  factum  quomodo  accipi- 
tur.  4.  In  quid  stipulatio  commiltitur.  5.  De  pluribus  ce~ 
dijicantihus  ,  6.    Vcl  nunciantibus. 

21.  Idem  lib,  80.  ad  Edictum. 

STipulatio  de  operis  novi  nunciatione  interponi  solet  , 
quoliens  (5)  vicinus  dicit  ,  jus  sibi  esse ,  proliibere 
vicinum  ,  opus  novum  invito  se  facere, 

§.  1.  Si  quis  aulem  vult  post  opus  nunciatum  impune 
aedificare  ,  offerre  (6)  deLet  satis  nuncialori,  quod  si  fe- 
cerit  ,  utrique  consultum  est  ,  tam  ei  ,  qui  nunciavit  , 
quoniam  caulum  Jiabet  de  opere  restituendo  ;  quam  ei  , 
cui  nuQciatum  est,  quia  raolilio  ejus  non  impedrlur :  an- 
tequara  cnim  caveat,  quidquid  jedificaverit ,  interdicto  (^) 
restitutorio  destrucre  compellitur. 

§.  2.  Habet  aulem  ista  slipulatio  conditionem  (8)  :  ut 
ita  demum  committatur  ,  si  judicatum  fuerit  ,  sive  anle 
rem  judicatam  causa  quae  accidcrit,  neque  res  defendatur, 
et  de  dolo  malo  subjicitur  clausula. 

5.  3.  Opus  autem  factum  accipimus,  non  si  unum  vel 
alierum  CTmentum  luil  impositura  :  sed  si  proponatur  iu- 
star  quoddara  [op  ris]  et  qiuisi  facies  qusedam  facta  operis. 

§.  4-  ^i^'e  autem  rcs  judicetur  ,  sive  res  non  defenda- 
tur  :  stipulatio  in  id  comraitlitur  ,  ut  res  viri  boni  arbi- 
trafu  reslituatur. 

•f-  Quod  si  ita  restitutum  non  erit  ,  quanti  (9)  ea  res 
erit  ,  tantara  (10)  pecuniam  dabit,  si  hoc  petilori  placucrit. 

^  5.  Qua;situm  est  ,  si  plures  domini  a^dificent ,  an 
oranes  cavere  debeanl  ?    Et  ait  Labeo  ,  unum  (11)  cave- 

(I)  lu  co  loco  sedificare.  ita  etftendat  Antonius  Fab. 3.  co/yVrt. 8. 
in  Jin.  quom  vide.  suut  euim  haec  vcrba  in  co   loco    Edicti  vcrha. 

(■2)  Fidt  jussio  quotics  inanis  futura  dcprehcnditur  ,  totics  sar- 
cicnda  est ,  uisi  fidejussores  dati  ab  initio  fuerinl  inopcs ,  et.eorum 
inoniam  adversarius  scivcrit  .  l.  4«  supr.  ut  in  possess.  legat.  adde 
l.  4.  infv.  dc  siipiil.   Prcefor. 

(3)  Alioquin  si  nunc  staret  ,  ulliina  mora  noccret.  /.  a6.  mpr. 
soluto. 

(4)  Ne  vis  fiat ,  scilicct. 

(5)  /.    I.  ^.    17.  supr.  h.  t. 

(6)  Cur  ifa  ?  vide  /.   20.  5-   i'-  *MJor.  li.  t. 

(7)  Interdicto  restilutorio  in  novis  operibus  id  adsequimur  ,  ut 
adversarius  desfruerc  factum  opus  teneatur. 

(8)  Tacitam.  adde  /.   4.  5.  8.  infr.  tit.  prox. 

(9)  Faclum  quolies  pnecise  e.st  in  obligatione  ,  actoris  est  elige- 
jc  ,  uirum  reuni  pra;cise  conveniat  ad  factum  an  ad  interesse  pr.-e- 
standura.  Bald. 

(10)  Vidc  /.   72.   infr.  dc  verbor.  ohlig. 

(II)  Unumquemque.  ita  quidain  lcgunt  ;  binc  Baldus  ,  Quot 
siiDt  acdificanles ,  tol  dcbint  esse  caveutes.  addc  /.  5.  5.  5.  supr.  h.  t. 

(12)  Id  ,  quod  inlcrest,  difleit  a  rei  ipsius  ct  corporis  ,  de  qno 
agitur  ,  aetiniationc.  Patet  cnim  latius  id  quotl  iutercst,  quam  ipsa 
acstinjatio. 

(i3)  Si  plures  uni  nnncicnt,  tune  omnibus  creditur  ,  non  uni 
pro  omnibus  ,  et  suflicil  siinplcx  stipulatio  :  quia  per  eum  intereBt.e 
vcnit.   Zas. 

(i4)  Nuiiciatio  novi  operis  transit  in  hcredem  ,  quoad  palicn- 
tiaiu  ,  noji  qiioad  pijeuam.  JHald. 

(lo)  Suiupfibus  licrcdis  .scil.  hoc  enim  est  ponnalc. 

(16)  Iii  pcenam  \\'m  succcdit  cjus  beres ,  cui  uunciatura  cst. 

(17)  Aide  /.  33.  iifr.  dc  ublig,  et  mi. 


re  debere:  quia  restitutio  operis  fieri  pro  parle  non  possil. 

§.  6.  Idem  ait  ,  etsi  plures  nuncient  ,  curandum  esse  , 
ut  uni  cavcatur,  si  intcr  eos  conveniat.  Plane  si  non  con- 
veniat,  et  singulis  erit  cavendum. 

§.  7.  Idern  dicit  ,  adjicienduur  esse  in  stipulafione ,  ut 
tantum  proostetur  ,  quauti  uniuscujusqne  intersit ,  si  hoc 
maluerinl.  cajterum  si  ila  fiierit  (  inquit  )  cautum,  quanti 
ea  res  erit  :  dubitabilur  ,  uti  um  ad  totins  corporis,  a;sti- 
mationem  ha;c  verba  refcruntur  ,  an  (12)  vero  ad  qucd 
ejus  interest  ,  qiii  stipulatur  ?  Ivgo  puto  ,  c.t  si  sic  fuerit 
uni  (i3)  cautura,  Quanti  ca  res  enV,defendi  posse,  stipu- 
lationemsufficere  :  ad  operis  enim  quantilatem  ea  refertur, 
De  herede  (edi/icatoris, 
22.  Marcelltjs  [  lib.    i5.  Digcstorum  ]. 

CUi  opus  novum  nunciatura  est  ,  auie  remissam  nun- 
ciationem  opere  facto  decessit.  debet  heres  ejus  pa- 
tientiara  (i^)  destruendi  operis  adversario  praistare  :  nam 
et  in  lestituendo  (i5)  hujusmodi  opere ,  ejus  ,  qui  contra 
Edictum  fecit  ,  poena  versalur  :  porro  autem  in  (16)  poe- 
nam  heres  non  (17)  succcdit. 

Si  venditori  nunciaiuni  sit,  et  emptor  c^dificaverit. 
23.  Javolends  [  lib.   7.  Epistolarum  ]. 

1S,  cui  opus  novum  nunciatum  erat ,  vendidit  (18)  prae- 
dium  ,  emptor  aedificavit  :  emplorem  ,  an  venditorem 
teneri  pulas ,  ({uod  adversus  Edictum  faclum  sit?  Respon- 
dit  ,  Cum  operis  novi  nnnciafio  facta  est  :  si  quid  fedifi- 
catum  est  ,  emptor ,  id  est  ,  dominus  pra-diorum  tenetur. 
quia  nunciafio  operis  (19)  non  (20)  personae  fit.  et  is  de- 
mum  obligatus  est  ,  qui  ev.m  lccum  possidet  (21),  iu 
quera  opus  novmn  nunciatura  est. 


c 


T  I  T.     11. 
DE  DAMNO  INFECTO  (22)  ET  DE  SUGGRUN- 

DIS    (23)   ,    LT    (24)    PROTECTIONIBUS    (^S). 

De  magislrcitibus  inunicipcdibus. 
1.   ULPiAKts   [  lib.    1.  ad  Edictum  ]. 
Um    res     (26)  damni    infecti  celeritatem  desidcrat  ,  eS 
periculosa  (27)  dilatio    Praetori   videlur  ,   [si]  ex  hac 


(18)  /.    18.  in  fn.  supr.  h.  t. 

(19)  Id  est  ,  operis  rei. 

(20)  /.    10.  supr.  h.  t. 

(21)  EtiaiB  singularis  succcssor. 

(22)  Paul.  5.  sent.  10.  3.  Harmenop.  i.  circa  fin.  lA.  &<t  ,  non- 
dum  nobis  facto  :  quod  tamen  timcmus  ,  nc  nobis  accidat :  ita  pos- 
sumus  accipere  formulam  ,  Qiiod  damnum  mihi  ex  tua  domo  acci 
dere  potest  ,  prcestare  spondes  t  spondeo.  Vide  tamen  uberiorem 
apud  Cujac.  hic.  Est  eliam  notandum  eo  nomine  exigi  eautionem 
ab  adversario  :  eaquc  non  praestita  mitti  actorem  in  posscssionem 
bonorum  ejus  ,  idque  ex  primo  decrcto".  Ex  secundo  vero  dccreto 
plcnissime  ,  si  per.sevcravcrit ,  non  cavcre.  Primo  decrcto  reus  non 
dcjicitur  ;  altcro  dcjicitur.  Goth.  Hujus  interdicli  aflinc  est  aliud- 
remcdium  hodie  usitalum  ,  mandatiim  de  non  of^endendo ,  dc  quo 
Jul.  Clar.  §■  f'n.  q.  47-  *''"''-*•  ^t  "*  primis.  Andr.  Gail.  lib.  i^ 
obs.   4-  et  dc  pace  publica  ,  cap.   3.   niim.   7.    Ans. 

(23^  Grunda  cst  •s-tyy).,  *&  i«  yTfV  t'V  vok^uvo.  "i%ty,ov  Suggrun- 
da  sunt  tabulw  ciicum  ?edes  a  sunimo  extensoe  ,  quae  ccdes  lucntur 
ab  injuria  imbrium  :  atquc  etiam  si  larignsc  sint  a  periculo  inceri'' 
diorum  ,  Pailadio  ct  Vitruvio  aucloribus  ,  sic  dicta  ,  quod  suggrc- 
diantur  foras.  adde  huic  kjco  /.  47-  i^fr.  eod. 

(24)  Al.   vcl. 

(25)  Protecta  ,  sunt  projecta  tccla  ,   tK^f^A- 

(26)  Res  liic  non  est  caiitio  ,  ut  putat  Accursius  :  (  nara  ipsa 
cautio  non  desiderat  a  lcritatcm  )  :  sed  causa  dantni  infecti,  ut  /.  i . 
supr.  de  feriis. 

(27)  Rafio  dccidcndi  :  nam  quoticus  pcricidnm  cst  in  niora  ,  li- 
cct  discedcre  a  rcgnlis  juris  <ommiinis  :  toililur  omnis  mora.  (Juid  ? 
nuin  cam  ob  causara  rco  tollitur  potestas  aiipcllaudi  ?  uon  lollitur. 
Quid  ?  a  primo  decreto  uon  potetit  appellare  ?  non  potcrit.  Pml. 
tit  Mipens. 


If)2 


DIGESTORUM 


causa  sibi  jurisdlctionem  reservaret ;  Magistratibus  munici- 
palibus  (i)  delegandiim  (2)  hoc  recte  putabit  (3). 
Dcfinilio  damni  infecii. 
2.  Gajus  [  lib.   28.  ad  Edictum  provinciale  ]. 
r\Amniim  infcclum  est ,  damnura  noudum  factum,  quod 
JLJ  futurum  veremur. 

Etymologia  damni  et  damnationis. 
3.  PAUI.US  [  lib.  47-  ad  Edictum  ]. 

DAmuum  et  danmatio  ab  ademptione  et  quasi  diminu- 
tione  (4)  patrimonii  dicta  sunt. 
De  die  prorogando  vel  renovando.  1.  De  missione  in 
possessionem  .^  1.  Et  de  eo  ,  gui  non  admiltit.  3.  De  of" 
ficio  Pnvtoris  vel  Prcesidis  ,  et  Magistrafuum  municipa- 
lium.  5.  De  denunciatione  facienda  ante  niissio?2em  inpos- 
sessionem.  7.  De  actione  in  Magistratum  ,  qui  quid  eo- 
rum  ,  qucB  supra  scripta  sunt ,  non  curavit. 

4.   UlpjAkus  [  lib.    1.    ad  Edictum  ]. 

Dles  (5)  cautioni  praestitutus  si  finietur  ,  Prsetoris  vel 
Praesidis  officium  erit,  ex  causa  (6)  vel  reum  (7)  nota- 
re  (8),vel  prolelare  eum  :  et  si  (9)  boc  localem  (10)  exigit 
inquisitionem  ,  ad  Magislratus  municipales  hoc  remittere. 
5.  1.  Si  intra  uiem  a  Praetore  consiituendum  non  ca- 
vealur,in  possessionem  ejus  rei  miltendus  est  (11).  f  Ejus 
rei  sic  accipe  ,  sive  tota  res  sit  ,  sive  pars  [sil]  rei  (12). 
5-   2-   -^"    tamen    is    qui    non  admiltit  ,  etiam  pignari- 


bus  (i3)  a  Magistratibus  coerceatur?  Non  putotsed  in  fa- 
ctum  (i4)  actione  tenebitur.  nam  et  si  a  Prstore  raissus 
non  admittatur,  eadem  actione  utendum  est. 

5.  3.  Duas  ergo  res  Magistratibus  municipalibus  (i5) 
Pr^tor  vel  Praeses  injunxit  (16),  cauiionem  et  possessio- 
nem  :  caetera  suae  jurisdictioni  reservavit. 

5.  4.  Si  forte  duretur  (17)  non  caveri  :  ut  possidere 
liceat  (  quod  causa  cognita  fieri  solet  )  ,  non  Duumvi- 
ros  (18)  ,  sed  PraBtorem  vel  Praesidem  permissuros:  item 
ut  ex  causa  (19)  decedatur  de  possessione. 

5.5.  Praetor  ait,  dumei  ,  qui  aberit.,  prius  domum  clenun- 
ciari  {p.o)jubeam.  -j-  Abesse ?in.\.tm  videtur,et  qui  in  jure  non 
est  (21):  quod  et  Pomponius  probat.  -f-  Verecunde  autem 
Prstorem  denunciari  jubere,non  exlrahi  de  domo  sua(22). 

'f'  Sed  domum  [  in  quam  degit  ]  ,  denunciari  sic  ac- 
cipere  debemus  ,  ut  etsi  in  aliena  (^3)  domo  habitet ,  i-bi 
ei  denuncietur.  Quod  si  nec  habitationem  habeat  ,  ad  i- 
psum  praedium  (24)  erit  denunciandum  vel  procuratori 
ejus,   vel  cerle  inquiJinis  (^5). 

$.  6.  Totiens  autem  Praetorem  exigere  denunciatio- 
nem  intelligendum  est ,  si  (26)  sit  ,  cui  denuncietur. 
Caeterum  si  non  sit  ,  veluti  quod  hereditaria  insu- 
la  est  ,  nec  (27)  dum  hereditas  adita  ,  vel  si  heres 
non  exstet  ,  nec  inhabitetur  :  cessat  haec  pars  Edicti. 
Est  tamen  tutius   ,    libellum    (28)   ad    ipsas  aedes    propo- 


(0     /.   4.  5.  3.  infr.  eod. 

(q.)  .  Jurisdictionem  concessam  a  Lege  dfclogatam  dici ,  dum  la- 
aien  id  exprimatur  ,  hinc  colligit  Ripensis. 

(^3)  Ratio  diibitandi  fnit  ,  quia  jiibere  cavcre  ,  cst  iraperii.  l.  4. 
infr.  <le  jurisdicl.  quce  huic.  l.  coiijungenda.  Hujiisniodi  causre  ad 
Magistratus  municipales  non  pertinent.  /.  26.  infr.  ad  munici- 
palem. 

(4)  Furtum  damnum  non  csse  ,  hinc  colUgunt  :  alii  ajunt  con- 
tingenter  evenire  :  ad  eam  rcm  variae  leges  alteruntur.  Cerfe  fur- 
tum  jam  factnm  ,  d.unnum  infectum  ,  dici  non  potcst  :  damnum 
tamen  est  :  commoditas  namcfue  disponendi  de  re  nostra  nohisproe- 
lipitur ,  quod  re  ipsa  damnum  cst.  Quid?  danini  appellationc  nuni 
contincntur  impensae  ,  pcenae  ,  et  lucri  aniissi:  ul  damno  remis- 
so  vel  debito  ,  ista  omnia  rcmissa  vel  debita  intelligantur  ?  Ripen- 
sis  negat  contincri  ,    hic.   n.  8.   ct  seq. 

(5)  Qui  certus  huic  praestitui  solet.   vide   /.  i3.  in  fin.  infr.  h.  t. 
(5)  Ex  cansa  vel  renovare  vel  protclare  ,  wet.  et  Hal.  Rcnovatur 

dies  tinitus :  protclatur  qui  prolongatur  ,  ut  adhuc   duret. 

(7)  Al.  renovare. 

(8)  Id  est  condemnarc  :  nisi  forte  legamus  ,  renovarc  cum:  nam 
inox  sequitur  protclare. 

(9)  Ratio  dccidcndi. 

(10)  Localis  inquiiitio  fit  ,  quotics  regotium  cxigit  ooularcm  in- 
spectionem  Magistratus  ,  qu'  ils  se  transportent  sur  les  lieux. 

(if)  Ex  primo  dccreto. 

(12)  Non  omnium  cjus  bonorura  ,  sed  cjus  tantum  rci  ,  cx  qua 
damnura  timetur. 

(i3)  Poenae  spccies  cst",  pignoribus  captis  cogi  a  Magistratii.  addc 
5.  3.  Iiist.  de  satisdat.  tutorum.  l.  9.  in  fin.  Infr.  ad  l.  Jul.  pe- 
culatus. 

('4)  Quod  damnum  postca  accidcrit ,  prrestet  aclori.  flngamus 
oautionem  non  fuisse  pr;estitara  ,  doraum  vicini  sua  ruina  damnum 
milii  deiUsse ,  quid  juris  ?  negat  Zasius  hic  iium.  9.  redimn  domi- 
mim  mihi  ulla  actione  teneri.  dc  quo  vidc  /.  6.  et  l.&.  Infr.  h.  t. 

(i5)  /.    I.  supr.  h.  t. 

"^i6)  t.  4-  in  fin.  siipr.  de  officio  ejus  ,  cui.  Imo  non  injunxit. 
Hxo  enim  sunt  imperri  magis ,  quam  jurisdictionis  ,  /.  4-  supr.  de 
lurisdict.  ciijusraodi  facere  magi.stratiis  municipaUs  non  pole.d  ,  /. 
16.  infr,  ad  inunicipalein,  Solve  :  Mandarc  possum  ^lagistratui  mu- 
nicipali  ,  ut  possessioncm  honorum  dct ,  ut  possidere  jubeat,  ut  in 
posjessioncm  miltat ,  si  danini  inftcti  no£i  caveatur  .  iii  hic.  d.  l. 
4.  la  Cfcteris  causi.s  non  possum  jnbcie  ,  ut  boua  possidere  jubeat, 
(i.  /.  cjfi.  jubcrc  enim  cavcr^; ,  et  in  po.ssesiionera  mittcrc  ,  magis 
jmpcrii  .est ,  quam  jnrisdiclionis  ,  /.  4-  <>upr.  dc  jurisdict.  quae 
Maglstratus  niunicipaUs  facere  non  potest.  d.  l.  16.  TAliun»  lernm 
t:  enit-.n  m-.ndui  potcsl.  non  autcra  jus  dan  lu;  posiesiiOim  :  e*.  p-yin- 


de  talibus  in  rebus  Praetor  vel  Praiscs  Maglstratui  municipali  mau- 
dare  poterit ,  ut  cognoscat ;  at  non ,  ut  mittat :  sane  Magistratibus 
municipalibus  duae  res  hic  injunctiB  ,  cautio  ,  ct  possessio  .  ut  hic. 
Quod  si  noii  caveri  duretur  :  Pr;ctoris  cst  vel  Pisesidis ,  non  duum- 
viri ,  permitlere  ,  ut  possidore  liccat ,  et  ut  ex  causa  deceditur  dc 
possessione.  §.  4.  iifr.  h.  t. 

(17)  Id  est  ,  pcrscveretur. 

(18)  Duuraviri  suut  Magistratus  municipales ,  annui ,  ct  bionna- 
les.  Erant  in  aUis  municipiis  Quatuor-viri.  /.  1 .  C.  de  soluiion.  et 
liberat.  deoit.  civit.  lib.  11.  tit.  3^.  \s\  aliis  jEdiics  ,  /.  1.  C.  si 
seri^us  aut  libert,  lib.  10.  tit.  32.  /.  3o.  §.  1.  supr.  tocati.  Arpi- 
uuni  habuit  /Ediles.  Cicer.  3.  epist.  et  i5.  ad  Atticum.  Lanuviuin 
Dictatores.  Cicero  pro  Milone.  Capua  Praetorcs :  Alexatidria  Hy- 
pomneraatographos.  /.69.  C.  dc  decurion.  qui  abicrunt  duumviratu, 
duuinvirahtii  dicuntur.  Vid.  Cujacium  ad  l.   18.   C.  de  decurion. 

(19)  Judc.t  e.\  causa  potest  luissum  cx  prinio  decreto  .^tatim  fa- 
ccre  posscssorem  ,  ita  ut  missus  j>ercipiat  fructus  ,  couimoda  ct  uli- 
Utates  ,  sicnt  solet  vclus  dominus  soli  :  alias  sine  magna  catisa ,  de- 
cretorum  ordo  non  cst  intervertendus.  Caeterum  id  tantum  niajori 
Magisti-atui  licet. 

(ao)  Ei  ,  cujus  interest  ,  dcDunciaadum  est.  /.  39.  Supr.  de 
adoptionib. 

(21)  Quia  ihi  non  est ,  ubi  petitur.  /.  igg,  Infr.  de  verbor.  sign. 

(22)  Ut  inde  in  jus  traliattu'  vel  deducatur  ,  ?.  iS.  Supr.  de  in 
jus  wocando.  /.  io3.  Iifr.  de  reg.  jur.  nisi  agatur  de  crirainc  : 
potest  eiiim  rcus  a  judicc  comprchendi  ,  et  ad  aiium  judiccm  tran»- 
mitti.  Novell.    i34.  cap.  5. 

(23)  Domus  hic  accipifnr  pro  hal)itationc  ,  pro  co  loco  ,  in  quo 
qnis  habifat.  /.    i.  5-  9-   '^upr.  di  tiu  ,  qui  rffud.  vel  dejeccr. 

(24)  Piita  quod  non  habitatiir.  vide  5-6.  infr.  h.  t.  Citandus  (St 
ad  prtcdium  ,  qui  habitationem  non  habet. 

(25)  Servato  superiori  oidine  scil. 

(26)  f    5.  Snpr.  h.  t. 

(27)  Adversiis  defunctum  quomodo  agatur  ,  vide  l.  i.  ^.  i.  infr. 
de  curat.  l)onis  daiido. 

(28)  Libclhis  ad  ipsas  aedcs  ,  etiam  citra  contumaciam  ,  nonnun. 
qiiam  proponi  solct ,  nt  in  subliastationibus  iminobiliuin  ,  vel  cuni 
hcres  beucficio  invcntarii  adit  hereditatom  ,  vel  cimi  ditramatur  qms 
a  miiltis  :  liinc  cnim  rationc  inccrtitiidini^ ,  nulloque  nominato  ci- 
lari  debent  ii  ,  quorum  intcrcst.  Inferduin  ultcrius  progrcdimur  , 
quoties  voce  jiraeconis  advcrsariiim  abscntem  citainus  :  quod  passim 
non  licet  ,  scd  cerlis  t.intum  casibus ,  puta  «dversus  crimiuis  rcos, 
Novcll  134.  cnp.  5.  dcbitoies  soluin  verterc  ineditantes  ,  vagabuii- 
doi  ,  carentes  Lic  ct  domicilio,  potcnles ,  coulumaces  (  qiios  ti^o 
acccdere  n  cmo  possit)  ct  alicni  torrilorii  honiine».  Guido  qu.  4'J- 
J-u    3.  Ci^Ks.  80. 


LIBER   TRIGESIMUSNONUS. 


nere  (i)  '.  fieri  enlm  potest ,  ut  ita  monitus  defensor  existat. 

5.  'j.  In  enm  (2)  qui  quid  eorum  ,  quae  supra  scripta 
surit  ,  non  curaverit  (3)  ,  quanti  ea  res  est ,  cujus  da- 
mni  infecti  nomine  cautum  non  erit  ,  judicium  (4)  da- 
tur  ;  quod  non  (5)  ad  quantitatem  refertur  ,  sed  ad  id  , 
quod  (6)  interest  (7)  ,  et  ad  utilitaiem  venit  ,  uon  ad 
pcenam  (8). 

§.  8.  JHoc  autem  judicium  certam  conditionem  habet , 
si  postulatum  est  :  ca^terum  qui  non  posiulavit ,  experiri 
non  potest  (9).  -^  Posiulare  (lo)  autem  proprie  hoc  di- 
cimus ,  pro  tribunali  petere  fii),  non  (12)  alibi, 

§.  9.  Si  tam  vicinum  (i3)  Urbi  municipium  sit  ,  ut 
Magistratu  se  non  interponente ,  potuerit  Praetor  vel  Prae- 

(i)  Fingamus  rco  neque  habitationem  ,  neque  inquilinos  ,  neque 
prsedium,  neque  procuratorem  essc :  sed  frequenter  in  taberna  meritoria, 
caupona  ,vel  divcrsorio  versari,  num  eoloci  citari  poterit?  Zasius  ait. 
Quid,si  is  quidcm  hospitio  publico  frequenter  utatur  ,  absit  tameu  ? 
progranima  ad  Ecclesiam  proponendum  esse  ,raonet  Zas.num.i/\.  si 
debihim  personale  :  nam  si  reale  debitum  fnerit ,  reusque  imniobi- 
lia  habebit  ,  ejus  praedio  denunciari  sufficiet.  Eo  tamen  casu  Pite- 
tor  interdum  ex.  olficio  procuratorem  absenti  et  non  pctenti  ulUo 
constituet  ,  /.  9.  5.  5.  supr.  de  ojf.  Procons.  vel  petente  ipso  acto- 
re ,  /.  7.  ^.  2,  supr.  de  minorib.  quod  utile  est  scitu.  E  con- 
trario  bonorum  possessionem  dat  abscnli  ,  salvo  jure  contradicto- 
ris.  l.  3.  5-  7-  Supr.  de  bonor.  possess,  adde  l.  i-  2.  infr.  de  cu- 
rat.   bon.  dando. 

(2)  Id  est  ,  Magistratum. 

(3)  Id  est  ,  cautionem  ,  exactionem  ,  et  missionem  possessionis 
ucglexcrit.  5.  3.  supr.  h.  t. 

(4)  Actio  in  factum  .  Bart. 

(5)  DiHerentiam  ejus  quod  interest  et  quantitatis  observa.  vide 
l.   1.  in  fin,  supr.   qui  satisdare. 

(6)  Et  sic  judcx  infi;rior ,  qui  superiora  negligit  ,  jacturara 
passo  ,  in  id  quod  vere  interest  ,  actionc  in  factum  tenelntur. 

(7)  Vere  ,  non  arbitrarie.  Imo  arbitrarie,  l.  5.  §.  4-  inft"-  de 
obligat.  l.  ult.  infr.  de  extr.  cognit.  vel  hic  in  non  faciendo  :  ibi 
vero  in  facien  Jo  deliquit  :  vel  hic  speciale ,  ut  in  aliis  multis  Ma- 
gistratibus  ,  ut  supi'.  de  Magistrat.  conveniend. 

(8)  ISon  agitiu-  ad  pceiiam  ,  ibi  veuit  interesse  ;  non  punitur 
judex,  ut  negligcas  :  id ,  quod  mca  interest  ,  damnuin  ab  eo  mihi 
illatura  postuletur  tantum  :  meum  damnura  spectatur  ,  non  ejusne- 
gligentia  :  non  juratnr  in   litcm. 

(9)  Scieudum  est  tamen ,  judicem  nonnunquam  impertiri  offi- 
ciura  non  petitum  aut  postulatum  ,  in  iis  prccsertim  ,  quse  ad  pu- 
blicum  jus  ,  et  crimina  perlinent  :  sed  et  in  causis  raiserabiliuin 
pcrsouarura  et  quae  piae  dicuntur ,  ut  superius  dixi  5-  6.  polest  enim 
non  petentibus  ulti'o  procuratorcs  et  Advocatos  dare  ,  libellnm  ine- 
ptura  rejicere  ,  juramentum  calumniee  exigcre  ,  dilationem  conce- 
dere  ;  de  his ,  quae  post  litis  contestalionem  emergunt  ,  dccernere: 
haec  enim  omnia  ejus  officio  inhfercnt  :  his  adde  /.  1.  su^ir.  de  ju- 
risdict.  eadcm  de  re  vide  hic  Ripcubera  muilos  alios  casus  enume- 
ranicm.  vidc  Sociu.  regula.   200. 

(10)  Postulare  nerao  dicitur  ,  nisi  qui  postulat  apud  judicem  pro 
tribunali  sedentem.  l.  i.  5.  postulare.  supr.  de  pnstulando.  Quid  , 
si  res  summaria  sit  ,  boc  est  ,  plenam  causre  cognitionem  exigit? 
Quidam  putant  tribunal  non  requiri.  Bart.  in  /,  a  procedente.  4. 
C.  de  dilationil.  Alii  contra  existimant  ,  non  pos=e  nostulari  peti- 
ve  res  ctiam  summario  judicio  ,  nisi  a  judice  pro  tribunali ,  saltera 
vcl  dorai^vtl  in  via  scdente.  Ripens.  Quod  minus  verum  est :  Quod 
enim  tnbunal  domi  vel  in  via  tingere  possumus  ? 

(ii)  Quid  ?  num  exigitur  hic  libcllus  ?  Speculator  qualemqua- 
lem  petilionem  sufficcre  censet  :  etiam  non  sciiptam  ,  arg.  l.  i. 
supr.  h.  t.  i.  si  quis  a  liberis.5.§.  si  uel  parens.  8.  supr.  deagno- 
scendis  liberis.  l.  jjen,  supr.  de  his  ,  qui  sunt  sui.  eo  magis ,  quod 
libcllus  non  exigatur  ,  ubi  officium  judicis  intcrceJit.  Contra,  libel- 
lum  requiri  j)utat  Guiiielmus  Cuneus  ,  Bartolus ,  Angelus  ,  Imola 
hic.  Innoccntius,  Joanns  Andrcae  in  c.  i.  de  libclli  oblatione.  ct 
ila  communiter  alii.  Castrensis  libellum  praecise  requiri  ccnset ,  nisi 
prorsus  judici  liqucat  ,  doraum  jam  coUabasccre.  Ripensis  com- 
munem  opinionem  ampk-ctitur  ,  non  quod  dilationes  conccdantur 
judice  pro  Iribunali  scdcnte  ,  /.  a  procedentc.  4.  C.  de  ditationib. 
non  quod  in  causa  damni  infccti  requiratur  causae  cognitio  ,  /.7.  /. 
i3.  injin.  infr.  h.  t.  aou  quod  cautio  petitur  orticio  judicis  (  id 
cniin  fallit  in  his  causis,  in  quibus  celeritas  summa  exigitur  )  :  non 
quod  in  5.  6.  supr.  hic.  libeDi  fit  rasiitio  ,  tum  ibi  nuUacoa- 
Tom.m. 


193 


ses  adiri  :  potest  dici  ,  cessare  (i4)  hanc  aclionem  adver- 
sus  Magistratus  ,  quasi  nihil  intcrsit  ,  cum  m  tua  pote- 
state  fuerit  a  Praetore  vel  Praeside  desiderare  in  possessio- 
nem  mitli. 

§.  10.  Hasc  autem  actio  ,  cum  rei  habeat  persecutio- 
nem,  et  heredi,  et  in  heredem  (i5),  et  perpetuo  dabitur. 

De  dominio  post  inJr,sionem  acquirendo.  i.  Si  plures 
cavere  debeant  aut  caveri  sibi  desiderant.  2.  JDe  proprie- 
tario  et  fructunrio. 

5.  PiuLTJS  lib.    I.  ad  Edictum. 

PRaetoris  officium  est  (i6),  ut  missus  (17)  io  possessio- 
nem  (18),     etiam  eam  per    lougi  (19)  temporis  spa- 
tium  in  suum  dominium  (20)    capere  possit  (21). 

ventionalis  libelli  6at  mentio  ,  sed  quod  libello  omisso  ,  basis  al- 
que  adeo  fundamentum  ipsura  litis  contestationis  omissum  iutcl- 
ligitur. 

(12)  Judex  extra  locum  ipsum  judicii  interpellatus  jneglcctse  ju- 
stitiae  (  ut  loquuntur  )  nou  tcnetiir  ,  quod  obscrvandura  in  clariga- 
tionilnis  ,  et  ejusmodi  quaestionibus  :  sunt  eaim  paria  ,  non  faccre  , 
aut  minus  legitime.  /.  quoties.  6.  supr.  qui  salisd. 

(i3)  Vicini  qui  dicantur  arbitrio  judicis  relinquitur  :  dicuntur 
vicini,  qui  se  mutuo  exaudire  loquentes  possint.  adde  l.g.C.de  nuptiis. 

(ii^)  Magistratu  in  vicino  loco  existente  judiccs  inferiores  excu- 
sari  ,  si  non  officio  suo  functi  fueriut  in  causis  sibi  non  commissis , 
hinc  colliguut. 

(i5)  Imo  non  datur  in  heredem.  /.  35.  fers.  honorariae.  infr.  de 
oblig.  An  in  hcrcdein  liicc  dutur  actio  ,  quod  in  locum  stipulatio- 
nis  omissae  succedat  ,  ut  Dynus  existimat  ?  An  potius  hoc  spccialc 
est  ,  ut  Bartol.  notat  ? 

(16)  Id  est ,  is  eftectus  decreti  Praetoris  in  causa  damni  infecti. 
adde  et  in  noxali  ,  /.  26.  in  Jin.  supr.  de  noxalib.  An  ct  ia  lega. 
tis  ?  non  videtur.  Disertis  cnim  vcrbis  exprimitur  ,  missum  in  pos- 
sessionem  ex  causa  legati  iion  pro  domino  esse  incipere.  vid.  /.  5. 
supr,  ut  in  possess.  leg.  Speculator  in  tit.  de  2.  decrcto.  §.  4- 
distinguit  ,  ct  ait  ,  in  omnibus  pcrsonalibus  actiouibus  hanc 
regulara  obtinere  ;  in  realibus  non  aeque.  Si  quidem  in  personali- 
hus  peti  aliquid  nostrum  fieri  ,  quod  antea  non  fuerit ;  in  rea- 
libus  ,  dominium  ,  quod  jara  nostrum  sit  ,  peti  non  posse  :  inde 
sequi  ,  ut  qui  egerit  legati  nomine  personali  actione  ct  hypothcca- 
ria  ,  ex  secundo  tantum  decreto  pro  domino  statim  possidere  inci- 
piat  :  sin  reali  actione  agat ,  pro  domino  statira  possideat.  Sed  ab 
ea  sententia  Speculator  mox  recedit  in  §.  ult.  hoc  enira  jure 
singulari  receptura  esse  in  damni  infecti  ,  et  noxali  actione  ,  ut 
misbus  iii  possessionem  ex  secundo  decreto  statim  fiat  dominus.  in 
aiiis  causis  (  fiugamus  creditori  rem  in  solutum  datam  esse  )  acquiri 
tantuin  pr^scribenti. 

(17)  Ex  secundo  decreto. 

(18)  Rei ,  cujus  possessor  non  erat  doralnus  :  nam  si  doraiaus 
erat  secundum  decretum  ostendit  jure  dominum  sine  teraporis  in- 
tcrvallo.  /.  2.  in  fin.  supr.  si  ex  noxali.  l.  5.  supr.  communi  di- 
vidundo.  l.  26.  in  Jin.  supr.  de  noxalib.  l.  1.  in  fin.  supr.  dc  fun- 
do  dotali.  l.  3.  5-  i-  supr.  de  rcb.  eorum.  Ha3c  Accursii  sententia 
comrauniter  probatur.  Rationis  speciem  Baldus  ct  Bologninus  adfe- 
runt  ,  quod  videlicet  i-eus  ,  qui  secundura  decretum  in  re  aliqua 
expcctat  ,  vcl  patilur,  rei  dominium  habere  videalur  pro  derehcto. 

(19)  Atque  ita  secundum  decrctum  loco  tituli  habetur  ad  prae- 
scribtndura  jus  dominii.  Bald. 

(20)  An  pcrpetuum?  alii  reo  bienniura,  aliiannuum  tribuunt,  in- 
tra  quod  spatium  possit  actori  dcbitum  cum  cxpcnsis  solvere.  vid. 
Bald.  Sic  puto  ,  in  causa  damni  infecti  et  noxali  actione  ,  mis- 
sum  in  possessionem  statim  pro  domino  capere  :  in  aliis  causis  cau- 
sam  tantum  prffiscribendi  adquiri  :  et  illis  casibus  dcbiforem  iutra 
prasfcribendi  teinpus  audicndura  esse  debitum  offerentcm  cum  ex- 
pensis.  Natura  enim  gequum  esse  ,  iiemincm  cura  altcrius  injuria 
ficri  locupletiorem  ,  /.  i^-  supr.  de  condict.  indeb.  prauscrtim  si 
res  ,  in  quara  crcditor  missus  est ,  sit  adhuc  iutcgra  ,  uec  ab  eo  in 
aii;un  distracta  :  t  nc  enim  repellendus  est.  /.  24.  $■  2.  supr.  de. 
minorib.  sicuti  supcrius  ostendi.  Quid  ita  ?  missus  in  possessioncm 
nura  fructus  suos  faciet  ?  faccre  videtur  :  nara  missus  ex  secundo 
decreto  bona  fide  possidet  :  possidet  enim  auclorc  Praetore :  ideoque 
fnictus  suos  facere  ,  ut  et  quivis  bonac  fidei  posscssor  ,  videlur.  L 
48.   infr.   de  adquir.  rer. 

(2i)  Au  etiam  si  boua  fidc  ?  slc  alt  Bald.  arg-  l.  28.  supr.  de 
ncxalib.  a  qua  opiuionc  non  abhonet  vir  doctissimusCujac.i8.oti.2j, 

25 


^94 


DIGESTORUM 


§.  1.  Si  pliires  sint  domlni ,  qui  cavere  debent,  et  ali- 
quis  non  caveat :  in  portionem  (jiis  (i)  mitletur.  j^  Et 
ccnlra  ,  si  oliquot  sint  ,  qui  caveri  sibi  desiderant  (2)  , 
et  alius  pretiosiores,  aliiis  viliores  habeat  acdes :  sive  uiiius 
dorous  1  lures  liabeant  dispares  partes  ,  tamen  non  rna- 
pnitiidine  (3)  doniiiiii  (juisque  ,  sed  aequalitcr  (4)  nait- 
tcntur  (5)  omnes  in  posscssionem. 

§.  1.  Si  el  dominus  proprietatis  ,  et  frucluarius  (6) 
de^ideict  sibi  cav(ri  damni  infecti,  uterque  audiendus  esl: 
nec  enim  injtjriam  scntiet  promissor  ,  non  plus  (7)  cui- 
que  prastaturus  ,  quam  quod  ejus  intersit. 

De  (lanuio  dcto  non  inlerposita  cautione. 
b.   Gajus  lib.    1.  ad  Ediclum  provinciale. 

EVcnit ,  ut  nonnunquam  damno  dalo  nulla  nobis  com- 
pelat  actio  ,  non  interposita  (8)  anica  cautione :  ve- 
luti  si  vicini  a;dcs  ruinosae  in  meas  aedes  cecideriut  j  adeo 
i!t  pleris '116  placuerit,  nec  cogi  quidem  eum  posse  ut  ru- 
dera  (9)  lollat  ,  si  modo  omnia  ,  quae  jaceant ,  pro  de- 
reliclo  liabeat. 

Edictvni.  Litcrpretctio  prinia^  partis.    1.  Ve  damno  fa~ 
cto  vd  infecto.  1.  Si  anleijuum  caveatnr.,  ades  deciderunt. 
7.  ULriAKtJS  lib.   53.  ad  Edictum. 

PRytor  ait  :  diinini  infecti  svo  nomine  promitti  (10)  , 
aliino  satisdari  {i\^  jvbtbo  e/ ,  qui  juraverit  (12), 
7ion  calumnicc  cau^a  id  se  postulare  ,  eunive  ,  cujus  no- 
juine  aget  ,  postidaturum  fuiste  in  eani  dieni  ,  quani  cou- 
sn  cognila  statuero.  Si  controversia  erit ,  dominus  sit ,  nec- 
ne  ,  qui  cavebit :  suh  (i3)  exceptione  sntisdari  jubcbo.  De 
eo  opere  ^  quod  in  (iq^  J/umine  publico  ripave  ejus  Jiet  , 
in  annos  decem  (i5)  satisdari  jubcbo.  Eum  ,  cui  ita  non 
cavebilur  ■)  in  possessionem  ejus  rei ,  cujus  nomine  ^  ut  ca- 
vcTttur  ,  postidtdntur  ,  ire  ,  et  ,  cum  justa  causa  esse  vi- 
dehitur  ,  ctiam  possidere  jubebo.  Jn  eum  ,  qui  neque  ca- 
verit  ,  neque  in  possessione  esse  ,  neque  possidere  passus 
erit  ,  judicium  daho  :  ut  tantum  ( 1 6)  pra'stet  ,  quantum 
prastare  eum  oporteret ,  si  de  ea  re  ex  decreto  meo.,  ejus- 


ve  ,  cujus  de  ea  re  jurisdicfio  fuit ,  quce  mea  est  ,  cau- 
tum  Juisset.  Ejus  rei  nomine  ,  in  cujus  possesswnem  mi- 
s<ro.,  si  ab  eo,  qui  in  possessione  erit  ^  dainni  iijecti  no- 
rnii,e  \iion'\  saiisdabitur  :  euni  (i-j)  ^cuinon  satisdabitur  ., 
siiiiul  in  possessione  esse  jubebo. 

5.  I.  IJoc  Edictura  prospicit  damnonondum  facto(i8), 
cum  caelerae  actiones  ad  danina  ,  quce  contigerunl  ,  sar- 
cienda  pertineant  ,  ut  in  legis  Aqmliae  actione  ,  et  aliis  : 
de  damno  vero  lacto  nihil  Edicto  cavelur.  cum  enim  ani- 
malia  ,  quaj  noxam  commiserunt  ,  non  (19)  ullia  nos  so- 
lent  onerare  ,  quam  ut  noxae  ea  dedamus  :  multo  magis 
ca  ,  quaj  aniroa  carent,  ullra  (20)  nos  non  deberent  one- 
rare  5  praesertim  cum  res  quidem  animales  (21)  ,  (j^uae  da- 
mnum  dedeiiut  ,  ipsa?  extent  ,  aedes  autcm  ,  si  ruma  sua 
damnum  dederunt  ,  desierint  exiare. 

'^.  2..Unde  quaeritur:  si  antequam  caverelur,  acdts  de- 
ciderunt  ,  neque  dominus  rudera  velit  egerere  (22),eaque 
derelinquat:  an  sit  aliqua  adversus  eum  actio  ?  El  Julia- 
nus  cousultus  ,  si  priusquam  damni  infecti  slipulatio  in- 
terponeretur  ,  aedes  vitiosae  corruissent  ,  cpiid  lacere  debe- 
rel  is,  in  cujus  aedes  rudera  decidissent,  ut  dainnum  sar- 
ciretur  :  respondit ,  si  dominus  aedium  ,  quae  ruerunt,vel- 
let  tollere  ,  uon  aluer  permittenduiu,  quam  ut  (23)  omuia , 
id  est  ,  el  quae  inutilia  essent  ,  auHerret  :  nec  solum  de 
luluro  ,  sed  [ei]  de  praeterito  daiuno  cavere  eum  debere  : 
quod  si  dommus  aedium  ,  qua:  deciderunt ,  nihii  liacit,  in- 
terdiclum  reddendum  ei  ,  m  cujus  a^des  rudera  (2^)  deci- 
dissent ,  per  quod  vicinus  compeljetur  ,  aut  tojltre  (26)  5 
aut  totas  ardes  pro  dereliclo  habere  (26). 


8.   Gajus  f  ad  Edictum  Pi 


Lirbani  lilulo 


Q 


de  damuo  inlecto  ]. 
Uod  (27)  forte  tunc  recte  diceretur  ,  cum  non  ipsius  (28) 
negligentia  ,  sed  propler  alitj^uod  impedmienlum  (29J 
sibi  non  prospexit  (3o). 

De  importatis  vi  Juminis.  1.  De  crusta  ex  Jundo  uuius 
hipsa  ia  funduin  ulterius  ,  et  de  arboribus.  3.  De  rate  in 


(i)     Id  cst,  missio  fit  in  portioncm  ncgligenlis  et  non  obcdicatis. 

(2)  Nec  cavelur  sc. 

(3)  INon  qualenus  preliosiorcs  aedes  habct. 

(4)  Quia  niiUitur  custodiae  cansa  ,  non  (loniinii. 

(5)  Ex  j;rimo  dccrtlo  sc.  alias  ex  sccundo  dccrcto  disparitcr 
raissorum  (iunt  disparts  porlioncs.  Bald.  ul  in  primo  dccreto  pro- 
porlio  Aritlimetica  :  in  stcundo  Geometrica  attendalur.  vidc  /.  i5. 
5.    18.   infr.  h.  t. 

(6)  Simul  ,  scil. 

(7)  Id  cst ,  rous  eo  casii  actorihus  cavet  ,  non  pro  numcro  agcn- 
tium  ,  sed  pro  re  tantum  :  itaquc  pluribus  utcunquepersonis  cavcat; 
non  augctur  lameu  ejus  caulio  ,  ne  sestimationem  rci,cujus  nomine 
cautio  pclitur,  cxccdat. 

(8)  Id  cst ,  non  cxacta  a  nobis  cautione  ,  et  sic  qui  negligcns  fuit 
in  cxigcnda  caulione  damni  infecti  ,  id  sihi  imputare  merito  debc- 
bit  ,  liald.  V.  /.  2.  C.  de  hereditale  vendita.  Antc  pctitam  cau- 
tioncra  si  dainnum  contingit ,  dominus  non  lenctur ,  si  quae  jaccnt 
riidcra  ,  pro  deiclicto  habuerit,  ut  hic.  si  modo  vitiosibi  damnum, 
non  domini  ciiijia  accMdit.  Bart.  hic. 

(.[))  Nota  inltrdicluin  dc  tollendis  rudi/ms  adium  coUapsarum 
io  a!(h's  alicnas.  dc  quo  l.   7.  infn.  infr.  h.  t. 

(10)  /.  9.  5.  4.  /.   i3.  5.   I.  infr.  h.  t. 

(n)  d.  §.  4. 

(12)  /.    i3.  5.    i-i.    i3.  infr.  h.  t. 

(i3)  De  satisdationihiis  suh  exceptione  ,  vide  hic  Bart. 

(i4)  /.  i5.  5.  2.  /.  24.  /.  3i.  infr.  h.  t.  l.  i.  §.  7.  infr.  de 
stipul.  Pra:ivr. 

(1.))  /.    ir,.   §.   2.   infr.  h.   t. 

(16)  /.   v>8.   infv.  h.  t. 

(17)  Sivc  unns  sil ,  sivc  plnres.  l.   i5.  5-   i5.  infr.  h.  t. 

(18)  tsl  cnim  lioc  tdictum  comparalum  ad  fuluridamni  cautio- 


iicm.  /.  6.  Supr.  h.  t.  l.    14.  5.  2.  infr.  tit.  prox. 

(19)  /.  7.  J.  6.  injin.supr.  de  dolo.  /.    r.  supi:  si  quadrupes. 

(20)  Pro  dcrclicto  rcm  hahcrc,  camquc  dereliuquere  uiiicuiquc  li- 
cet  ddinui  inflLXti  noinine.  /.   10.  5-   ^-  •s"/"'.  'de   negutiis.    ^.  2.  in 

Jin.  Insl.  de  noxal. 

(21)  Auimales  rcs  sunt ,  quae  animam  habent  ;  veluti  auimaiia  , 
mancipia. 

(•2j)  Id  est ,  non  tantum  cgercre  ,  scd  ctiam  exportarc. 

(23)  /.  9.  ^.  2.  iufr.  h.  t. 

(24)  Nota  interdiclum  quo  agimus  adversus  vicinum,  ut  tollat  ru- 
dera.  vid.  /.  6.  supr.  U.  t. 

(s5)  E  coutrario  ,  si  e-v  mea  domo  in  tuain  aream  rudera  cecide- 
rint  ,  compelit  mihi  iu  te  actio  ,  ut  ca  c.vhiheas.  /.  5.  <|.  2.  supr. 
ad  exhibend. 

(26)  Uic  ut  in  /.  prox.  infr.  h.  t. 

(27)  Id  est ,  ut  aedihus  careat  is  cujus  aedcs  damiiiim  dederint. 

(28)  Id  est  ,  damnuin  passi. 

(29)  Dcmus  eum  rciiiublicae  causa  ahfuissc ,  aut  pioplcr  angustias 
tcmporis  stipulari  sihi  iion  poluisse,  /.  9.  infv.  h.  t.  deinus  nuiic 
primum  ah  hoslihus  rcversuiu  siu-cinulas  colligcrc  ,  Advocatum  quae- 
rae.  /•   '.'>•  in  fln.  l.   16.  supr.  vx  quibus  causis  majores. 

(30)  Sensus  cst,  si  vicinus  sciens  prudens  a  me  cautionein  damni 
inlecti  nou  cxcgit  ,  utcunquc  domus  nica  in  cjus  doinum  dccidcrit, 
illi  non  tcncor ,  /.  6.  supr.  h.  t.  nisi  rudcra  noliui  tolUro  ,  tunc 
enim  vicinus  coget  nic  ,  aut  ca  tollerc,  aul  ajdcs  pio  derclicto  halH.'- 
rc  ,  /.  7.  m  /in.  supr.  h.  t.  idciu  conlirnKit  JSoi^ell.  Leoiiis  i)[>. 
ideoquc  alteriilrius  eicctioncm  habet  reus.  At  si  per  anguslias  tein- 
poris ,  aut  ahsens  reipuhlicae  caus;i  ,  viciuus  non  exegil  a  me  caulio- 
ncin,non  tantum  rudera  ex  ejus  ai-ca  cogor  egcrerc  ,  sed  eltaiii  «JUtii- 
num  ci  datum  praestarc.  Cur  ita?  yid.  /.  9.   u.Jr.  h.  t. 


LIBER   TRIGESIMUSNONUS 

5.   Vel  ususfru 


9^ 


agrum  nlterius  delata.  4.  <Si  superflcies 
ctus  alienus  sit. 


9.  Ulpianus  [  lib.   53.  ad  Edictum  ]. 

HOc  (i)  amplius  Julianus  ,  posse  dici,  compellendurn 
eum  ,  ut  etiam  de  pvaeterito  damno  caveret :  quoJ 
enim  (2)  re  integva  custoditur  ,  hoG  non  inique  etiam 
post  ruinam  a^dium  praestabitur.  Integra  autem  re  unus- 
quisque  cogitur  aut  de  daraijo  infeclo  cavere  ,  aut  scdibus 
car^re  ,  quas  non  defendil.  -1-  Denique  inquit  ,  si  quis 
propter  anguslias  temporis  ,  aut  quia  Reipublicae  causa 
aberat  ,  non  potuerit  damni  infecti  stipulari  ,  non  inique 
Praetorem  curaturum  ,  ut  dominus  viliosarum  aedium  aut 
damnum  sarciat ,  aut  aedibus  careat :  sententiam  Juliani 
ulilitas  comprobat. 

§.  1.  De  (3)  his  autem  ,  quae  vi  flurainis  importata 
sunt ,  an  interdictum  dari  possit  ,  quserilur  ?  Trebatius  re- 
fert  ,  cum  Tiberis  abundasset  ,  et  res  mullas  multorum 
in  aliena  aedificia  detulisset ,  interdictum  a  Praetore  da- 
tum  ,  ne  (4)  vis  fieret  dominis  ,  quo  minus  sua  tolle- 
rent  ,  auferrent  (5)  ,  si  modo  (6)  damni  infecti  repro- 
mitlerent. 

5.  2.  Alfenus  quoque  scribit,  si  ex  fundo  tuo  crusta  (7) 
lapsa  sit  in  meura  fundum  ,  eamque  petas,  danduui  (8) 
in  te  judicium  de  damno  jam  fa<^to  (g)  :  idque  Laijeo 
probat.  nam  arbitrio  judicis  ,  apud  quem  res  prolaps?e 
petentur  ,  damnum  ,  quod  ante  sensi ,  non  contineri  :  uec 
aliter  dandam  actionem  ,  quam  ut  omnia  (if>)  tollanttir, 
quae  sunt  prolapsa.  •]-  Ita  demum  autem  crustam  vindica- 
ri  posse  idem  Alfenus  ait  ,  si  non  coaluerit ,  nec  uuita- 
tem  (11)  cum  terra  mea  fecerit.  Nec  arbor  potest  vindi- 
cari  a  te ,  quae  translata  in  agrum  meum  cum  terra  niea 
coaluit.  Sed  nec  ego  potero  tecum  agere  ,  Jus  [  tibi  ] 
non  (12)  esse  itn  crustam  habere  ,  si  ]am  cuin  terra  mea 
coaluii  :  quia  mea  facta  est  (i3). 

5.  3.  Keratius  autera  scribit  ,  si  ratis  (l4)  in  agrum 
meum  vi  fluminis  delata  sit,  non  (i5)  aliter  tibi  polesia- 


tem  toUendi  faciendam  ,    quam   si  de  praelerilo  (16)  quo- 

que  damno  mihi  cavisses. 

$•  4-  Quaesitum  est ,  si  solura  sit  alterius  ,  superficies 
alterius,  superficiarius  utrum  repromitlere  (17)  damni  in- 
fecti  ,    an  satisdare  debeat  ?    et  Julianus   scribit ,  quotiens 

superficiaria  iiisula  vitiosa  est,  domiuum  et  de  soli  et  de 
«dificii  vitio  repromittere  (18)  ,  aut  eum  ,  ad  quera  su- 
perficies  pcrtinet  ,  de  utroque  satisdare  :  quod  si  uterque 
cesset ,  vicinum  iu  possessionem  rniitendum. 

<).  5.  Celsus  certe  scribit  ,  si  a;diuiu  tuarrim  ususfru- 
ctus  (19)  Titix  est  ,  damni  infecti  aut  dominum  repro- 
mittere  aut  Titiam  satisdare  debere.  Quod  si  iu  possessio- 
nem  missus  fuerit  is  ,  cui  danmi  infecti  cavendum  fuit  , 
Titiam  utifrui  prohibebit,  -^-  Idem  ait  ,  eum  quoque  fru- 
ciuarium  ,  qui  non  reficit  (20)  ,  a  domino  utifrui  prohi- 
bendum  :  ergo  et  si  de  damno  infecto  non  cavet ,  domi- 
nusque  compulsus  est  repromittere  ,  prohiberi  debet  frui. 
xo.  Paulus  lib.  48.  ad  Edictum. 

QUamvis  (21)  alienus  ususfructus  sit  ,  dominum  pro- 
mittere  (22)  oportere  Cassius  ait.  Nisi  proprietarius 
in  totum  repromittat  ,  vel  fructuarius  satisdet  :  mitti 
oportet  in  possessionem  eum,  cui  non  caveatur  (23).  Sed 
nisi  proprielario  repromittenti  fructuarius  caveat  ,  dene- 
gandam  ei  fructus  petitionem ,  Julianus  scribit.  Sed  si  fru- 
cluarius  de  soli  vitio  quid  praesliterit  (24)  5  jus  domini  ad 
eum  transferri  oportet. 

De  pignore ,  de  re  empta  a  non  domino. 

II.  Ulpianus  lib.  53.  ad  Edictum. 

QUid  de  creditore  dicemus,  qui  pignus  accepil?  utrura 
repromittere  (^5)  ,  quia  suura  jus  luetur  :  an  satis- 
dare,  quia  (26)  dominus  non  esl  (27)  ,  debebit  (28)? 
Quae  species  est  in  conirario  latere  apud  Marcellum  agi- 
tata,an  creditori  pignoratitio  damni  infecti  caveri  debeat, 
Et  ait  Marcellus  ,  iuutiliter  (29)  ei  caveri  :  idemque  eti- 
am  de  eo  cavendum  ,  qui  a  non  domino  emit :  nam  nec 
in  hujus  persoua  committi    stipulaliouena.  aequissimum  ta- 


(1)  Id  est,  vel  h£ec  quae  scquitur  ,  ratio  confirmat  Eequitatem  , 
l.  7.  infin.  l.  8.  supr.  h.  t.  ncc  enira  id  innuifur ,  sedium  ,  qure 
ruinam  mimmlur  ,  dominura  sempcr  ad  dainnura  rcsarciendum  vici- 
no  cogi:  semper  ,  inquam  ,  id  est ,  sive  ab  eo  cautio  sit  exact^,  Si- 
ve  non  sit  es.acta. 

(2)  Sensus  est  ,  quod  ajite  damnum  datum  exigi  potest  ,  mnlto 
magis  pQst  damnum  illatum  potest  exigi  :  nam  jus  agendi  minus 
competit  onte  damnum  quam  post  daronitm .  et  sic  a  re  integra  ad 
rem  destructara  hoc  argumentum  sumitur. 

(3)  /.  4-  in  fin.  supr.  de  rebus  creditis.  5.  prceterea.  Inst.  de 
rerum  dit^is.-  l.   7.  J.  2.  infr.  de  adqu.  rerum  dornin. 

(4)  l.  39.  infin.  suyr.  ad  leg.  Aijuil.  vidc  quLe  notavi  ad  /. 
if>.  supr.   ad  exhibend. 

(5)  Fluminis  vi  ,  quae  in  fundum  nostrnm  importantur  ,  non 
sunt  nostra  ,  sed  priorum  dominorura  ,  nisi  fando  nostro  coaluerint. 

(6)  ^quum  est  ,  cuique  pcrmitti  rcs  suas  ex  fundo  alterius  tcd- 
lere  :  si  mouo  altcri  caveat  se  citra  damnum  ejus  res  suas  sublatu- 
ru2u.  5-   2.  infr.  h.   t.  l.    i5.   circafn.  supr.   ad  exhib. 

(7)  De  avLilsa  terrae  crusta  vid.  NovcU.  Leon.  95. 

(8)  Eo  casu  scil. 

(9)  Id  est,  de  piceterito  ,  non  de  fuluro.  Pneteritum  dicltur  , 
quod  illatum  est  crustce  casu..  Futurura  ,  quod  iaferri  potGst  dum 
crusLi  legitur. 

(10)  /.   7.  5.  ult.  supr.  h.  t. 

(fi)  Coalitio  namque  ct  unitio,  modas  est  transferendi  dorainif. 
l,.  26.  5.   1.  infr.  de  ndquir.   rer. 

(12)  Negatoriam  actionem  njn  solum  in  servituflbus  lociim  ha- 
bcre  ,  .sed  etiam  in  juribus  aliis  incorporalibus  ,  hinc  coUigunt. 

(i3)  An  emptorenj  p0s.3a.Ti  cogere  .   ut  vuoutu  qud    ct:ut  tollai  ? 


Agani  vel  effundam.  Zas.  arg.  l.  2.  5-  3.  supr.  de  periculo. 

(14)  /.    5.   5-  4-  ^upr.  ad  exhib. 

(i5)  Pecus  ob  depastibnem  factam  detineri  posse  hinc  colligunt. 
Vid.  tamen  qu?e  scripsi  ad  /.  Sg.    ^.   i.  supr.  ad  l.  Aquil . 

(iG)  Hoc  spcciale  est  :  non  enim  idem  est  in  casu  ^.  2.  supr.  h. 
t.  Cur  tam  varie  ?  in  rate  non  religanda  praesumi  potest  negligentia 
domini  ,  qui  aliter  navera  reiigare  poterat*  In  casu  J.  2.  supr.  h.  t. 
negligentia  nulla  fuit. 

(17)  Vide  /.  7.  Supr.  h.  t. 

(18)  Dominus  repromittit  ,  superficiarius  satisdat. 

(19)  Proprietarius  repromittit  ,  fructuarins  satisdat. 

(■20)  Modicam  enira  ad  refeclionera  tenetur-  /.  7.  ^.  2.  supr.  de 
Usufr.  ct  quemadm. 

(21)  Damni  mfecti  cautio  locum  habet  ctiam  in  his  aedibus ,  qua- 
rura  ususfructus  sit  alienus. 

(22)  Id  est  ,  reproraittere  de  damno  infecto. 

(23)  /.   9.   in  fin.  supr.   h.   t. 
(34)  /.   7.   C.  de  usufr. 
(-2?)  Vide   /.   7-  supr.  h.  t. 

(26)  /.  9.  5.   4.  Supr.  h.   t. 

(27)  Dominus  tarajn  pignoris  videri  potcst,  si  anu  l  e.un  pignus 
pro  tanta  summa  sit  obligatum  ,  ut  a  debilore  piguu.s  lui  uon  i)0<- 
sit.  /.  10 1.  supr.  de  legat.  antea  eciim  diximus  douunum  reprorait- 
tere  ,  non  satisdare. 

(^8)  Utique  cavere  debet :  licet  Jurisconsultus  huic  qua5;tioni  noa 
respondeat,  quaeslio  habetur  pro  re.sponsione.  Zas. 

(29)  Scricto  jure  ;  secus  ci  acq  litate.  Infr.  h.  t  et  sio  Marccilaj 
strictiira  jus  ,  tllpianus  jequitatem  defendit. 


igG 


D 


I     G     E     S 

,    id  (2)  est  ,  cre- 


nien  puto   ,    huic    (1)    prospicienduin 
ditori  (3)  pcr  stipulaliononj  (4). 

12.  Paulus  [  lib.  48.  ad  Edictum  ]. 

HIs  ,  qiii  pignori  rcin  acccperunt  ,    potior  (5)    est  is  , 
cui  darani  iufecli    non  cavetur  (6)  ,  si  possidere  ,  et 
per  longum  ternpus  rern  capere  ,  ei  pcriuissum  fuerit. 

De  eo  ,  qui  dominium  vd  aliud  jus  habet.  2.  Si  inter 
cedcs  meas  el  vitiosas  sint  <ilice  a'des  non  citioscv.  3.  De 
jurejurando  calami.i(e.  Quikis  cavcndum  est.  4-  De  eo  , 
ijui  dcamhulat  vel  lavat  ,  vcl  diveriit.  5.  De  vicinis  ,  et 
eorum  inc^uiliids  ,  et  inquilinorum  uxorihus  ,  tt  his  ,  qui 
cum  eis  morantur.  7.  De  monumeuto.  8.  De  superficia- 
rio  et  frucluurio.  9.  De  honx  fidei  emptore.  10.  De  ope- 
ris  novi  nvnciatione.  De  adioiie  negatoria.  De  interdicto 
quod  vi  aut  clam.  11.  Si  ah  eo  ,  qui  in  possessionem  ce- 
dium  ,  quia  sihi  non  cavelalur  ,  missus  fuit  ,  cautio  desi- 
deretur.  12.  De  jurejurando  calwnnix.  i5.  De  die,  intra 
quem  cautio  locum  hubet. 

i3.  ULPiAKtis  [  lib.  53.  ad  Edictum  ]. 

QUi  Lona  flde  a  non  domino  cmit  ,  vidcndum  est  , 
nunquid  repromittat,  non  rliam  salisdct?  Quod  qui- 
busdam  videlur  :  lialet  autem  rationem  ,  ut  magis 
repromittat,  quam  satisdet:  suo  enim  ncmine  id  facit  (n). 

$.  a.  Sive  corporis  domiuus  ,  sive  is  (8),  qui  jus  ha- 
het  (  utpuia  serviluteni  )  ,  de  damno  inlieclo  caveat :  pu- 
to  cum  repromillere  dcbere  ,  non  (9)  satisdare:  quia  suo 
iioinine  id  facit  ,  non  alieno. 

5-  2.  Ciim  intcr  ades  mcas  et  tuas  sint  aliae  acdes  non 
ritiosa; :  vidcndum  cst  ulrum  tu  solus  mihi  cavere  debeas- 
an  vcro  el  is  ,  cujus  ardcs  viliosa)  non  sunt  5  an  ille  solus 
[  an  ambo  ]  ?  Et  magis  est ,  ut  ambo  (lo)  cavere  de- 
beant:  quia  fieri  polest ,  ut  ardes  vitiosas  in  ardes  non  vi- 
tiosas  incidentcs  damnum  mihi  dent  ;  quamvis  possit  quis 
dicere  ,  non  vilio  (11)  incohimium  aedium  hoc  factum  , 
si  aliae  in    cas    incidcnies  damni    causam  pra^buerunt.  sed 


T     0     R    U     M 

[si]  cum  prospicere  (12)  sibi  potuerit ,  damni  infecti  Cau- 
tiouenj   non  prospexerit ,  meriio  convenielur. 

fj.  3.  Qui  damni  infecti  cavcri  siLi  posluhit  ,  prius  de 
calumnia  (i3)  jurare  debet.  Quisquis  igitur  juraverit  de 
calumnia  ,  adniittitur  ad  stipulationem.  'j-  Et  non  inqui- 
retur  ,  utrum  intersit  ejus,  au  non  :  vicinas  eedes  habeat 
an  non  habeal?  Xotum  tamen  (i4)  hoc  jurisdictioni  Pra?- 
lorias  subjiciendum  ,  cui  cavendum  sit  ,  cui  non. 

§.  4.  Ca;terum  neque  (i5)  ci  ,  qui  in  meo  denmbulet  , 
ncque  ei  qui  in  meo  lavet ,  vel  in  mea  taberna  diverlat , 
caveri  debtt. 

5.  5.  Vicinis  plane  ,  inquilinisqTic  (16)  eorum  ,  et  iu- 
quilinorura  uxoribus  cavendum  esse,  ait  Labeo.  Ilem  his, 
qui  cum  his  niorentur. 

5.  6.  De  illo  qua^rilur  ,  an  inquilinis  suis  (17)  domi- 
nus  aedium  cavere  possil  ?  et  Sabinus  ait  ,  in(|uiliuis  nou 
esse  cavendum.  aut  enim  ab  initio  (18)  vitiosas  a^des  con- 
duxerunt ,  ct  habent ,  quod  sibi  imputent  :  aut  in  vitium 
aedes  inciderunt  ,  et  possunt  ex  conduclo  (19)  esperiri  . 
quae  sententia  verior  est. 

^.  7.  Si  quis  juxta  (20)  monumentum  aedificaverit , vel 
juxla  aedificium  suum  monumentum  fieri  passus  sit  ,  de 
damno  infecto  ei  poslea  cavendum  non  erit :  quia  rem 
illicitam  adniisit.  alias  autem  ,  si  monumcnto  sedificium 
noceat  ,  in  quo  nihil  sit  ,  quod  iniputari  possit  ei  ad 
(|uem  jus  monumenti  pertinet ,  cavendum  est  ei,  ad  quem 
jus  monumenli  perliuet. 

^.  8.  Superficiarium  (21)  ct  fructuarium  (22)  damni 
iuJecti  ulililer  stipuhiri  hodie  (^3)  constat  (i^)- 

§.  9.  Sed  ei  ,  qui  bona  lide  a  non  domino  emit  ,  da- 
mni  infecu  stipulationem  non(2  5)  compelere  (26)  Marcel- 
lus  ait  (27). 

§.  10.  Si  quis  opus  novum  (28)  nunciaveril  :  an  niliil- 
oniinus  damni  infecti  C29)  ei  caveri  debeat,  Julianus  ira- 
ctafEt  magis  probat,caveri  (3o)  oporlcre  (3i).  iSatn  (3^) 
et  ei  qui  cgerit,  jus  adversario  non  (33)  esse  ahius  tolltre 
a^dificium ,  caveri  debere  (34).  -^-  Ilem  eum  adversus  quem 


(i)  Crcditoii,  iuquam.  An  ct  qui  a  non  doininobona  fide  cmit, 
licet  bonaj  fidei  possessor  cavere  debet ,  aut  ei  caveii  oportel  ?  v.  /. 
i3.  iiifr.  h.  t. 

(2)  Ilaec  verlia  ,  id  cst ,  crcdiiori  per  stipulalioiiem ,  Ant.  Fab. 
2.  conject.    i^-j.  puiat  csse  verl)a  inierprctis  ,  uon  Ulp. 

(3)  Creditor  pignoratilius  scu  hypolbecarius  cautioncm  damni  in- 
fecti  exigere  potest. 

(4)  Cur  ila  ?  quia  in  pignore  quaerilur  jus  rcalc :  crcditoris  jus 
est  manifestuni. 

(5)  Atqui  niissus  cx  secundo  dccreto  babcri  alio  ,  quam  crcdito- 
ris  loco  non  polest  :  si  ila  est ,  qui  ante  cum  erit  cieditor ,  potior 
erit.  ar^.  l.   ii.  supr.   qici  potiores. 

(6)  El  in  possessionem  ex  sccuudo  dccreto  missus  est. 

(7)  Ll  est ,  babelur  b)co  domini. 

(8)  Qui  jus  babct  ,  pula  .servitiilis  ,  rcpromitterc  tenelur:  deda- 
mno  vero  satisdare  non  tcnctur.  l.  3o.  Infr.  h.  t. 

(9)  Imo  ,  cui  coinpctit  servitus  pcrsonalis  (  ut  ususfructus  )  sa- 
lisdarc  debct ,  /.  10.  supr.  h.  t.  quin  et  supcrficiarius  (  qui  servi- 
tulem  realcm  baliel  ,  /.3.  5-  3.  siipr.  tit.  prox.  )  satisdarc  ienetur  , 
/.  g.  $.  4-  •Supr.  h.  t.  aique  ita  qualiscunque  servitutis  dominus 
satiidare  debct. 

(10)  Vitiosa  domus  non  vitiosae  cum  in  modum  noccbit :  cogi- 
tur  enim  nou  vitiosarum  sedium  dominus  cavcrc  proplcr  oedcs  vi- 
tiosas  vicini. 

(11)  Mngis  cnini  patiunlur  ,  quam  agunt. 

(12)  Imputaturncgligcntia  ei,  qui  prospicere  potuit  nec  prospcxit. 
(i3)  /.  7.  supr.  h.  t. 

(i4)  Post  juramcntum  calumnia:  ,  judiccui  de  vcritatc  inquircre 
posso,  biuc  collij^ilur. 

(i.5)  Cur  ila?  quia  ad  tcmpus  cxiguum  vaidc  in  meq  yersatur. 
(iG)  /.    18.   5.   3.   infr.  h.  t. 


(17)  /.  33.  infr.  h.  t. 

(iS)  ludignus  est  auxilio  ,  qui  ab  initio  fuit  negligens. 

(19)  Yide  /.  27.  iiifn.  supr.  locuti. 

(2u)  /.  ult.  supr.  fnium  rei^und.  l.  11.  C.  de  adificiis  privatis. 

(21)  /.   39.  5-   2.  infr.  h.  t. 

(22)  /.  20.   Infr.  h.  t.  l.  7.  §.    I.  supr.  de  usufTUCt. 

(23)  Hodic  cst  cx  nova  jurisprudenlia. 

(24)  Cur  constal  ?  supcrficiariis  ct  fructuariis  daiitur  utilcs  actio- 
nes.  iiifi •  de  suptrfciebus. 

(25)  Imo  conipctit.  /.it.  supr.  hic.  An  ba:c  Marcclli  opinio  ro- 
probala  ?   An  bic  iocus  slricii  jiuis  c.-t? 

(26)  Cur  tum  varic  ?  Frucluarius  tt  superficiarius  causam  liabeiit 
a  doniino  :  bonac  (idci  jiossessor  a  non  doinino. 

(27)  Si  non  competit,  igitur  ct  cxccptio  dominii  rcfcrtur  ,  atque 
doniinii  cxccplio  rclerri  non  poicst  iu  iis  tausis  ,  quae  ccleiitatcm 
desidcrant.  /.  3.  supr.  ad  cxhibcnd. 

(28)  Jam  (iictum  scilicct. 

(29)  bl  cst,  nonduni  facti. 

(30)  Imo  non  oporlct  :  nam  uno  rcmedio  aliud  toili  solct.  5-  6. 
supr.  h.  t.  An  ba;c  duo  rcmedia  cxlraordiuaria  sunt  ,  ut  nc  altc- 
rum  altero  tullaiur  ?  /.  que.madmodum.  29.5.  Magisliatiis.  '}.Supr. 
ad  leg.  Jqiiil.Au  ut  siul  aquo  jurc  ordinaria  aliud  alio  tamennou 
toHitur,  cum  ad  rcs  diversas  dculur? 

(3i)  Alque  ita  duo  icmcdia  divcrsa  concurrcic  posjuut. 

(32)  Argumcntum  a  simiJe  suiu|)tum. 

(33)  Id  c-st  ,  qui  egcrit  negatoria  actione.  Negatoriam  hic  simpli- 
ciier  sumo,  ut  in  §,  2.  Jnstit.  de  actionil>us . 

(34)  lulcrca  scil-  duin  agitur  causa  proprietatis  :  atque  ita  cautio 
damwi  infccti ,  ct  ncgatt)ria  in  rem  concurruut.  Ncgaloria  aJ  tuenuaiu 
libcrtalem  fuuJi :  Cautio  propicr  ruinaiu  iuccpt.un  xditicii. 


LIBER   TRIGE 

interdictum  quod  vi  aut  clam  competit  ,  cavere  (i),  de- 
bere  (2)  Julianus  ait :  quia  (3)  iion  est  cautum  ,  neq^ue 
de  vitio  aedium  ,  neque  de  danmo  operis. 

§.  II.  Si  quis  ,  quia  sibi  non  cavebatur ,  in  possessio- 
iiem  a^dium  missus  fuerit  5  deindc  is  cujus  oedes  fuerunt, 
cum  pra^tcrea  alias  aedes  Jiabcret  ,  desideret  ab  eo  ([ui  ia 
possessionem  missus  est,  ut  sibi  damni  infecti  liarum  a:di- 
um  ncmine,  ([uarum  in  possessionem  missus  cst ,  caveret; 
an  sit  audiendus  ,  videanuis?  Et  Julianus  scribit  ^  Is,  qni 
vitiosis  a^dibus  cesserit  ,  si  integras  rctinuerit  ,  nun.quid 
improbe  ab  eo  qui  vitiosas  Kdes  cospit  possidere  ,  cautio- 
nem  exigit  ?  cum  ideo  possessionem  amiserit,  quia  et  ipse 
damni  iniecti  salis  non  dederat  ?  et  sane  parura  probe  po- 
stulat  ab  eo  caveri  sibi  earum  aedium  nomine  ,  quarum 
ipse  (4)  cavere  supersedit  :  quoe   sententia  vera  est  (5). 

§.  12.  Si  quis  slipulaturus  juraverit  ,  nec  fuerit  stipu- 
latus  :  an  postea  ei  stipulari  volenli  jurandum  sit,  yidea- 
nius.  Et  puto  ,  iterum  jurandum  :  quia  possit  fieri  ,  ut 
aut  lunc  ,  aut  modo  calumnietur. 

5.  i3.  Si  alieno  (6)  nomine  caveri  mihi  damni  infe- 
cli  postulem  :  jurare  debeo,  non  calurnnioe  causa  icl  eum, 
ciijifs  nomine  cautum  poslulo  ,  fuisse  postulalurum- 

^.  14.  Sed  si  ejus  nomine  postuleni  ,  qui  ,  si  ipse  po- 
stularet  ,  jurare  non  compelleretur  (  veluti  patronus  vel 
parens  ):  dicendum  est ,  locum  jurijurando  non  esse:  de 
quo  enim  ille  non  juraret ,  nec  ,  qui  vice  ejus  poslulal  , 
in  hac  stipulatione  debet  jurare. 

5.  i5.  Huic  slipuhitioni  debet  dies  (7)  esse  insertus  : 
intra  quem  si  quid  damni  contigerit,  cautio  locum  habel, 
Ke(|ue  enim  in  infinilum  (8)  obligatus  esse  dibet  stipn- 
latione.  ipse  igitur  Pra^tor  diem  dabit  slipulalioni  ,  a^sli- 
matione  iiabita  ex  causa  (9)  ,  el  ex  qualitaie  ejus  da- 
mni  ,  quod  conlingere  speralur. 

14.  Pauli.s  hb.  48.  ad  Edictum. 

1N  causaj    cogtiitione    eliam  longinciuilas  (10)  soh  (11)  , 
et  operis  magnitudo  (12)  spectanda  est  (i3). 

(i)  Imo  cavere  non  debct :  nam  ut  confessoria  ,  l.  loci  corpus. 
4.  5^-  in  coiifessoria.  2.  supr.  si  seruitus  viitdicetur.  ita  Inteidiclo 
i(i  5  (iLicd  intcrest  nostra  consequimur.  sic  sane :  sed  confessoria  da- 
tiir  ad  id  qiiod  extra  rem  :  Interdictum  ad  id  quod  in  re  ipsa  iu- 
lurcst.  Bcvt. 

(2)  De  darano  sc.  interea  dum  agitur  de  causa  principali. 

(3)  Quasi  dicat  ,  Utcunquc  negatoria  milii  compelat ,  \e\  Inter- 
dictum  quod  ui  aut  clam  ,  non  est  tamen  milii  de  vitio  operis  con- 
suUiim. 

(4)  Non  est  cavendum  ci ,  qui  ex  contumacia  cavere  noluit  : 
liaec  cst  lalionis  p(Bna.   /.   6.  supr.  de  his  ,  Cjuce  ut  indignis. 

(5)  Atqui  dupiiciter  puniri  videtur  contumax  contra  legis  prsc- 
ccpta.Nam  oLcjuscontuinaciam  adveisariusin  possessioncmaidium  ejus 
mittitur  :  ac  pnrterea  ijwi  contumaci  damni  infccti  proptcr  alias 
ejus  zedes  non  cavetur :  videtur  et  missus  in  possessionem  mihi  ca- 
vere  debere  ,  /.  damni.  18.  5-  "  vicinas.  12.  infr.  h.  t.  etiamsi 
coiitia  me  in  posscssioiiem  missus  sit.  l.  5.  ^.  1.  in  Jin.  supr.  ut 
legatorum  nomine  caueatur.  vide  hic  Bart. 

(6)  /.  39.  5-  3.  iiijl:  h.  t.  ct  sic  de  aiieno  facto  ,  ct  alterius 
couscicutia  jurare  licet  :  jurare  ,  in([uam  ,  ex.  ci'edulitatc  ,  si  vehc- 
mcnter  id  opinaLimur.  /.  2.  §.  8.  in  Jin.  infr.  tit.  prox.  An  et  si- 
ne  maudato  ejus  cujus  nomine  agimus  ?  id  nostia  lex  innuit  ,  ut 
multo  mugis  cum  manditto  jurari  posse  coUigat :  sed  hoc  taraencasu 
spcciaie  domini  man(!atum  icquiri  docent  interprctcs.  XJtique  l.  pe- 
Tiutt.  5-  3.  C.  de  jurejur.  proptcr  oidumn.  jubet  doininuin  in  pro- 
vincia  ,  in  qua  degit ,  calumniae  juramentum  subirc.  vid.  Andi.Gaii. 
1.  obs.  83.  Quid  ?  omissum  caluinniae  juramenlum  num  vitiat  ?  vid. 
/.  2.  5.  4-  C.  de  jurcjur.  propter  calutnn.  Num  consuttudine 
vtl  statuto  rcmitli  iiotesl?  posse  videtur.  vid.  /.  2.  C.  de  imlicta 
fiduitate.  An  poena  jiuaiitis  de  calumnia  committitur  ipso  jure  ?  Mi- 
ninii:;  rcquiritur  cnim  .'^eiiteuiia  deciaratoria  .  nec  transmittitur  ad 
f.cjtdes.  vide  /.  2.  §.  (i.  C.  de  jurejur.  propter.  calumninin.  An 
procurator  ex  offici )  datus  cogendus  est  id  juramcntum  praestarc  ? 
Au  uoutuiaacia  procuraturi^  nuu  jurautis    de  caluoinia    nocet  domi- 


S  IMUSNONUS. 


'97 


hiicrprtlalio  secundcc  parlis.  2.  Ferba  Eclicti.  De  sa- 
tisdatione  et  lempore  stipulalioni  prcvstiiuto.  3.  Be  vitio 
loci  vel  operis.  4-  Ve  tenipore  inira  quod  siipulatio  com- 
miliilur.  5.  Interpretaiio  verhoriun  :  De  eo  opere.  6.  De 
via  puhlica  ,  n.  Et  cceteris  lucis  puhlicis.  10.  De  pullica 
loci  puhlici  nfcctione.  11.  Interpretatio  teriice  et  (juinice 
pariis.  De  eo  in  cujus  possessio/iem  mitiiiur.  i5.  De  plu- 
rihus  in  possess:o:iein  mittcndis.  16.  De  actjuisitione  do- 
tninii.  i8.  De  plurihus  in  possessionem  mi^sis  ,  19.  Et 
sumpiihus  ah  uno  corum  fuctis.  20.  An  domi/nis  decedat 
postessio/ie :  et  de  secundo  decreio.  24.  De  jurihus  dcbitis 
his,  qui  polucrunt  satisdare.  26.  De  asdihus  vectigalihus. 
27.  De  prcedio  vectigali.  28.  Si  dum  Prcctor  de  dui/da 
stpulaiione  deliherat  ,  climnum  contigerit.  29.  De  pwnl- 
lo.  3o.  De  insiila  Julcieicda  vel  reficienda.  3i.  Si  cauiio 
ojferalur  misso  in  possessionem^  33.  Vel  Jusso  possidere, 
34.  Si  ccdes  ruerint  ante  missionem.  35.  Si  Luis  metu 
ruince  decesserit  possessione  ,  vel  non  accesserit.  36.  Jn- 
terpretatio  quarlai  partis.  De  causa  actionis  in  Jactum. 
Quid  in  eam  veniat ,  et  de  lempore  in  cfuod  extencliiur. 

i5.  Ulpiakus  hb.  53.  ad  Edicium. 

SI  finita  sit  dies  statuta  in  cautione  :  iierum  (i4)  arbi- 
tratu  Prajtoris  ex  integro  erit  caveudum. 

§.  1.  Si  vero  sine  adjcctione  diei  (i5)  stipulatio  fuerlt 
interposita  :  si  quidem  ex  conventiouo  (i(j)  quandoque 
fuerit  commissa  ,  ex  siipuhuu  agitur  (17)  :  si  vero  per 
errorem  (18)  ,  magis  est  iilud  dicendum  ,  finito  die  io 
quem  ahoquin  caveri  solet  (19)  ,  desiderandum  esse  a 
Pr.Tetore  ,  ut  hbeietur. 

5.  2.  Deinde  ait  Pra^tor  (20}:  De  eo  opere  (21  j,  (juocl 
in  flumii/e  puhlico  ripave  ejus  fiet  ,  in  (22)  a/vtos  deceiu 
saiisdari  (^23)  Juheho.  liic  exigilur  satisdatio  ,  et  tempns 
slipulationi  pitestilutum  :  idcirco  quia  in  pubhco  fit:  cum 
autein  in  alieno  hat  ,  satisdalionem    Praetor  injungit  (24). 

§.  3.  Nolandum  quod  non  etiam  de  loci  vitio,  sed  de 

no .'  V.  cundem  c.  89.  An  procurator  fisci  dc  calumnia  jurare  dc- 
bct?  vide  euiulcm  ,  c.  90.  vid.  /.  2.  ^.  2.  C.  de  jurer.  propter 
caiumii.  An  licredi  jusjurandum  calumniae  deferri  potest?  Pusse  vi- 
detur.  vide  Novdl.  124.  cap.  i.  An  et  tulori  ?  sic  saac.  \id.  /.  4. 
supr.  de  in  litcm  jurando. 

(7)  /.  4-   *«/■"■•  ii.   t- 

(8)  Inlinitas  cst  vitanda.  /.  9.  supr.  soluto.  l.  11.  5«  18.  supr. 
de  legat.  3. 

(9)  Circumsfantias  hujus  judicii  considcrandas  csse  nota  :  cir- 
ciimstantias ,  inquam  ,  causie  ,  ijualttalis,  ionginquitatis,  et  magnitu- 
dinis  operis ;  est  cutem  causa  hic  ,  origo  rci. 

(10)  Longinqiiioris  namque  ioci  couscrvandi  cura  niinor  cst. 

(11)  Loci.  vid.  /.    i5.  5    3.  infr.  h,  t. 

(12)  Facilius  enim  ruit  magnura  opus. 

(i3)  Ut  eorum  habita  ratione  longior  vei  brevior  dies  couccdatur, 
(i4)  Fiuila  uua  diialione  ,  alia  duri  polest  ex  causa.  Uald. 
(i5)  Id  csl ,  si  h?ec  cautio  ,  si  cjuid  intratalctempus  dumni  ccn- 
tigcrit  ,  non  fuerit  interposita. 

(16)  Id  est  ,  si  cum  conveiiisset  exprcsse  intcr  partcs  ,  ne  dies 
adjiceretur  stipuialioni  ,  et  postca  damiium  mctuitur. 

(17)  tlt  quotics  damnum  apparuerit  ,  caveatur. 

(18)  Dics  fuerit  omissa  sciliccfc  ,  utpote  quod  GreJeliat  promissor 
se  .vcmper  teneri. 

(19)  Nam  in  dtiluo  rccurrendiim  est  ad  consuetudhicm.  Consiietudo 
convontiones  pariium  intcrpretatur.  /.  Si.^.  20.  sapr.  de   iRdilitio. 

(20)  /.   7.  in  princ.  i>ci's.  1.  supr.  h.   t. 

(2^1)  Id  est,  (le  damno  futuro  ex  co  operc.  ^.  5.  infr.  h.  t.  xm- 
de  notant ,  particuiam  lianc  ,  de  ,  rationcm   remoSam   adsignificaie. 

(22)  Tcmpus  iiuic  stipulationi  subjicitur.  Goth.  Alias  in  arbitijo 
judicis  est ,  ut  is  pro  magnitudine  daumi  ct  caus.-Estatuat  ,  quaniiii« 
duraic  dcbeat.  /.    i3.  §.,fin.  et  /.  seq.  supr.  h.  t.  Aiis. 

(28)  liic  exigitur  satisdatio. 

(.>4)  /.  7.  .uipr.  h.  t.  pro  aibitrio  suo.  /.  19.  in  fin.  iujr.  h.  t, 
Imo  uoa  iniuiJgit.  /.   1»  §.  6.  Jnjr.  de  stip.  Frctior. 


193 


DIGESTORUM 


operis  tanlum  cavetur  :  quamvis  si  in  privato  fiat ,  et  de 
loci  et  de  operis  vitio  ,  caveatur.  sed  cum  locus  publicus 
sit ,  non  erat  necesse  ,  ibidem  opus  facienli  de  alio  vitio , 
quam  operis  ,  satisdare  damni  infecti. 

§.  4-  Si  (]uid  igitur  damni  intra  decem  annos  accide- 
rit  ,  id  stipulatione  continetur. 

§.  5.  Et  quod  ait  Praetor  de  eo  opere  ,  sic  accipe  de 
eo  damno  ,  quod  ex  opere  fiet. 

§.  6.  Si  quid  in  via  publica  fiat  (i)  ,  quia  (2)  in 
alieno  fit  ,  satisdandum  est. 

§.  7.  Sed  Prsetor  causa  cognita  ,  tempus  (3)  pro  (4) 
conditione  operis  determinabit. 

§.  8.  Sive  autem  quis  muniat  viam  ,  sive  quid  aliud 
in  via  publica  faciat:  debebit  cautio  locum  habere,  ne  (5) 
per  hoc  damno  privati  contingantur  (6). 

§.  9.  De  caeleris  locis  publicis  nihil  specialiter  cavetur: 
verum  ex  generali  (7)  sermone  ,  quasi  in  aheno  fiat,  sa- 
tisdari  (8)  debebit  damni  infecti. 

§.  10.  Si  publicus  locus  publice  reficiatur  :  rectissime 
Labeo  scribit,  eoque  Jure  utimur  ,  de  damno  infecto  non 
esse  cavendum  (9).  Si  quid  vitio  loci  aut  operis  fiat  : 
certe  legem  dandam  operis  talem  ,  ne  quid  (10)  noc«at 
vicinis  damnive  detur. 

5.  11.  Ex  hoc  Edicto  ,  si  non  caveatur  ,  mittitur  in 
possessionem  a  Prastore  in  eam  (xi)  partem  quaj  ruinosa 
es5e  videtur. 

5.  12.  An  vero  in  totas  sedes  missio  locum  habeat  vi- 
deamus  ?  Et  extat  Sabini  sententia  ,  in  totas  (12)  aedes 
miltendum.  alioquin  si  ex  superficie  (  inquit  )  damnura 
■(imeatur  ,  non  habebit  res  exitum  :  nec  profuturum  (i3) 
in    possessionem     ejus    rei    mitli  ,    quam    quis    possidere 

(i)     Conscnsu  pulilico. 

(•i)     5-  "^-  i^  fi^'  siipr.  h.  t. 

(3)  Satisdandi. 

(4)  /.    i3.  infm.  l.   14.  Supr.    h.  t. 

(5)  Ne  hoc  damno  privati  contingat.  Hal.  ne  per  hoc  dammim 
pnvato  contingat. 

(r,)     Et  ifa  qui  vicinis  officit  ,  tenefur  cavcrc. 

(7)  Speciales  ubi  clausulse  deficinnt,  ad  gcneralem  recurrimiis  , 
cuj'ii  vis  est  orania  complecti  ,  quse  non  sunt  expressa  in  specie  , 
l.  n3.  infr.  de  i-evlf.  oblig.  Generalis  enunciatio  omnes  suas  specics 
continet.  /.  oratio.^.  infr.  si  ingsnuus  esse  dicatur.  l,  in  fi'audem. 
1,5.  §■  ult.  supr.  de  test.  milit. 

(8)  Vide  /.  7.  supr.  h.   t. 

(9)  Quia  respublica  cavere  solet.  l.  6.  in  Jin.  supr.  iit  legatoi: 
Goth.  Vid.  Cujac.  lih.   i.  obs.  c.   i4-  Aus. 

(10)  Reipublicae  non  licet  Sliquid  in  publico  loco  rcQciendo  , 
quod  privatis  noccat ,  facere. 

(ti)  Hoc  ut  sit  intelligendum ,  explicat  5-    «2.  infr.  hic- 

(t2)  Si  vitium  sit  in  parte  substantiali  (  puta  tecto  ,  fundamcn- 
•to,  cedium  parlctibus  )  ,  tunc  in  totas  aedcs  facienda  est  raissio. 

(i3)  Potcntia  frustra  est ,  quae  non  reducitur  ad  actum. 

(r^)  Imo  snperficies  possideri  potosl  sinc  solo  ,  l.  si  duo.  3-  §. 
ivim  i^ideamus.  infr.  uti  possidetis.  naturaliler  potest  posslderi  sine 
solo  :  naluralifer  ct  civiliter  non  pctest.  Nisi  dicas  ,  jam  cadentcra 
«upcrficicm  sine  solo  possideri  nnn  posse. 

(i5)  Imo  expedit  possideri  naturaliter  ,  /.  i.  ^.  ^icitur.  infr. 
(A?  t'i  et  c/  armata.  non  expcdit  ,quia  tinietur  ne  decidat  :aiias  su- 
pcrficies  possidcri  non  potest ,  nisi  quid  ipsi  domino  proestclur.  /. 
in  speciuli.  73.  5-    i-  ^'i-pr.  dc  rei  wiiui. 

(i())  Inseparabiliter.  Conncxorum  idem  esljudicium.  l.  pen-  supr. 
dc  leg.  3. 

(17)  Utilc  pcr  inutile  vitiatur  ,  si  ab  altcro  scp.irari  non  potest. 

(18)  Al.  erit. 

(.■9)  Id  est,  si  fuerint. 

(20)  Insulae  domibus  adjacent  ,  ut  hic.  id  c^t,  prope  domus  vici- 
i}.i,s  suiit.  non  tamen  sunt  cis  adjunctse.  Atqui  dicitur  insidse  com- 
niunis  esse  parics,  /.  i3.  sujn:  dc  snvit.  pr<xd.  uib.  niliil  vetat  in- 
sulae  communeni  csse  parictim  ,  eiiamsi  non  sil  iusula  viciuo  a'di- 
ticio  connexa.  vitl,  Cuj.  i.  obs.  4-  «^lias  in-;uia:  legilllno  .'.patio  in- 
yicem   distanl./.  i4    supr,  dc serv.prad.  urb. 


non(i4)possit  ,aut  ei  non  (^S^expediat.  et  verior  est  Sa- 
bini  sententia. 

$.  i3.  Sed  si  in  pLires  partes  divisa  domus  sit ,  utrum 
in  partera  ,  an  in  totam  domura  possidendam  mitti  quis 
debeat  ,  videainus  ?  Si  tam  ampla  domus  sit ,  ut  et  spa- 
lia  inter  vitiosam  partem  intercedant  ,  et  eam  ,  qu»  vi-  ! 
tium  non  facit  :  dicendum  ,  in  eara  solam  partem  mitti. 
si  vero  unita  (16)  sit  contextu  aedificiorum:  in  totam.  Ita- 
que  et  in  spatiosis  doraibus  meUus  dicetur  ,  in  eam  (17) 
partem  domus  mittendum  ,  quae  vitiosse  parli  unita  est. 
Cajterum  si  raodica  portiuncula  sedium  amplissimarum  1 
vitium  faceret  :  quale  erat  (18)  dicere  ,  totas  a;des  juben-  « 
dum  possidere  eum  ,  cui  damni  infecti  non  caveretur  , 
ciim  (19)  sint  amphssiraas  ? 

5.  i4-  Item  quid  dicemus ,  si  insula  adjacens  (20)  do- 
mui  vitiura  faciat :  utrura  in  insul»  possessionem  ,  an  vero 
in  totius  domus  possessionem  mittendum  sit  ?  Et  raagis 
est,  ut  non  in  domus  possessionem  sed  in  insulae  mitiatur. 

5.  i5.  Si  plures  sunt ,  qui  postulent  ut  caveatur:  om- 
nes  mitti  in  possessionem  solent.  •\'  Idemque  Labeo  pro- 
bat ,  et  si  prius  quis  in  possessionem  missus  sit ,  et  alius 
mitti  desideret  :  nara  non  spectabimus  ordinera  (21)'  ^^'^ 
habebunt  ambo  possessionem. 

•f-  Quod  si  jam  prior  possidere  jussus  sit  ,  et  alius  da- 
mni  iufecti  caveri  desideret  (22)  :  tunc  nisi  cavetur,  mit- 
tetur  in  possessionem  posterior. 

5.  16.  Julianus  scribit  ,  eum  qui  in  possessionem  da- 
mni  infecti  nomine  mittitur  (23)  ,  non  (2^)  prius  inci- 
pere  per  longum  terapus  dominium  capere  ,  quara  secua- 
do  (25)  decreto  a  Praetore  dominus  gonstituatur. 


(21)  Ordo  eorum  ,  qui  raissi  sunt  ,  non  attcnditur  ,  quoad  im- 
missioncm  ex  primo  decrct ).  An  altendatur  ordo  sc.ipluiie  ,  vLd. 
/.  6.  itfr.  dc  snlutionib.  vid.  Cujac.  C.  si  in  causa  judicati  pignus 
captum  sit.  l.   10.  supr.  qui  potiores. 

(■22)  Immisso  uno  ex  crcditoribus ,  non  censenlur  caeleri  immiisi, 
ni>i  postulaverjnt.  /.  5.  5-  ^-  supr.  ut  iu  possess.  Iino  immissi  ccu- 
sentur,  /.    12.   infr.  de  rehus  auctorit.  jud.  poss. 

(23)  Vide  Corasium  tom.  2.  pag.  ai8.  et  Mich.  Pompejopolita- 
num,  qui  latissime  hunc  5.  repetiit.  ilemque  Mcuochium  lib.  2.  de 
aru.  jud.  cap.ii.  Mod. 

(24)  Hinc  colligere  possij  ,  Secundo  dccreto  non  stalim  domimum  , 
sed  causam  tantuin  adquirendi  dorainii  transferri.  arg.  /.  5.  supr. 
h.  t.  Principiura  enim  usucapiendi  a  secundo  dccreto  suraitur -.aUuct 
est  enim  ipsu»i  principiuiu  usucapiendi ,  et  ipsa  usucapio.  Nain  si 
missus  ex  sccundo  doci-eto  incipit  usucapcrc ,  nunduni  usucepissc  irv- 
telligitur.  Sed  res  ita  comtituatur  ;  secundo  dccreto  is  qui  missus 
est,  fit  dominus  (  et  ita  intellige  5.  17.  §.  33.  infr.  h.  t.)  si  ad- 
vcrsarius  erat  dominus :  sin  minus,  proestalur  raisso  in  possessionertt 
usucapiendi  conditio.  et  ita  intclligc  hunc  5»  id  etiain  intellige  ,  si 
reus  omnino  fuerit  abscns  pcr  conturaaciam,  uon  per  setatem  impe- 
ditus  ,  vel  reipublicae  causa.  nam  utcunque  secundura  decretum  $it 
interpositum  ,  ei  recurritur.   §.  22.  infr.  h.  t. 

(25)  Sccimdum  decretum  ,  quin  et  primum  ,  quid  est  ?  Prrmum 
decretum  Itali  tenutam  ;  Gaili  reci-edenliam  ,  appellaiit  ,  quod  pef 
sentcntiam  judicis  res  alicui  credantur,  id  est  ,  cominittantur ;  Hi- 
spani  intcrim  :  Imbertiis  pofsessionem  fiduciuriam  vocat  ,  utpolr 
quara  quis  sub  regia  fiducia  ct  m.jnu  icr.:!.  Rebuttns  ,  tractat.  d.^ 
scnt.  execut.  art.  i.  gtoss.  !{.  prcejudiciahm  piiss-ssionis  scntet- 
tiam.  Zi\s.  hic.  num.  3.  primam  aggravationcra  judicis  contra  reuia 
coatumacem  dcfinit .  Ad  priraura  decivtura  ila  pcrvenitur  ,  citatur 
rcus  et  quidem  percmptorie  ;  cditur  libcllus  jisdici.  Rei  contumaci.i 
judici  declaratur  ,  reus  pronunciatur  contuma\.  Post  seutcnliain  cre- 
ditor,  aut  is  ,  qui  agif  ,  mittilur  in  possos»ionein  pcr  judiccrn  . 
vcl  apparitorcm.  Zas.  hic.  num.  ^.  ad  ii.  Ad  .secunJura  veruin 
decrotura :  pars  absens  contumaciter  ,  citatuv  d.:  novo  :  ut  intra  U.'m- 
pus  a  judice  definitum  de  proprletate  discej^tatura  veniat.  id  nisi  fe- 
cerit  missus  continuo  fit  dominus ,  si  domuiium  rei  contumax  hi- 
buit :  sin  minns  conturaax  uMicapicndi  tautum  couditionem  ad\o.vt- 
rio  pr.xstat.  Primi  dcrreti  inagnus  «st  usus  iu  benefioiariis  causi»  do 
quibus  nunc  dicere  superseJeo. 


LIBEU   TRIGESIMUS  NOIsUS. 


5.17.  Si  ante  hoc  decrelum  alius  quoquein  (1)  posses- 
Sionem  raissus  fuerit  ,  sequaliter  (2)  ambo  aedium  liunt  do- 
mini  ;  scil.  cum  jussi  fuerint  possidere.  •]-  Si  vero  jam 
constituto  doniino  (3)  eo  qui  primus  in  possessionem  mis- 
?U3  est  ,  Tiljus  damni  infecti  sibi  caveri  desiderabit :  ces- 
sante  prinio  cavere  solus  Tilius  erit  in  possessione. 

§.  18.  Cum  aulem  plures  mittuntur  in  possessionem  , 
aequaliter  (4)  u)it(unlur,  non  pro  rata  damni,quod  unum- 
quemque  contingeret.  et  merito.  Nam  et  cum  unus  mitti- 
lur ,  non  pro  portione  damni  mittitur ,  sed  in  lotum  :  cum 
igitur  plures  niiltuntur  ,  aequaliter  omnes  quasi  iu  totum 
niissi  concursu  partes  habebunt  (5). 

§.  19.  Sed  si  quis  eorum  missus  in  possessionem  sum- 
ptum  fecerit  ,  deinde  jubeatur  possidere  ,  an  sumptum 
consequi  possit  is  ,  qui  fecit  ?  et  quo  judicio  ?  Et  placel, 
comrauni  dividundo  (6)  judicio    consequi  [  eum  ]  posse. 

5.  20.  Si  quis  autem  in  possessionem  missus  ,  nondum 
possidere  jussus  (7)  sit  :  an  dominus  decedere  possessione 
debeat  ,  videamus  ?  Et  ait  Labeo  ,  non  decedere  (8)  :  si- 
cuti  nec  cum  creditores  vel  legatarii  mittuutur.  id([ue  est 
verius. 

§.  21.  Non  aulem  slatim  ,  ubi  misit  Prajtor  in  posses- 
sionem  (9),  etiam  possidere  jubet  (10)  ,  sed  tunc  demum, 
cum  justa  causa  videbitur.  Ergo  inlervallum  (11)  aliquod 
debebit  (12)  inteicedere,  quod  aut  pro  derelicto  aedcs  Jon- 
go  (i3)  silentio  dominus  videalur  hahuisse,  aut  emisso  (i^) 
in  possessionem ,  et  aliquandiu  (i5)  immorato  nemo  caveat. 

^'.   22.  Si  forie    dominus    Reipublicae    causa  abest  ,  aut 


99 


ex  alia  jnsta  causa  ,  aut  in  ea  sit  aetate  ,  cui  subvenirj 
solet:  probandum  est ,  non  debeve  Praetorem  festinare  (16) 
ad  decernendum  ,  ut  jubeat  possidere.  f  Sed  elsi  decre- 
yerit  (17),  nemo  dubitat,  in  integrum  (18)  restitulioncm 
indulturum. 

5.  23.  Ubi  aulem  quis  possidere  jussus  est  ,  dorainus 
dejiciendus  (19)  erit  posscssione. 

§.  24.  Si  qua  sinl  jura  debita  his,  qui  poluerunt  (20) 
de  damno  infecto  satisdare  (21):  dcueganda  eril  corum  (22) 
perseculio  adversus  eum,qui  in  posscssionem  missus  esl  (23). 
et  ita  Labeo  probat  (24). 

§.  25.  Item  quaeritur  in  pignoratitio  credilore  (25),  an 
pignoris  persecutio  denegetur  adversus  eum  qui  jussus  sit 
possidere  ?  Et  magis  est  ,  ut  si  neque  debilor  repromisit, 
ueque  creditor  ^-itisdedit  (26)  ,  pignoris  persecutio  dene- 
getur.  f  Quod  et  in  frucluario  lecte  Cclsus  scribit. 

§.  26.  Si  de  i>ectigalihus  {1'])  [  a:dibus  ]  non  cavea- 
lur  (28)  ,  mittendum  in  possessionem  dicemus  (29)  ,  nec 
jubendum  possidere:  nec  enim  dominium  (3o)  capere  pos- 
sidendo  potest.  sed  decernendum ,  ut  eodem  jure  esset(3i), 
quo  (32)  foret  is  ,  qui  non  caverat :  post  quod  decretum 
vectigali  (33)  actione  uli  poterit. 

§.  27.  Sed  in  vectigali  (34)  pra-dio  ,  si  municipes  (35) 
non  caverint  :  dicendum  est  ,  dominium  per  (36)  longum 
tempus  adquiri  (3^). 

§,  28.  Eleganter  qua^rhur  ,  si  ,  dum  Praetor  de  danda 
stipulatione  deliberat ,  damnum  conligerit ,  an  sarciri  pos- 
sit  ?  Et    missio  quidem    cessabit  (38)  ;  Praetor  lamen  de- 


(i)     In  possessionem  mitti,  et  juLeri  possidere  ,   differunt,  ut  cx 

5.  3o.   Infr.   h.  t.   illud  primi  ,  hoc  secundi   decreti  cst. 

(2)  Au  pro  rata  damni?  An  pro  domiiiii  proporlione,  ut  Ac- 
cursius  putat?  An.  codcm  tempore  ?  ut  Eartolus. 

(3)  Secundum  decretum  eradicare  dominium  ab  eo  ,  quem  in- 
venit  dominum  ,  liinc  BaKliis  coUigit.  adde  5-  33.  infr.  h.  t. 

(4)  l.   5.   5.    I.   infin.supr.  h.   t.  l.  ^o.  in  fin.   hifr.    h.   t. 

(5)  Ut  in  usufructu.  /,    i.  J.  3.  sitpr.  de  lisufruct.  adcrcscendo. 

(6)  Vide  /.  4-  in  fn.  supr.  communi  dividundo. 

(7)  Ei.  secundo  dccreto. 

(8)  Si  rcs  sit  '\mmohl].is.  l.^.  infai.iifr.de  adqu.  vel  omitt.poss 
vid.  /.  5.  supr.  ut  in  pvss.  secus  iu  re  mobili  ,  ut  hic.  Zas.  n,  2. 

(9)  Ex  primo  docrrto. 

(10)  Ex  secundo  (iccreto.  Es  primo  mlttimur  in  possessioncm  : 
cx  secundo  juLcmnr  iiossidere.  Goth.  Quomodo  proccdatur  ad  sc- 
oundum  decretum  .  vid.  Menoch.  de  arbitr.  iud.  cas.  6.  nuin. 
3.   Ans.  '' 

(11)  Quodnam  erat  illud  intervallum  ?  An  10.  vel  20.  ann.  nt 
qiiidam  voluut  ?  omnino  arbitriio  judicis  id  relinquitur  .  Goth. 
IVofell.  53.  c.  4.  ibi  Cujac.  Baid.  in  /.  pcr.ult.  C-  dc  bon.  auct. 
jud.  poss.  Covnrruv.  3.  Knr.  rcsolut.   18.  in  fn.  Menoch.  d.    cas. 

6.  num.  i3.  Aus.  Intervallum  illud  causae  cognitionem  habet  ,  si 
res  habelur  pro  derelicta  ,  aut  diu  immorato  in  pobscssionc  non 
cavcatur. 

(12)  Ad  securdum  decretum  non  est  festinandum. 

(i3)  Longo  silintio  rcs  habctur  pro  dcrclicta.  Longum  silcntium 
polest  intelligi  decem  vel  viginti  annorum. 

(i4)  -^i-   misso. 

(i5)  Quam  diversa  cst  hsec  alternativa  ?  Longi  silentii  tempus  in 
ffidibus  pro  derelicto  babrndis  judex  nou  arbitratur  ,  sed  Icx  deti- 
nit :  quamdiu  vcro  mis.so  in  possessionem  ct  in  ea  immorato  non 
cavcatur  ,  eiquc  raora  fiat  ,  judex  hoc  arbitratur.  Longum  silen- 
tium  ,  iongum  tempus  cst  :  aiiquandiu  vero  ,  modicum  tcrapus. 
Accursiijs  itaqiie  alternativam  pro  coujimctiva  hic  accipit  :  malc. 
Longum  cuim  ct  modicum  dilierunt.  illud  in  missione  adversus 
abscntcm  facienda  spectatur  :  hoc  adversus  praesentem.  Oldrad.  Burt. 

(16)  Secundum  decretum  nuuquam  adversus  non  latitantcm  fe- 
.stiuandum. 

(17)  In  proctdcmdo  judcx  fcstinare  non  dcbet  ,  si  lamen  ad  sc- 
cundfim  dccictum  f:  tinavtrit,  boc  decretum  valcbit ,  et  quod  fic- 
ri  non  debuit  ,  iu.  aun  tcncbit  ,  nisi  restitutio  in  intcgrum  iiululU 


fucrit ,  ut  hic. 

(18)  Contra  secundum  decrctum  ,  datur  reslituere  ex  justa  cauja. 

(19)  Jussus  possidcre  ex  sccuudo  dccreto  ,  tioraiiuuu  posscssioue 
expellit. 

(20)  Nec  satisderunt. 

(21)  Puta  eis  quibus  servitus  in  eedibus  vitiosis  del)ebatur. 

(22)  Jurium  scil. 

(23)  Ex  sccundo  dccrcto  sc.  Et  sic  rcs  transit  sine  onere  ad  eum , 
qiii  mi.ssus  est  ex  sccundo  dccreto. 

(24)  Idquc  proplcr  contumaciam  cjus  ,  qui  sallsdare  potuit,  ncc 
satis(icdit. 

(25)  Id  cst  ,  in  eo  ,  qui  acoepta  hypotlieca  crcdiderit. 

(26)  tlreditor  non  satisdans  damui  infccti  noniinc  pigiioris  pcr- 
sccuticnem  amittit. 

(27)  Aide  d.  l.  i.supr.  si  agcr  vectit^alis .,  id  cst  ,  cmphyteutic. 

(28)  A  conductore  ejusdem  sc. 

(29)  Atque  ita  rcs  vectigalis  ,  excqnendse  sentcntise  causa  potcst 
acfori  adjudicari  ,  salvo  tamen  jure  domiui.  vide  quaj  notavi  ad  /. 
3 1 .  supr.  de  pignorib. 

(30)  id  cst  ,  propter  contimiaciam  conduetoris  fundi  vectigalis 
non  fit  missio  in  ipsam  proprictatcm  ,  scd  in  jus  ipsum. 

(3i)  Jure  sit.   Ilal. 

(32)  Non  potest  transfcrri  jus  inaliura,  nisi  quale  cstapudeumy 
qui  transfert.  /.  32.  supr.  dc  contrah.  empt.  Z.  3i.  supr.  dc  vi' 
gnorib.  /.71.  infn.   supr.  de  leg.    1. 

(33)  Vectigalis  actio. 

(34)  Vide  supr:  si  ager  vectigal. 

(35)  Forte  Icgciidiim  mancipcs, 

(3G)  Post  nioiain  vidtlicct  longo  teinjiorc  contractam  ,  ut  5-  3i. 
Gloss.  Imo  statim  adquiritiir  cx  secundo  decicto.  /.  uit.  C.  dc 
SS.  Eccles.  Ibi  d<:  re  ,  qii«  ipsa  eivitatis  fuit  ,  agitur  ;  hic  tie 
re  ,  quae  jmlafur  cssc  civitatis  :  liic  postremo  casu  usucapicndi  tan- 
tiim  causa  pnebetur  ;  ui  de  re  pupilli  dicimui.  l.  2.  5.  si  a  piir- 
pillo.  infr.  pro  emptorc. 

(37)  iVIunicipes  ,  ob  suam  contumaciam  ,  rx  secundo  decreto  do- 
minium  statim  rei  amittunt  ,  si  sint  doinini  ;  si  non  sunt  domi- 
iii  ,  ii.sncapicndi  conditiouem  lransfi»runt  iii  missum.  £t  ita  halicns 
consciciitiam  rei  alicnaj  praescribit  iu  hoc  casu  ,  et  in  uo.\alibus, 
vid.  /.  28.  supr.  de  noxalib. 

(38)  Damnura  cnim  amplius  non  est  infcGlum  cuiu  jam  accidit. 


200 


DIGESTORUTM 


eernere  debet  ,  quicquid  damnl  coutigerit ,  ut  de  eo  quo- 
<jue  caveatur  (i)  ;  aut  ,  si  putat ,  quod  utiliier  actio- 
nem  (2)  daturus  sit ,  decernat  (3). 

§.  29.  Si  pupillus  (4)  tutoreni  non  liaheat  ,  qno  au- 
ctore  damni  infecti  promittat  (5):  quasi  non  defendatur  , 
missio  in  possessionera  locum  habebit  (6). 

^.  3o.  Si  quis  darani  infecii  in  possessionem  missus 
cit  (7)  :  fulcire  eura  ,  et  reficere  insulara  debere  ,  sunt , 
qui  putent  (8)  ;  eamque  culpam  pra^stare  exemplo  ejus , 
qui  pignori  (9)  accepit.  sed  alio  jure  utimur  :  cum  enim 
ob  hoc  tantum  missus  sit  ,  iit  vice  cautionis  in  possessione 
sit  ,  nihil  ei  imputari  ,  si  non  (10)  refecerit. 

§.  3 1 .  Item  videamus ,  si  ei  cautio  offeratur  ,  postea- 
quam  missus  est :  [an]  non  prius  decedere  debeat  (ii)  , 
quam  (12)  si  ei  caveatur  (i3)  etiam  de  eo  damno  ,  quod 
conligit  posteaquam  missus  est  in  possessionem  ?  quod  qui- 
dem  magis  probatur  (i^)-  repetita  (i5)  igitur  die  promit- 
tendum  erit :  hoc  amplius  de  impensis  (16)  quoque  ,  si 
quas  fecerit ,  erit  ei  cavendum. 

§.  32.  lilud  quseritur  ,  ex  quo  lempore  damni  ratio 
habeatur  :  utrum  ex  quo  in  possessionem  ventum  est  5  an 
vero  ex  quo  Praetor  decrevit ,  ut  ealur  in  possessionem  ? 
Labeo  ex  quo  decretum  est.  Sabinus :  ex  quo  ventum  est 
in  possessionem.  Ego  puto  (i7),causa  cognifa  modo  hanc, 
modo  illam  sentenliam  probandam  :  pleruinque  enim  sub- 
venilur  etiam  ei  ,  qui  missus  in  possessionem  ,  aliqua  ex 
causa  aut  non  [venit  ,]  aut  tardius  venit  in  possessionem. 
§.  33.  Posteaquam  autera  quis  possidere  jure  domi- 
/iii  (18)  a  Pra?tore  jussus  est  ,  neqaaquara  (19)  locus 
erit  (20)  cautionis  oblationi  :  et  ita  Labeo.  Cajlerum  (21) 
nuUus  (inquit)  finis  rei  invenietur  (22).  Et  est  hoc  vcris- 
sim.umj  seposito  eo  (^3)  qufd  quibusdam ,  vel  getate  (24)) 
vel  qua  alia  justa  causa  subvenitur. 

§.  34-  Si    jam    ruerunt  sedes  :    an  in  possessionem  rui- 


nae  (2 5)  vel  area»  mittendus  sit  nihilomintis  is  cui  cautum 
non  est ,  videamus  ?  Et  magis  est  ,  ut  mitti  debeat.  et  ita 
Labeo:  sed  adjicit,  si  posteaquam  decreverit  Prretor,  eum 
in  possessionem  mittendum  ,  tunc  a?des  deciderint.  et  puto 
Labeonis  sententiara  veram.  -Y  Proinde  et  si  refecit  ali- 
quid .  erit  probandum  ,  non  prius  eum  discessurum  quara 
si  ei  sarciatur  ,  et  de  pragterito  caveatur.  Potest  autera  et 
in  facluin  (26)  actione  recuperare  hoc  quod  impendit  ; 
sed  non  (27)  amplius  quam  quod  boni  viri  arbitratu  {28) 
factum  sit.  -f-  Idera  est  ,  et  si  alius  jussu  rogatuve  meo 
eorum  quid  sine  dolo  malo  fecerit ,  et  eo  nomine  conde- 
mnatus  sim  ,   aut  dederim  sine  dolo  malo. 

§.  35.  Si  quis  metu  ruinas  decesserit  possessione,  si  qui- 
dem  ,  cura  adjuvare  rem  non  (29)  posset  ,  id  fecit  ,  La- 
beo  scribil    (3o)  ,  integrum    jus  eum  iiabere  ,  perinde  ac  ! 

si  in  possessione  perseverasset  :   quod  si  ,  cum  posset  suc-  | 

currere  ,    maluit   relinquere    (3i),  amisisse  eum  Prsetoris  ' 

beneficium  (3^)  :  neque  ,  si  postea  succurri  sibi  velit,au- 
dieadum  eum.  Cassius  autem  ait  ,  si  metu  ruinae  recesse- 
rit  ,  non  hoc  animo  (33)  ,  ut  asdificia  derelinqueret ,  re- 
siituendum  in  possessionem.  eura  tamen  ,  qui  missus  in 
possessionem  non  accesserit  ,  si  sedificia  rueriut ,  benefi- 
cium  Proetoris  amisisse  scribit.  hoc  ita  accipiendum  erit  , 
si  venire  in  possessionem  neglexit  (34)  :  non  si ,  dum  re- 
nit  ,   ruerunt. 

^.  36.  Si  quis  ex  hoc  Edicto  a  Prselore  in  possessio- 
nem  missus  non  est  admissus  (35)  :  in  factum  actione  uti 
poterit  ,  ut  tantmn  prcestetur  ei  ,  quantum  prcsstari  ei 
opnrtcret  ,  si  de  ea  re  cautum  fuisset.  extenditur  enim 
aclio  (36)  in  id  terapus  ,  quo  daranum  committitur. 

16.  Paulus  lib.  60.   (37)  ad  Edictum. 

A  Ntequam  damnura  detur,  impunitum  (38)  est  factum 

-TV  ejus,  qui  neque  promisit  neque  adraisit  in  possesiio- 


(r)  Nam  post  jassura  de  cavendo  ,  cantio  pro  interposita  hahe- 
tur.  Ripensis  ad  /.  1.  num.  5.  supr.  h.  t.  nec  subtcrfugia  adversa- 
jii  mei  niilii  debent  ohesse.  Bald. 

(2)  praetorcs  post  Pontifices  actiones  dictasse  liinc  coUigas.  l.  2. 
§.  6.  supr.  cle  origin.  jur. 

(3)  Actiones  in  factum  dicuf\lur  decerni  ,  ut  hic.  impetrari  , 
permitti  ,  commodari  ,  constitui  :  rpiia  ex  aeqaitate  causa  cognila 
dantur.  actio  dirccta  ,  ordinaria  cst.  vide  omnino  Pithoeum  ad  12. 
notar.  Mnsaic.  fiil.    io3. 

(4)  L  3.  in  Jin.   l\.  ct  5.  infr.   quib.  ex  cnus.  in  poss. 

(5)  Vide  l.  7.  supr.  h.  t. 

(6)  Cur  ita  ?  quia  agitur  pro  vilio  rei.  An  postea  restitui  po- 
terit  ?  sic  videtur.   ^.  11.  supr.  hic. 

(7)  Ex  primo  decieto. 

(8)  Et  raale  .  Infr.  h.  i. 

(9)  Qui  pignori  rem  accepit ,  tenetur  cxpensas  in  cara  faccrc , 
ne  rnat. 

(10)  Missns  ex  primo  decreto  ,  non  tenetur  faccre  'sumptus  rcfe- 
ctionis. 

(11)  l.  5.J.    I.  snpr.  ut  in  pmsess.  leqat. 

^ru)  Et  sic  missds  in  possessioncm  liabct  jus  rctentionis. 

(,i3)  Atque  ita  cautio  olFerri  potcst  post  missioncra  cx  primo 
decreto. 

(i4)  Ccssanle  cnim  causa  cessat  effectus. 

(i5)  Cautio  post  missionem  cx  primo  dccrcto  repetcnda  ,  id  est , 
reduceiida  cst  ad  inititmi  tcmporis  ,  quo  damni  infccti  cavcri  pri- 
mvtn  ojiortet.  dc  liac  diclione  vid.  l.  3.  supr.  de  fidc  instr. 

(r6)  /.   44.  §.   1.  infr.  h.  t. 

(17)  Ita  Jurisconsullorum  senfentiaj  conciliandse  sunt. 

(18)  Missus  ex  sccundo  decreto  possidct  jure  dominii.  adde  §. 
16.  Supr.  ct  l.  5.  supr.  h.  t.  Goth.  Vidc  Lconin.  emendat.  lil>. 
1.  c.  2.  n.  4-  Ans. 

(19)  An  in  omnihus  pcrsonis  id  vcrum  cst  ?  excipiunfur  mino- 
res  ,  tt  raajorcs  justa  dc  causa.  itfr.  h.  t.  An  in  omnibus  causis  ? 
id  quiiicm  vcrum  ost  in  darano  infccto  ,  et  noxalil>U';  ,  ut  dixi  ad 
5-   16.  supi.  /lie.  addc  /.  3.  supr.  si  ex  noxali.  An  et  in  pcrsona- 


libus  ?  neg.at  Baldus.  Ait  enim  reura  possc  ad  biennium  usquc  , 
oblato  aclori  debilo  cura  expensis  rem  suara  recuperare.  Quid  ,  $i 
rcra  in  solutura  actor  ceperit  ?  videtur  actor  rcm  eraisse  :  ideoque 
non  admittitur  reus  poenitcns  post  hujusmodi  coMtractum  ila  perfe- 
ctum.  /.    1.5.   5.  6.  Infr.  de  re  judic. 

{p.o)  Imo  erit.  /.  53.  5-  6.  supr.  de  legat.    i. 

(21)  Id  cst ,  alioquin. 

(22)  Katio  dccidendi. 

(23)  Exceptio  reguloe.  vide  quae  notavi ad  iVbf e//.  1.  cap.  1.  $.  1. 

(24)  5-  22.  supr.  h.  t. 

(25)  Lapsa  domo  post  decretam  raissionera ,  nondum  tamen  exc- 
cutioni  traditam  ,  fit  missio  in  rudera  et  ipsani  arcara  ,  a  qua  non 
disceditur  :  nisi  omni  danmo  ct  cxpensis  refectis. 

(26)  Missus  in  possessioncm  ,  non  soium  habct  retentionem,  sed 
actionem  in  factum  ad  consequendas  expcusas.  /.  9.  Infr.  de  rcb. 
auctorit. 

(27)  Imraensae  expens.-e  non  repetuntur  .  /.  38.  supr.  de  reivi  - 
dic.  l.  25.  supr.  de  pignorat.  vid.  quse  uotavi  ad  /.  79.  infr.  de 
vcrhor.  signijicat. 

(28)  Ad  vlri  boni  arbitrium  dubiis  in  rebus  rccurri  solct. 

(29)  Nihil  culpsE  ci  imputatur  ,  qui  juvarc  non  potuit.  /  i.  5- 
22.   supr.  de  SC.   Sildruano. 

(30)  Admodum  iiidefinitc  :  ideoque  mcrito  ab  cjus  sententia  re- 
ceditur.  infr.  h.  t. 

(3i)  Et  essc  negligens. 

(32)  Quia  negligcnti  non  succurritur.  /.  16.  supr.  ex  quihus 
caus.  mujor.  Goth.  De  remissionibus  juris,an  praesumantur  ,  vrd. 
Menoch.  lih.  3.  prasumpt.   ii5.  et  cons.  4*>.  n.    i.  lib.    i.   Ans. 

(33)  Qui  in  dubio  semper  prssuraitur  :  ut  sit  sensus  ,  in  dubio 
non  prirsumi  animuni  d«serendi. 

(31)  Per  ranlturo  tempus.  vid.  Zm.  hic.   num.   a. 

(35)  /.  4-  5-  ^-  ■5"/""'  '*•  '•  '•  4-  S-  2-  i'\fi'-  "«  ""  /?<^'  *■'• 

(36)  An  nctionis  vorbo  conderanatio  intdiigi  debct :  an  potiiii 
ejus  cffcctus  ,  exerciliura  seii  cxecutio? 

(37)  Al.  quadragesimo  octavo, 

(38)  /.  6.  supr.  h.  t. 


LIBEH    TRIGE 

nem  :  si  tamen  ante  damnum  dalum  ,  vel   cavit  (i),  vcl 
possessione  cessil. 

De  eo  ,  qui  est  in  alicna  potestate.  2 .  De  his  qui  pro 
aliis  inten^eniuiU.  3.  De  tempore  aclionis.  De  successori- 
bus.  4-   Dc  alienatione  prcedii. 

ij.   Ulpianus  [  lib.   53.   ad  Ediclum  ]. 

SI  quis  missum  in  possessionem  ,  cum  esset  in  aliena 
polestate  (•2)  ,  non  admiserit:  plerique  putant  noxa- 
leni  (3)  actionera  eo  nomine  compelere. 

§.  1.  Quid  deinde  ,  si  procurator  prohibuerit  ?  utrum 
in  ipsum  aii  in  dominum  dabimus  ?  Sed  verius  est  ,  iu 
ipsum  (4)  dandam. 

§.  2.  Sed  et  iii  actore  municipum  ,  lutore  (5)  caete- 
risque  qui  pro  aliis  interveniunt  ,   idem  erit  dicendum. 

$.  3.  Aclio  ista  ,  qax  in  factum  est  (6)  ,  perpetuo 
dabiiur  (-)  ,  et  heredi  ,  et  in  heredem  (8)  caeleros- 
cfue  (9)  ,  itemque  caeteris  personis. 

§.  4.  Judex  qiii  de  damno  infecto  cognoscit,  etiam  (lo) 
alienato  (11)  praedio  ab  eo  cum  quo  actum  (12)  fuerit  , 
damnum  aestimare  solet  omne,  quodcumque  ante  (i3)  ju- 
dicimn  contigil. 

De  eo  ,  cujus  in  bonis  res  est  ,  aut  cujus  periculo  res 
est.  1.  De  usucapione.  1.  De  Jructuario.  3.  De  inquilino. 
4>  Si  quis  in  conducto  solo  superficiem  imposuit.  5.  De 
cedibus  post  stipulationem  coinparatis.  De  (edibus  commu- 
rdbus.  6.  De  his  quce  post  stipulationeni  in  clomo  hnberi 
coeperunt.  7.  De  emplore  et  venditore.  11.  De  re  viliata. 
12.  Si  invicem  desideretur  caveri.  i3.  De  pupillo.  14. 
De  mandato.  i5.  Dc  actione  in  factum  ex  quarta  parte 
hujus  Edicti ,  ct  Interditto  unde  w,  et  Publiciana  ctctio- 
Jie.    16.   De  procuratore. 

18.   Paulus  lib.   4^-  atl  Edictum. 

DAmni  infecti  stipulatio  cotnpelit  non  tantum   ei  ,  co- 
jus  in  bonis  res  est  :  sed  etiam  cujus  periculo  [res] 
esl  (i4). 

(1)  Contumax  ,  vel  deliiiquens  ,  potest  purgare  raoram  ,  antc 
ruiuam  cayendo  ,  vel  cedendo. 

(■2)  De  facto  servi  nou  admitlcntis  missum  ,  tenetur  dominus 
noxaliter. 

(3)  Noxara  coramlltit  servus  qiii  missum  non  admittit. 

(4)  Procuratorem  sc.  Et  sic  Procurator  ,  licet  sit  constitutus  in 
causa  ,  de  delicto  tenetur. 

(5)  Contra  prohibentem  sc. 

(6)  Quemadmodum  et  in  eo  casu  ,  quo  quis  legatorum  causa 
missus  non  admittitur  ;  alias  rcgulanter  contra  proliibeiitem  est  an- 
nalis.  l.    1.5.  ult.  Infr.  ne  vis  fiat. 

(7)  /.  24.  5.   I.  infr.  h.  t. 

(8)  An  datur  in  singularem  successorem  ?  datur.  l.  ai.  i.  i. 
infr.  h.  t.  ^    ^ 

(9)  Licet  rcs  propter  quam  lis  oritur  ,  sit  alienata  ,  propter  hoc 
tamen  non  cessat  damni  infecti  judicium. 

(10)  Libellus  supcr  damno  infccto  non  facit  rem  litigiosam  ,  cum 
possit  res  alienari  ;  res  alioqui  litigiosa  non  potest  alienari.  l.  ultiin. 
infr.  de  litigios. 

(u)  Qua  actione  Lic  agctur  ,  hypotecaria  ,  vel  ex  stipulatione ? 
In  qucm  etiam  agetur  ?  si  hypothecaria  agctur  ,  convcnietur  et  qui 
primus  posseJit  ,  et  qui  nunc  possidet  :  csl  enim  hrec  riatura  hy- 
potecanae  ,  ut  rem  sequatur.  Si  ex  etipulatione  agetur  ,  idein  fue- 
rit ,  si  modo  adversus  heredem  primi  possessoris  agetur  ,  non  ad- 
versus  eum  ,  qui  ab  co  comparavit  :  et  ita  videtur  hunc  locum 
inlerpretari  Bart-  hic. 

(12)  Multo  magis  ,  el  id  quod  post  judicium  conlingit .  /.  cediles. 
25.  §.  item  scienduni.  8.  supr.  da  ccdil. 

(i3)  Plcno  jure  scil. 

(i4)  Ilationc  utilis  dominii,  vel  aiteriussimilis  juris  ,  veluti  usus- 
fiuctus  vel  supcrficiei ,  l.  y.  infn.  supr.  h.  t.  ideoque  is  ad  qucm 
rei  periculum  spcctat,  polcst  jurc  po.stularc  ,  ut  sibi  cavcatur. 

(i5)  Usucapione.  uulg.  captione.   Hal. 

(16)  Ex  stipulationc  damni  iulecti  intcri^obita  ,  nemo  tenctur  de 
Tom.ni.  * 


SIMUSNONUS.  20f 

5-  I.  [  Sed  ]  quod  opere  facto  conseciitus  sil  domiMli 
capione  (i5)  promissor,  non  teneri  eum  eo  nomine  (16), 
Poniponius  ait  :  quia  nec  loci  (17)  nec  operis  vitio  ,  sed 
publico  jure  (18)  id  conseculus  sit. 

§.  2.  Ei  ,  cujus  ususfructus  aedium  est ,  de  vitio  carun- 
dem  nsdium  caveri  non  oportet  (19),  etsi  (20)  alias  vioinas 
habeat  :  quia  reficiendi  habet  facuhatem  (21).  nam  qui 
viri  boni  arbitratu  uli  deberet(22),  reficiendi  quoque  potesta- 
tem  consequitur.  Ergo  nec  proprietarius  (2 3)  audiri  de- 
bet ,  si  velit  sibi  caveri  a  fructuario  «dium  nomine  ,  quas 
vicinas  fructuario  (24)  liabeat  :  quia  habet  cum  frucluario 
actionem  ,  ut  viri  boni  arbilratu  is  fruatur. 

§.  3.  Sed  inquilino  meo  ,  si  vicinas  ajdes  habeat ,  cave- 
re  debebo  damni  infecli  propter  eas  spAes. 

§.  4-  Ei  qui  in  couducto  solo  superficiem  imposuil  (25), 
dominus  soli  ,  quod  vitio  soU  (26)  damnum  futurum  sit , 
cavere  non  debebit  ,  nec  soli  domino  superficiarius  :  quia 
invicem  (27)  ex  conducto  et  locato  habent  actiones.  iu 
quas  tamen  actiones  ultra  culpam  (28)  nihil  venit  :  plus 
autem  in  stipulationem  venit  damni  infecti ,  quod  quidem 
vitium  ejus  esse  dicitur. 

§.  5.  Si  is  qui  unas  aedes  habebat  ,  stipulatus  fue- 
rit  (29)  ,  deinde  vicinas  comparaverit  :  an  earura  quoque 
nomine  (3o)  ,  quas  post  interpositam  stipulationem  cora- 
parasset ,  promissorem  obligaret  ,  Quacsitum  est  ?  Julianus 
scribit(3i),  videndum  ,  ne  earum  duntaxat  nomine  cau- 
tum  habeat ,  de  quibus  inter  eum  et  promissorem  initio 
actum  fuerit.  Cui  (3^)  consequens  videri  posse  (33),  ut  et 
cum  aedium  communium  nomine  duo  socii  stipulentur  , 
de  eo  duntaxat  damno  caveri  videatur  ,  quod  in  parte 
sedium  cuique  socio  datum  fuerit.  sive  ergo  redemerit  al- 
teram  partem  quis  ex  his  ,  sive  adjudicata  fuerit:  non  (34) 
augeri  promissionis  obligationem.  Pomponius  relata  Julia- 
ni  scriptura  ,   dicit  non  se  improbare. 

§.  6.  Si  autem  (35)  res  aliquas  (36)  post  siipulatio- 
nem  (3^)  interpositam  (38)  in  domo    habere  coeperit  sti- 

damno  ,  quod  post  proescriptionem  emersit.  Generalibus   enim  ver- 
bis  nihil  veuit  nisi  quod  ex  natura  contractus  sit. 

(17)  Damnum  quod  non  venit  vitio  soli,  sed  extrinsecus ,  in  hanc 
stipulatiouem  non  venit. 

(18)  Id  est ,  usucapionem  ,  /.  i.  infr.  de  usurpat.  ct  sic  lucrum 
quKsitum  praescriptione  ,  dicitur  pulilico  jure  quaesitum. 

(19)  Sed  ,  de  vitio  soli.  /.   20.  infr.    h.t. 

(20)  Id  est  ,  ut  propi-ietario  Bedium  vicinarum. 

(21)  Id  est  ,  quia  ipse  sibi  prrecavere  adversus  damnum  potest  , 
frustra  ab  alio  sibi  caveri  desiderat. 

(22)  Debet.  Hal. 

(23)  Frucluario  proprietarius  ,  proprietario  fructuarins  aedium  vi- 
clnarum  nomine  non  cavet. 

(24)  .Al.  fructuarius. 

(20)  Fingamus  jure  emphyteuseos  abs  te  solum  mihi  concessum 
ea  lege  ,  ut  si  in  eo  aedificalum  esset  ,  aedificiiun  raeum  essct. 

(26)  /.  39.  5.   2.  infr.  h.   t. 

(27)  Actio  locati  mutua  oritur  inter  superficiarium  et  dominura. 

(28)  Levem.  Bntfi.  Alii  latam  et  levem.  /.  23.  infr.  de  reg.  jur. 

(29)  Damni  infccti  scil. 

(30)  Vide  singulares  hujuslociextensiones  apud  Zasium,  2.  Resp. 
i5.  ubi  scribit  ,  proerogativam  paucis  concessam  ,  iis  ctiam  amotis 
locum  habere  :   et  ita  omncs  esse  immunes. 

(3i)  Qiiid  ?  non  teneri  scil. 

(32)  Argumentum  a  simili. 

(33)  Posse  putamus.   Hul. 

(34)  Futuras  ad  res  stipulationem  damni  infecli  non  perlinere  , 
hliic  coUigitur, 

(35)  Casus  a  superiore  diversus  ,  in  quo  de  rebiib'  imm«>bilibus 
agitur. 

(36)  Mobiles  ,  puta  supellectilem. 
(3;)  Damni  infccti  scil. 

(38)  A  doraino  vitiosarum  aediuja. 

26 


:io2  D     I     G     E     S 

|i;latur  ,  qiisc  ex  ruina  vicinarnm  adium  piTierinl ,  agere 
ex  stijulatu  potesl  :  licet  tunc  ,  cxim  slipularelur ,  liae  res 
i!on  iuerini. 

5.  7.  Emptor  prrcdii  ,  si  aiite  tratlitionem  stipulatns 
?it  ,  cautum  (1)  habebit  de  eo  dainno  (|Uod  posl  tradi- 
lionem  fiiclura  erit. 

5.  8.  Vendilorcm  nutem  oedium  ,  prius  quam  possessio- 
nem  tradat  (2)  ,  stipulari  oportet  (3)  :  quiu  Imjus  (4) 
quoque  rci  culpam  pra?slat. 

§.  9.  Std  quid  fiet  ,  si  venditor  sine  culpa  stipulari 
non  poluerit  (5)  ,  et  ob  Iioc  cmptor  stipulatus  lueril  ? 
nonne  damnum  patitur  ?  an  hoc  damnum  in  aliena  re  ac- 
ciderit  ,  revolvitur  autem  ad  emplorem  ,  quia  actionem  ex 
empto  non  babet  ?  Sed  nihil  in  Jiac  causa  proficit  slipu- 
latio  (6)  ,  nisi  in  id  quod  post  traditiofjem  accidit :  quia 
(ium  vendifcris  cuslodia  cst  (n)  ,  is  stipulaii  debot  ,  om- 
iienifjue  dijigentiam  emptori  pra^stare  •,  et  quod  (8)  alia 
ccticne  (9)  quaeri  potest  ,  id  in  stipulationem  damni  in- 
lc^ti  oranino  non  deducitur. 

§.  10.  Sed  si  vendilor  interposuerit  stipulationem ,  etiam 
id  damnum  continebit  ,  quod  post  tradilionem  emptori 
contigerit  ,  quod  csse  iniquissimum  Aristo  ait  :  quoniam 
si  emptor  quoque  damni  infecti  stipulalus  esset  ,  duobus 
promissor  ejiisdem  n'imine  obbgaretur.  nisi  forte  id  con- 
tra  se  habfal,quia  in  ]ioc  {it  stipulatio ,  quanti  ea  res  eril: 
ut  possit  vidt  ri  ,  nihil  inleresse  jam  venditoris  stipulatione 
damni  infecti  interpcsita. 

5-  11.  Sabini  stnientia  vera  est  ,  exislimantis  ,  ut  ,  si 
dum  apdiflcatur  ,  inlra  diem  stipulalioni  comprehensum 
supra  parif  tcm  mei'm  domus  decideril  ,  eumque  vitiave- 
ril  ,  licet  post  diem  siipulalionis  paries  decidet  ,  possira 
agcre  •  quia  danmum  jam  tunc  (10)  acceperim  ,  cum  pa- 
ries  vitiosus  factus  sit  :  nec  quictjuam  obslare  ,  quominus 
etiam  anteciuara  decidat  ,  agi  possit  :  et  si  ita  (n)  con- 
cussus  sit  paries  ,  ut  nidla  ratione  recipi  possit ,  ideoque 
deponendus  cst  ,  non  minoris  litem  aestimandam  ,  quam  si 
decidissct. 

§.  12.  Si  vicinas  aedes  habeamus  et  invicera  desiderc- 
mus  damni  infecti  caveri :  nihil  obstabit  ,  quominus  et 
ego  in  luarum  a:dium  posscssionem  miltar  ,  [  et  ]  tu  in 
mearum  (12). 

§.  i3.  Si  pupillus  (i3)  prohibuit  iri  in  possessionem 
damni  infecti  :  placet  in  eum  uon  injusle  compelere  hanc 
in  factum  actioncm  (i4)> 


T     O     R    U     M 

5.  14.  Si  mandatu  meo  alius  prohib«ierit  ,  in  me  (i5) 
liaec  actio  comi^  etit. 

§.  i5.  JNon  solum  autem  eum  punit  Pra^tor  ,  ([ui  iu 
possessione  esse  (16)  ,  sed  eti;im  eum  ,  c[ui  possidere  pas- 
sus  nou  fuerit  (17):  cum  alioquin  ,  si  is  (|ui  jussu  Prae- 
toris  coeperat  possidere  ,  et  possidendo  doininium  capere  , 
aut  non  admissus  ,  aut  ejectus  inde  luerit  ,  utile  Interdi- 
cium  (18)  unde  Pi ,  vel  Publiciai  am  actionera  habere  po- 
lest.  -^  Sed  si  in  factum  aclione  egerit  ,  his  actionibus 
experiri  Kon  potest  ,  cum  Pra^tor  id  agat  (19)  ,  ne  da- 
ninum  faciat  actor  ,   non  ut  iu  lucro  versetur. 

§.  16.  Si  procuralor  (20)  meus  damni  infecti  stipu- 
latus  sit  ,  causa  cognita  luilii  ex  ca  stipulatione  actio 
competit. 

De  absentibus.   1.  De  oiclium  vel  opcris  vitio.  De 

loco  ubi  daninurn  Julurum  est. 

19.  Gajus  ad  Edictum  Pr^toris  Urbani  ,  titulo  de 

damno  infccto. 

EOrum  ,  qui  bona  fide  absunt  (21)  ,  in  stipulatione 
damni  infecti  jus  non  corrumpilur  ,  si  reversis  ca- 
vendi  ex  bono  et  a:quo  potestas  datur  :  sive  domini  (22) 
sint  ,  sive  alitjuod  in  ea  re  jus  habeant  ;  qualis  est  crcdi- 
tor  (23)  ,  et  fructuarius  (24)  ,  et  superficiarius  (2 5). 

§.  I.  Sive  aidium  vitio  ,  sive  operis  ,  quod  vel  in  sedi- 
bus  (26)  ,  vel  in  )oco  urlano  ,  aut  rustico  ,  privato  ,  pu- 
blicove  (27)  fiat,  damni  aliquid  luturum  sit :  curat  Pra:- 
tor ,  ut  tiraenti  damnum  caveatur. 

De  fruciucirio  et  propj-ietctrio. 
20.   Idem  lib.    19.   ad  Ediclum  provinciale. 

iKler  fructuarium  (28}  ,  et  dominum  proprietalis  ,  ita 
damni  infecti  caulio  locuni  habct  ,  si  Iructuarius  qui- 
dem  de  soli  vitio  caveri  sibi  dcsideret  :  dominus  vero  pro- 
prietatis  de  opcris  vitio  ,  si  quid  fructuarius  adificct.  nam 
(!e  ruina  aedium  neuter  ab  altero  cautionem  desiderare  po- 
test  5  fructuarius  ideo  ,  quia  refcclio  (29)  a^dium  ad  cjus 
ipsius  onus  non  ^3o)  pcrtinet  (3 1)5  proprictarius  id(o, 
quia  usitaia  stipulatio  ,  qua  de  re  restituenda  iructuarius 
cavet,  ad  hunc  quoque  casum  pcrrigitur. 
De  filiofcim.  inquilino. 
21.   Patjlus  hb.   8.  ad  Plautium, 

ST  fdiusfamilias  (3^)  inquilinus  sit  :  videamus  ,  an  da- 
mni  infecti  nominc  in  posscssionem  aedium  vicinarum 
mitlendus  sit  ?  QiuTrilur  (33)  enim  an  filiusfamiHas  non 
videtur  damiium  pati  ,  si  rcs  pcculiares  sint  ,  ei  paler  pos- 


(i)     /.   3G.   5;//;7'.  clc  act.  cmpt. 
(a)     Eiiij)loii. 

(3)     A  viciiio  doiiiiini  vitio.«ani   lialiciite. 

(^)  Id  esl  ,  danuiuni  ,  <juod  ctiam  antc  Iraditioncm  accidit.  /. 
38.  iiifr.  h.  t. 

(.'>)'    Ut  quia  cral   aliscns. 

(6)  Cnr  ila  ?  quiu  aiite  traditioncm  rcs  est  vpiiditons  ,  non  cin- 
j)tori.s :  ita  stijiiilatio  facla  ab  cinj,tore  eo  casu  ad  rcin  alterius 
cxtcndi  non  debct. 

(7)  Id  csl  ,  ante  traditioncm. 

(8)  7.  3?..  iv  fin.  infr.  h.  i.  adde  /.  4>  infn.  supr.  de  usw. 
Gothofr.  Addc/.2o./.33./(.t.  Hinc  qiijieritur  ,  an  socius  socio  danini 
infecti  cavcrc  tmeatur  ?  Disliiigucndum  vidctur  ,  cx  /.  i.\.  infr.  h. 
t.   in  pr.   vide  Falir.   2.   conjectur.  9.   Ans. 

(9)  Ut  jiuta  ex  cnijito. 

(10)  Finis  quoties  nccii.ssariam  conscquentiam  ad  jnincipium  ba- 
l)ct  ,  jirincijiidm  insjiicimus.   Bai-t. 

(11)  Riiissc  tiinc  aedificium  censctur,  quotics  cst  ita  concussum ,  ut 
rucrc  sit  iieccs;c. 

(li)  Ilarc  tiiini  iicena  cst   non    cavcntium.  /.  uk.  $.    l.  infr.    ne 

fis  J:ut. 

(i3)  Doli  cajiax. 

(1.9  Pupilliis  juojiler  doluni  ita  non  reslituitur. 


(i.'i)  Pcr  alium  qui  probibcl ,  ipse  prohibcic  videtur. 

(16)  Al.  cst.  Ex  jiriino  dccrcto. 

(17)  Ex  sccundo  dccrcto.  binc  ctiam  uota  ,  in  pos.^^-ssione  esse  , 
facti  :  jiossidcre  vcro  juris  csse. 

(uS)  Mi.ssus  cx  secundodccreto  tria  remcdia  babetjlnlerdictum  »u- 
dc  vi  ,  Piiblicianam  ,  ct  in  fEchiin  actionem. 

(19)  Damno  vifando  mapis  favct  Prajtor  ,  quani  lucro  captando. 

(20)  /.  39.   5.   3.  infr.  /1.   t. 
(■21)  /.    i5.  |.  22.   supr.  h.  t. 

(22)  /.  5.  in  fm.  l.    i3.  5.    i.  supr.  h.  t. 

(23)  /.11.   supr.  h.  t. 

(24)  /.  9.  5.  ult.  l.   i3.  5.  8.  /.    18.  5.  2.  supr.  h.  t. 
(•j,'^)  cl.  l.  9.  5.  4.  d.  /.   i3.  5.  8.  supr.  h.  t. 

(26)  Imo,  in  sedificiis  vidctur  cessare. /.  1.  §.  17.  injr.  d»  nqun 
et   aqitcc  ptin'. 

(•27)  /.    i5.   f  6.  supr.  h.  t.  l.  3i.    iifr.  h.  t. 

(28)  /.    i3.  5.  8.  supi:  h.  t. 

(■>9)  Ma<jiii  jiretii. 

(3o)  Jlanc  ncgationem  Haloandcr  non  babet. 

(3i)  Inio  ,  magiiarum  cxpciKsarum  icfcctiomm  dcbct.  /.  7.  _$.  2. 
/.  65.  supr.  Jc  usujruct.  cl  qucmadin. 

(30  Adde  /.11.   i;i/r.  quH>.  cx  causis  in  posscss. 

(33)  A  Prsetore.  /.   iS.  J.  3.  supr.  h.  t. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


io3 


sit  stipulari  ,  si  quid 


ei  aamni 


fiat  ?  Et    placet  ,  utrum- 


tuie  eorum  in  possessionem  mitti  ,  nisi  sic  filius  couduxe- 
rat  ,  ut  ejus  periculo  sedes  essent  ;  lunc  enira  ,  quia  so- 
lus  tenetur  ex  locato  ,  recte  dicetur  ipsum  initteudiun  iu 
possessionem  ,  nisi  ei  caveatur. 

De  proprieturio  ct  fruciuario.    i.  Si  quis  a  cluohus 

carundem  cvcliwn  noiiiine  sibi  caveri  desiderei' 

22.   Idem  lib.    lo.   ad  Plautuim. 

SI  proprietarius  de  damno  iufecto  repromisisset  ,  vel  for- 
te  aliquid  prseslilisset  ,  aut  conlra  fructuarius  aliqiiij 
lirffstitit  :  iniquum  est  ,  alterum  sine  (i)  damno  uli  aedi- 
bus  ,  aut  a^des  liabere  ,  et  si  obtulerit  proprietarius  ali- 
quid  ,  non  est  fructuario  permitlendum  uti  ,  nisi  conlule- 
rit  :  idemque  fructuario  praestandum  est ,  ut  proprielavius 
cogatur  ei  conferre.  £rgo  et  solum  relinebit  (2)  fruclua- 
rius  ,  si  aedes  caciderint ,  donec  praestetur  ei  damnum  :  ut 
quod  baberet  vicinus  missus  in  possessionem  ,  id  fruclua- 
lius  habeat ,  qui  damnum  vicino  sarciit.  •]-  Eadem  erunt, 
et  si  minimum  (3)  damnum  detur. 

§.  i.  Plauiius  :  si  ab  eo  ,  quem  dominum  esse  nega- 
rem  ,  vellem  sub  liac  exceptione  ,  Si  dominus  iion  esset  , 
satisdari  j  ab  eo  vero  ,  quem  dominum  esse  dicerem  ,  pu- 
re  repromilti  ;  constitit  non  debere  me  impetrare  (4)  , 
sed  debere  me  eligere  (5),  a  quo  velim  inihi  caveri. 
Si  non  in  soliduni  cacecitur. 
23.   Ulpianus  jib.  63.  ad  Edictum. 

IjN"  slipul^atione  damni  infecti  ,  quae  sedium  nomine  in!er- 
ponitur  ,     nisi  (6)  in  soHdum  fuerit  cautum  ,  millelur 
in  possessionem  (7). 

De  locis  puhlicis  vel  privaiis-  1.  De  snccessorihus  uni~ 
versdihus  vel  parliculurihus.  2.  De  vitio  ccdiuni  ,  loci ., 
operisve.  3.  De  operis  vilio  ei  damno  extrinsecus  conti/i- 
i^eni:'.  6.  Si  cdlus  (juim  pro.nissor  opus  fecerit.  7.  Dcfur- 
iU).  8.  De  eo  ,  cui  nuUa  ope  occurri  potest.  g.  De  vi 
icnipesiaiis.  De  vetusiate.  11.  De  imputsu  ,iuminis  .  12. 
Quando  damnum  dari  videaiur.  De  puteo  aperto. 
24.   Idem  lib.   81.   ad  Edietum, 

FLuminum  publicQruni  cominunis  (8)  est  usus  ,  sicuti 
viaram  publicarum  ,  et  huoruin.  -j-  In  his  igitur  pu- 
])iice  licet  cuilibet  fedilicare  ,  ei  d  ^;truere  :  dum  lamen  hoc 
sine  incommodo  cujusquam  fiat.  Propter  quod  operis  dunta- 
xat  nomine  cum  satisdatioue  cavetur  (9)  :  de  vitio  loci 
nihil  cavetur  :  hoc  est  ,  operis  ,  quod  quis  facit.  ccete- 
rum  si  ex  loci  vitio  damnum  limealur  (lo)  ,  minime  (ii) 


dicendum  est ,  damni  infect!  stipulatJonem  ialcrponi  opor- 
terc  :  quis  euim  dubiiat ,  neminem  essc  ,  a  <juo  stipuletur, 
cum  nemine(i2)  nihil  faciente  locus  ipse  publicus  damnum 
inferat  sui  natura  ?  Ad  ea  igilur  opera  stipulalio  pertinet , 
qucecwnque  privalim  fiant.  -f  Quid  ergo  ,  si  publice  opus 
fiat  ?  de  vitio  ejus  quid  faciemus  ?  Et  plane  ,  vel  Prin- 
ceps  (i3)  adeundus  est  ,  vel  ,  si  in  Provincia  fiat  :  Prse- 
ses  Proviucias.  Sed  quod  dictum  est  ,  operis  vilio  ,  sic 
accipiendum  est  ,  etiimsi  proponas  non  tantum  tempore 
quo  opus  fit  ,  sed  eliam  si  postea  contingat  :  quid  enim  , 
si  ideo ,  quia  male  aedificatum  erat  ,  corruit  ? 

$.  1.  Adjicitur  in  hac  slipulatione  et  heredum  {i .\)  no- 
raen  ,  vel  successorum  ,  eoruinque  ,  ad  quos  ea  res  perti- 
nel:  successores  autem  non  soium  qui  in  universa  (i5) 
bona  succedunt  ,  sed  et  hi ,  qui  (16)  in  rei  tantum  do- 
minium  successei'int ,  his  verbis  contiaentur. 

^.  1.  Sed  ut  ne  (17)  quid  a^dium  ,  loci  ,  operisve  v;- 
tio  ,  damuum  faclum  sit  ,  stipulatio  interponitur  de  eo 
sine  satisdatione  :  quae  non  solum  ad  totas  aides  ,  sed  etiam 
ad  partem  aedium  pertinet.  Vitium  autem  aedium  ,  et  loci 
esse  Labeo  ait  ,  quod  accideus  extrinsecus  (18)  ,  infirmio- 
res  eas  facit.  denique  nemo  dixit ,  palustris  loci  vel  are- 
nosi  nomine  ,  quasi  vitiosi  ,  commilti  stipulationem  :  quia 
nalurale  vitium  est,  et  ideo  nec  [ea]  stipulatio  intei'poni- 
tur  ,  neque  iuterposita  committetur. 

5.  3.  Hasc  stipulatio  utrum  id  solum  damnum  conli- 
neat  ,  quod  injuria  fit  :  an  vero  omne  damnum  ,  quod 
extrinsecus  (19)  contingat  ?  et  Labeo  quidem  scribil,  de  da- 
mno  dato  uon  posse  agi  ,  si  quid  forte  terra?  motu  ,  aul 
vi  fluminis  ,  aliove  quo  casu  fortuito  acciderit. 

5.  4-  Servius  quoque  putat,  si  ex  oedihus  promissoris 
vento  teguloe  (20)  dejectse  damnum  vicino  d:deriut,  ita  euin 
teneri  ,  si  aedificii  vitio  id  acciderit  ,  non  si  violenlia  vcu- 
torum  ,  vel  qua  alia  ratione,  qu?e  vim  habet  divinain  (21). 
Labeo  et  rationem  adjicit  :  quod  si  hoc  non  adiniitatur  , 
ini;]uum  erit.  quod  enim  tam  firmum  ajdificium  est  ,  ut 
flumiais  ,  aut  maris  ,  aut  tempestatis  ,  aut  ruinae  ,  incen- 
dii  ,  aut  terra?  motus  vim  sustinere  possit  ? 

§.  5.  Idem  Servius  putat,  si  controversia  (22)  aquae  in- 
sulam  subverterit ,  deinde  stipulaloris  aedificia  ceciderint  , 
udiil  eum  ex  stipulatu  consecuturum  :  quia  id  nec  operis 
nec  loci  vitio  faclum  est.  \  Si  autem  aqua  vitiet  fuada- 
menta  ,  et  sic  Eedificium  ruisset  ,  committi  stipulationem 
ait  :  multum-  enim  interesse  ,  quod  erat  alioquui  firmum  , 
vi  flurainis  lapsum  sit  protinus ;  an  vero  ante  sit  vitia- 
tum  ,    deinde  sic  deciderit.  et  ita  Labeo    probat  :   etenim 


(1)  Hoc  est  ,  nisi  confcrat,  nisi  conlulcrit.  Nuni  el  frnctuanus 
jjroprietario  ,  si  quid  damni  infccti  praestilcrit ,  cogilnr  coiifcric  : 
ut  et  vice  versa  proprictarius  fiuctuario.  Hsec  itiquiUis  esL ,  ciijus 
hoc  loco  fit  jnentio. 

(2)  lletinere  fundum  ipsum  frnctuarius»  potcst  ,  interim  dtim  ei 
conferat  proprietarius  partcm  ejus',  quod  ipse  fructuarius  damni 
infecti  nomine  adversario  prsestitit.  «^ 

(3)  ,  Muiima  interdum  curantur  a  Jurisconsr.ltis. 

(.4)  Petitio  debet  esse  pura  ,  non  contlitioualis  ,  etiam  si  officio 
judicis  aliquid  pctalur. 

(5)  /.  ult.   C.  de  codicillis. 

(6)  Atqui  hoc  csse  non  potcst  :  ncc  enim  in  snlidui:i  cavere 
neccsic  est.  /.  6.  5.  7.  Supr.  cornm.  divid. 

(7)  Cur  ita?  vid.A    17.  infv.    judicat.  sclui. 

(8)  /.  4.  infm.  sujjr.  dc  rar.  divis.  l.  3.  infr.  nc  nuid  in  lo- 
co  publ. 

(9)  i    '5-  S-   3.  supr.  h.  t. 

(10)  Tantum  scil. 

(ii)  d.  (.    i5.  §.    10.  supr.   h.   l. 

(.12)  Negationcb  duae  iulcidimi  u(c;iiU    m.i';!^;       .iou    .AKirmant, 


ut  hic.  ut  in  illo  loco  Lucilii  :  Nihil  ncmincm  hahere  :  sic  Cato  : 
Jainpride/n  sunt  civcs  c/uos  non  miserct  ncininis.  adde  quae  scripsi 
au  /.  83.  infr.  de  verbor.  oUig.  l.  237.  infr.  de  verb.  signficac. 
Cujac.    10.  observ.  26. 

(i3)  Adde  /.  2.  5.    16.  infr.  ne  quid  in  loc.  puhl. 

('4)  '     '?•  5-   ^"   ^"A"''-  ''•   *■ 

(lo)  /.  9.  5-    12.  supr.  de  heredih.  instit. 

(16)  l.   14.  5.  5.  vers.  cpddam.  supr.  quod  met.caui. 

(17)  Ne  in  operis,  loci  .-ediumve  vitio  damnum  ctc.  Hal. 

(:8)  E.\trin3ecus  vitiam  occidcre  dicitur,  qaod  non  est  naluralc, 
ut  inox  cx  sequentibuS  npparct. 

(i())  Id  cst  ,  cijU. 

(lo)  /.   43.  iufr.   h.  t. 

(•>i)  Yidc  l.  lo.  5.  6.  .uipr.  iocati-  Fortuilos  castis  li^r^ce  refeit 
Hotom.  4.  observ.  7.  vim  diviaam  ,  scu  c«!it;u  iin.nissaiu  :  nitur.i- 
lcni  (  ul  tcrrae  motus  )  :  hjmanam  (  vcluti  latrouuin  )  :  besli:ile.n 
(  ut  sraculorum  ,  sturnorum  )  :  fluvialem.  ^ 

(■22)  Id  est  ,  unpetus.  Accursiu.  ;  vis  fiuniii.s.  vcrs.  niuUum. 
infr.  h.  t. 


204 


DIGES     TORUM 


miiltiim  (i)  interesse  ,  qnod  ad  Aquiliain  pertinrt  ,  sanum 
quis  hoiniiiem  occjdat  ,  an  vero  lactuni  imbccilliorciri. 

§.  t).  Quanquani  aulem  slipulatio  coinmidiiur  ,  ctim  vi- 
lio  operis  c'annuim  fnctum  sit :  tamen ,  si  opus  iactum  cst 
ah  eo  ,  quem  prc  missor  proliilxre  i;on  potuit  ,  stipulatio 
i!on  conuniltctur.  ']•  Planc  ,  si  (2)  proJiibere  potuit  ,  com- 
milteiur.  '^  vied  si  c[uis  promissoris  nomine  lecerit  ,  vel 
ejus  pro  ({uo  pronjissum  est ,  aut  alius  qui  prohiberi  po- 
lucrit :  stipulalio  ista  tommittetur. 

§.  'j.  Piaterea  si  lurni  (3)  nomine  damni  infecti  fuerit 
cautum  ,  deinde  iurnarii  (4)  t^dpa  damnum  datum  fue- 
rit :  non  venire  in  lianc  slipulalionem ,  plerisque  vi- 
detur. 

§.  8.  Cassius  quoCjUe  scriLit  ,  quod  contra  ca  damnum 
<]atum  est  cui  (5)  uulla  ope  occurri  pcterit  ,  stipulatio- 
nem  non  tcnere. 

§.  9.  Itcm  apud  \  iviarum  reJatum  est ,  Si  ex  agro  vi- 
rini  arborcs  vi  tempcslalis  conliacloe ,  in  meum  agium 
dcciderint ,  eoque  faclo  vitibus  mcis  vel  segetibus  noccnt  , 
vel  fediiicia  dcmoliunt  (6)  :  stipulationem  istam  ,  in  qua 
liaec  con.prehendenlur  ,  Si  qitid  arhoruvi  locii'e  vitio  acci- 
derii  ,  «cn  esse  utJlem  :  quia  (j)  non  arborum  vitio  . 
scd  vi  ventorum  ,  damnum  mihi  datum  est.  Plane  si  ve- 
tustale  (8)  aiborum  hoc  fiel  at  ,  possumus  dicere  ,  vitio 
arboruui  danuium  milii  dari. 

5.  10.  Idcm  ait  ,  Si  damni  infecti  gedium  mearum  no- 
mine  libi  promisero  ,  deinde  hae  aedes  vi  tempestaiis  in  tua 
a^dificia  ccciderint,  eaque  diruerint  ,  nihil  ex  ea  stij)ula- 
tione  pra:stari  5  quia  nullum  damnum  vitio  mearum  aedium 
tibi  conlingit  :  nisi  ibrte  ita  (9)  viliosse  mcae  spdes  fue- 
rint  ,  ut  (jualibet  vel  minima  tcmjiesiate  ruerint.  liaec 
orania  vera  sunt. 

).    iT.   Sed  et  quod    Labeo    pntat  ,    verum    cst  ,    refer- 


re  (10)  ,  utriim  impulsu  fluminis  ruil  a^dificii 


de- 


terius  ante  iactum  postea  ceciderit. 

5.    12.   Item  videamus  ,  cp.ando  damnum  dari  videatur 


stipulatio  enim  hoc  continet  ,  quod  vitio  scdium  ,  loci  , 
operis  ,  damnum  fit.  utputa  in  domo  mc^a  puteum  aperio , 
(juo  apcrto  venae  putei  [  tui  ]  pracisaj  suui  :  an  tcnear  ? 
i\it  Trebatius  ,  non  teneri  n,e  damni  infecti  :  nerjue  enim 
(xistimari  (11)  operis  mei  vitio  damnum  libi  dari  in  ea 
re  ,  in  c|ua  jure  (12)  meo  usus  sum.  Si  tamcn  tam  alte 
Ibdiam  in  meo  ,  ut  paries  tuus  stare  non  possit  ,  damni 
infccti  stipulatio  coramittetur. 

Si  liiminilms  qfficicifur. 

26.  Paultjs  lib.   78.   ad  Edictum. 
rr^Rebatius  ait  etiam  eum  accipere  damnum,  cujus  aedium 

JL     luminibus  (i3)  ojfticiatur. 

De  eo  ,   (jui  Jure  quid  in  suo  facit. 
26.  Ulpiakds  lib.   81.  ad  Edictum. 

PPiOCulus  ait  ,  cum  quis  jure  (i4)  quid  in  suo  face- 
ret ,  quamvis  promisisset  damni  iniiecti  vicino  ,  non 
lamen  eum  leneri  ea  stipulatione  :  veluti  si  juxla  mea  aedi- 
ficia  habcas  aedificia  ,  eaque  jure  (i5)  tuo  altius  toUas  j 
aut  si  in  vicino  tuo  agro  cuniculo  (16)  vel  fossa  aquam 
meam  avoces.  quamvis  enim  et  hic  a(juam  mihi  abdu- 
cas  (17),  et  ilJic  luminibus  (18)  officias  ,  tamen  ex  ea 
siipulatione  actionem  mihi  non  competcre  :  scil.  quia  non 
debeat  videri  is  damnum  facere  ,  |qui  (19)  eo  veluti  lu- 
cro  ,  quo  adhuc  utebatur  ,  prohibetur  5  nmltumque  (20) 
inleresse  (21)  utrum  damnum  cjuisfaciat,  an  lucro ,  cjuod 
adhuc  facicbat  ,  uti  prohibeatur.  mihi  videlur  vera  esse 
Proculi  sententia. 

De  plurihus  dominis, 

27.  Paultjs  lib.    78.   ad  Edictum. 

PLures  (22)  earundem  aedium  doniini  ,  singuli  stipulari 
debent  sine  adjectione  parlis  (2  3)  :  cjuia  de  suo  (jiiis- 
(jue  damno  stipulatur  :  quinimo  pars  (2^)  adjccla  pi.rlis 
j)arlcm  faciet.  Contra  si  plures  domini  sint  vitiosaruin 
ff^dium  ,  pro  sua  (26)  (juisque  parte  promiltere  debet :  ne 
singuli   in  solidum  obligentur. 


(i)  Imo,  nihil  intcresse  videtur  ,  is  cnim  ciijus  ictii  servus  aegro- 
fus  jercussus  j;criit ,  lege  Aquilia  tenttur.  l.  7.  ^.  5.  supr.  ad 
leg.  .^quil. 

(2)  Vidc  /.    109.  infr.  de  reg,  jur. 

(3)  /.  -27.  5-    'o-  iupr.  ad  leg.  Aquil. 

(4)  Furuaiiiis  ,  qui  ct  fornicator.  /.  i/j.  supr.  de  instructo. 
ivjoit-xvTKi  ■>  KX/uiyo)ixv^>ir  JuriKirn.  iTrvcwxOriov  t/V^p^o/'"  Hinc  iiir- 
naiiani  cxcrccrc.  Siiclon.  iii  ViLclUo.  ^  idc  Joscjjh.  Scalig.  in  4. 
Manilii.  jhl.  219.   mfm. 

(5)  Casom  citi  resisti  non  polcst ,  ncmo  prsestat,  etiam  si  se 
simplicitcr  oljjigaverit  ,  ut  hic.  sccus  ,  si  sjiecialiter  catiuiim  causae 
sint  exjiicssro  .  l.  l\.  ^.   !\.  supr.  si    quis  caulionib. 

(6)  Al.  Dcmoliantur. 

(7)  Aliud  c)  it  ,  si  aiLoi  um  vitio  :  ct  sic  stipulatio  danini  non 
sdlum  iiitcjponitiir  de  eedibus  ,  scd  etiam  cle  arboribus. 

(8)  Yctiislas  in  arLoribus  vitium  est. 

(9)  Vitiosse  sunt  prdos  ,  quae  facilc  possunt  Ial)i  vcl  dccidere. 

(10)  Eficctus  cnim  tribuitur  ei  causse  quse  necessario  agit ,  et 
cui   resisti  non  potcst. 

(11)  De  bac  pn^sumptionc  vide  Alciat.  3.  prcesumpt.  aS. 

(ri)  Licct  ciiique  in  proprio  a-dificarc  suam  ad  ulilitatem  ,  licct 
per  conscqiicntias  alhii  noccatnr.   vide  /.   26.  infr.   h.   t. 

(i3)  Damnuin  accipit  is  ,  cujiis  lumini  atque  .ledibus  otTicitur. 
Damni  spccics   csl   luminibus  vi(ini  ofliccre. 

(i4)  /.  24.  injin.  siipj:  h.  t.  I.  i.  5.  21.  infr.  dc  aqua  ct  aquce 
pluviao.l.  6.  §.  <i.  infr.  quce  in  fraiidcni  civdil.  l.  3.  §.  1.  infr. 
tle  lihcrn  hdminc  crhib.  l.  55.  /.  129.  ivjr.  de  reg.  jur.  vidc  (jiiae 
scripsi  ad  /.   3.  5-    7.   Jnfr.  de  incendio. 

(I. '■<)/.  8.  /.  9.    C.  de  sfiviutiib. 

(i())  "V  idc  /.  ().  C.  de  mrtfdhir.  riiniciilus  ,  foi'aincn  subtcrra- 
ncim.  1  cst.  /.  II.  infr.  de  aqua  cl  aqncc  plm-ia:.  l.  3.  5.  6.  infi: 
dc   riids. 

(17)  Aquam  vicino  utilcm  abducerc  ,    damniun   cst.    vid.  /.    10. 


C.  de  seivitutibus  et  aqua. 

(18)  l.  9.  /.    14.  supr.  de  seiritutihu.  pra-d.  urhan. 

(19)  Sententia  liaec  mihi  jierlurbata  vidctur  :  banc  tamen  inlerim 
sic  cxpcdicndam  puto  :  Qiiod  tuo  jure  juxla  mea  aedihcia  lollis  al- 
tius  ;  (juod  codcni  jiire  tuo  ,  in  vic;no  (uo  agro  cutiicuio  luo  vcl 
fossa  aquam  mcani  avocas  ,  damnum  milii  ex  hoc  lidicto  iaccrc 
non  vidcrts  ,  cpiia  jure  luo  facis.  hoc  autcm  Ediclum  j.ertinct  ad 
cos  ,  qui  damnum  jure  non  suo  faciunt  :  al  altius ,  cum  id  ita  mi- 
bi  liccrct ,  non  sustuli.  lucrum  id  te  faccre  passus  sum  ,  id  est  , 
liciKllcium  id  a  nic  tu  acccpisti :  nunc  altius  toHo  ,  damnum  nou 
f.icio ;  quippc  damnum  is  non  facit ,  Cjui  eo  tc  uti  lucro ,  quo 
adhuc  utcbaris  ,  prohibcat  :  (  ita  hunc  locuni  lcgo  atquc  cmcndo.  ) 
miiltiimque  intcrcst  ,  utrum  darantim  cpiis  faciat  :  an  ahqucm  lu- 
cro  ,  quod  udhuc  fucubat  ,  uti  prol.ibcat(^  ita  lursus  cmcndoliunc 
hiciini  )  ctc.  Est  vcro  in  bac  scnttutia  70  adhuc  ,  idrin  quod  au- 
tc  ,  id  cst  ,  antc  liunc  dicm ,  inqiiam  ,  quo  altiu.s  tollo  :  multum 
igilur  inttrtst  ,  damnuni  tibi  liiciam  ,  an  luccum  (  qiio  inc  paticu- 
tc  utebaris  anlchac  )  tibi  intcrcidam  .  llli.d  tc  imito  faccre  nou 
jiossum  :  hoc  jiossum  ctiam  te  invito  .  A  idcrint  alii  oculalioics  : 
niihi  niinc  sanc  non  mclior  occurrit  ad  hunc  locuiu  interjiretatio  , 
vcl  ctnendatio. 

(20)  Non  cst  eadcm  ratio  daranum  sentirc  ,  et  lucruiu  nou  facc- 
ic.  ^  id.   hic  Accurs. 

(>i)  DiHcretitia  cst  inter  damnum  cmergcns  ,  ct  lucruni  cessans. 
Sdiijur  aulein  faciiius  permitlitur  lucri  impcditio  ,  quam  dainni  da- 
lio.  Bald. 

(22)  /.   5.  5-    '•   supr.  h,  t. 

(•.i3)  Partis  apjicllationc  ,  siguificatur  dimidia.  /.  iG^.  $•  i.injr. 
dc  \'C7-horniii.  signijicat. 

(24)  l'artis  nomine  quandoque  dimidia  dimidi.T  signiticatur. 

(25)  /.  40.  §.  2.  /.  42.  //(/;-.  /».  t.  l.  i.  5.  u.  iiifr.  de  slipid. 
prwtor. 


LIBER    TRIGESIMUS  NONUS. 


.05 


Quid  veniat  in  hanc  stipulationem. 
28.   Ulpianus  lib.  81.   ad  Edictiim. 

IN  hac  stipulalione  veuit  ,  quanti  (1)  ea  res  erit.  Et 
ideo  Cassius  scribit ,  eura  ,  qui  damni  inlecti  stipulalus 
esl  ,  si  propler  melum  ruinae  ea  ajdificia  ,  quorum  iiomi- 
ne  sibi  cavit  ,  fiilsit :  iinpensas  ejus  rei  ex  stipulalu  con- 
sequi  posse.  Idenw^ue  juris  esse  ,  cum  proptor  vitium 
communis  paiietis  ,  qui  cavit  sibi  damni  infecti  oncrum 
eorum  relevandorum  gralia  ,  quas  in  parietem  incumbunt, 
aedificia  sua  fulsit.  f  In  eadem  causa  est  delrimenlum 
quoque  propl^n-  emigrationem  (2)  inquilinorum  ,  quod  ex 
juslo  metu  facluui  est.  f  Aristo  autem  non  male  adjicit, 
sicuti  hic  exigit  Cassius  ,  ut  [  si  ]  justus  metus  migrandi 
causam  preebueril  :  ila  iu  ejus  personam  ,  qui  fulsit  ,  ea- 
dem  Cassium  dicere  debuisse  ,  si  justo  metu  ruina;  ful- 
cire  coaclus  est. 

29.  Gajus  lib.  28.  ad  Edictum  provinciale. 

SEd  et  si  conducere    liospiliura   nerao   velit    piopter  vi- 
tium  «dium  ,  idem  eril  dicendum. 
De  servitute. 
3o.  Ulpianus  lib.   81.   ad  Edictum. 

DAmni  infecti  stipulatio  perlinet  ,  etiam  si  quid  ejus 
optris  ,  quod  [  sit  ]  in  fundo  meo  aquae  ducendae 
causa  ,  vitio  damuum  mihi  contigerit  :  solet  enim  opus  in 
alieno  fieri  ,  cum  (3)  jure  servilutis  ,  quam  quis  habet 
alieno  agro  imposil.'im  ,  opus  in  alieuo  faciat. 

5.  1.  Utrum  autem  de  hoc  opere  projniltere  an  satis- 
dare  debeat  ,  videamus  (4)  ?  Movet ,  quod  in  alieno  fti- 
cit  :  qui  (5)  autem  de  alieno  cavet ,  satisdare  (6)  de- 
bet  :  qui  de  suo  ,  repromittere.  '[•  Unde  Labeo  putabat  , 
eum  ,  qui  modulorum  (7)  aut  rivi  faciendi  cau^a  opus 
faceret  ,  eliam  salisdare  debere,qua  (8)  et  in  alicno  solo 
faceret.  scd  cum  de  opere  quod  faciet  ,  exigutur  stipula- 
tio  ,  consequens  erit  dicere  ,  sufficere  repromissionem  : 
quodammodo  enim  de  re  sua  cavet. 

5,  2.  Qucd  dictum  esl  aqua?  ducendae  causa  ,  exem- 
pli  (9)  gratia  scriptum  est  ;  cseterum  ad  omnia  opera  sti- 
pujaiio  accomniodabitur. 

Dt   hi.s  qui  vias  publicas  muniunt.    1 .  Si  controvcrsia 
sil  ,  doniinus  sit  ,  nccne  ,  a  quo  caulio  e.xi^ilur. 


Q 


§.    1.   Si  controversia    sit  ,  dorainus    sit    necne  ,  is  a 
quo  cautio  exigilur  ,  sub  exceptione  satisdare  jubetur  (1 1). 
De  cedihus  communibus.  Si  alia  aclione  damnum 


32.   Gajus  lib. 

SI  (12)  a;dibus 
tuae  :   qua;rit 


isqu( 
a;dcs  rcfi- 
divi- 


Ui  vl<is  puhlicas  muniunt 
rum  id  faccie  debent. 


sine    damno  (30)  vJcinO' 


sarciri  possit. 

28.   ad  Edictum  provinciale. 
us  meis  proxiraae    sunt   a;des    racse  (i3)  et 
quauitur  an  ,    si  hae  vitium  milii    faciaut  ,   ca- 
vere  mihi  debcas  pro  damno  propriarum  mcarum  sedium ; 
scilicet  pro  qua  parte  dominus    exislis?  Et    iioc  plerisciue 
placet  ;   sed  movet  me  ,    ^uod  ipse  meas    (i4) 
cere   possim  ,   et  impensas  pro  socio  ,    aut  coramuni 
dundo  judicio  ,  pro  parle  consequi.   nam  et  si  unas   a:des 
comraunes  tecura  habui  ,  eoeque  vitium    faciant  ,  et  circa 
refectionem  earum  cessare  videaris  ,  nostri  pra;ceptorcs  ne- 
gaut  (i5)  cavere  te    debere  :    quia    ipse    reiicere    possim  , 
recepturus  pro  parte  ,  quod  impenderim  ,  judicio   societa- 
tis  ,  aut  communi  dividijndo  :  ideo    et    iuterpositam  cau- 
tionem  minus  utilem  futuram  j  quia  alia  ratione  damnuni 
mihi  posset  sarciri.   et  est  plane    nostrorum    piiaeceptorum 
hsec    sententia  ,  ut    credamus  ,  inutilem    (16)    esse  daraiii 
infecti  stipulationem  ,  quo  casu  damnum  alia  (17)  actione 
sarciri  possit  ;  quod  et  in  superiore  casu  intelligendum  est. 
De  inquilino. 
33.  Ulpiakus  lib.   4^'  ad  Sabinian. 
Nquilino  (i8)  noii  datur  damni  infecli  aclio  :   quia  pos- 
sit  ex  conduclo  agere  ,  si    (19)    domiuus   eum    migrare 
prohiberel  j 

34.  Paulus  lib.  10.  ad  Sabinum* 
Ticjue  si  pro  praeterila  pensione  satisfacere  paratus 
fuit,  alioquin  jusla  retentio  (20)  pignoris  domino  fie- 
ri  videretur.  Sed  etsi  quasi  pignora  (21)  retinuerit  ,  et  ea 
interierint  ruina  vicinarum  a?dium  :  polesl  dici  etiam  pi- 
gnoratitia  actione  locatorem  teneri,  si  poterat  (22)  eas  res 
in  locum  luliciem  (^3)  transferre. 

De  pariete  communi  demoliendo. 
35.  Ulpjajnus  lib.   42.   ad  Sabiniun. 
N  parietis  communis  deraolitione  ea  (^4)  quseri  oportet,- 
si  salis  aptus  fuerit  oneribus    ferendis ,    au    non  fueiit 
aptus  (aS). 

36.   Paulus  Iib.    10.   ad  Sabinum. 
Ed  ita  idoneum  esse  plerique  dixerunt ,  ut  utrarujnqi;e 
sedium  onera  (26)  qua;  modo  jure  iinponantur ,  com- 
niunis  paries  suslinere  possil. 


r 


u 


1 


.  s 


(1)      /.   37.   infr.   h.   t. 

(•2)  Adilc  /.  27.  in  Jin.  Supr.  tocati.  Aidc  Cuj.  8-  ad  j^frican. 
fol.   lyo.   in  fui. 

(3)  Scrvitutdn  Lab<ns  potest  in  fundo  scrvicnte  ea  facere,  quae 
ad  .<crvitutcm  conferunl  sine  prsejudicio  domini.  l.  9.  infr.  de 
slatulib. 

(.'1)  Pro  Of  cre  qiiod  jurc  scrvitulis  facio  ,  caveo  ,  non  salisdo. 
Balilus. 

(.t)  Salisdaiidi  ct  rcjiH.mittcndi  differentia  :  satisdamus  de  alic- 
rio  opcic:  rcproiriittiraus  de  nostro. 

(6)  Yide  /.    i.^-  6.    injin.   Infr.  dc  stijiulat.  pr/xtor. 

(7)  Alii  Ic^init  modioios  :  quorum  alios  erogatorios  ,  alios  accc- 
~  libro 

aut  tuliut 


}i|atoiios  fuitse  notant  ex  'Viliuvio  ct  Fronlino  ,   libro  dc   aquaedu- 


c(i}jus:  at  l.ic  moduli  vidcntu 
(•S)     Al.  quia 
(f;)     Similiiim 


for: 


t  jiidicium 


aqua 
exempli 


MU 


# 


causa  qtiod  dicili; 
in  Jin.  supr.   h.  t. 


id  ( innc  siiiiilc  porrigitur.  Buld. 

(10)  /.    i5.  5.  8.  5.    10.  /.  '24.  supr.  h.  t. 

(11)  Timcnti  d.';mnum  cavcri  dcbet.   /.    19.   ..-,...   ...^..    ..   . 

(12)  An  bocius  socio  de  damuo    cavcre    compcilitur  ?    vid.  apud 
.'^nton.  l'abrum  2.   conjeclur.  g. 

(i3)   Id  cst  ,  comnuincs. 

(1  j)  Ilinc  colli^erc  pos.sumu.s  ,  Meurn    essc  quod    commune  cum 
a!ic    lii.bco.  vidc  !  .1  iiiiiii  5.   scntent.    10.  ^.   2. 
(i.j)  Qui  comiiu.ncs  aeclcs  habeut,  inter  se  non  repromittiint.  /-43. 


5.   i.  infr.  h.  t. 

(,16)  Hoc  est  ,  non  nccessariam.  Anton.  Fabcr ,  ihid.  Movebatur 
autein  ,  quod  hic  quaestio  non  sit ,  an  socius  socio  dc  damno  inte- 
cto  cavere  possit ,  sed  au  cavere  cicbcat  ?  ficspondct  vero  Juriscon- 
sullus  ,  inutilcm  esse  stipulationcm  ,  id  cst  ,  cavcre  non  dcberc  , 
quia  socio  alia  actione  ,  ct  rciiudio  civili  possit  cssc  consulluwi. 
Frustra  autcm  is  ,  t|ui  civilcra  aclioncm  habet  ,  Lonorariam  dcsi- 
dcrat ,  /.  I .  supr.  a'e  Puhlicuina.  quod  et  apertii;s  dcclarat  Jex  3y. 
infr.    h.   t.  ubi  dixi. 

(17)  /.    18.    %.  9.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(18)  /.    i3.  5.  (i.  supr.  h.  t. 

(19)  Adde  /.  27.  in  Jin.  supr.  lacati. 
(2(3)  /.  9.  siipr.  in  qnibus  cnus.  pign. 
(ji)  \id.  /.   ().  supi.  in  quib.  caus.  pign. 

(22)  Ad  id  igilnr  icnelur  :  alias  cst  iu  cuJpa.  /.8.  /.  9.  C.  de 
pigndut.   act.   l.  3.   C.  de  peric.  tulur. 

(2:5)  Pipnora  acccpta  creditor  tcnctur  in  tntissimo  loco  dcponcrc. 
facit  /.  28.  injin.  sujr.  de  administr.  ct  pcric.  tulor.  l.  9.  C.  dc 
pignorat.  act. 

(24)  Addc  /.   36.  /.  37.  /.  39.  /.  40.  infr.  h.  t. 

(20)  Alias  niiUi  viciuo  parictem  com.m.-ncm  dcmoliri  permiltilur. 
quia  nou  solus  doniinus  est  ,  /.  7.  supr.  dc  sen'iiai.  prced.  inhau. 
ct  vicino  compctit  actio  Communi  dinidundo^  vc|  inti;rdictuiu  l.iti 
possidelis.  l.    12.  supr.  camrn.  div. 

(•-•())  Vide  /.    i3.  /,    19.  sapr.  do  sfUHlut.  pra:d.  urban. 


DIGESTORUM 


tem  stare.  menlo  :   nnm  si  non  debuit  demoliri 
re     (5)  eiim  debet  proprio  sumptu.   "^-  Sed  et 


206 

07.   UlpiAnus  lib.   ^2.  ad  Sabiaum. 

NAm  si  non  fuit  ,  utique  demolire  eum  oportuit  (1). 
nec  debet  ,  si  (2)  quid  damui  ex  hac  causa  altigit  , 
K  ,  qui  demolilus  esl  ,  teneri  :  nisi  sumptuose  (3)  ,  aut 
parum  bonus  novus  paries  sit  restitulus.  "^  Quod  si  fuerit 
idoneus  paries  ,  qui  demolitus  est :  ia  aclionem  damni  -in- 
fecti  venit  id  ,     quanli  interfuit  (4)    actoris  ,    eum  parie- 

restitue- 
(|uis  re- 
ditus  (6)  ob  demolitionem  ami»su3  est  ,  consequenter  re- 
stitui  (7)  eum  Sabinus  voluit.  -]-  Sl  forle  habitalores  mi- 
graverunt ,  aut  non  tam  commode  habitare  possunt  :  im- 
putari  id  aedificatori  potest. 

De  emptore  et  venditore.     i.  In  cujus  partis  possessio- 
netn  mittitur.   1.   De  (vstimatione  novi  parietis. 
38.   Patjlus  lib.    10.   ad  Sabiuam. 

EMplor  SEflium  ante  traditam  sibi  possessionem  ideo  inu- 
tiliter»stipulalur ,  quia  venditor  omnem  dihgentiam  ei 
prseslare  debet.  lunc  (8)  certe  uliUter  stipulalur  ,  cum  o- 
mnis  culpa  a  venditore  aberit :  veluti  si  precario  emptori 
in  his  aedibus  esse  permisit  ,  custodiamque  ei  abfuturus 
tradidit. 

§.    r.   Si  agri  (9)  nomine  non  caveatur  :     in  eam  par- 


tera  agn  mittendum  est  ,  ex  (10)   qua    pericuLim 
tur.  ejusque  rei  ratio    hsec  est . 
<]uoque  reliquae  a  vitiosa  parte 
iioa  idem  est  :  sed  dicendum  est 


timea- 

quod    in   ajdificiis    partes 

traherentur  :    at    ia  agris 

u  domibus  quuque 


ut 


majoriLus  interdinn  causa  cognita  Praetor  statuere  de- 
beat ,  in  cujus  partis  possessionem  is  ,  cui  nou  caveatur  , 
rnitti  debeat. 

§.  2.  Deducto  (11)  veteris  parielis  pretio  ,  si  quid  am- 
plius  sit  ,  eestimari  {11)  debet  :  et  si  quid  ex  veteri  in 
novum  conjectum  sit ,  deduci   [  ex  '.]  reslimatione  oportct. 

De  pariete  communi.  1.  Si  donnis  in  controversia  sil. 
2.  De  superficie  ci  solo.  3.  De  procurutove.  4-  D^  cesti- 
matione. 

39.   PoMPONius  lib.   2  1.   ad  Sabuium. 

INter  quos    paries  communis  est  (i3)  a?diiiciorum  noini- 
ne  ,  qu3e  quisque  propria    habct,    stipulari  damni  in- 
fccti  solet.  sed  (i4)  tunc  ea  cauiio    necessaria    est  ,    cum 


aut  alter  (i5)  solus  asJificat  ,  et  vitium  ex  opere  fuiurum 
cst,  aut  alter  pretiosiora  ajdificia  habet  ,  et  plus  darani 
sensurus  sit  decidente  pariete  :  alioquin  ,  si  aqu.de  (16) 
periculum  est  ,  quantum  quis  vicino  prsesiat ,  lanlum  ab 
eo  consequitur. 

§.  I .  Si  domus  in  controversia  sit :  dicendum  est  ,  da- 
mni  infecti  onus  possessoris  (17)  esse  ,  cum  id  ,  quod  pra?- 
stiterit ,  1  ^jputare  domino  prfedii  possit.  quod  si  non  ca- 
veat,  possessionem  ad  peiitorem  ,  qui  caveri  damui  infe- 
cti  sibi  veJit  ,  transferat  :  nam  iniquum  est  stipidatorem 
compelii  ,  reliclo  praedio  ,  ex  quo  damnum  vereatur  ,  do- 
minum  qua?rere. 

§.  2.  Dainni  infecti  stipulatio  lalius  palet.  et  ideo  et 
ei  ,  qui  superficiariara  ( 1 8)  iusulam  habet ,  utilis  est  ea 
stipulaiio  ,  si  quid  in  superficie  damnum  dalum  fuerit  : 
et  nihiiommus  et  soli  domino  utdis  est  ,  si  solo  damnum 
datum  fuerit  ,  ut  tota  superficies  lolleretur  5  fraudabitur 
enim  dominus  soli  in   possessione  percipienda. 

§.  3.  Alieno  (19)  nomine  stipulari  jta  licet  ,  ut ,  quod 
damnum  domino  datum  sit  ,  comprehendatur  ,  cavere  au- 
teni  debebit  is  ,  qui  stipulabitur  ,  dominum  ratam  (20) 
rem  habilurum  :  exceptioque  (21)  procuratoria  stipulatio- 
ni  inserenda  erit  ,  sicut  in  slipulatione  legatorum.  quod  si 
ei  non  cavebitur  ,  mitlendus  est  in  possessionem  prooara- 
tor  omnimodo  ,  ut   ei  exceptio  procuratoria  non  noceat. 

§.  4'  Iii  aestimando  novo  pariete , ratio  (22)  haberi  de- 
bet  ejus  impensae  ,  quae  modum  probabileni  (^3)  non  e\- 
cedet  in  vetere  ejus  cultus  (2^)  :  non  qui  [  uon  ]  ad- 
gravet. 

1.  De  pariele  communi.  2.  De  pluribus  actorlbus  ,  3. 
Fc/  reis.  4>  D^  pluribus  in  possessionem  mit/endi^'. 
4.0.  Ul.P:A?fUs  lib.  ^o.  ad  Sabinum. 
X  damni  infecti  slipulatione  non  oportet  infinitam  (aS) 
vel  immoderatam  aestimationem  fieri ,  utpula  ob  te- 
cioria  ,  et  ob  picturas.  licet  enim  in  ha»c  magna  eroi^atio 
facta  est  ,  attamen  ex  damni  infecti  stipuialione  modera- 
lain  aislinTationem  facientJam  :  quia  honeslus  modu?  s<^r- 
vau(ius  est ,  non  immoderala  (26)  cujusque  luxnria  (27) 
subsequomda. 

§.  1.  Quotiens  communis  (28)  parictis  vitio  quid  acci- 
dit  ,  socius  socio  niiiil  praestare  debet :  cum  commuuis  rei 
viiio  coniigerit.   -^  Quod  si  (juia  alter  eum  presserai ,   vel 


E^v 


(i)     Paries  iioii  idoneus  a  vicino  p^itest  tlcjici. 
(•2)     Cicero  in  Topic.  in  loco  ab  ejficieutibus. 

(3)  Qui  sumpttiosum  aut  paruin  idonciiin  communcni  paiictcm 
Eedificat ,  sibi  vicinum  non  oLligat  ,  vicino  obligatur. 

(4)  l.  28.  supr.  h.  t. 

(5)  Qui  dcnioiitus  est  idoneum  parittem  ,  suo  sumptu  cum  re- 
fetitiicre  debet. 

(6)  Ob  dcmolitioiicm  parietis  conimunis  interdum  rcditiis  domiis 
ainittitur. 

(7)  Cum  omnl  cansa.  l.  scijuitur.  §.  ct  tiiiic.  infr.  dc  usurpat. 
Parii.  cunsil.    i.  /luin.    t^'j.    146.  ii!.'.   i.  Ans. 

(8)  /.    18.  5.   7.  supr.   h.  t. 

((;)  Agri  et  fundi  nominc  etiam  cavctur.  /.  a.^j.  §■  9.  supr.  h. 
t,  l.    19.  supr.  de  rei  uind. 

(10)  /.   1.^).  5-    "•  •w«/>r.  h.  l. 

(11)  /.  39.  infm.  iiifr.' h.  t. 

(12)  Adde  /.   II.  sitpr.  commnni  dii>id. 
(i3)  Vidc  Panl.  5.  scnt.   10.  ^.    i. 

(i4)  Damni  infccti  stipulalio  duobiis  casibus  nccessaria  cst  intcr 
frocios  ,  ul  hic.  ut  hinc  merilo  colligas  ,  aliis  casibiis  necesaariain 
lion  tssc ,  utiUl^r  lamen  intcrponi  pcjssc.  /.  3?..  in  Jin.  Supr.  l. 
damni.  43.  5*  *-'"'"  parietem.  Infr.  h.  t. 

(i5)  IJamai  inrccti  stij  ulatio  iatcr  socios  m^cess.iria  est ,  cnn.  n- 
uus  cx  sociis  aJiHcat  ,  altor  non  sedificat  ,  ct  cx  ejr.s  qui  aidilic.tt 
ofierc  damnuiii  limetor.  INam  ei  iitorquc  .rdificaicl  ,  uecess.u-ia;:i 
iiui>    t.Mi.    bniu-    stipulatii^ocm    coiistarct.   d.  t.   ^^     ^.    i.   inf-    ';    . 


Cur  hoc  casn  ptipulatio  neccssaria  cst  ?  quia  judicio  coinsnini  divi- 
duiido  ,  aut  pro  socio  ,  daiunum  factiiin  sirciri  non  polest ,  cuiu 
utruinque  judiciiim  non  alitcr  locum  habcat  ,  quam  si  dc  re  com- 
muni  agatur  ,  quod  hic  non  evcnit.  Poniinus  enim  socii  proprias 
cedes  ex  communium  riiina  damnuin  passas  fuisse.  Et  vere  ita  est  , 
tuin  demuin  damni  infecti  stipiilationem  neccssariaai  csse  ,  cnni  ii- 
lius  ,  qui  sibi  timet ,  indemnitati  alia  actionc  consultum  esse  nou 
potcst.  /.  3i.  supr.  h.   t. 

(16)  Paritas  damni  compcnsatione  inducitar. 

(I-)   Addc  /.   ult.  §.    !.    C.  de  pH.  hcred. 

(18)  /.    i3.  5.  8.  /.    18.  §.  4.  supr.  h.  t. 

(19)  /.  i3.  5.  i3.  /.  i8.  infm.  supr.  h.  t.  l.  pen.  supr.  si  quii 
cautionib. 

ao)  Pcr  cautionem  rati  ,  persoiia    hgitimatur  ,    post  cujus  saiis- 
lem  nuUa  c.vccptio  procuraloria  opponitur.   Indd. 
i)  iJc  qua  vlNc  /.  29.  ^.  4-  supr.   inuiduti. 

(22)  Adde  /.   37.  ct  /.  38".  in  fn.  supr.  /•.  t. 

(23)  Quitlqnid  est  ultra  modum  ,  adgravat. 

(24)  Al.  cultu. 

{■?.'■>)  l.   i3.  in  fzn.  supr.  de  servitut.  prced.   urban. 

(2G)  Addc  /.   37.   38.  in  fin.  .mpr.   h.   t. 

(27)  Lu\uria,  magaa  crogatio.  vido  /.  i.  5-  pen.supr.  de  adt- 
litio.o.t  Antou.  Augustin.  4.  cmsndat.  11.  adJe  /.  i5.  supr.  dc  cw 
ratoribu^  furioso  ct  nliis. 

C>8)  V-   /.   39.  iupr    h.   t. 


LIBER    TRIGE 

oneraverat  ,  idcirco  daninuni  contigit  :  consequens  est  di- 
<;ere  detrimenlum  lioc  ,  quod  beneficio  (i)  ejus  conlin- 
git ,  ipsum  sarcire  debere.  Quod  si  sequaliter  utriusciue 
oueribus  p  resbus  decidit ,  reclissinie  Sabmus  scripsil ,  [  pa- 
rielem  ]  (2)    utriuscjue  causam  esse. 

4-  Sed  si  alter  plures  vel  pretiosiores  res  aroiserit  •.  jce- 
lius  esl  dicere ,  quia  (3)  ambo  ouera  imposuerunt  ,  neutri 
adversus   aileium    competere  actionem. 

§.  2.  Quelieus  ex  damni  infecti  plures  (4)  agunt  , 
quia  in  eadem  re  damnum  passi  sunt,  id  est ,  ni  adil.us, 
non  debet  iinusquisque  ecrimi  in  solidum  agere  ,  sed  in 
partem  experiri  :  neciue  euiui  damnuni  ,  quud  (5)  pluri- 
bus  datum  est  ,  unicuique  in  solidum  [  dalum  est  ]  ,  sed 
in  partem  datum  esse  videtur  j  et  ideo  unicuique  in  par- 
lem  competere  actionem  Julianus  scripsil. 

§.  3.  Jtem  si  plurium  (6)  sint  ardes  ,  quae  damnose 
irominent ,  utrum  adversus  unumquemque  dominorum  in 
solidum  compelit  ,  an  in  partem  '{  Et  scripsit  Julianus  , 
quod  et  Sabuius  probal  :  pro  dominicis  partibus  conveni- 
ri  eos  oporlere. 

$.  4.  Si  plures  domini  sint  asdium  ,  qui  damni  infecti 
prospicere  volunt ,  nec  cjujsquam  eis  damni  inlecfi  caveat: 
luiltendi  onmes  (7)  in  possessionero  erunt  ,  et  quidcm 
jequalibus  (8)  partibus  ,  quamvis  diversas  porliones  do- 
nnnii  liabuerint  :  et  ita  Pomponius  scribit. 

De  re    communi  reficienda. 
41.  PoMPOiNHJS  lib.   21.  ad  Sabiuum. 

IN  reficiendo    ccmmuni  pariete    ei    potius  lacultas  aedifi- 
candi  pra;statur  ,     qui  (9)  magis  idonee  reficere  paiie- 
(em  vclit.   -[-  Idemque  dicei.dum  est  ,  et  si  de    eodem  iti- 
neic  rivove  reficiendo  iuter  duos  vel  plures  quaeratur. 
]Je  scno  communi. 
42.   JuLJAists  lib.   58.   Digesioram. 

SI  S(n-\u8  comnjunis  damni  infecti  slipulalus  fuisset ,  per- 
inde  (10)  habetur  ,  ac  si  ipsi    domini    sua    voce  pro 
jwrlibus  slipularentur. 

J)e  vaUo  aut  alia  vi  cxirinsecus  admota.    \.  De 
pariete  conimuni. 
43.   Alfenus  [  Yarus  ]  lib.  2.  Digestorum. 
r^Anini     iniecti    quidam  vicino    repromiserat    (11)  t   ex 
X-f  ejus  adificio  teguJre  (12)  vento  dejeclae  ceciderant  in 
vicini  tegulas  ,  eascj,ue  Ix-egerant.  Quaesitum    est  ,    au  ali- 
(]uid  praestari  oportet  ?  Respondjt :   si  vitio  sedificii    et  in- 
iirmitaie  faclum    esset  ,    debere  pra:slari  :  sed  si  lanta  vis 


SIMUSNONUS.  207 

venli  fuibsot ,  ut  quamvis  firma  aedificia  convelleret ,  non 
debere.  et  quod  in  stipulatione  (i3)  est  ,  Sive  quid  ibi 
ruet  ,  non  A-^ideri  sibi  luere  ,  cpiod  aut  vento  ,  aut  omni- 
no  alic|ua  vi  extrinsecus  admola  caderet :  sed  quod  ipsuni 
per  se  ccncideret. 

^.  X.  Cum  parieteni  (i^)  communctn  Kdificaie  quis 
cum  vicino  vellet  ,  prius(f!iam  veterem  demoliret ,  damni 
iuiecti  vicino  rrprcmisit  (i5)  ,  a('eoque  restipulalus  (16) 
est :  posteacjiiam  paries  sublatus  esset  ,  [  et  ]  habitatores 
ex  vicinis  coenaculis  emigrassci  t  (i~),  vicinus  ab  eo  mer- 
cedem  ,  cjuam  iiabitatores  nou  reddeient,  pelere  vult.  Quae- 
situm  est  ,  an  recte  petet?  Respondit  :  non  (i8)  oportuis- 
se  eos  ,  cum  communem  pavietem  a:dificarenl  ,  intcr  se 
repiomitlere.  necjue  uUo  modo  alterimi  ab  altero  cogi  po- 
luisse  :  scd  si  maxime  repromitterent  ,  tamen  non  opcr- 
tuisse  amplius  cji/am  partis  dimida;  5  cmo  amplius  ne  ex- 
trario  c|uidem  quisfjuam  ,  cum  parietem  communem  anli- 
ficaret  ,  repromiltere  deberet.  sed  quoniam  (19)  jam  ia 
toium  repromisissent ,  omne  ,  quod  delrimenti  ex  jiiercede 
vicinus  fecisset  ,  pra^slaturum  (20). 

(j.  2.  Idem  consulebat  ,  possetne  ,  cjuod  ob  eam  rem 
dcdisset  ,  rursus  repetere  :  quoniam  stipulatus  esset  a  vi- 
cino  ,  si  c|uid  ob  eam  rem  ,  quod  ibi  a-dificatura  esset , 
sibi  damnum  datum  essct  ,  id  reddi  5  cum  et  ipsam  hanc 
pecuniam  ,  quaiu  daret  ,  piopter  illud  opus  perderet  ?  Re- 
spondit  non  posse  :  propterea  cjuia  non  operis  vitio  (91): 
std  ex  slipulalioue  icl  amitteret. 

Si  a:des  corruerunt  ,  privsquc  m  Pra-ior  adirctur :  aut  m 
possessioncm  niissus  ,  co  vcnisset.    1  r  De  pignore. 

44-  Afeicawtjs  lib.   9.   (22)  Quaestionum. 

CUm  postulassem  ,  ut  milti  damni  infecii  prcmitteres  , 
noJuisti  :  et  priusquam  Praetor  adiretur  (23)  ,  a;des 
tuae  corruerunt  ,  et  damnum  mihi  dcderunt.  potius  esse 
ait  ,  ut  niliiJ  novi  Pralor  constituere  debeat ,  et  mea  cul- 
pa  damnum  sim  pas-^^us  ,  qui  tardius  experiri  cceperim  :  at 
si  cum  Piaetor  ,  ut  (a^)  promiiieres  ,  decrevisset  ,  et ,  te 
non  promiltente  ,  ire  me  jn  possessionem  jussisset,  et  prius- 
quam  eo  venissem  ,  corruerunt  ,  perinde  cmuia  servanda 
esse  existimavit ,  atque  si  postcacjuain  in  posscssionem  ve- 
nissem  ,  dajuuum  datum  esset. 

§.  i.  Damni  infecti  nomine  in  possessiouem  missus  (^5), 
possidendo  dominium  cepit  (26)  :  deinde  creditor  eas- 
[  a;des  ]  pignori  sibi  obljgalas  persequi  vult.  nou  sine  ra= 


(i)    Vitio  ejiis. 

(2)  Pariatain  ,  id  est ,  parexn  re(]clitam. 

(3)  Majoris,  ct  fatalis  damni  ralio  non  habctur,  ubi  culpa  da- 
jjinura  passo  potest  imputari.  Bald. 

(4)  l.  27.  si!}'7:  h.  t. 

(5)  JDipossiLile  est,  ut  plures  darannm  capiant  in  solidum.  i^oW. 

(6)  Y.  /.  5.  5.    I.  supT.  h.  t. 

(7)  l.   i5.  5-   '^-  ^upr.  h.  t. 

(8)  Ex  primo  decreto  fit  missio  in  partes  sequales.  d.  l.  i.*).  ^- 
i<S.  ex  sccundo  docnto  pro  dominicis.  Bald. 

(y)  ^s  ,  cjui  macis  idoncus  est ,  praefertur  in  rcsedificatione  ,  ut 
liu.   in  accusatione.   /.    16.   Infr.  de  accus.  v.  Accurs. 

(10)  Vox  scrvi,  vox  doraiiii ,  J-  4-  ifijin-  -^'"^-  ^^  inutiU  stip. 
«x<'fic  /.    2.  et  l.   38.  infr.  de  stip.  ser^^or. 

(11)  Gcncraiiler. 

(rj)  /.  24-  $.  4-  fupr.h.  t.  de  tegulis  addc  /.  5.  5-  ^.  sityr.  ad 
l.   Aquil. 

(i3)  Stipuiatio  vcrbis  gcneralihus  concepta  ,  nihil  pi-JElcr  natu- 
raui  (xjiitKutus  ijisius  continet,  ideoque  es  contiactu  super  quo  io- 
JrrponiUir,  intci ,  itlanda  cst. 

(1/,)  V.  L  3S.  l.  39.  supr.  h.  t. 


(i5)  Adde  /.  32.  Supr.  h.  t. 

(16)  Eestipiilari  cst  contra  stipulari.  dixi  ad  Ciceronem  Oratio- 
ne  pro  Roscio   Conmdo. 

(17)  l.   37.   in  fin.  snpr.  h.  t. 

(18)  /.   32.  supr.  h.   t- 

(19)  Promibsioncs  spontane.Te  ex  certa  scientia  inlerpositfe  ,  snum- 
sortiuntur  eficctcm:  et  utiles  sunt,  licct  insolitae  sint.  /.  l\.  in  fm. 
snyr.  si  quis  cnutionibus. 

(20)  Danuium  ,  fjnod  qais  cx  suo  contraclu  sentit ,  sibi  imputa- 
i-e  dehet  ,  non  altcri. 

(21)  /.   74.  iii  fn.  l.  3o.  sujr.  h.  t. 

(22)  Vide  Cujac.   9.   ad  Afric  fol.   219. 

(23)  Pro  t.rihunaU.  Hujusmodi  poslulatio  instar  actionis  hahct  j 
idcoqtic  actio  dicilur  ,  /.  33.  supr.  h.  t.  l.  3.  5-  2.  /.  11.  ^.  3. 
infr.  tit.  prox.  et  a  Graecis  ,   ^   i\irift  <ru^T>rv<rteii  dyiuyjf. 

(24)  A  Prnetore  interpouunliir  tria  dccicta  :  I^rimum  ,  eaveiidi  ■ 
sccundum  ,  custodia;  :   tcrtiuni  ,  possessionis. 

(2j)  Su/jaudi  ,  et  possidcre  jussus ;  INaui  mox  se(j,uit«r  ,  j>os.«i- 
dendo  dominiuiii  ccpi, 

(2G)   /.    iS.  §.   16.  supr.  h.  t. 


508 


DIGESTORUlSr 


tioae  diceiur  ,  nisi  impensas  (i)  ,  (^uas  iu  rcfectionem  (2) 
fecerim  ,  miiii  praestare  sit  paratus ,  inliibendam  advei'sus 
me  persecutionein.  Cur  ergo  (3)  non  emptori  c[aoque 
id  (4)  (ribuciidiiin  cst  ,  si  forte  quis  insulam  pignoratam 
emerit  (5)  ?  non  recle  Iirec  iuter  se  comparabuntur  ,  quau- 
do  is  ,  qui  emit  ,  sua  voluntaie  negotium  gerat  :  ideoque 
diligentius  a  vendilore  sibi  ca vere  et  possit ,  et  debeat :  quod 
non  asque  et  de  eo  ,  cui  damni  infecti  non  promiitatur  , 
dici  potesi  5 

De  opere  dcstruendo. 
45.  Sc^voLA  lib.  12.  Quaestiomun. 
[  A  Q"°  fundus  petetur  si  rem  nolit  (6)  ].  ^dificatum 
J\.  habes  :  ago  ,  tibi  jus  non  esse  habere  :  non  defen- 
dis  :  Ad  me  (7)  possessio  transferenda  (8j  est  (9)  :  non 
quidem  ut  protinus  destruatur  opus  (  iniquum  cnun  est , 
demolitiouem  protinus  fiei-i  )  5  sed  ut  id  fiat  ,  nisi  (10) 
intra  certum  tempus  egeris  ,  jus  tibi  esse  Eedificatum 
habere. 

De  domo  diruta  extruenda.  i.  De  domo  sumptu 

publico  extructa. 

46.  Paulus  lib.    I.   Senlentiarum. 

AD  curatoris  (ii)  Reipublicae  officium  spectat  ,  ut   ui- 
rutse  domus  a  dominis  exlruanlur. 
§.    1.   Domum  (12)  sumptu  publico  extructam  (i3)  ,  si 
doJiuaus  ad  tempus  pecuniam  impensam  cum  usuiis  resti- 
?.uere  uoluerit  (i4)  ,  jure  eam  Respublica  dislrahit. 
De  eo  ,  quod  e.v  unis  cvdibus  in  cdiorum  usum 
conuersuni  est. 
47.  NerAtius  hb.  6.   Membranarum. 

QUod  conclave  (i5)  biuarum  (16)  aedium  dominus  ex 
aliis  a:dibus  iu  aliarum  usum  convertil  ,  non  solum 
si  contignatio  ,  qua  id  sustinebilur  ,  orietur  ex  parle 
earura  aedium,  iu  quarum  usum  conversum  erit  ,  earum 
net  :  sed  etiam  si  transversa  contignatio  tota  in  aliarum 
aediuai  parietibus  sedebit  (17)-  f  Sed  et  Labeo  [  in  ]  li- 
bris  posteriorum  scribit  :  Binarum  aidiuiu  dominum  utris- 
que  porticum  superposuisse  ,  inque  eam  aditu  ex  alteris 
aedibus  dato  ,  alteras  aedes  ,  servilufe  oneris  pnrticus  ser- 
\'aiid3e  imposita  ,  vendidisse  :  totam  porlicum  earum  (18) 
aedium  esse  ,  quas  relinuisset  ^  cum  per  longitudinem 
ulriusque    domus    extensa    essel   transversae    contignalioni  , 


quae  ab  utraque  parle  parietibus  doraus  ,  quaj  venisset  , 
sustinerelur.  Nee  tamen  consequens  est  ,  ut  superior  pars 
jedificii  ,  quae  nulli  conjuncta  sit  ,  rieque  aditum  (19) 
aliunde  iiabeat ,  aiterius  sit  ,  quaia  cujus  est  id  ,  cui  su- 
perposita  est. 

De  demolilione  domus. 
48.  Marcianus  hb.  siugul.   de  Delatoribus. 

SI  (20)  quis  ad  demoliendura  negotiandi  (21)  causa  veu- 
didisse  domum  partemve  domus  fuerit  convictus  :  ut 
emptor  et  venditor  singuli  pretium  ,  quo  domtis  distracta 
est ,  prajstent ,  conslitutum  est.  \  Ad  opus  autem  publi- 
cum  (22)  si  U-auslerat  marmora  vel  columnas ,  licilo  ju- 
re  facit. 

T  I  T.     III. 

DE  (23)  AQUA  (24)  ,  ET  AQU/E  PLUVliE  (^5) 

AKCEWDjE    (26^) • 

De  aqui.  pluvia  arcenda.  De  causa  et  ejfectu  actionis. 
DefinitiQ  aquce  pluvioe.  Si  aqua  pluvia  per  se  noceat  te/ 
mixta  cum  alia.  1 .  De  opere  ,  ex  quo  damnum  ti  metur. 
Si  naiuraliter  aqua  noceat.  1.  De  palude.  Z.  De  eo  , 
quod  aratro  facium  est.  4.  De  fossis.  5.  De  sulcis.  6.  De 
salictis.  7.  De  co  ^  quod  fructuum  percipiendorum .,  8.  Vel 
agri  colendi  causajil.  9.  De  sulcis.  10.  Si  cujua  natura- 
liler  decurrat  aut  operc ficto.  1 1 .  Si  quis  aquam  pluviani 
in  suo  retineat  ,  ve/  superficientem  e.v  i^icinifundo  in  suuin 
derifet  ,  12.  P^el  in  suo  fodiens  ^  vicini  fontem  avenat. 
i3.  De  superiore  et  inferiorc.  i4-  Si  ipsius  loci  natura 
nocet.  i5.  Si  aqua  naturalitcr  nocet  vel  opere  faclo.  De 
aqiuz  pluvia  vel  quce  imbre  crescit.  De  operc  agri  cokndi 
causa  facto.  17.  De  agro^  cedificio  ,  oppido.  i8.  De  loco 
ex  quo  a-jua  oritur.  19.  Si  ex  cvdif.  iirb.  agro  vd  ivdif. 
rust.  noceat.  21.  De  opere  e.v  quo  fit  ,  quominus  aqua 
prosit.  22.  De  opcve  sublato.  23.  De  aggcribus  ^^el  fossls. 
De  natura  et  lege  agrorum  ,  ct  vetustate. 

I.  Ulpiaivls  lib.  53.   ad  Ediclum. 

SI  (27)  cui  aqua  pluvia  damnum  dabit  ,  actione  aquae 
pluvice  arcenda?  averletiir  aqua.  "^-  Aquam    (18)  pUi- 
viam  dicimus  ,  quae  de  coelo  cadit  ,    alque    imbre   excie- 


(i)  l.  i5.  5.  3i.  Supr.  h.  t. 

(ji)   Secus  in  exsU'uctionem.  /.  29.  5.  2.  supr.  dc  pignoriLui. 

(3)  Adde  /.  29.  ^.  2.  Supr.  de  pignorib. 

(4)  Ut  convcntus  hypothecaria  deducat  irapcnsas. 

(3)  Subaudi  ,  ct  in  ca  suinptus  fcctrit  ,  ut  supr.  h.  t.  sccus  si 
iiovuni  aedificiuin.  l.  29.  5-  2.  supr.  de  pignorilus. 

(6)  HiBC  verba  sunt  supervacua.  Goth.  Vid.  Aut.  August.  lib.  3. 
cmend.  cap.  9.  et  ALiat.  Ub.  i.  parerg.  cap.  6.  S.  L.  Addc  Leo- 
nin.  cmcndat.  lib.   7.  cap.   19.  Ans. 

(7)  l.   18.  supr.  si  seivitns. 

(8)  Vide  quae  notavi  ad  /.    i5.  supr.  tit.  prox. 

(9)  In  aedificatorem  donec  ille  cgerit  ,  et  probaverit  jus  sibi  aedi- 
licatum  habere. 

(10)  Tempus  ccrtum  agendi  Htigatori  interdura  praestiluerc  judex 

|10tCSt. 

(u)  Curator  reipublicae  ,  idcm  procurator  roipubUce  dicitur  ,  /. 
pcnult.  C.  ne  de  siatu.  l.  3o.  C.  de  decurionibus .  KoytTiii  appel- 
latur ,  /.  3.  C.  de  modo  imd.  l.  ult.  supr.  dc  off.  Adsessor.  Kai- 
T.r/f  5  ioKtnuriii'  opcra  ct  loca  publica  curat  ,  ut  hic.  l.  3.  5-  4- 
infr.  quod  vi  cnit  clam.  l.  2.  /.  3.  infr.  de  administratione  rei-um. 
t  ausran  agit  reipublicae  apud  Praesidcm  vol  Priiicipcm.  vide  Cujac. 
ati  d.  l.   3o.   adde  /.   7.   supr.  de  off.   Prwsid. 

(12)  Negleciain  a  domino  scilicct. 

(i3)  Si  privatus  domuni  suain  non  rcficil,  potost  lospublico  sura- 
ptihtis  domiRi  caiu  cxtruorc. 

(i{{)  Addc  /.  52.  5.    10.  supr.  pro  socio.  /2.    C    ir.  q-iib.   caus 


pign.  l.  ult.  C  de  jure  dominii. 

(i5)  De  conclavi  /.  i.  ^.  10.  vers.  2.  supr,  de  inspic.  ventre. 
Goth.  vidc  Caspoll.  de  senntut.  urbanor.  prced.  c.  44-  ^-  L. 

(iG)  Conclavo  bmarium.   Hal. 

(17)  Id  est  ,  immissa ,  imposita  crit. 

(18)  Conclave  et  porticus  cedit  illis  aedibus ,  cx  quibus  tantuiu 
habctur  aditus. 

(19)  /.  91.  in  fjti.  supr.  de  legat.  3. 

(20)  Synops.  Bnsil.    19.  tit.    i.  ex  lib.  58.  tit.    lo.   c.   70. 

(21)  /.  52.  supr.  dc  contr.  empt.  l.  4'-  5-  I-  ^upr.  de  legat.  1. 
l.  2.  i.  •].   C.  de  cedific.  privat. 

(22)  d.  l.   4j-    ,      .     ,  _    .  ,      -a  V  >         . 

(24)  Ai;ns  noxia.  nam  si  a:iU(icio  vel  oppido  nocobit ,  alia  actio- 
ne  utcndum  crit.  5-    i?-  Itfr.  h.  t. 

(25)  Pluvia  aqiia  ,  ccelcstis  et  Jovialis.  /.    i.  infr.  h.  t. 

(26)  Actione  scil.  ut  eam  vicinus  noceat  ,  id  cst  ,  avertal.  /.  2. 
$.  9.  infr.  h.  t.  Haec  autcm  actio  ex.  lcgib.  12.  Tabularuui  ongi- 
ucm  habot  ;  perliuot  ad  caiu  damitum  ctiara  iiifectum  ,  /.  i.  J.  1. 
i'jus  formulaiu  vid.  iu  /.  24.  infr.  h.  t.  Hnic  aclioni  coutraria  osC 
aclio  iu  Africa  ,  nt  Aggcnus  scribit  lib.  a.  cuiu  enim  sit  regio  oa- 
lidis.sima,  niliil  magis  iu  qucrola  cst ,  quam  si  quis  intiibuerit  aquani 
]>!iiviam  lu  ajjrum  viciui  iunuorc.  vi4-  Cujac.  hic. 

(27)  Ilaec  oiant  verba  lcg^is  12.  Xabularuiu  :  Si  aqua  pluvia  no- 
col.  /21.   infr.  de  statuliber. 

;.'8>  Vidc  "Ciccr.  i/i  Topicis  ,  loco  a  conjugalis. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


scit  :  sive  per  se  hasc  aqua  coelestis  noceat  ,  ut  Tubero 
ait  ,  sive  cum  alia  mixta  (i)   [  sit  ]. 

§.  i  IJcec  auteiriactio  locura  habet  in  damno  nonduin 
fiiclo  ,  opere  tamenjam  faclo  :  hoc  est ,  de  eo  opere  ,  ex 
quo  damnuni  timetur.  totiensque  locum  habet ,  quotiens 
manu  facto  opere  agro  aqua  nocitura  est  :  id  est  ,  ciim 
quis  manu  fecerit  ,  quo  aliler  flueret  ,  quam  nalura  sole- 
ret  5  si  forte  immittendo  eam  aut  majorem  fecerit ,  aut  ci- 
taliorem  (2)  ,  aut  vehenientiorem  5  aut  si  comprimendo 
redundare  ellecit.  quod  si  natura  aqua  noceret  ,  ea  actio- 
ne  non  continetur. 

§.   1.    Neratius    scribit  ,    Opus  ,    quod    quis     fecit  ,     ut 


209 


5-  0-  Sulcos  tamea  aquarios  (i3),  qui  ^Ki-kh  (i^)  , 
appellantur  ,  si  quis  facial  ,  aqua;  pluvice  actione  eum  te- 
neri  [  ait  ]. 

5.  10.  Iidem  aiunt,  si  aqua  naturaliter  (i5)  decurrai, 
avqua?  pluviae  arcendae  actionem  ccssare:  quod  si  opere  facta 
aqua  aut  in  superiorem  parlem  repellitur  ,  aut  in  inferio- 
rem  derivatur ,  aquae  pluvia;  arcenda;  aclionem  competere. 

%.  II.  lidem  aiunt  ,  aquam  pluvian  in  suo  retinere  , 
vel  superficientem  (i6)  ex  vicini  (17)  in  suum  derivare  , 
dum  opus  in  alieno  non  fiat  ,  omnibus  jus  esse  :  prodrsse 
enim  sibi  unusquisque  ,  dum  alii  non  nocet  ,  noii  prohi- 
betur  :   nec  quemquam  hoc  nomine  teneri. 


aquam  excluderet  ,    quse  (3)  exundante  palude   in  agrum         %.    12.  Denique  MarcelJus  scripsit  ,   cum  eo  ,  qui  in  suo 
,  si  ea  palus   aqua  pluvia  ampliatur  (4) ,     fodiens  ,  yicini  fontem    (18)    averterit  ,    nihil   posse    agi  : 


ejus  refluere  solet 

eaque  aqua  repulsa  eo  opere    agris    vicini    noceat  ,   aquai 

pluvise  actione  cogetur  tollere. 

5.  3.  De  eo  opere  ,  quod  agri  colendi  causa  aratro  fa- 
ctum  sit  ,  Quintus  Mucius  ait  ,  non  corapetere  hanc  a- 
clionem.  Trebatius  autem  ,  non  (5)  quod  agri  ,  sed  quod 
frumenti  duutaxat  quaerendi  causa  aratro  factum  [  sil  ]  , 
solum  excepit. 

5.  4-  S^d  et  fossas  agrorum  siccandorum  causa  factas  , 
Mucius  ait  fundi  colendi  causa  fieri  (6)  :  non  tameu 
[  oporlere  ]  corrivandae  aquae  causa  fieri  :  sic  eiiiin  debe- 
re  ijucni  meliore/n  agrunt  suum  facerc  ,  ne  (7)  i^icini  de- 
teriorem  facial. 

5.  5.  Sed  et  si  quis  arare  et  serere  possit  etiani  sine 
sulcis  aquariis  (8)  ,  teueri  eum  ,  si  quid  ex  his  ,  licct 
agri  colendi  causa  videalur  fecisse :  quod  si  aliter  serere 
Tion  possil  ,  nisi  sulcos  aquarios  fecerit  ,  non  teneri.  Oli- 
lius  autem  ait  ,  sulcos  agri  colendi  causa  directos  ita  ,  ut 
ia  unam  pergaut  partem  ,  jus  esse  facere. 

^.  6.  Sed  apud  Servii  auctores  (9)  rel&tum  est  ,  si 
quis  salicta  posuerit  ,  et  ob  hoc  aqua  restagnaret  (to), 
aquce  pluviae  arceiidae  agi  posse,  si  ea  aqua  vicino  noceret. 

5.  7.  Labeo  etiam  scribit  ,  ea  ,  crusecunque  frugum  (1 1) 
fructuumque  recipieiidurum  causa  nuut  ,  extra  hauc  esse 
causam  :  neque  referre  ,  quorujn  fructuum  percipiendorum 
causa  id  opui  fiat. 

5.  8.  Item  Sabinus ,  Cassius  ,  opus  manufactum  in  h:aic 
aciionem  venire  aiunt:  nisi(i2)  si  quid  agri  colendi  cuusa  fial. 


posse 
nec    de    dolo    actionem.   et    sane    non    debet    habere  ,  si 
non  (19)  animo  vicino  nocendi ,  sed  suum  agrum  melio- 
rem  iiiciendi  id  fecit. 

5-  i3.  Iiem  sciendum  est ,  hanc  actionem  vel  superiori 
adversus  inferiorem  competere  ,.  ne  aquam  ,  quae  natura 
fluat  ,  opere  faclo  inhibeat  per  suum  agrum  decurrere  : 
et  inferiori  adversus  superiorem  ,  ne  aliler  aquam  miltat , 
quani  fluere  natura  solet  (20). 

5.  i4-  Huic  illud  eliam  applicandum  ,  nunquam  com- 
petere  hanc  actionem  ,  cum  ipsius  loci  natura  nocet  (21); 
nam  (  ut  verius  quis  dixerit  )  non  (22)  aqua  ,  sed  loci  na- 
tura  nocet  (23). 

5-  i5.  In  summa  puto  ,  ita  demum  aquae  pluviae  ar- 
cenda;  locum  actionem  habere  ,  si  acjua  pluvia  ,  vel 
quas  (24)  pluvia  creacit ,  noceat  ,  non  naturaliter ,  sed 
opere  facto  :   si  agri  colendi  causa  id  factum  sit. 

5-  16.  Imbre  auiem  crescere  eam  aquam  ,  quae  colo- 
rem  mutat  vel  increscit. 

5.  17.  Item  sciendum  est  ,  hanc  actionem  non  alias  lo- 
cum  habere  ,  quam  si  (25)  aqua  pluvia  agro  noceai. 
'f-  Casterum  si  aedificio  vel  oppido  noceat  ,  ccssat  (26) 
actio  ista  :  agi  autem  ita  poterit ,  jus  tioii  essc  stillicidia  , 
Jiumina  immitiere.  Et  ideo  Labeo  et  Cascellius  aiunt  , 
aquse  quidem  pluvia;  arcendce  actionem  specialem  (27)  es- 
se  :  de  fluminibus  el  sliilicidiis  ,  generalem  5  et  ubique  agi 
ea  licere.  Itaque  aqua  ,  quae  agro  nocet  ,  per  aquae  plii- 
vice  arcendae  actionem  coercebitur. 


(0  Nihil  refert  ,  an  aliquid  per  sc  noceat  ,  an  alii  ruixtum  . 
Bald. 

(2)  Cijiorem  ,  Hal.  (xv  ic  itai  to  irtirmp^^tvui  7»  ipyov  <r^o- 
ipir-pov  ccjjlijTXi  pttV  Eclug.  c.    1. 

(3)  Nou  licct  aquam  ah  antiqua  sua  cxundatione  excluderc,  ita 
ut  viciuo  noccatur. 

(4)  Crescit.  §.   i5.  infr.  h.  t. 

(.5)  Opera  maiui  lacla  ,  riisi  agri  colendi  causa  fiant  ,  in  aclio- 
nera  aquoe  pluvix  arccndae  veniuut.  Eclog.  c.  1.  et  §.  8.  §.  i5. 
iii/r.  h.  t.  l.  -i^.  infr.  li.  t. 

(6)  Fieri  oportcre.  Jlal. 

(7)  /.  8.  §.  5.  supr.  si  servit.  vinclic.  /.21,  irt  fin.  infr.  ijuod 
vi  aut  clarn.  l.    i3.  supj'.  dc  servit.  prced.  urban. 

(8)  5.  9.  infr.  h.  t.  l.  2^.  §.   i.  infr.  h.  t. 
((^)     Lege ,  audilorcB.  ut  alibi   disi. 

(10)  /.   2.  §.  28.  infr.  ne  quid  in  i)CO  publico. 

(11)  l.fiugcni.  77.   Infr.  de  verb.  sigu. 
(i^)  5-   3-  supr.  h.   t. 

(i3)  §.  5.  supr.   h.  t. 

04)  Q^i  GTa:cc  uVpzoAoc;'.*?  appellaiitur. //^(j/.  Eclng.  cap.  i.  vo- 
cat  uuKjckisc!  li  Zj  io  vSap  (K^ps^trxt-  Fioreiitinam  vix  probare  pos- 
sini ;  quatenus  vox  iKott;  Griccc  scribitiir,  siquidem  id  vcrbum  ea 
s>ignificatione  non  rcperio  a  Gra-cis  usurpari.  De  ciicibus  Columella 
2.  c.  8.  Cavebitur  (iuquit)  ut  palentes  liras  crcbrosquc  sulcos  aqua- 
rios  ,  quos  uonnulli  cliccs  Vocant ,  faciamns  ,  atquc  omncin  humo- 
rem  ni  colliquias ,  atque  indc  c.\tra  scgetes  derivemus.  sic  Festus  , 
cU«os  lulci  a<juarii ,  per  quos  aqua  coUecta  cduciliir  e  Hiis.  idco 
Tom.hL 


magis  amplector  ,  ct  probo ,  quod  Josephum  Scaligerum  in  ea  scn- 
t.^ntia  fuisse  postea  reperi  apud  Festum  in  voce  Elices  ,  EliccUores 
i^poa-KOTrof  vide  Alciat.  1.  prieteim.  el  i.  parerg.  24.  Anton.  Aa- 
gust.   4-   eineiid.    16. 

(i5)  KxT«  tp^riv-  Eclog.  cap.   1. 

(16)  Supcrflucntem.  Hal. 

(17)  Sub.  fundo  ,  .Hcllcnismiis  ,  ut  notant  Pelrus  Yictorinus,  et 
Antonius  Augustinus  ,  2.  cmcndat.    i. 

(18)  /.   21.  infr.   h.  t.  l.   26.  supr.  de  dainno. 
(ly)  /.  2.  §.  9.  infr.   h.  t. 

(30)  Tria  sunt .  per  quae  fundus  inferior  superiori  servit  :  lex  , 
iiatuia  loci ,  consuetudo  qua;  pro  lege  semper  accipitur.  Eclog.  c. 
1.   in  fn.  l.  20.  §.  2.  snpr.  de  seivit.  prced.  riistic. 

(21)  Tunc  sc. 

(22)  Aquoe  ct  loci  natura  nocentis  differentia. 
(^3)  Natura  loci  infciior  fundus  servit  superiori. 
(■)4)  §•   2.  supr.  h.   t. 

(20)  Atqui  diifcicnlia  magna  est  ,  noccatur  urbano  <i;diricio  ,  vel 
rustico.  /.  corum.  §.  ult.  supr.  tit.  prox.  Sed  ibi  agitur  dc  cautio- 
ne  damni  infecti  ,  quje  diversa  cst  ab   bac  aclionc. 

(jiG)  Imo  non  ccssat.  /.    19.   §.   tilt.  Supr.  da  damno. 

(27)  Cur  aqupe  pbiviic  aclio  specialis  :  de  liuininiijas  gcneralis 
cst?  Aqnae  pluvine  actio  datur  ,  si  agro  noci^utur.  Iioc  est ,  prrcdio 
rustico  :  dc  lliiminibus  ct  stillicidiis  datur  ,  cliam  tum  ,  cum  nxe- 
tur  prcedio  urbano  :  et  hoc  seusu  hic  dicitur  aclioac  dc  fluininibus 
et  stiliicidiis  ubique  agi  licere.  Quod  si  aqua  pluvia  aedificio  vcl 
oppido  noceat ,  negatoria  de  servilutibus  actio  dabitur ,  ut  hic. 

27 


I     G    E 

unde  orialur 


JIO  J 

§.  18.  Ncc  illud  quaeramus  (1) 
nain  et  si  [  ex  ]  puhlico  (3)  orieus  ,  vel  [  ex  loco  ]  sa- 
cvo  per  fundum  vicini  descendat ,  isque  opere  facto  in 
meum  fundum  eam  avertat  :  aquae  pluviae  arcendae  leneri 
eum  Labeo  ait. 

§.  19.  Cassius  quoque  scribit  ,  si  aqua  ex  aedificio  ur- 
bano  noceat  vel  agro  ,  vel  aedificio  rustico  :  agendum  de 
fluminibus  et  sliUicidiis. 

§.  io,  Apud  Labeonem  autem  invenio  relatum  ,  si  ex 
agro  meo  aqua  fluens  noceat  loco  (4)  qui  est  intra  con- 
tinentia ,  hoc  est  ,  aedificio  (5)  :  non  posse  me  aquae 
pluviae  arcendse  conveniri.  quod  si  ex  continenlibus  pro- 
iJuens  in  meum  agrum  defluat  ,  eique  noceat  :  aquge  plu- 
Tiae  arcendae  esse  aciionem. 

5.  21.  Sicut  autem  opus  factum  ,  ut  aqua  pluvia  mihi 
noceat  ,  in  hanc  actionem  venit  :  ita  per  contrarium  quae- 
rilur  ,  an  posset  aquae  pluviae  arcendae  agi  ,  si  vicinus  opus 
fecerit ,  ne  aqua  ,  quae  alioquin  decurrens  agro  meo  pro- 
derat ,  huic  prosit  ?  Ofihus  igitur  et  Labeo  putant  agi  non 
posse  ,  etiamsi  intersit  mea  ad  me  aquam  pervenire    (6)  5 


S     T    O    R    U    M 


ut  ubi  servitus  non  invenitur  imposita  ,  qui  diu  (i5)  usus 
est  servilute  ,  neque  vi  ,  neque  precario  ,  necjue  clam  , 
habuisse  longa  consuetudine  ,  vel  ex  Jiire  impcsitam  ser- 
vilutem  videatur.  ]Non(i6)  ergo  cogemus^i^)  vicinum  ag- 
geres  munire  ,  sed  nos  in  ejus  agro  muniemus :  eritque  ista 
quasi  (18)  servitus  :  in  quam  rem  utilem  actionem  habe- 
iDus  vel  Interdictum. 

De  publica  auctoritate.  De  vetustate.  4-  De  fossa  pur^ 
ganda.  5.  De  aggere  vi  aguce  deJecto.6.Si  aqua  Jiuens  iter 
suum  stercore  obstruxerit.  7.  De  agro  aquarum  concursu 
excavato.  De  Jbssa  jure  facta ,  aut  cujus  memoria  non  ex- 
tat.  8.  Memoriam  extare  quomodo  accipiiur.  9.  De  eo ,  qui 
aquam  a  se  avertit.   10.   De  servitute. 

2.  Paulus  hb.  49-  ^^  Edicium. 
summa  tria  (19)  sunt  ,  per  quae  inferior  locus  supe- 
lori  servit  :  lex  (20)  ,  natura  {"ii)  loci .,  vetustas  {^"ij ^ 
quae  semper  pro  lege    habelur  ,    minuendarum   (23)   sci- 
licet  litium  causa. 

§.  1 .  Apud  Labeonem  proponitur  fossa  vetus  esse  agro» 
rum    siccandorum    causa  ,   nec    memoriam    (2^) 


F. 


hanc  enim  actionem  locum  habere  ,  si  aqua  pluvia  noceat ,     quando  facta  est  ;  hanc  inferior    vicinus  non    purgabat  ; 


(7)  ,  si  non   prosit 

5.  22.  Sed  et  si  vicinus  opus  toUat ,  et  sublato  eo  aqua 
iiaturaHler  ad  inferiorcm  agrum  perveniens  noceat  :  La- 
beo  exisliniat  aquae  pluvise  arcendae  agi  non  posse.  sem- 
per  enim  hanc  esse  servitutem  inferiorum  (8)  praedio- 
rum  ,  ut  natura  profluentem  aquam  excipiant.  Plane  si 
propler  id  opus  subJalum  vehementior  [  aqua  ]  profluat 
vel  cornvetur  ,  aquae  pluviae  arcendas  actione  agi  posse 
etiam  Labeo  confitelur. 

§.  23.  Denique  ait  conditionibus  agrorum  quasdam  le- 
ges  (9)  esse  dictas  :  ul  quibus  agris  magna  sint  flumina, 
liceal  mihi  scilicel  in  agro  tuo  aggeres  vel  fossas  habere. 
si  tamen  lex  non  sit  agro  dicta  ,    agri    naturam    esse  ser- 


sic  fitbat ,  ut  ex  restagnatione  (25)  ejus  aqua  fundo  no- 
stro  noceret.  Dicit  igitur  Labeo  ,  aquae  pluviae  arcendae 
cum  (26)  inferiore  agi  posse  :  ut  aut  ipse  purgaret  ,  aut 
te  pateretur  in  pristinum  statum  eam  redigere. 

|.  2.  Praeterea  si  in  confinio  fossa  sit  ,  neque  purgari 
vicinus  patiatur  eam  partem  (27)  ,  quae  tibi  accedat ,  pos- 
se  te  magis  agere  aquae  pluviae  arcendae  ,  Labeo  ait. 

§.  3.  Cassius  autem  scribit ,  si  qua  opera  aquae  mitten- 
dae  causa  publica  auctoritate  facta  sint  :  in  aquae  pluviae 
arcendae  actionem  non  venire  (28)  :  in  eademque  causa 
esse  ea  ,  quorum  memoriam  vetustas  (29)  excedit. 

§.  4-  Apud  Ateium  vero  relatum  est ,  eam  fossam  (3o) , 
ex  qua  ad  inferiorem  fundum  aqua  descendit ,    cogenduni 


vandam:etsemper  (10)  inferiorem  superiori  servire  ^  at  (11)     esse  vicinum  (3i)  purgare  ,  sive  extet  fossae  memoria  ,  si 


hoc  incommodum  naturahler  pali  inleriorem  (i2)agruni 
superiore  ,  compensareque  debere  cum  alio  commodo.  si- 
cul  enim  omnis  pinguitudo  terrae  ad  eum  decurrit  ,  ita 
etiam  aquae  incommodum  ad  eum  defluere.  si  lamen  lex 
agri  non  invenialur,  velustatem(i3)vicem  (i4)  legis  tene- 
re  :  sane  emm  [  et  1  in  servitutibus  hoc  ide 


[  et  ]  in  servitutibus  lioc  idem  sequimur 


ve  non  extet  :  quod  et  ipse  puto  probandum. 

5.  5.  Item  Varus  ait  ,  Aggerem  ,  qui  in  fundo  vicini 
erat  ,  vis  aquae  dejecit  :  per  quod  effectmn  est ,  ul  aqua 
pluvia  mihi  noceret.  Varus  ait  ,  si  naturalis  agger  fuit , 
iion  posse  me  vicinum  cogere  aquae  pluviae  arcendae  actio- 
ne  ,  ut  eum  reponat  vel  reponi    sinat. 


(1)  Al.  quaeremus. 

(2)  Al.  oritur. 

(3)  Al.  ex  publico. 

(4)  Quo  loco  ?  vide  l.  60.  infr.  de  verb.  sienif. 

(5)  Al.  adificia. 

(6)  Nan»  juic  suo  utitur.  l.  26.  supr.  de  damuo. 

(7)  /.  2.  J.  5.  ivfr.  h.  t. 

(.8)  Infenorum  locorum  liaec  cst  natura,ut  superioribus  serviant. 
/.   i.  infr.  h.  t.  5.  23.  infr.  h.  t. 

(9)  Qusnam  illae  Jc gis  ?  more  apud  veteres  reccpto  ,  hae  leges 
privatis  quidcni  agris  dicebantur  a  patribus  faniil.  qui  eas  consti- 
tucbant :  adsignatis  vcro  agris  vel  colonicis  ab  his ,  qui  veteranos 
coloniasque  ex  Jcgc  deducebant.  Hygcnus  ,  2.  de  limitihus.  Sicuhis 
Flaccus,  lib.  de  conditionibus  agror.iic  Frontinus  limitcs  sccundum 
legcm  colomcam  ,  itincri  publico  servire  dcbere  scripsit.  Dc  his  Ic- 
gibus  accipi  potesl  /.  8.  infr.  ad  leg.  Jul.  pccul.  addc  Brisson.  4. 
Aelect.  6. 

(10)  5.  22.  supr.  h.  t. 
(» i)  Al.  atque. 

(la)  Inferiores  agri  superioribus  naturalitcr  scrviunt. 

(i3)  Vetustas  vicem  lcgis  obtinct  .  An  ea  ,  cujus  non  ex- 
tat  mcmoria  ?  An  potius  vetustas  dccem  eliam  annorum  intelligi 
potest  ? 

(i4)  Vetustas  vicem  Icgis  obtinct.  adde  /.  20.  sujr.  dc  scrwit. 
piad.   urb.  l.    i.  ■>..  7.   C.  de  servitut.  et  aqua. 

()6)  Te  diu  quidara  accipiunt  pro  co  tcmpore,  cujus  memoria 
iHjn  exstat.  Bailolo  70  diu  est  eliara  deccnniura.  arg.  l.  si  cum  Ji- 


deicommissa.   16.  §.  Aristo.  3.  infr.  qui ,  et  a  quib.  manumiss. 

(16)  Imo,  qui  servitutem  debent,eam  reficere  debent.  /.  eum  de- 
lcre.  33.  supr.  de  scrvitut.  prced.  urb.  An  id  speciale  est  in  ser- 
vitutc  oneris  ferendi  ? 

(17)  /.   i5.  5.   I.  supr.  de  servit.  1.6.  $.  a.  supr.  si  servit.vind. 

(18)  Quasi  servitus  ,  impropria  servitus  ,  non  propria  ,  ex  qua 
non  directa  ,  sed  utilis  dalur  actio  ,  vel  interdictum.  ut  hic. 

(19)  Eclog.  c.   I.  injin. 

(20)  Id  cst ,  convcntio.  /.   i.  5-  u^t-  supr.  h.  t. 

(21)  Servitus  est  id  ctiam  ,  quod  natura  loci  fecit  ,  ut  e  supc- 
riorc  vidclicet  loco  in  infcriorcm  quid  cfDuerct. 

(-32)  Id  est  ,  consuetudo  ,  i  <rvy>iS-et'u  1  prsescriptio. 

(23)  /.   i3.  5-  3.  injin.  siipr.  de  usujr. 

(24).  /.   23.   in  Jin.  infr.  h.  t. 

(2J)  5.  6.  infr.  h.  t.  l.   i.  §.  6.  sujir.  h.  t. 

(26)  Supcrior  advcrsus  inferiorcm  hic  agit  ,  ut  5-  *•  "j/''-  con- 
finis  advcrsus  confincm  ,  j.  4.  injr.  h.  t.  inferior  adversus  su- 
periorem. 

(27)  Subaudi  ,  maxime  :  nara  idcm  dicendum  cssct ,  si  totam 
fossaui  purgare  vellct.  /.  si  ades.  12.  supr.  comm.  divid.  l.  cum 
duobus.  3n.  §.  itcm  Mela.   i3.  supr.  pro  socio. 

(28)  i:st  cnim  stabilc  ,  quod  publica  auclorilate  fit.  Buld. 

(29)  Jn  pr.  ct  $.i.supr.h.t.l.i3.  infin.infr.h.t.l.i%.sufr.de prob. 

(30)  "N  idc  Corasium  ad  l.  seruitutes.  §'.  servitutem.  de  servitut. 
3oann.  Aurpacli.  sing.  cap.    16.  Mod. 

(3i)  Subaudi ,  Supciiorcm  ,  ut  di.vi  5-   '■  ■«'</"■•  ^-  '• 


LIBER   TRIGESIMUSNONUS. 


2U 


•^  Idemque  (i)  putat,et  si  manufactusfuit,  neque  memo- 
ria  ejus  exslaret  5  qnod  si  exstet,  puiata  quae  pluviae  arcendoe 
actione  eum  teneri.  Labeo  autem  ,  si  manufactus  sit  agger  , 
eiiarasi  memoria  ejus  non  exstatl,  agi  posse  ,  ut  reponatur: 
nam  (2)  Irac  actione  neminem  cogi  posse  ,  ut  (3)  vici- 
no  prosit ,  sed  ne  noceat  aut  interpellet  facientem  quod 
jure  facere  possit.  -{-  Quamquam  (4)  tamea  deficiat  aquae 
pluviae  arcendae  actio  ;  attamen  opinor  utilem  aciionern  vel 
Interdictum  mihi  competere  adversus  vicinum  ,  si  velim 
aggerem  restituere  in  agro  ejus  ,  qui  factus  mihi  quidem 
prodesse  potest  ,  ipsi  vero  nihil  nociturus  est :  haec  aequi- 
tas  (5)  siiggerit^  etsi  jure  (6)  deficiamur. 

§.  6.  Apud  Namusam  relatum  est ,  si  aqua  fluens  iter 
suum  stercore  obslruxerit  ,  et  ex  restagnatione  (7)  supe- 
riori  agro  noceat ,  posse  cum  inferiori  agi  ,  ut  sinat  puT' 
gari  :  hanc  enim  actionem  non  tantum  de  operibus  esse 
utilem  manufactis ,  verumetiam  in  omnibus  ,  quae  (8)  non 
secundum  voluntatem  sint,  Labeo  contra  Namusam  pro- 
bat  (9)  :  ait  enim  naturam  (10)  agri  ipsam  a  se  muia- 
ri  posse  :  et  ideo ,  cum  per  se  natura  agri  fuerit  mutala  , 
aequo  (11)  animo  unemquemque  ferre  debere  ,  sivemehor 
sive  deterior  ejus  conditio  facta  sit.  idcirco  ,  et  si  terrae 
motu  ,  aut  tempestatis  raagnitudine ,  soli  causa  mutata 
sit  :  neminem  cogi  posse  ,  ut  sinat  in  pristinam  loci  con- 
ditionem  redigi.  sed  (12)  nos  etiam  in  hunc  casumaequi- 
tatem  admisimus. 

5-  7.  Idem  Labeo  ait  ,  si  in  agro  tuo  aquarum  con- 
cursus  locum  excavavit ,  aquse  pluviae  arcendae  [  actio- 
ne  ]  agi  non  posse  tecum  a  vicinis.  Plane  si  fossam  jure 
factam ,  aut  cujus  memoria  non  (i3)  exstat ,  agi  tecum 
posse  aquae  pluviae  arcendae  ut  reficias. 

5.  8.  Idem  Labeo  ait  ,  cum  quaeritur  an  memoria  ex- 
stet  facto  opere  :  non  diem  (i^)  et  consulem  ad  (i5)  li- 
quidum  exquirendum  ,  sed  sufficere  si  quis  sciat  factum  •, 
hoc  est ,  si  factum  esse  non  ambigatur  :  nec  utique  neces- 
se  esse  ,  superesse  qui  [  meminerint  ,  verumetiam  si  qui 
audierint  eos  ,  qui  ]  memoria  tenuerint. 

5.  9.  Idem  Labeo  ait  ,  si  vicinus  flumen  ,  vel  torren- 
tem  averterit ,  ne  aqua  ad  eum .  perveniat  ,  et  hoc  modo 
sit  effectum ,  ut  viciao  noceatur ,  agi  cum  eo  aquae  plu- 
viae  arcendae  non  posse :   aquam  enim    arcere    (16)  ,  hoc 


esse  (17),  curare  ne  influat.  quae  sententia  verior  est  :  si 
modo  (18)  non  hoc  animofeoit,  ut  tibi  noceat,  sed  (iq) 
ne  sibi  noceat. 

5.  10.  Illud  etiam  verum  puto ,  quod  Ofilius  scribit:  si 
fundus  tuus  vicino  serviat ,  et  propterea  aquam  recipiat , 
cessare  aquae  pluviae  arcendae  actionem  :  sic  tamen  ,  [  si  ] 
non  ultra  modum  noceat.  Gui  consequeus  est  quod  Labeo 
putat:  si  quis  vicino  cesserit  ,  jus  ei  esse  aquam  immii- 
tere  ,  aquae  pluviae  arcendae  eum  agere  non  posse. 

De  fullonicis.    i.  De  arjuis  calidis.i.  De  irrigatione. 
3.  De  loco  in  quo  opus  fit.  4.  De  fructuario. 

3.  ULPIA.NUS  lib.  53.  ad  Edictum. 

APud  Trebatium  (20)  relatum  est,  eum,  in  ciijus  fun- 
do  aqua  oritur  ,  fullonicas  (21)  circa  fontem  insti- 
tuisse  et  ex  his  aquam  [  vicini  ]  in  fundum  vicini  ini- 
mittere  coepisse  :  ait  ergo ,  non  teneri  eum  aquae  pluviae 
arcendae  actione.  si  tamen  aquam  conrivat  ,  vel  si  spur- 
cam  (22)  quis  immittat  :  posse  eum  impediri  plerisque 
placuit  (23). 

§.  1.  Idem  Trebatius  pulat,  eum  cui  aquae  fluentes  ca- 
lidae  noceant ,  aquae  pluviae  arcendae  cum  vicino  agere 
posse.  quod  verum  non  esl  :  neque  enim  aquae  calidae  , 
aquae  pluviae  sunt  (24). 

5-  2.  Si  vicinus  ,  qui  arvum  (^5)  solebat  certo  tempo- 
re  anni  rigare  ,  pratum  illic  fecerit  ,  coeperitque  assidua 
irrigatione  vicino  nocere  :ait  Ofilius,  neque  damni  infecli, 
neque  aquae  pluviae  arcendae  actione  (26)  eum  teneri  5  nisi 
locum  complanavit  (27)  ,  eoque  facto  citatior  aqua  ad  vi- 
cinum  pervenire  coepit. 

§.  3.  Aquae  pluviae  arcendae  nonnisi  eum  leneri  ,  qui 
in  suo  opus  faciat  ,  receptum  est  :  eoque  jure  utimur. 
■j-  Quare  si  quis  in  publico  (28)  opus  faciat ,  haec  actio 
cessat :  sibique  imputare  debet  is  ,  qui  damni  infecti  cau- 
tione  sibi  non  prospexit.  si  tamen  in  privato  opus  factum 
sit  ,  et  publicum  interveniat :  de  toto  agi  posse  aquae  plu- 
viae  arcendae  ,  Labeo  ait. 

5.  4-  Neque  fructuarius  (29),  neque  cum  eo  aquae  pla- 
viae  arcendae  agi  potest  (3o). 


(1)  Parla  sunt ,  natura  ipsa  extare  et  tempore ,  cujus  non  extet 
memoria. 

(2)  Aquae  pluvije  actione  ,  etsi  nemo  cogitur  vicino  prodesse  , 
cogitur  tamen  non  nocere. 

(3)  /.   I.  5.  21.  supr.  h.   t. 

(4)  Rigore  juris  oritur  actio  directa  :  ex  aequitate  contra  rigo- 
rem  juri.s  oritur  utilis.  Bald. 

(5)  De  qua  vide  /.   21.  supr.   de  iiiterrogationib. 

(6)  Jus  strictum  opponitur  aequitati  ,  ut  hic. 

(7)  l.    I.  5.  6.  supr.  h.   t. 

(8)  Natura  agri  cujuscunque  ipsa  a  se  mutari  potest. 

(9)  Id  est ,  in  omnibus  quae  manu  non  fiunt :  qualia  sunt  quae 
terne  motu  vel  alia  tempestatc  accidimt,  ut  infr.  h.t.  et  paulo  an- 
te  exemplum  aliatum  est  de  aqua  fluente  iter  suum  stercore  delato 
obstruente.  Hujiismodi  damna  voluntate  nou  fiunt ,  sed  casu. 

(10)  Strictum  jus  scquendum  ,  sed  mox  eequitatcm,  suadentc  La- 
beone  ,  probat. 

(11)  Naturale  infortunium  sequo  anirao  ferendum  est. 

(12)  Mutatam  soli  cansam  tcrrae  motu  vel  alia  tempestate,  cogi- 
tur  vicinus  meus  inferior  pati  me  in  pristinam  loci  conditionem  rc- 
digere. 

(i3)  5-   !•  fiipr.  h.  t. 

(i4)  Probaturus  memoriam  cxtare,  non  cogiturdiem  et  annum  di- 
cerc  :  suflicit  ei  de  auditu  tcstimonium  ,id  est  ,  dicerc  ,  audi^^i  rem 
ita  extare,  ut  Inc.  l.  28.  supr.  de  probat.  adde  Socin'im  re^.407. 

(i5)   Hoc  loquendi  gcncre  usus  est    PatercuUis  ,  tomu   1.  addc  / 


28.  supr.  de  probat.  Huic  autem  ad  liquidum  apponitur  if  vKolTSt. 

(16)  Arcet  aquam,  qui  curat,ne  inlluat.vide  Festura  in  Arcerc. 

(17)  Aquara  arcct ,  qui  impedit  ne  influat  ,  si  raodo  id  non  fe- 
cit  ,  ut  tibi  noceat  ,  sed  ne  sibi  aqua  noreat. 

(18)  5-  5-  '5'Mpr,  h.  t.  l.  26.  supr.  soluto.  l.  7.  C.  de  preciB. 
adde  quae  notayi  ad  /.  5.  ^.i.  in fin.  supr.  de  prcescript.  et  Cujac. 
ad  /.  7.  supr.  dc  pactis. 

(19)  Potest  quis  faccre  ,  quod  sibi  prodest ,  etiara  si  vicino  no- 
ceat  incidenter.  Bald. 

(20)  Trebatii  fit  raentio  in  /.  2.  ^.  t\b.  supr.  de  origine  juris.et 
Inst.  de  codicill.  et  passim  apud  Ciceronem. 

(21)  Fullouura  ofKcinas.  /.  i3.  ^.  8.  supr.  de  usufruct.  et  quem- 
adm.  vidc  Cujac.   23.  observ.  1. 

(22)  Yel  si  spurcum  quid  immitlat.  fu/g^.adde  /.  i.^.iZ.supr.h.t. 

(23)  Cur  ita?  de  naturali  cursu  tunc  non  agitur,  sed  de  immit- 
teutis  vitio. 

(24)  Aqua  calida  non  pluit  de  ccelo  :  igilur  non  est  pluvia.  /. 
I,   supr.  h.  t. 

(25)  Hortum  ,  i^ulg. 

(26)  Vide  qiise  notavi  ad  /.  44    supr.  de  damno. 

(27)  Complanare  agrum  solent,qui  prata  Novelia  formant.  Cur? 
vide  Pallad.  lib.   lo. 

(28)  /.    18.  infv.  h.  t. 

(29)  Adde  /.   4-   5-  2-  "j/''-  ^-   '■ 

(30)  Dirccta  ,  scd  utili.  /.  22.  Infr.  h.  t. 


312 


D     I     G     E     S 

J)e  domino  operis.   De  sepidchro.   \.  De  aliaiaiione. 
2.   Dc  dotiiino  ,  et  colono  ct  procura/oie. 


] 

aqua^  2^^^'^'''"*^  arccnda:  aclione  ,  quia  is  solus  rcstitutre  opus 
polest.  sed  patienliam  (9)  duntaxat  eum  pra?stare  debere, 
si  ei  damni  injecti  slipulalione  caYeatur.  et  si  quam  im- 
pensam  in  restitutione  operis  fecerit  ,  consecutuium  a  co- 
lono  locali  actione  :  nisi  si  «juis  ideo  non  pulet  ,  quoniam 
non  fueril  neeesse  ipsum  reslituere.  •]-  Sed  si  jussu  (10) 
douiiui  fecisset  ,  etiam  Interdicto  dominum  leneri. 


Si  tertiiis  opus  fccerit  ,  laule  decurrcns    aqua   per  fi 


q.    Idem  lib.    53. 

QUanquam  aulcin  ciim  domino  operis  tanliim  aquac  plu- 
vix  arcendac  actio  sil  ,  tamen  Labeo  scribit  ,  si  quis 
sepulchrum  adifieaveril ,  cx  quo  aqua  noceat  ,  etiam- 
si  opei'is  dominus  esse  desierit  loco  iacto  religioso  ,  attu- 
men  magis  probandum  est ,  iuquit  ,  aquae  pluviae  arcendas 
eum  leneri  ;  luit  enim  dominus  ,  cum  (i)  opus  li^ceret. 
et  si  jiissu  (2)  judicis  compulsus  opus  restiluerit ,  non  es- 
s>e  scpulchri  violali  actionera. 

^.  1.  Julianus  quoque  scribit ,  si  post  judicium  aquaj 
pluvia;  arcendae  susceplum  lunduna  alieuaverit  is  ,  cura 
quo  actum  esset  de  prselerilo  daumo  ,  et  de  opere  resli- 
t  lendo  ,  id  statucre  judicem  debere  ,  qiiod  judicaret ,  si 
nu]la  alienalio  facui  esset  :  nam  et  lundo  alioiato  uihilo- 
niinus  judicium  mancre  ,  et  damni  rationem  venire  (3) , 
etiara  ejus  ,  tjuod  [  post  ]  alienaliouem  contingit. 

^.  2.  Idem  Julianus  scribit  ,  aquae  pluvise  arcendae 
actionem  non  (4)  iiisi  cum  domino  esse.  Idcircoque  si 
coionus  ignorante  domino  opus  fecerit;,  dominum  fundi  ni- 
hil  amplius  quam  patienliam  pra^staie  debere  :  colonum 
autem  Interdicto  Cjuod  vi  (uit  ciani  impensam  c[uoqae  re- 
sliiuendi  operis  ,  et  damnuni  ,  si  quod  ex  eo  datum  fue- 
rit ,  prEeslare  cogendum.  si  tamen  dominus  desideret  caveri 
i-ibi  damni  iulecti  ab  eo  ,  ex  cujuspra>dio  nocet  :  aequis- 
simum  erit  ,  caveri  oportere. 

§.  3.  Item  si  non  ego  ,  sed  procurator  (5)  meus  tale  cuju 
opus  fecerit ,  ut  aqua  pluvia  noceat  vicino  :  adveisus  me 
liactenus  erit  aclio  ,  quatenus  adversus  colonum  (6).  ipse 
autem  procuralor  Inlerdicto  quod  i'i  aul  clain  conveuiri 
poterit,  secundum  Juliaui  sentenliam  ,  etiam  post  opus  re- 
stitulum. 

5.  Patjlus  lib.  49-  sd  Ediclum. 

SI  colonus  (n)     insciente  (8)     domino  oiDiis   fecerit  ,  ex 
quo  aqua  vicino  noceat  :   Labeo    respondit  ,    colciiuui 
derdiclo  qucd  in  aut  clatn  teneri  :  doniiiiiim  vcro  fiindi 


T     O     R    U    M 

coTntimni  et  proprio.  /\.  De  alienatiotie  fundi.  5.  Ulrum 
lncc  a<tio  sit  i/i  t^ein  ,  ati  in  personam.  6.  De  opere  re- 
sdtucndo.  De  damtio  quod  anle  vcl  jjost  litciti  contestatatn 
cofitingit.  7.  Si  is  qui  convcnius  est  ,  fccit  ,  vel  non.  o. 
De  cvstimatione. 


Sl  tertius 
per  (1 


flum  primi    noceat. 


De  fundo    ph 


uriuni.  2. 


Dt 


agro 


6.  Ulpianxjs  lib.  53.  ad  Edictum. 
us    vicinus    opus    feceiit  ,    unde     decurrens    aqua 
1)  funduin  primi  viciui    mei  mihi    noceat :   Sa- 
binus  ait  ,  posse  me  ,  Acl  cum  primo  ,    vel    cum  tertio  , 
cmisso  prirao  ,  agere  :  quae  sententia  vera  est. 

§.  1.  Si  ex  plurium  fundo  decurrens  acjua  noceat,  vel 
si  pluriura  fundo  nocealur  :  placuit ,  eoque  jure  uti- 
mur  (12),  ut  sive  pkirium  fundus  sit  ,  singuli  i"  parteni 
experiantur  ,  et  ccndemnatio  in  partem  liat  •,  sive  cum 
pluribus  agatur  ,  singuh  iu  partem  conveniuutur  ,  et  in 
partem  fiat   condemnatio. 

§.  2.  Inde  quc-erilur,  si  communi  agro  meo  et  (i3)  pro- 
prio  agro  tua  aqua  noceat  :  au  agi  possit  aqu«  pluviae 
arcendje  ?  Et  putem  agendum  :  sic  tameu  ut  pars  damm 
prasletur. 

§.  3.  Versa  quoque  vice  ,  si  communis  ager  sit ,  tpi 
nocet  propiio  :  poterit  aquae  pluviae  arcendae  agi  ,  ui  quis 
damnum  consequatur  ,  sed  in  partem. 

§.  4.  Si  quis  ,  prius  quara  aquae  pluviae  arcendae  agat , 
dominium  ad  ahum  transtiileril  iuudi  ,  desinit  (i4)  bal)ere 
aqia;  pluvia?  arcend»  aciicnem  :  eaque  ad  eum  (i  5)liansibit, 
er  esse  coepil.  cum  enim  damuum  iuturum  cou- 
tiiieat  ,  ad  eum  ,  c^ui  dominus  eril  ,  ineipiel  aetio  perline- 
le  :  cjuamvis  ,  cum  altenus  dominium  csset ,  opus  a  vici- 
no   iactiuu  sit. 

5.  5.  Acpiae  pluviaR  arcendae  acticnem  ,  scicndum  est  , 
iion   in  (16)  lem  ,  scd  personalem  csse. 

§.  6.  Oflicium  aulem  judicis  hoc  erit  :  ut ,  si  quidim 
a  vicino  opus  faclum  sit  ,  eum  jubeal  (17)  resliluere  ,  da- 
mnumque  sarcire,  si  quid  post  (i8)  litem  conlcblatam  cou- 
ligit  :  quod  si  anle  (ig^hlcm  conteslatam  claimium  conli- 
git,  tantum  opus  rcslitueie  deLebit  ,  damnum  non  sarciet. 

§.  7.  Celsus  scribit:  si  qiud  ipse  feci,  quo  libi  aqua  pluvia 
uoceal  ,  mea  impensa  lollere  me  cogendum  :  si  quidalius, 
qui  ad  ine  non  pertinet ,  sulliicere  ul  jialiar  te  toHeie.  Sed 
si  servus  mcus  fecerit  ,  aut  is ,  cui  lieres  sum  ,  hoc  fe- 
cit  :  seivum  quidem  noxan  dedcne  dc^beo  :  quod  aulc^m  is, 
cui  hercs  sum  ,  fecit  ,  perinde  (20)  est ,  aique  si  ipsc 
ficijsem. 

§.  8.  jEstimationem  aulera  judex  faciet  ex  rei  vcritato  . 
lioc  (21)  esl  ,  ejus  damni  t|uo(l  apparuit  datum. 


(0 
(2) 
(3) 
Bald. 
(4) 

.(6) 
tiatii  . 

(7) 
(«) 
(9) 


Vid.  qurp  uolavi  ad  /.    i5.  5-   !•  supj\  de  jngnorib. 

Vi().  /.    i3.  ^.   "2.  infr.  de  iiijur. 

Keslitutio  vciiit   aclione    utili  :    clamni   praebtalio  ,   dirccta. 

l.  3.   ^.  prn.  siipi:   l.    18.   infr.  h.  t. 
Addc  7.    II.   5.    I.    Infr.  h.   t. 

Piocuiatoris    dclicto  "  non  tcnctur    dotninus  ,  nisi  ad  palicn- 
Bait.  addc  /.   5.  Infr.  h.  t. 
Idcni  dicitiir  in  custodc ,  ct  qnocunquc  pro  aho  possidcntc. 


Ignoranlc.  /.    \.  5.  a.  siipv.  h.  t. 


Coloni  factuin  non  piaBJiidicat 
quod  si  oL  ipsani  palicntiani  doniiuu.s 
no  rcpclct.    IJald. 


domino    nisi  ad  paticnliniu  : 
dainnum  scntict ,  id  a  colo- 


(10)  In  pr.  Supr.  h.     t.  l.   i3.  ^.  6.  5-  ult.   Jnfr.  <piod  vi  aut 


cla 

(11)  Paria  suiit  ,  faccre ,  et  facto  uli  ,  id  cst, 
qui  opus  fi.Lil  ,  quam  iu  eum  qui  flicto  utitur  , 
arccndae  dalur.   hald. 

(i-.j)   hilcr  i)lurc,s 


<pa 

tam  adver.sus  cum 
aclio  aquiC  pluvire 


jctive  cl    i'assive    aclio   aquK  pUiviat!  pro  raU 


Jominii  coinpctit.  Bald. 

(i3)  Mou  cx  proprio  ct  tuo.   Hal. 

(14)  hno  non  dci.iiut.  /.  uUim.  infr.  arhor.  furtim  casar. 

(i5)  Actio  in  rem  scripla  transit  ad  singuiunm  sutccssorcm./. !(•. 
infr.  h.  t. 

(iG)  Aquse  phnise  arccud.T  aclio  pcrsonalis  cst  in  rcin  srripla  : 
idcoqiic  pro  damno  fuUiro  Iran.sit  in  singularcm  succcssoKni.  Bart. 
Quid?  qua  nota  mcrc  pcisonalcs  a  pcrsonalilnis  in  n  m  .Mni  li.s  di- 
slinguuntur  ?  In  rcm  scriplcc  non  c.\  contractu  v  cl  quasi  conlradu 
coni];ctunl  ,  .s(  d  c.\  legis  disposiliuiic  ,  vcl  f;.clo  dclictovc  alteriiis  , 
cjus  ici  (jua  dc  agitur  ,  occasionc.    Caslrens. 

(17)  ronmilam  sciitcnliaE  ct  liLclli  in  liac  actione  pluviae  arctiulat 
hic  cxpiicatam  a  Barlolo  viiic. 

(18)  Hac  aclione  non  venit  liamnuni  ,  nisi  quod  post  lilis  contc- 
slationcin  conligit:  ct  sic  ofiicium  jndicis  lolcratur  ,  el  coiifu-niatur 
pcr  litis  coiikstatioucm.  /.  24.  injin.  infr.   h.  t. 

(19)  AcMc  /.    II.  5.  3.  infr.  h.  t.       ' 

(■20)  Dcfmicti  laclum  ,  facliiai  hercdis  csnc  intclligitur. 
(■21)  Veritas  id  dicitur  ,  quod  appaitl  ,  ut  hic. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


2l3 


De  eo  ,  qui  loco  cedit. 
7.  Paultjs  lib.    18.  ad  Edictum. 

1S  ,  cum  quo  acuiae  pluvix  arcendae  agitur  ,  ffuod  opus 
Itcit ,  licct  cedere  (1)  loco  paratus  sit  ,  cogilur  acci- 
pere  judiciuiu  ,  (juouiara  et  suo  (2)  nomiue  convenitur  , 
ut  opus  toUat. 

§.  1.  Aliud  est  in  bonse  fidei  emplore  (3)  ;  liic  enim 
tantuiu  patienliam  praslat.  Igitur  si  et  fundo  cedat  ,  au- 
diendus  est  :  plus  enim  prscstat. 

De  aqua  ducenda.    Quorurn  consensus  requiritur  in  jure 

at/ua^  duccndce  concedendo. 

8.   Llpiaisus  lib.   53.  ad  Ediclum. 

IN  concedendo  jurc  aquae  ducendse  non  tanlum  eorum  , 
in  qucrum  loco  aqua  oritur  :  verum  eorum  (4) 
[  eliam  ]  ,  ad  quos  ejus  aqua;  usus  pertinet  ,  voluntas 
exquiritur  ,  id  cst  ,  eorum  quibus  servitus  aquae  debeba- 
lur.  nec  immcrilo  :  cum  enim  minuitnr  (5)  jus  eorum  , 
consequens  fuit  exquiri  ,  an  consentiant.  •j'  Et  generaliter, 
sive  in  corpore  ,  sive  in  jure  loci ,  ubi  aqua  oritur ,  vel 
in  ipsa  aqua  habeat  quis  jus  ,  voluntalem  ejus  (6)  esse 
speclandam  jilacet. 

9.   Pauhis  [  lib.   49-   ^^  Ediclum  ]. 

IN  diem  uddiclo  (7)  prsedio  et  emptoris  et  venditoris 
voluntas  exquirenda  esl  :  ut  sive  remanserit  penes  em- 
ptorem  ,  sive  recessei  it ,  cerlum  sit ,  voluntale  domirii  la- 
ctam  aquje  cessionem. 

§.  1.  Ideo  aulrm  voliintas  exigilur  ,  ne  dominus  igno- 
rans  injuriam  accipiat  :  nuUam  enim  potest  videri  iuju- 
riam  accipere  ,  qiii  (8)  semel  (9)  voluit. 

V  2.  ]Non  ;!utem  so]ius  ejus  ,  ad  cjucm  jus  aquae  per- 
tinebil  ,  volunlas  exigilur  in  aqua;  cessione  :  sed  eluim 
domiui  locoium  ,  eJsi  tlominus  uti  ea  aqua  non  possit  . 
quia  (10)  recidere  jus  soiidum  ad  eum  potest  (11). 

De  voluntcite  prcvcedentc  et  ratihahitione.   2.   De  juvd- 
ne  navigabili  ,  aut  per  quocl  Jit  aliud  naviguhik. 
10.   Llpiaatjs  lib.   53.   ad  Ediclum. 

Sl  autem  plures    sint  ejusdem    loci  domini  ,  unde  aqua 
ducilur  ,   omnium  (12)    voluntalem    esse  sequendam  , 
non    ambigitur    (i3)  :     iniquum  enim  visum  est  volunia- 


tem  uniiis  ex  modica  forte  portiuncula  domini  praejudi- 
cium  sociis  facere. 

5-  1  •  An  tamen  subsequi  voluiUas  possit  ,  videamus  ? 
Et  placet  nihil  intevesse  (i4)  ,  utrum  praecedat  voluntas 
aquaj  ductionem  ,  an  subsequatur  :  qiiia  et  posteriorem 
vohinlalein  Practor  (i5)  tueri  debet. 

5.  2.  Si  fluinen  navigabile  (16)  sit,  non  fiporlere  Pras- 
torein  concedere  ductiouem  ex  eo  fieri  ,  Labeo  ait  ,  qua; 
flumen  minus  navigabile  ellicial.  -^-  Idemque  cst  ,  et  si 
per  hoc  ahud  fhunen  fiat  navigabile. 

Sl  cui  (  itcr  )  actus  dche  dur.  De  arcu  ,  ponle  ,  specu. 
1.  De  aqua  pluvia  arcenda.  De  coninuini  fwiclo.  t».  De 
opere  vianujacto.   De  vi  fluminis. 

II.   PAXJHJslib.   49-   »d  Edictum. 

SUpra  (17)  iter  alieuum  arcus  (18)  aquse  ducendte  cau- 
sa  non  jure  fiet.  Nec  is  ,  cui  iter ,  sed  aclus  debetur, 
[faciet  sed]  pontem  (19)  ,  qua  possit  ire  agere  ,  jure  ex- 
truet.  ■'^  At  si  specus  (20),  nou  (21)  cuniculuin  (22)  sub 
rivo  aget ,  aqua  corrumpetur  :  quia  sullosso  eo  aqua  ma- 
nabit  ,  et  rivus  siccatur. 

§.  I.  Cassius  ait  ,  sive  ex  communi  fundo  ,  sive  com- 
muni  aqua  noceat  ,  vel  unum  cum  uuo  agere  posse  ,  vel 
unum  separalim  (^3)  cum  singuhs  ,  vel  separatim  singu- 
los  cum  uno  ,  vel  singulos  cum  singulis.  si  unus  egerit  , 
ct  restitutio  operis  htiscjue  a^stimatio  facta  sit  ,  caelerovum 
acdonein  evaiiescere.  ilem  si  cum  uno  aclum  sit  ,  et  is 
praesliterit  ,  caiteros  hberari  :  idqiie  quod  sociorum  nomi- 
ne  dalum  sit  ,  per  arbilrura  coinrauni  dividundo  rccupe- 
rari  (2^)  posse.  et  ex  sociis  [  non  ]  ulique  cum  eo  agen- 
dum  qiii  opus  lecerit :  ncc  minus  enm  quoque  danmum 
restituere  debere  ,  qui  aiictor  (sS)  operis  fuit. 

5.  2.  Apud  Ferocem  Procuhis  ait  ,  si  cum  uno  domi- 
iiorum  actum  sil,  qui  opus  non  fecerit ,  debere  euiu  opiis 
reslituere  sua  impeusa :  quia  commuui  dividundo  aclionem 
ha])et.  sed  sibi  inagis  placere  ,  patieiitiam  (26)  duntaxaf 
eum  prffislare  oporiere:  quia  sua  culpa  aclor  id  paliatur, 
qui  non  agit  (27)  cum  eo  a  quo  opus  factum  sil.  et  est 
iniquum  ,  eum  ,  qui  non  fecit  ,  id  resliluere  oportere  : 
quoniam  (28)  communi  dividun'Jo  agere  potest:  quid  eriini 
fiet  ,  si  socius  ejus  solvendo  non  iuerit  (29)  ? 


(i)  Ccdcre  loco  GaUis  est  deguerpir.  Tlicodiilphus :  Sasoncs  al- 
lodcni  suam  niaiiiljus  gucrpienint ,  id  ost  ,  dimiserunt.  Exslat  ct 
f^ucrpicndi    vcrLiun  apud  Animon.   5.  c.   (^"i. 

(2)  Ctsiionc  nou  lilieiatur  ,  qui  ex  suo  facto  con\enitur.  vide 
tanjcn  /,   /|8.  /.  64.  supr.  dc   usufr.  l.  7.  injin.  supr.  de  datnn. 

(3)  Qui  ci  qui  nocuit ,  sncccdit. 

(4)  Qiiod  alium  tanjjit,  cjus  conscnsu  perfici  dehet.  /.  10.  iiifr. 
h.  t.  l.  utt.  iufr.  de  natal.  l.  i.  5.  11.  infr.  quod  legat.  l.  4.  C. 
de  scnit.  et  a<jua.  l.  ult.  in  fin.   C.  de  auctorit.  prastanda. 

(5)  Non  licet  scrvilutem  ,  vel  jus  alicujus  eo  invito  toUcre  vel 
jninucrc.   vidc  ijuae  scripsi  ad  /.   4.  injr.  dc  aqua  quutid. 

((.)     Subaudi  ,  ex  poslfacto. 

(7)  "viue  l.   I.  supr.   de  in  diem  addict. 

(8)  Aolcnti  nnlla  lit  injuria. 

(0)     ^iiic  l.   75.   infr.   de  reg.  jur. 
•o)  Spci  causa  alieui  cavcndujn  cst.  /.9.  supr.  usufr.  quemadm, 
cavfut. 

(11)  Insj)icitiir  qiiod  cvcnlie  potcst.  hinc  quairit  Bald.  An  pro- 
cc-sijs  factus  ci.m  instituto  piaejudicct  suhstituto  non  citato  ?  ncgat 
taldiis  pra^judicare. 

(lu)  \idc  /.  8.  .wpr.  h.  t. 

(i3)  Imo  ,  niajori»  parlis  conscnsus  suflicit  .  /.  19.  infr.  ad  mu- 
nicip. 

(i4)  Paria  sunt  conscnliic  a  princi|.io  vcl  post. 

(lij)  l^roclor  pio  rrincipc  vcl  Scnatu.  /.  23.  infr.  h.  t.  S.  L. 


(iG)  /.   u.   infr.   ,le  fluminib. 

(17)  /.   14.  supr.  de  sarit.  prad.  rusUc. 


(18)  Arciis  aqusB  diicendse  causa  olim  fic})ant.  vidc  PUn,  i.episi, 
Frontia.  de  aquceductib. 

(19)  Dc  ponte  supcr  altcrius  fundum  cxstructo  ,  ct  an  doraino 
fundi  acquiratur  ,  vid.   Joan.  Gall.   qu.   oS^.   Ans. 

(20)  At  si  spccum.  Hal.  specus  cst  locus  ,  cx  quo  despicilur,  /. 
I.  5.  3.  infr.  de  rivis.  Poiro  per  specum  duccre,  cst  pcr  opertiin» 
cl  occuUum.  K«Ta  liovjpx^'  AiovTp^y  aulcm  Gra;cL  ctiani  vKsS- 
piocv  appellaiU.  Grreci  hic  cuniculum  interpretanlur  caiiaiem  opcr- 
tum,  /.'26.  supi\  d(!  damtio  iti/ecto.  specum  canaltni  aperhiin:  pa- 
rum  tamtn  inlcr  illa  duo  dilicrre  iiolat  Cujac.  16.  0^5.  17.  quod 
ut  mclius  inttlligatur  ,  hujus  ioei  kclioncm  ciHcndal  ,  ut  mox  in- 
dicabo. 

(21)  At  si  spccus  cmiiculum.  Cujac.  ibid. 
(■2?.)  ]Jc  cuniculo  adde  l.   26.  supr.  de  damno. 

(•i3)  Intercss(,-,  seii  id  qi.od  intcresl ,  dividi  potcst  in  partcs, 

(24)  Id  quod  intcrcst  pra;stitum  ah  uno  sociorum  ,  recuperatur 
ab  alio  pro  rala. 

(•a5)  Mandando  sc.  vcl  ralum  haljcndo.  Ratum  habens  dicitur  fa- 
cti  anclor.  Bahl.   ct  sic  paria  sunt ,  laGerc  et  ratuin  haJjerc. 

(•.i(i)  Qni  cx  raclo  cinisortis  convcnitur ,  ad  solam  palientiam  te- 
nctin.   addo  /.   4.  l-   ^.  in  fn.  sitpr.  h.   t. 

(27)  Q)ui  non  agat  ,  Hal.  actor  est  in  culpa  ,  qui  non  dirigit 
actionem  contra  obligatum. 

(•;8)  Stnsus  tst  ;  Kemo  coj^itur  pro  alio  solvcre,  licct  ah  eo  poj- 
6it  rcpetcre.   rid.  /.    171.   ////;•.   de  rrg.  jur. 

(-ty)  Lt  sic  fuclijw  cou.-^jrtis  consorlcm  non  ohligat. 


2l4 


DIGESTORUM 


§.  3.  Officiura  autem  Judicis  inter  duos  accepti  quale 
fiiturum  sit  ,  dubitare  se  Julianus  ait :  si  foite  unius  fun- 
dus  fuerit,  cui  aqua  noceat.  si  vero  in  quo  opus  factum, 
sit  plurium  ,  et  cum  uno  eorum  agatur  ,  utrum  et  ejus 
damni  nomine  ,  quod  post  litem  contestatam  datum  sit  , 
et  operis  non  restituti  in  solidum  condemnatio  fieri  debeat; 
quemadmodnm  ,  cum  servi  communis  nomine  noxali  (i) 
judicio  cum  uno  agitur  ,  condemnatio  in  solidum  fiet  , 
quoniam  quod  praestiterit ,  polest  a  socio  recipere:  an  ve- 
ro  is  ,  cum  quo  agitur  pro  parte  sua  ,  et  damni  dati  et 
operis  non  restituti  nomine  ,  damnandus  sit ;  ut  in  actio- 
ne  damni  iufecti  fit  ,  cum  ejus  praedii  ,  ex  quo  damnum 
raetuatur,  plures  domini  sint,  et  cum  uno  eorum  agatur: 
licet  opus ,  ex  quo  damnum  futurum  (2)  sit  ,  individuum 
sit  ,  et  ipsae  sedes  ,  solumque  earum  non  potest  pro  parte 
dunlaxat  damnum  dare  ,  nihilominus  eum,  cum  quo  agi- 
tur  ,  pro  sua  parte  condemnari.  magisque  existimat  ,  id 
servandum  in  aquae  pluviae  arcendae  actione ,  quod  in  actio- 
ne  damni  infecti  :  quia  utrobique  non  de  prseterito  (3) 
sed  de  futuro  damno  agitur. 

§.  4.  Quod  si  is  fundus  ,  cui  aqua  pluvia  nocet  ,  plu- 
rium  sit  ,  agere  quidem  vel  singulos  posse  :  sed  damni 
quod  post  litem  contestatam  datum  sit,  non  (4)  amplius 
parte  s«a  consecuturum.  item  si  opus  restilutum  non  fuerit, 
«on  amplius  ,quam  quod  pro  parte  eoruin  inlerfuerit  opus 
restitui  ,  condemnationem  fieri  oportere. 

§.5.  Si  ex  privalo  (5)  agro  in  agrum  communem 
aqua  immittatur  ,  Ofilius  ait  socium  cum  eo  agere  posse. 

§.  6.  Trebatius  exislimat,  si  de  eo  opere  agalur,  quod 
manu  factum  sit  ,  omnimodo  restituendum  id  esse  ab  eo  , 
cum  quo  agitur:  si  vero  vi  fluminis  ager  deletus  sit  ,  aut 
glarea  (6)  injecta  (7)  ,  aut  fossa  limo  repleta,  tunc  pa- 
tienliam  duntaxat  praestandam. 

De  alienatione.  De  successoribus. 

12.  Idem  lib.   16.  ad  Sabinum. 

EMptor,  nisi  simulata  (8)  venditio  est,  caeterique  siic- 
cessores  vel  restituere ,  si  velint  ,  opus  factum  ,vel  pa- 
tientiam  praestare  debent  :  nam  actoi-i  moram  suam  noce- 
re  debere  manifestum  est.  "^-  In  eadem  causa  est  etiam 
socius  ejus,  qui  x)pus  fecit  ,  si  ipse  actor  non  fuit.  Idera- 
que  in  donato  fundo  legatove  est. 

i3.  Gajus  ad  Ediclum  Pra?toris  TJrbani  ,  titulo  de 
aquae  pluviae  arcendae. 

SEd    venditor    (9)    aut    donator  Interdiclo  quod  vi  aut 
clam ,  de  damno  et  impensis  ab  actore  factis  tenebitur. 


I.  De  eo  ^  quod  subsedit.  De  vitio.  Be  nianufacto.  2. 
De  damno  futuro  vel  prceterito.  4-  De  opere  post  liteni 
contestatam  facto. 

14.  Paulus  lib.  49-  ad  Ediciura. 

ANlaeus  (10)  ait,  si  is  qui  opus  fecerit ,  potentiori  ven- 
diderit  praedium:  quatenus  (n)  desierit  dominus  es- 
se  ,  agendum  cum  eo  quod  vi  aut  clam  :  quod  si  aunus 
praeterierit,  de  dolo  judicium  dandum  (12). 

%.  i.  Cum  agitur  aquae  pluviae  arcend^,  de  facto  quod 
nocet  ,  quaeritur.  f  Ideoque  si  (i3)  vitio  loci  pars  aliqua 
soli  subsedit  (i4)  ,  quamvis  per  eam  causam  aqua  pluvia 
inferiori  noceat  ,  nulla  competit  actio. 

\  Idem  fortasse  dicitur  ,  si  in  agro  manufactum  ali- 
quid  subsederit. 

§.  2.  In  hoc  judicium  ,  sicut  in  damni  infecti  ,  futu- 
rum  (i5)  damnum  venit :  cum  reliquis  fere  omnibus  ju- 
diciis  praeteritum  praestetur. 

5.  3.  De  eo  quod  ante  datum  est  ,  quod  vi  aut  clam 
agendum  est.  de  eo  ,  quod  post  sententiam  judicis  futu- 
rum  est  ,  damni  infecti  caveri  oportet  :  vel  ita  opus  re- 
stituendum  est,  vX  nullum  periculum  damni  supersit. 

5.  4-  I^e  eo  opere  ,  quod  post  (16)  litem  contestatam 
factum  est,  novo  judicio  agendum  est. 

i5.  Idem  lib.   i6.  ad  Sabinum. 

SEd  interdum  opus ,  et  quod  post  litem  contestatam  fa- 
ctum  est ,  tolletur  :  si  id   quod    antecessit ,    tolli  si  ne 
eo  non  potest. 

De  alienatione. 
16.  PoMPONlus  lib.   20.  ad  Sabinum. 

POst  (17)  venditionem  et  traditionem  quod  nocitum  sit 
ei  fundo  ,  de  quo  ante  judicium  acceptum  sit  aquae 
pluviae  arcendae  ,  nihilominus  eo  judicio  venditorem  posse 
consequi  ;  non  quia  venditori  sed  quod  rei  damnum  da- 
tum  sit :  idque  eum  eniptori  restituere  debere,  Sed  si  an- 
tequam  noceatur  ,  is  cum  quo  actum  sit  ,  vendat  (18)  , 
statim  agendum  cum  emptore  :  vel  intra  annum  cum  eu 
qui  vendiderit  ,  si  judicii  (19)   evitandi  causa  id  fecerit. 

De  aqua  ducenda.  De  non  usu.  i.  De  lapide.  De  con- 
suetudine.  2.  De  aqucB  haustuy  an  locus  medius  impediat 
servitutem. 

17.  Paulus  lib.   i5.  ad  Plautium. 

Sl  prius  nociurnae  (20)  aquae  servitus  mihi  cessa  fuerit, 
deinde  postea  alia  ce»sione  diurnae  quoque  duclus  aquae 
concessus  mihi  fuerit  ,  et  per  constitutum  tempus  iioctur- 
na  duniaxat  aqua  usus  fuerim;  araitto  (21)  servitutem  aquae 
diuinae ,  quia  hoc  casu  plures  sunt  servitutes  diversarum 
causarum. 


(i)     /.  5.  Z.  8.  supr.  de  noxalib. 

(-iS     Fultiri  danjni  est  h?ec  cautio,  ut  hic  dixi.  /.  i^.  5-  'i.infr.h.t. 

(3)  /.    14-  5-  2-   I"fr-  h.t. 

(4)  S-   '•  *"/"'•  h.  t.  l.  G.  5.   I.  supr.  h.  t. 

(5)  /.  6.  $.   I.  supr.  h.   t. 

(6)  Glarea  vias  extra  urfocm  substernebant  veteres.  I.ivius  ,  hb. 
i4-  in  fin-  Censores  vias  sterncndas  silice  in  urbe,  glarea  extra  ur- 
bem  substcrnendas  marginandasque  primi  omnium  locaverunt.  Ti- 
bull.  I.  Eleg.  7.  infn.  Namque  opibus  congesta  tuis  hic  glarea 
dura  Sternitur. 

(7)  /.  2.  5-   '•  ^-  6.  supr.  h.  t. 

^8)  Successor  non  dicilur,  qui  titulum  simulatum  habct.  /.55. 
siipr.  de  contruh.  empt. 

(9)  /.   16.  injr.   h.  t.  l.  3.  5-  "^-  *"/"'•  (^^  alien.  judic. 

(10)  Atteius.    f^ulg. 

(11)  Quatcnus,  id  cst  ,  quia.  ut  /.  certurn.  6.  Supr.  de  rebus 
cred.  /.  49-  infr.  dc  verb.  oblig. 

(12)  Imo  ,  de  dolo  non  datur,  quia  alia  actii»  competit.  /.    i.  J 


6.  supr.  de  dolo. 

(i3)  Vide  /.  ult.  supr.  locati. 

(14)  Sub^idunt,  quae  dehiscunt,  vel  depressa  sunt.  Ovid.  i.  3/.;- 
tamorph.  Jussit  et  cxtendi  cimpos  ,  subsidcre  valles  :  Frotide  trgi 
sylwas,  lapidosos  suigere  iiioiites.  quo  in  lcco  montcs  sur^ere  ,  v.il- 
les  subsidcre  dicuntur.  Giossis  subsidcre  ,   ivo)t.*^ti^li**i' 

(i5)  Vidc  /.   II.  €.  3.  supr.  h.  t. 

(16)  /.  23.  supr.  dejudic.  /.  11.  §.  9.  Infr.  de  except.  rei  Judic. 

(17)  /.    i3.  §.   i-i.  supr.   dc  act.   empt. 

(18)  /.  6.  §.  4.  vid,  /.  i3,  supr.  h.  t.  /.  3.f.  a.  supr.  de  alicn. 
judic. 

(19)  /.   3.  5-  "i-  supi:  de  alien.  judic. 

(•20)  Nocturna  aqua  ,  quam  noctu  tantum  ducere  licet  :  diurna, 
quaiu  ctiaiu  interdiu ,  aut  iiiterdiu  tantum.  l.io.  5»  ••  ^^pr.  qucm- 
ndm.  seri>it. 

Qii)  Aquam  diurnam  seu  aquae  diurnx  serYitulemamittinuisaqu.i 
nocturna   tantum  uteutes. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


2l5 


5.  1.  [  Recte  ]  placuit,  non  alias  per  lapidem  (1)  a- 
quam  duci  posse  ,  nisi  hoc  in  servilute  constiluenda  com- 
prehensum  sit.  non  (2)  enim  consueludinis  esl  ,  ut  qui 
aquam  habeat  ,  per  iapidem  slatum  (3)  ducat  :  illa  au- 
tem  ,  quse  fere  in  consuetudine  (4)  esse  solent  ,  ut  per 
fistulas  aqua  ducatur  ,  etiam  si  mhil  sit  comprehensum 
in  servitute  coustituenda  ,  fieri  possunt  ;  ita  tamen  ,  ut 
uullum  damnum  domino  fundi  ex  his  detur. 

§.  2.  Via  publica  intercedenie  (5)  haustus  servitutem 
constitui  posse  placuit  :  et  est  yerum.  sed  non  solum  si 
via  (6)  pubhca  interveniat  ,  sed  et  si  flumen  publi- 
cura  (7).  eodem  casu  ,  quo  interveniente  flumine  pubh- 
co  ,  viae  ,  itineris  ,  actus  servitus  imponi  potest  ,  id  est  , 
si  non  sit  impedimento  transeunti  magnitudo  fluminjs  (8)  . 

§.  3.  [Sic]  et  si  non  proximo  meo  praedio  serviluiem 
vicinus  debeat  ,  sed  ulieriori  ,  agere  potero  jus  esse  mihi 
ire  agere  ad  illum  fundum  superiorem  ,  quamvis  servitu- 
tem  ipse  per  fundum  meum  non  habeam  :  sicut  interve- 
niente  via  pubhca ,  vel  flumine ,  quod  vado  Iransiri  potest. 

►j-  Sed  loco  sacro  vel  rehgioso  ,vel  sancto  (9)  interve- 
riente  ,  quo  fas  non  sit  uti  ,  nuUa  eorum  servitus  impo- 
ni  poterit. 

§.  4.  Sed  si  fundus  medius  alterius  inter  me  et  te  m- 
tercedit  ,  haustus  servitutem  fundo  tuo  imponere  poiero  , 
si  mihi  medius  (10)  dominus  iter  ad  transeundum  cesserit: 
quemadmodum  si  ex  flumine  publico  perenni  haustu  ye- 
lim  uti  ,  cui  flumini  ager  tuus  proxiraus  sit  ,  iter  mihi 
ad  flumen  cedi  potest. 

De  aqua  pluvia  arcenda.  De  loco  publico,  i.  De  acjua 
ducenda  per  viam  publicam. 

18.  Javolekus  lib.    10.  ex   Cassio. 

SI  in  pubhco  (11)  cpus  factum  est ,  qua  (12)  aqua  plu- 
via  noceret ,  agi  non  potesl :  interveniente  (i3)  loco 
pubhco  ,  agi  poterit  :  causa  ejus  rei  haec  est  ,  quod  ea 
actione  non  lenetur  ,  nisi  dominus  solus. 

§.  1.  Sine  permissu  (i^)  Principis  aqua  per  viam  pu- 
bhcam  duci  non  potest. 

De  acjua  pluvia  arcenda.  De  patientia  idcini. 
jg.  PoMPONius  lib.   14.  ad    Quintum  Mucium. 

LAbeo    (i5)  ait ,  si    patiente  (16)  vicino  opus  faciam  , 
ex  quo  ei  aqua  pluvia  noceat  j  non  teneri  me  actio- 
ne  aquge  pluviae  arcendse. 


20.  Idem  hb.  34.  ad  Sabinum. 

SEd  hoc  ita  ,  si  non  per  errorem    (17)  aut  imperitiam 
deceptus  fuerit:  nulla  (18)  enira  voluntas  errantis  est. 
Si  venis  incisis  acjua  pervenire  ad  vicinum  desierit. 
21.   Idem  hb.  32.  ad  Quintum  Mucium. 

SI  in  meo  aqua  erumpat ,  quae  ex  tuo  fundo  venas  ha- 
beat  :  si  eas  venas  incideris  (19;  ,  et  ob  id  desierrt 
ad  me  aqua  pervenire  ,  tu  non  videris  vi  fecisse ,  si  nul- 
la  servitus  mihi  eo  nomine  debita  fuerit.  nec  interdicto 
quod  vi  aut  clam  teneris. 

De  usufructu  fundi    legato.   i.   Quomodo    res  sit  resti- 
tuenda.  2.  Si  /ructuarius  opus  fecerit. 

22.   Idem  lib.    10.   ex  variis  lectionibus. 

Sl  ususfruclus  fundi  legatus  fuerit,  aquae  pluviae  arcen- 
da;  actio  heredi  et  cum  herede  est  ,  cujus  praedium 
fuerit.  Quod  si  ex  opere  incommodum  aliquod  patitur  fru- 
ctuarius  ,  poterit  quidem  interdum  vel  interdicto  experiri 
quod  vi  aut  clcim.  'j*  Quod  si  ei  non  competat  ,  quaeren- 
dum  est  ,  an  utihs  ei  quasi  (20)  domino  actio  aquae  plu- 
vise  arcendae  dari  debeat:  an  vero  etiam  contendat  jus  si- 
bi  esse  uti  frui.  sed  magis  est  ,  utilem  (21)  aquae  pluvias 
arcendae  ei  actionem  accommodare. 

^.  I.  Non  aliter  (22)  restituisse  rem  videiur  is  qui  opus 
fecit  ,  quam  si  aquam  coerceat. 

§.  2.  Sed  etsi  fructuarius  opus  fecerit  ,  per  quod  aqua 
pluvia  ahcui  noceat ,  erit  quidem  aclio  legitima  cum  do- 
mino  proprielalis  :  an  vero  etiam  utilis  in  fructuarium 
actio  aquae  pluviae  arcendae  danda  sit  ,  quaesitum  est:  Et 
niagis  est  ,  ut  detur. 

De  auctoritate  publica.  1.  De  agro  vectigali.  1.  De 
aggeribus. 

23.  Paulus  lib.  16.  ad  Sabinum. 

QUod  Principis  aut  Senatus  jussu  (23),  aut  ab  his  qui 
primi  agros    consliluerunt  ,    opus    liactum   fuerit  ,  in 
hoc  judicium  non  venit. 
§.   I.  Hsec    actio  etiam  (24)    in  vectigalibus  (26)  agris 
locum  habet. 

§.  2.  Aggeres  juxta  flumina  in  privato  facti  ,  in  (26) 
arbitrium  aquas  pluviae  arcendaj  veniunt  ,  etiamsi  trans 
flumen  noceant  :  iia  ,  si  memoria  (27)  eorum  extet,  et  si 
fieri  non  debuerunt. 


(i)  Adde  1.  4-  §•  5.  in  Jin.  Supr.  si  servit. 

(2)  Eadern  est  ratio  in  /.  i^.  supr.  de  usuf.  Insueta  non  per- 
missa. 

(3)  Al.  stratiim. 

(4)  Consuetudinem  cuique  sequi  licet :  puta  arbitro  in  arbitrio 
fcrendo:  procurafori  iu  mandato  absentis  expediendo.  /.  3i.  5-  ^o. 
supr.  dn  adilit. 

(5)  Media  via  publica  interccdens  seu  interveniens  servitutem  aquse 
haustus  non  impcdit ,  ut  hic,  sed  nec  intermedium  flumen  pubii- 
cum  ,  si  non  sit  impedimento  transeunti  magnitudo  fluminis. 

(6)  Publica  via  inteimedia  ,  seu  interveniens  non  impedit  scrvi- 
tutcm  baustus  iinponi. 

(7)  Flumen  publicura  jus  via;  non  impedit.  /.  ultim.  supr.  de 
servitut.  prad.  ruscic. 

(8)  d.  l.  ult.  in  fn,  supr.  de  servit.  prced.  rustic. 

(9)  Sacer  ,  religiosus ,  vel  sanctus  locus  medius  impedit  servitu- 
tcm  constifui.  /.    i^-   in  fin.  supr.  de  scnit. 

(10)  /.   7.  5-    '•  supr.  comm.  prad. 

(11)  Non  in  suo.  /.  3.  §.  3.  supr.  h.  t. 

(12)  Quo.  Hal. 

(i3)  /.   14.   §.  2.  siipr.  de  servit. 

(i4)  /•    1.   §.   [\'>..  Infr.  de  atjua  quotidiana. 

(if»)  j4I.  SabiniiN  :   et  ita  legit  Albtric. 

(iG)  Et   scienlt.  /.   Gaius.  Scj.  supr.  de  pignorat.  C.  is  qui  ta- 


cet  de  reg.  in  6.  Goth.  Vide  tamcn  Nic.  Vall.  de  reh.dub.  qudst. 
in  jur.  controv.  cap.  8.  Ans. 

(17)  Qui  per  errorcm  patitur  ,  non  conscntit. 

(18)  Yide  /.  57.   infr.  de  oblig. 

(19)  /.   I.  §.   12.  supr.  h.  t.  l.  24.  in  fin.  supr.  de  damno. 

(20)  Usufructuarius  est  quasi  doniiniis.  domino  directa  :  quasi  do- 
mino  utilis  actio  datur.  Ideoque  haec  actio  aqiise  phiviae  arcendae 
fructuario  non  datiir :  ut  quje  soli  doiiaino  et  in  dominum  detur. 

(21)  Non  directain.  /.  3.  injin.  siipr.  h.  t.  Goih.  Duar.  1.  di- 
sput.  Annivers.  n.  Est  lisec  actio  quidem  pcrsonalis ,  sed  tamen 
in  rem  scripta  cx  co  quod  in  singiilarem  succcssorcm  transeat.  /, 
12.  /.   16.  supr.  h.  t.  Ans. 

(22)  Rem  restituit  ,  qui  aquam  coercet. 

(23)  Aut  publica  auctoritatc.  /.  2.  §.  3.supr.  h.  t. 

(24)  Domini  appellatione  utilis  dominus  ,  seu  utile  dominium 
habens  etiam  continetur  :  unde  notant  ,  rem  vindicantem  causa  non 
cadere  ,  si  utile  tantum  rei  dominium  snum  esse  probaverit. 

(26)  Adde  /.  5.  in  fin.  infr.  arbor.  furt.  ccesar. 

(26)  XJt  aggeres  tollat  vel  toHi  faciat.  Goth.  De  aggcribus  et  ho- 
rum  struclione  licita  aut  illicita,  vide  Tliolosan.  syntagm-  jur.  lib. 
4.  cup.  17.  sub  num.  21.  Joh.  Plat.  in  l.  pcr  Bilhynic.  C.  de 
immunitate  neniini  conccd.  Bart  tract,  de  Jluminib.  §.  agro.  et  §. 
acqniritur.  Ans. 

(27)  /.  2,  5-  3.  supr.  h.  t. 


2l6 


D     I     G     E     S     T     O     R    U     M 


De  aratione  el  sulcis.  i.  De  sulcis  aquariis.  2.  De  fos- 
iis.  3.  De  lacubus. 

24.  Alfenus  lib.  4-  Digestorum  a  Paulo 
Epitomatorum. 

Vlcinus  loci  superioris  pratum  ita  arabat  ,  ut  per  sul- 
cos  ,  itera(jue  porcas  (1)  aqua  ad  iuferiorem  veniret. 
Quaesitum  est  ,  an  per  avbitrum  aquse  pluviae  arcendse 
possit  cogi  ,  ut  in  alleram  parlem  araret ,  ue  sulci  ia 
ejus  (2)  agrum  spectarent  ?  Kespondit  ,  non  posse  TS) 
etira  facere,  quomiuus  agrum  vicinus,  quemadmodum  (4) 
vellet  ,  araret. 

§.  I.  Sed  si  quis  sulcos  transversos  aquarios  (5)  face- 
ret  ,  per  quos  in  (6)  ejus  agrum  aqua  deflueret  ,  hosce 
[  ut  ]  operiret  ,  [  per  ]  arbilrum  (7)  aquae  pluviae  ar- 
cendae  posse  cogere. 

^.  2.  Sed  et  si  fossas  fecisset ,  ex  quibus  aqua  pluvia 
posset  nocere  ,  arbilrum  ,  si  (8)  appareat  futurum  ut 
nqua  pluvia  noceret ,  cogere  oportere  fbssas  eum  explere  , 
et ,  nisi  faceret  ,  condemnare  :  lamelsi  (9)  antequam  ad- 
judicaret  ,  aqua  per  fossas  nunquam  fluxisset. 

§.  3.  Lacus  cum  aut  crescerent  (10)  aut  decrescerent  , 
imnquam  neque  accessionem  neque  decessionem  iu  eos  vi- 
cinis  facere  licet. 

De  via. 

25.  JuLiANUS  lib.   5.  ex  Minucio. 

IS,  cujus  fundo  via  debetur,  aqua?  pluvia;  arcendae  age- 
re  potest  fundi  sui    nomiue  :     quoaiaju    deleriore    (ii) 
via  facla  fundo  nocetur. 

De  aqua  ducenda.   De  vetustate. 

26.  SaEvoLA  lib.  4-  Responsorum. 

SCaevola    respondit ,    solere    eos  ,  qui  juri  dicendo  prae- 
sunt  (12)  ,  tueri  duclus  (i3)  a(|U3e  ,  quibus  auclorita- 
tem  vetustas  daret  ,  tametsi  jus  (i4)  non  probaretur. 


T  I  T.    IV, 

DE  PUBLICANIS   (i5),  ET  VECTIGALIEUS  (16), 

ET    COMMISSIS   (17). 

Edictum.  l.  Qui  sunt  puhlicani  ^  et  unde  nomen  ha- 
bent.  2.  Ratio  Edicti.  3.  Collatio  liujus  Edicti  ,  actionis 
vi  bonorum  raptorum  Legis  Aquilice  et  furli.  5.  Familia 
quomodo  accipilur.  6.  De  servis  exhibendis  ,  et  de  noxce 
deditione. 

I.  UlpiAnus  lib.   55.  ad  Edictura. 

PPiJelor  ait :  Quod  puhlicanus  .^  ejus  publicani  (18)  no- 
mme ,  vi  ademerit,  quodve  (19)  familia  publicanoram  : 
si  id  rdsiilutum  (20)  noii  erit  ,  i/i  duplum  ,  aut  si  post 
annum  agetur  ,  in  simpbim  judicium  daho. 

■\  Item  si  damnum  injuria  furtumve  factum  esse  dice- 
tur  ,  judicium  dabo ;  si  id  ad  quos  ea  res  pertinebit^  non 
exhibchitur  (21)  ,  in  dominos  sine  noxcc  deditione  judi- 
cium  dabo. 

§.  i.  Hic  titulus  ad  puWicanos  pertinet.  -f  Publicani 
autem  sunt  ,  qui  publico  fruuntur  (22)  :  nam  inde  no- 
men  habent ,  sive  /isco  vecligal  pendaut  ,  vel  Iributum 
consequantur ;  et  omnes  ,  qui  quid  a  fisco  conducunt,  re- 
cte  appellantur  publicani. 

5.  2.  Dixerit  aliquis  ,  Quid  utique  hoc  Edictum  pro- 
positum  est?  quasi  non  et  aiibi  Praitor  providerit  furtis  , 
daninis  ,  vi  (^3)  raptis  ?  Sed  e  re  putavit  ,  et  specialiter 
adversus  (24)  publicanos  Ediclum  proponere. 

5.  3.  Quo(l  quidem  Edictuin  in  aliqua  parte  mitius  (25) 
est:  quippe  cum  in  duplum  datur  ,  cum  vi  bonorum  ra- 
ptorum  in  qu.idrupluin  (26)  sit  ,  et  furti  manifesti  aeque 
in  quadruphim  (27). 

§.  4-  Et  restitueudi  facuJtas  publicano  vi  abropium  da- 


(1)  Porcse  quje  intra  duos  sulcos  fuint  ,  quas  alt  Varro  dici  , 
quod  porrigant  framcntum  ,  Fcstus  m  Porca.  Festo  Porcse  rari 
siilci  qui  duciintin-  acjnae  derivandoe  causa  ,  dicti  quod  porcant  vel 
porceant  id  est,  prohibeant  aquani  frumentis  nocere.  Nam  crcbrio- 
res  sulci ,  liini  ciicuntur.  Nonio  porca  est  tcrra  inter  duos  sulcos 
clata  ,  quod  ea  seges  frumentum  porrigit :  vcl  signa  sulcorum  qiu(; 
ultra  se  jaci  semina  prohibeant.  vidc  Nonium  c.  1.  in  Porcas.^o5. 
et  c.  2.  in  Porca.  696. 

(2)  Vicini. 

(3)  Adde  l,   1.  §.   3.   supr.  h.  t. 

(4)  Agros  nostros  arare  quemadmodum  volumus  ,  possumus  : 
neqne  sulcos  transvcrsos  pro  dircctis  facere  cogendi  sumus ,  etiam  si 
dia-ectis  factis  aqua  vicino  possit  nocere. 

(5)  /.   I.  5-  5-  !)•  supr.  h.  t. 

(6)  Forte  in  ciijns  ,  id  est ,  altcrius. 

(7)  A"idc  l.   28.   supr.  de  prohnt. 

(S)     Formulam  actionis  aquK  pluvipe  arcendae  obscrva. 

(9)  Ut  aqua;  pluviae  agi  possit  ,  sufiicit  opus  nocere  possc  iicct 
nonduin  nocuerit. 

(10)  Lacus  interdum  crcscunt  aut  dccrcscunt.  /.69.  supr.  de  con- 
ivah.  empt.  l.    la.   infr.  de  ad(\u.  rc.r.  domin. 

(n)  Qui  dctcriorcm  vi.-^m  facit ,  fundo  nocet. 

(12)  Praecssc  juri  dicendo  qnid  csset ,  ct  qui  illi  ,  qui  juri  di- 
cendo  praefuerint  ,  notatura  a  mc  est  /.  a.  ^.  6.  iupr.  de  origine 
juris. 

(i3)  Et  quaincunque  servitutcra. 

(i4)  Tituhis  scil.  /.  10.  supr.  si  tcru.  uindicet.  1.  3.  ^.  4-  inj}-. 
de  aqua  quotidiana. 

(i'>)  Tltjit  TtKH';  $>i^O(r'iii  y^  TeVfs-«j>  a^  7£X(j»s>y  56.  Echs,  i.  Dc 
<inudibus  publicauoiuin  vidc  Livium  26.  ct  Suidam.  vide  Cujac. 
hii:.  dc  audacia  corumdcm  vide  /.  12.  infr.  h.  t.  Goth.  Publica- 
ni!s  dicitur  quasi  publice  pcccans.  Abb.  cap.  iiowii-  extr.  de  publi- 
cair.   Ans. 

(iG)  L.  4-  C  61.  et  4-  C-    Theod.   ii.  Poksis  adderc  £.■    10.  c. 


16.  19.  21.  22.  ad  3o.  Vcctigal  est  portorium,  quod  Gsco  dcbetur 
vel  KcipubHc.Te  inercis  noiiiine.  Onus  cst  mcrcium  non  racrcatoium. 
Nam  ct  non  mcrcatores  solvunt  vcctigai.  Quid  stipcndium  a  Iribnlo 
didcrat  ,  vid.  Cuj.  7.  obs.  3.  quid  tributtim  a  vecligili  .  vid.  cuu- 
dem  3.  obs.  4-  vide  Theoph.  5- /><?'•  traditianem.  ^o.  Insiit.  de  rer. 
diuii.  Goth.  Adi  Parlador.  rer.  quot.  cap.  4«  Bossium  tit.  i.  de 
veclig.  fot.  393.  Mod. 

(17)  Cominissum  Graeci  t»  KK^vrOT-^K^Jvy/Jt.x  appcllant :  hinc  titu- 
his ,  7rs?l  KKsvTOTfKioyiiuciT'^  ,  56.  Eclog.  estque  mercium  casua  , 
quae  acl  publicamun  profcssu  nou  siint:  vei  poeiia  oiniss?e  professio- 
nis  ,  vel  pericukim  raerciuin  ,  aut  rerum  venalium  improtcssarum. 
Conunissuin  dicitur ,  quod  in  legcm  Cussaris  commitlat  ,  qui  pro- 
fessionem  mcrcium  omittit  ,  Tarro  de  rc  rustica.  Ad  piddicanuni 
profitcntur ,  nc  lcgcm  ccnsoriain  omittant.    Vide  Cujac.   C.  h.  t. 

(18)  Quod  pubiicanus  cjus  publici  nomine  elc.  sic  enim  legikur 
in  Kasilicis  ovcfjiXTi  t»  TtKni-  Cujac.  hic. 

(19)  Familia:  scu  f.imuh  factuin  domino  a.lscribitur  seu  impnli- 
tur  ,  quoties  famuliis  ipsc  dehnquit  in  eo  ministcrio  ,  oflicio  neg)- 
tiove  ,  cui  a  domino  suo  piivpositus  tsl  :  mLuito  enim  qui  praepo- 
suit  ita  ncgiigcntem  homincm  ,  slbi  susequc  negligcnli;e  id  imputa- 
re  dcljct.  dc  quo  vide  CapcUam  Tholosanum  ,  et  ibi  Aufrcriuni  , 
dccis.  190.  adJc  /.  licet.  6.  §.  in  facturn  3.  supr.  naut.  caupo- 
lies.  l.  I.  infr.  furti  adversus  nauias.  J.  item  cxercitor.  3.  Instii. 
dc  nhligal.  quce  cx  quasi  delicto.  l.  si  scn'us.  i';.  j.  si  fornicahus. 
9.  §.   Pivculus.   II.  supr.  ad  i.  Aqud. 

(20)  5.  4.  iufr.  h.  t.  l.   5.  infi.  h.  t. 
(.>i)  5.  (i.  iifr.  h.  t. 

(>o.)  Qui  pubhca  \cctigalia  conducta  habenl./.ia.i/iyirt.  infr.h.t. 
(  j3)  Aihle  /.  2.  5-  20.  infr.  vi  bonor.  raptor. 
(•>■})  /.    19").    ^.   3.   iitfr.  de  vero.   xign. 

(2,>)  Hoc  Edictuin  railuis  ost  in  qmbusdam  ,  quam  vi  bouoriun 
laptorum. 

(26)  Inst.  1/  hoiir>rr  raptor.  m  pr. 

CK)  §•    -'•   •'^'"i-  dc  oblig.  qUi£  «r  dclicto. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


2l3 


tuv:  quod  si  fecerit,  omni  onere  exuitur,  et  poenali  actio- 
ne  ex  hac  parte  Edicti  liberatur.  -j-  Unde  quseritur  ,  si 
quis  velit  cuin  publicano  non  ex  lioc  Edicto ,  sed  ex  ge- 
nerali  vi  bonorum  raptorum ,  damni  injurise  vel  furti  age- 
re  ,  an  possil  ?  et  piacet  posse  :  idque  Pomponius  quoque 
scribit.  est  enim  absurdum  meliorem  esse  publicanorum 
causam  ,  quam  caeterorum  effectam  opinari. 

§.  5.  Familio!  (i)  nomen  >  hic*  nou  tantum  ad  ser- 
vos  (2)  pul)licanoruni  referemus  :  verum  et  qui  in  nume- 
ro  familiarum  sunt  publicaui.  Sive  igitur  liberi  sint ,  sive 
servi  alieni  ,  qui  publicanis  in  eo  vecligali  ministrant,  hoc 
Edicto  continebuntur. 

•f-  Proinde  et  si  servus  publicani  rapuit  ,  non  (3)  ta- 
men  in  ea  familia  conslilutus  ,  quse  publico  vectigali  mi- 
nistrat  ,  hoc  Edictum  cessabil. 

§.  6.  Quod  novissime  (4)  PraMor  ait ,  Si  hi  non  ex- 
hihebuntur  (5)  ,  in  douiinos  sine  noxcn  deditione  judicium 
daho  ,  iroc  proprium  est  liujus  Edicti :  quod  si  non  ex- 
liibeantur  servi  ,  compelit  judicium  sine  noxa?  deditione. 
sive  iiabeant  eos  in  poiestate  ,  sive  non  (6)  5  sive  possint 
exliibere  ,  sive  non  possint  : 

2.   Gajus  lib.   21.  ad  Edictum  provinciale. 
IVrEc  iiceat  (7)  domino  absentem  defendere  5 

Si  plures  scrvi  furtum  vel  damnum  admiserint. 
3.   Ulpianus  lib.   5).   ad  Edictura. 

CUm  si  exiiibuissent  ,  noxali  judicio  convenirenlur.  Id- 
circo  autem  tam  dura  couditio  eorum  effecia  esl  : 
quia  debent  (8)  bonos   servos  ad  lioc  ministerium  eligere. 

§.  i.  Quod  ait  in  dominos  ,  sic  accipiendum  est  ,  iu 
socios  vectigalis  ,  licet  domini  non  sint. 

^.  2.  Aule  autein  (9)  actorem  dicere  oportet  ,  quem 
vel  quos  desideret  exhiberi  ,  ut  ,  si  non  exhibeantur,  liinc 
agatur.  Sed  si  dicalur,  Exhihe  (lo)  omnes ,  ut  possim  di^ 
gnoscere  tjuis  sit  ,  puto  audiendum. 

V  3.  Si  plures  servi  id  furlum  vel  damuum  admis°- 
rint  :  hoc  debet  servaii  ,  ut  si  lautum  (n)  prsestetur  , 
quantum  si  uuus  liber  fecisset  ,   absolutio  fiat. 

De  herede  puhlicani.  i.  De  rehus  quas  in  us-is  adve- 
hendas  sibi  mandant  Prcesides.   2.    Be  consueludine. 

4-   JPaulus  lib.   52.   ad  Edictum. 
01  publicanus  ,     qui  vi  ademit  ,    decesserit  :   Labeo  ait 
O  in  heredem  (12)  ejus,  quo  locupletior  factus  sit,  dan- 
dam  actionem. 


§.  1.  De  rebus  quas  in  usus  advehendas  sibi  maiidaui 
Prsesides,  Divus  Hadriauus  Praesidibus  [Galliarum]  scri- 
psil  ,  TJt  quotiens  quis  in  usus  (i3)  [aut^  eorwn  qui  pro- 
i'inciis  exercitihusve  pnvsunt  ,  aut  Procuratorum  suorurn  , 
usus  sui  causa  mittet  queidam  empturum  :  signi/icet  libel- 
lo  manu  sua  subscriplo  ,  eumrjue  ad  publicanum  mittat  , 
ut  si  quid  arnplius  quurn  mandatum  est  ,  transferret  ,  id 
munificinm  (i^)  sit. 

§.  2.  In  omuibus  vectigalibus  fere  consuetudo  (i5)  spe- 
ctari  solet:  idque  etiam  Principalibus  Coustiluliouibus  ca- 
vetur. 

De  re  restituta.    1.   Duplum  quomodo    accipitur. 

5.   Gajus  ad  Edictum  Praetoris  Urbani  ,  titulo  de 
publicanis. 

HOc  Edicto  efficitur  ,  ul  ante  acceptum  quidem  judi- 
cium  reslituta  re  actio  evanescat:  post  acceptum  ve- 
ro  judicium  niliilominus  poena  duret.  sed  tamen  absol- 
vendus  (16)  est  etiam  ,  qui  post  acceptum  judicium  re- 
stituere  paratus  est. 

§.  1.  Quaerenlibus  autem  nobis  ,  utrum  duplum  totum 
poena  sit  ,  et  praeterea  rei  sit  persecutio  ;  an  in  duplo  sit 
et  rei  persecutio  ,  ut  pcena  simpli  sit  :  Magis  placuit,  ut 
res  ia  duplo  sit  (17). 

De  multis   publicanis. 
6.  MoDESTiNus  lib.  2.  de  Poenis. 

SI  multi  publicani  siut ,  qui  illicite  quid  exegerunt:  non 
multiplicatur  dupli  actio ,  sed  omues  partes  (18)  prae- 
stabunt  :  et  quod  ab  alio  prasstari  non  potest  ,  ab  alteio 
exigetur  ,  sicut  Divus  Severus  et  Antoniuus  rescripserunt. 
nam  inter  criminis  reos  ,  et  fraudis  participes  ,  mullum 
esse  (19)  constiluerunt  (20). 

De  possessoribiis  et  vectigalihus  pncteriii  lemporis.  i. 
De  poena  cornmissi  pupiUo  remittenda. 

7.   Papirius  Justus  lib.   2.   de  Couatitutionibus. 

IMperatores  Antoninus  et  Verus  rescripserunt  ,  in  vecli- 
galibus  ipsa  (21)  prcedia  (22)  non  personas  conveniri  : 
et  ideo  possessores  (23)  etiam  (2^)  praeteriti  temporis  ve- 
ctigal  solvere  [  debere  ]  :  eoque  exemplo  (25)  actionem  , 
si  ignoraverinl  ,  iiabituros  (26). 

§.  i.  Item  rescripserunt ,  pupillo  (27)  remitiere  se  poe- 
nam  commissi  ,  si  intra  diem  trigesimum  (28)  vectigai 
intulisset. 


(i)  Familiam  habebant  publicani  in  sallnis  ,  agris  ,  portubus, 
cuslodiis.  Cicero  pro  Lege  Manilia. 

(2)  /.    \i.   5.   -2.   infr.h.   t. 

(3)  Zasius  (  opim>r  ,  ut  jocos  scrio  lectori  repoaat  )  iiinc  coUi- 
git,  clericorum  con-ubmas  non  esse  fori  Ecclesiastici :  cum  hic  fa- 
milis  nomine  justa  ac  legilima  familia  inleliigatur. 

(4)  /.    I.  in  pr.  ct  §.   4.  supr.   h.t. 

(5)  /.    3.  5.   4.  supr.  ud  exhih. 

(6)  Imo  libcranti-.r  ,  si  non  babent.  /,   i3.  5.   3.  infr.  h.t. 

(7)  Nec  licebit.   Hat.    imo  licebit.  /.  9,1.   5.1.  siipr.'  cle  noxulil). 
(S)     /.   7.  §.   4-   sitpr.   nuutcB ,  cnnponcs. 

(9)  Ordinem  procedendi  in  bac  actione  observa. 

(10)  /.  3.  ^.  n.  supr.  adexhibcnd.  l.  2.  C.  ad  exhihend,  vide 
qua;  notavi  ad  Novell.  90.  c.    i.   et  Bellovisauuiu,  2.  C.-2.   n.  20. 

(11)  /.  32.    supr.  ad  l-g.  AnidL 

(12)  Vid.  /.  ult.  5.    i3.   infr.  h.   t. 

(|3)  /.  9.  ^.n.  Infr.h.  t.   vide  quae  nutavi  ad  l.  ig.supr.de  testih. 

(i4)  Id  esl ,  i.iuneribtis  obnoxlum.  vide  /.  18.  ad  Jin.  infr.  de 
verbor.  signif  l.  j3.  C.  Throd.  de  annonis  et  tributis.  l.  9.'/.  11. 
C     Theod.  de  indulgent.  debit. 

(1.0)  /.  9.  5.  6.  infr.  h.  t. 

(•.6)  Mori  per  litis  tontestationem  ciim  fSbctu  uon  coiniailtitur. 
Tvm.Ul. 


non  sit  solvendo. 


Accurs. 

(17)  Vid,  tamcn  /.  9.  5-  5.   infr.   h    t. 

(«8)  Et*ita  fiet  exactio  pro  parte  ,    nisi    alter 
Bart. 

(19)  Multum  interesse.  Htd. 

(20)  Cur  ita  ?  Qui  fraudis  sunt  parlici[ies ,  tenentiir  in  solidum 
sine  discussione:  tjui  rci  sunt  crimiuis,  pojsunt  juvari  beuelicio  di- 
scussioais. 

(21)  ^''ide  qupe  scripsi  ad  /.7.  C.  d»  ceniih.  et  censitoribui .  lib . 
II.  tit.  57.  Goth.  Add!;  Leonia.  crnendat.  lib.  1.  cap.  8-  n.  2.Ans. 

(22)  Vectigalia  res  ipsae  praestant  ,  noa  personae  ,  ut  hic.  l.  Sy. 
^.  5.  supr.  de  leg.  1 .  /.  3.  C,  dc  annonis  et  iributis.  lib.  10.  tit. 
16.  sic  i.iiictiones  (  qaaruin  nomiue  coatinetur  trrijutoiia  et  anno- 
naria  futictio  )  non  peisonis  ,  scd  rebus  indici  solent.  /.  3.  C.  d: 
annonis  ct  tributis.  Ub.  10.   tit.    16 

(23)  I(i  est  ,  empt3rcs  .  /.  36.  Infr.  de  Jurc  fsci.  adde  /.  i^. 
irifr.  h.  t. 

(24)  Vide  quK  scripsi  ad  /.  1.   C.  sine  censu. 
(a5)  Ex  empto.  Cujac.   i.  obs.  5. 

(26)  Recte :   nam  scieatibus  non  datur  actio  ex  emplo. 

(27)  /.  uh.  5-  9-  iti-fr.  h.  t.  l.  9.  5-  5.  supr.  de  minorlb. 

(?8)  Vide  qua:  uolayi  ad  /.  i.  C.  si  pr-oplsr  pulhcns  pensitationes. 

a8 


DIGESTORUM 


T!c  lerediliis  ejiis  qui  vcctigal  fraudavit. 
8.  Papimam;s  Jib.    i3.    Kesponsoruin. 

f^Raudati  vecligalis    ciinien    (i)    iid  heredem    (2)     ejus 
qui  frardeni  cortni^it,  con  missi  jalione  Iransniillitur. 
^j.    I.  Sod  si  unus  ex  pJuribus  heredibus  rem  raunem  (3) 
caixsa  vectigalis  subripiat,  pcrtioiies  caeteris  iion  auferunlur. 

De  cdutione  a  conductore    vectigalium. 
9.    Paxlvs    lib.   5.  Sententiarum. 

LOcatio  vectigali(  m  ,  qua'  calor  (4)  licilantis  (5)  ul- 
tra  modum  solila^  coiiductionis  infiavit  (6)  ,  ita  de- 
mum  admitknda  est  ,  si  fidejussores  idoneos  ,  et  cautio- 
uem  is  ,  qui  licitatione  viccrit  (n)  ,     offerre  paralus  sit. 

5.  I.  Ad  conduccudum  vecligal  invitus  (8)  nemo  com- 
pellilur  ;  et  idco  impleto  teuipore  conductitnis  elccau- 
da  (9)  sunt. 

5.  2.  Reiiqualores  (lo)  vectigalium  ad  iterandam  con- 
ductionem  anlequam  (1 1)  superiori  conductioni  salisfaciant, 
admiltendi  non  sunf. 

§.  3.  Debitores  Jisci  ,  iicmcjite  Reipuhlicct  ,  A^ectigalia 
ccnducere  proliibcntur  (12)  ,  ne  ex  alia  causa  eorum  dc- 
bita  onerentur  :  nisi  fbrte  talcs  fidcjussores  (i3)  obtuJe- 
rint  ,  qui  del  itis  eorum  satisfacere  parati  siiit. 

5.  4*  Socii  vecligalium  ,  si  scparatim  partes  admini- 
sticnt,  alter  ab  ahcro  mir.us  idoneo  in  se  portionem  trans- 
ferre  jure  desidorat. 

5.  5.  Qucd  illicite  (i^)  publice  privatimque  exactum 
est  ,  cum  altero  tanto  (i5)  passis  injuriam  exsolvitur :  per 
vim  vcro  extorlum  cuu)  pocua  tripli  rcstiluitur.  ampiius 
extra  ordinem  (16)  plectuntur:  altcrum  enim  utilitas  pri- 
vatorum,  alicrum  vigor  pubhca^  (in)  discipJina;  postuJat. 
^.  6.  Earum  reruni  vectigal  ,  cjuarum  (i8)  nunqurim 
pra'stitum  esl,  praeslari  non  potest.  Qucd  si  prarsiari  con- 
suelum  indiligentia  publicani  omiscral,  alius  exercere  uon 
prchibeiur. 


§.  7,  Res  e.rerciiui  paralas  (19)  praestationi  vectigalium 
subjici  non  placuit. 

^.  8.  Fiscus  ab  omnium  vecligalium  pra^stationibus  im- 
munis  est.  mercatores  autem ,  i[ui  de  fundis  fiscaiibus  mer- 
cari  consuerunt  ,  nuUam  immuiiitalem  (20)  solvendi  pu- 
blici  vectigalis  usurpare  possunt. 

P ecti^alia  necjue  iiisiiiui  nei.ue  reforniari  posse  sine  prcp- 
cepro  Principis.  \ .  De  pensionibus  nun  solulis  a  condu- 
ctorilus. 

10.   BtRiMOGENiAKts  Jib.    5.   Epilomarum. 

VEcligaJia  sine  (21)  Imperalorum  praeceplo  ,  neque 
Prasidi  ,  neque  curalcri  (22)  ,  ueque  curiae  consti» 
lucre  ,  nec  piseccdentia  reftrmare  ,  et  hjs  vel  addere  vcl 
diminuere  licet. 

§.  1.  rson  solutis  vccligalium  pensiouibus ,  peJlere  (23) 
ccuduclorcs  ,  necdum  etjam  teuipore  couduclionis  ccm- 
pleto  ,   vel  ab  liis  usuras  ex  mora  exigcre  pcTmjtlJtur. 

Qucc  hosiibus  vendi  non  possufit.    1.   De  agris  puHicis  ., 

qui  in  perpe'uwn  loiantur.    2.   De  illicite  in  navem  nnpo- 

sitis.   3.   De  htrede.  4-   1^^    cniptione  rei  ,  qucc  commisso 

vihdicuia  est.  Quo  casu  (onducior  iterum  conductre  cogitur. 

II.  Paulls  lib.   5.   Sententiarum. 

COtem  (24)  ferro  suljigcndo  (26)  necessariam ,  hostibus 
quoque  vciiundari  ,  ut  ferruni  (26)  et  frumeutifin  , 
et  sales  (27)  ,  ncn  .?iue  periculo  capilis  Jicet. 

§.  I.  Agri  puJjlici  ,  qui  in  perpctuum  iocantur,  a  cu- 
ral(jre  sine  (28)  aucloritate  principaii  revccari  n<  n  possunl. 

^^'.  2.  JDomuius  navis  si  iJlicite  aJic[uid  in  uave  ,  vel 
ipse  v(l  vectorcs  (29)  inipo.-.uerint  ,  iiavis  <juoqne  fisco 
vindicalur.  Quod  si  abscnte  dinunu  id  a  magistro  ,  vcJ 
gubcmatore  ,  aut  prortla  ,  uauiave  alitjuo  [  id  ]  Jactum 
sil  :  i[;si  ([uidcm  capite  ['uniunlur  commissis  mcrcibus  , 
navis  aulcm  dcmino  lesiitujtur  (3o). 

^.3.  Illicitarum  (3j)  mcrcjum  pcrsecutio  hercd(  m  (3') 
qucquc  adtJigit  (33). 


(I)  Ciiincu  est  vectigal  fraudare  ,  /.  i^.  infr.  h.  t.  scicndiira 
tanien  Scliolasticis  illud  aenignia  placere  ,  liicl  f.  g.  id  cst  ,  licct 
fraiidare  fabellam  ,  dc  quo  plcnius  vide  Sociu.  ng.   iG^- 

(•2)     /.    II.  5.  3.  /.    14.  iufr.  h.  t. 

(3)  Eem  commuucui.  ^'ulg.  HuL  vo  koIvov  KXiVTOTfKiK^^asi  vp»- 
y^tt-  56.  Eclcg.  1.  c.  -ntiil  nktVTOitKutii/xcir^-  Alii  nm  niuntm 
iiitcrpiclanlur  r<m  obligalam  tisoi).  qiiod  Cnjacio  dispiicet.  Muid- 
care  dixeie  Lalini  pro  communicat e,  iesto  auctore,ot  mcntuin  pro 
ccmmciuo.  vid.  Cujac.  9.  olis.  '2^.  injiu.  Golli.  tl  lioevard.  var. 
lib.   3.  cap.  2.   Ans. 

(4)  Qi.se  caloic  licitantis  inflatur.  Hal.  Porro  calorom  licitantis 
dixit ,  ut  alii>i  idcm  noster  Paulus  calorcm  iracundiae.  /.  48.  Iujr. 
de  reg.  jitr.  Calor  licilantis  Ciceioni  i.  acl  Altic.  i({.  est  cupidi- 
tas  nimia  licitantis. 

{p)  Licitantcm  perpcram  Pliildplius  in  cpislolis  proxcnetam  in- 
teipietalur.   Li<ilator  Gallis  ,  lc  flus  (Jfiunt. 

(G)     jil.   iiiflatnr  ,  admillcnda  cst  ctc.    Alciat.    i.   di.ipurct,    12. 
(^)     /.   4-    (^-   de  uectigal.   ct  c'<niiniss. 

(8)  /.  3.  5.  6.  Jnfr.  c/e  jure  Jisci.  l.  7.  /.    11.   C.  de  locato. 

(9)  Tiinpore  conductionis  lioitatorcs  alloqucndi  sunt.  Hal,  tcm- 
poie  conduclidiiis  ca  locanda  suiit.   vulg. 

(10)  Licitatoiis.  Hal.  reliquator  cst  ,  qui  rcliqua  liaxit.  /.  102, 
^.   1.  iifr.  de  solut. 

(II)  /.  4.  C.  ile  susceptorib.  prfEjHis.  lih.    10.  tlt.  70. 
(12)  V.  /.  un.   C.  ne  tutor yel  curator  vectig, 

(i3)  /.   7.   C.  de  hcato. 

(i4)  /.   3.   4     C.  vcctig.   iiora. 

(i5)  /.   5.   in  Jin.  sitpr.   h.  t. 

(16)  Exilio  |)Cipetiio.  59.  iiV/.<i<.4- u.siii.nios  ac  rocnei.itorcs  cxlia 
oidincm  puuiri  ,  hine  coUigitur.    dixi  ad  /.   20.   C.  ex  tpiib,  caus. 
infam. 
■(17)  Vidc  /.  pf).  5.    I.   Infr.  de  sotnt. 

(ib)  /.  4-  iiifm.  supr.  h.  t.  t.  3.  j.  G.  infr.  de  jiirc  Jisci. 

(ly)  /.  4-  5'   ■'*  •*"/"'•  ■*■  '• 


(20)  tvfoji/.oc7</ca  ,   indidtoria.   5().  Eclog.   8.   c.   4-   et  cup.   7. 

(21)  C.  ufctig.  no\a  insl.  noii  possc.  Goth.  Pio  intcllcciu  hujni 
L  vid.  Kinscliot.  respvns.  109.  num.  5.  ct  Jacob.  Dornil.  lie  aiar. 
ridit.  lib.    I.  c.    1.   in  fm.   Ans. 

(22)  f  -vu  Kit^oKrKu,  5G.  Ectt^g.  i.  cnp.  8.  id  cst ,  procxjraloi  i 
Csesaris.  de  cjua  vocc  vid.  qua;  notavi  ad  /.5.  C.  de  jure  Jisei.  ub» 
plcnius  de  Calbolicis.  vid.  Cujacium. 

(23)  Galielluiiim  cmptorcs  si  sua  die  suove  tcrmino  solvere  desie- 
rint  ,  blalim  eis  potcst  auferii  gabclia  ,  si  communitati  visum  ila 
fi.erit.    Caslr. 

(24)  6G.  Eclog.  c.  12.  ir£,  }  K=KO\KiiJ.t>u»  tlJ^Zn-Gotb.Y.  Georp. 
Cabtd.  lib.  2.  utcis.  62.  num.  6.  et  decis.  11 5.  per  tot.  et  Joan. 
a  Suiid.  dccis.  Frisicar.  lib.  3.  tii.  G.  dtfm.  4»  Aiis. 

(2.5)  Id  cst  ,  acuciido.  Horal.  Fuiigar  ^fiee  cotis  aeiitum  Redde- 
re  qitcB  Jtrrum  \>tilet  exors  ipsa  nxundi.  fcrri  aciem  c^citari  cd- 
til)us  dixit  PJin.    18.    cap.   28. 

(  .(»)  IfostibiiS  tcrruni  ,  frumcntiim  ct  fia!(  m  ,  ct  cotcHi  ferro  su- 
bi^ciido  vciidere  ,  capilaie  csl.  addc  /.    I./.2.    C.   qitve  res  expvrtari. 

{;i-j)   Adde  /.    11.    C.  de  vcetigoHb. 

(28)  Vidc  quae  notavi  ad  /.  11.  supr.  de  evitt.  >  idc  /.  i.  infu. 
stipr.  si  uger  vectigal, 

(29)  Adde  tit.    C.  qu<£  res  exportari. 
(3;.)  iLiiuMai.ti.  /.  utt.  5.    II.  infi'  h.  t. 

(3i)  illicila-  nicrcps  olim  qiuvdara  tueiuit,  ut  A«-.  /.  6.  J-  -i 
supr.  de  o(Jic.  Prasid.  l.  1.  in  Jiii.  supr.de  his  .  qiut  tit  iudiftiis. 
l  uii.  i\  (te  lilorum  et  ilitierum  cuslouia.  'icttiiU.  5.  ad^fcis.Mrt- 
cion. //j  fr.  Qux  fuorint  ilbc  iiuroos  ao  m  guliatioiit  s  •llicili»',  pi.v- 
lor  cxtnipla  de  pnrpura;  voiulitione  pii\atis  ptolabita  ,  vid.  /.  1. 
C.  qutie  tes  vctiire  tn  ti  possutit,  adde  /.  1.  C.  tie  rfstiluts  holtle- 
ris.  de  olco  ,  vino  ,  armis  ,  /.  i-  /•  2.  C.  tjua;  res  exportari.  iNrw 
ue  (iuiiis.  adde  /.  11.  C.  de  ^-eetig,  do  oquo  vid.  /.  12.  Jj.  i.iViyr 
(  e  rc  tuilitta  i. 

(32)  /.  8.  sitpt.  h.  t,  l,    i\.  injin.  injr.   fu  t, 

(33)  Jt.  adacit. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


ujS 


5.  4-  Eam  rem  ,  quae  commisso  vindicata  est  ,  domi- 
nus  emere  non  proliibetur ,  vel  per  se  ,  vel  per  alios  (i) 
quibus  hoc  mandaverit. 

§.  5.  Qui  maximos  fruclus  ex.  redemptione  vectigalium 
consequuntur  ,  si  postea  tanto  locari  non  possunt ,  ipsi  ea 
prioribus  pensionibus  suscipere  compelluntur  (2). 

De  audacia  et  temeritale  publicanorum  compescenda.  1. 
Ferba  Edicti.  2.  Familia  quomodo  hic  accipiiur.  3.  Qui 
sunt  publicani. 

12.  Ulpianus  lib.  38.  ad  Edictum  (3). 

QUanta;  audaciae  (4)  ,  quantas  temeritatis  sint  publi- 
canorum  factiones  ,  nemo  est  qui  nesciat  ;  idcirco 
Praetor  ad  compescendam  eorum  audaciam  hoc  Edi- 
ctum  (5)  proposuit. 

§.  I.  Quodfamilia  (6)  publicanorum  (7)  furtum  fe- 
cisse  diceiur ,  item  si  damnum  injuria  fecerit  ,  et  id  ,  ad 
quos  ea  res  pertinct.^  non  exhibetur  (8);  in  dominum  (9) 
sine  noxce  deditione  judicium  dubo. 

5.  2.  Famih£e  (10)  autem  appellatione  hic  servilem  fa- 
railiam  contiueri  sciendum  esl.  f  Sed  et  si  bona  fide  pu- 
Micano  alienus  servus  servil  ,  seque  conlinebilur.  fortassis 
et  mala  fide  :  plerumque  enim  vagi  servi  et  fugitivi  in 
hujusmodi  operis  etiam  a  scieniibus  habentur,  ■{■  Ergo  et 
si  homo  liber  serviat  ,  hoc  Edictum  locum  habel. 

§.   3.   Publicani (1 1)  autem  dicuntur  ,    qui    publica   ve- 


De  venditione  ,   manumissione  ,  fuga  ,    3,   Morle  servi. 

4-    De  tenipore  hujus  actionis.  De  successoribus. 

i3.   Gajus  hb.    i3.   ad  Edictum  provinciale. 

SEd  et  hi  qui  salinas  (12)  ,  et  creiifodinas  ,  et  metalla 
habent  ,   publicanonim  loco  sunt. 

5.  1.  Praelerea  si  quis  veoligal  conductum  a  Republ. 
cujusdnm  municipii  habet ,  lioc  Edictum  locum  habet. 

5.  2.  Sive  autem  vendidit  servum  ,  vei  manumisit , 
vel  eliam  fugit  servus  :  tenebitur  servi  nomine  ,  qui  lam 
factiosam  fainiliam   habuit. 

5-  3.  Quid  tamen  .  si  servus  decesssrit?  videndum  an 
publicanus  teneatur  quasi  facti  sui  nomine.  sed  puto  , 
quia  (i3)  facultatem  non  habfil  exhibendi,  nec  dolus  ejus 
iniercessit  ,  debere  eum  liberari  (i^). 


5.  4-  Hanc  actionem  perpetuam  dabimixs,  et  heredi  ,  cae- 
terisque  successoribus. 

De  dominio  rei  commissce.  De  herede  et  quolibet 
possessore. 
i4-   UlpiAnds  hb.   8.   Disputationum. 

COmmissa  vectigalimn  nomine  etiam  ad  (i5)  heredem 
transmittuntur.  num  quod  commissum  est  ,  statim  de- 
sinit  ejus  esse  qui  crimen(i6)  contraxit  ;dominiumque  rei 
vectigah  adquiritur.  ea  propter  commissi  persecutio  ,  sicut 
adversus  quemlibet  possessorem  (17)  ,  sic  [  el  ]  adv-rsus 
heredem  competit. 

De  cofibus  ante  certum  diem  non  evehendis. 
i5.  Alfenus  Varus  lib.    7.   Digeslorum. 

CJEsar  ,  cum  insulaj  Cretre  (iS)  cotorias  locaret ,  legem 
ita  dixeral,  JVequis  (ig)  pra^ter  redemptorem  /)ost  Idus 
Martias  cotem  ex  insula  Cieta  fodito  ,  ne^^e  eximito  \  ne- 
pe  avcllito  :  cujusdam  navis  onusta  cotibus  ante  Idus  Mar- 
tias  ex  portu  Cretae  profecla  ,  vento  (20)  relala  (21)  in 
portum  erat  :  deinde  iterum  post  Idus  Martias  profecta 
erat.  Consulebatur  ,  num  contra  legem  post  Idus  Martias 
ex  insula  Creta  cotes  exisse  viderentur?  Respondit  ,  ta- 
metsi  porlus  [  quoque  ]  ,  qui  insulae  essent  ,  omnes  ejus 
insulae  esse  viderenlur  :  tameii  eum  qui  anle  Idus  Martias 
profectus  ex  portu  [  esset  ]  ,  et  relatus  tempestate  in  in- 
sulam  deductus  esset ,  si  inde  exis.el  ,  non  videri  contra 
legem  fecisse  :  prseterea  ,  quodjam  initio  evectae  cotes  vi- 
derentur  ,  cum  ex  portu  navis  profecta  esset. 

De  serco  actore  vel  delinfuente.  De  rebus  peculiaribus. 
3.  De  sercis  vennlibus  vel  usualibus.  De  novitiis  vel  ve- 
terunis.  4-  De  servis  qui  in  fw^a  sunt.  5.  Si  quis  se  igno- 
rasse  dicat.  6.  De  officio  publicani.  7.  Species  perlinen- 
tes  ad  vectigal.  8.  De  adversa  tempenale.  9.  De  minore 
qui  in  sola  profcssione  erravit.  10.  De  eo  ,  qui  per  erro- 
rem  in  causam  commissi  incidit.  11.  De  eo  quod  colonus 
vel  servi  domini  illicile  in  prcsdio  fecerunl.  12.  Si  q^xis 
professus  non  solverit.  i3.  De  heredibus.  i^.  De  indebi- 
lo  soluio. 

16.   Marciantjs  libro  singul.   de  Delatoribus. 

INterdum  nec  vendendus  (22)  est  [   is  ]  servus  (23)  qui 
in  commisjum  c  cidit  (2^)  ,    sed    pro    eo    sestimatio    a 
domino  danda  est,  Divi  enim  Severus  et  Antoninus  rescri- 


(i)     /.   22.  5.  2.  supr.  maridat. 

(2)  Hodie  compelli  non  vidcntnr  .  /.  3.  5.  6.  infr.  de  jnre  ft- 
sci.  adde  /.  9.  5-  i-  supr.  h.  t.  excipi  lamen  posse  videtur  hic  ca- 
SHS.  vid.  Accurs.  Z.7.  in  verbo  damnaretur.   C.  cle  locat. 

(3)  Titiilo  dc  furtis,  vid,  /.  195.   5,   3,   infr.  de  vcrb.  sign. 

(4)  Vide  Livium  25.  PuWicanornm  hi  mores  apid  Suidam.  ▼;- 

•rpoyuXTtiie  \cyov  fxii  f  x«(roe ,  ivxtl^?  t  uwop/ac  vid.  Cujac.  hoc  tit. 
in  paratit.   adde  /.    1.5.    i.  supr.  h.  t. 

(5)  Ex  Ediclo  Neronis  adversus  pubhcanos  ,  prlmum  Praetorcs 
ct  PnEsides  extra  ordinem  jura  reddidciunt,  ut  Corn,  Tacitus  scri- 
bit  ;  deicde  Praetorcs. 

(0)  Vid.  5.  2.  infr.  h.  t. 

(7)  Publicani  qiii  ,   v,   §.  3.   /.    i3.  infr.  h.  t. 

(8)  Non  exhibebitur.  Hal.  adde  /.    i.   in  pr.  siipr.  h.  t. 

(9)  An  ct  in  heredem?  vid.  /,   i3.  infin.  l.   lA.  infr.  h.  t. 

(10)  /,    1.  5.  5.  supr.  h.  t.  -^ 

(n)  /.  I.  5,  1.  supr.  h.t.  adde  /.  \.  supr.  h.  t.  l.  16.  infr.  de 
vetv.  sign. 

(12)  Vid.  /.   II,   C.  de  vectig. 

(i3)  Adde  /,   26.  5.   4.  supr.  de  noxal. 

(i4)  Imo  non  libcratur  ,  leuetur  enim  aive  habeat,  sivc  non  ha- 
beat.  /.    I.  infn.  supr.  h.  t. 

(i5)  Vide  /,    III.   infin.   infr.  de  rrg.  Jur. 

(16)  Crimen  est  yectigal  fralidaie.   vid.  /.  8.  siirr.  h.  t. 


(17)  /.   7,   /.    II,  5-   3,   supr.   h.  t. 

(18)  De  creticis  cotoriis,  Plin,  18.  c  28,  Qusedam,  inquit,  par- 
tes  Italiie  post  messem  secant.  Fuit  hoc  quoque  majoris  impendii  , 
apiid  priores  Creticis  tantura  transmarinisque  cotibus  notis ,  nec  ni- 
si  oico  falcis  aciem  cscltantibus.  Igitur  cornu  propter  oleum  ad  criis 
ligato  foenifex  incedebat.  Italia  aquarias  cotcs  dedit  iimae  vice  im- 
perantes  ferro. 

(19)  Vid.  Foin.  lib.  1.  selcct.  c.  25.  et  Constantiuin  Landura 
piceteimiss.  cap.    10.   Mod. 

(2u)  /.  16,  5-  8,  infr.  h.  t.  Cicer.  dc  vv^ent.  Casus  naiilam  ex- 
cusat  :  invoiuntaria  non  puniuntur,  adde  /.  16.  §•  8.  hifr.  h.  t. 
Patres  eadem  ratioue  in  Syiodo  Ancyrana  ad  communioncm  eos 
adiniscrunt  ,  quorum  manus  sacrificiis  idolorum  violentcr  admotBe 
fuerant.  vid.  acta  Synnd.  Aticyrance  cap.  3.  adde  quae  scripsi  ad 
/.  log,  Infr.  de  reg.  jur,  et  Cicer,  2,  de  inuent.  ct  t.  29,  $.  3, 
Supr.  ad  I.  Aquit.  Aristot.  2.  Etkic.  1.  His  accedat  illud  Livii 
lih.  1.  Consolatur  segram  animi  Lucretiam  avertendo  noxam  ab 
coacta  in  auctorem  delicti  :  mcntera  peccare  ,  non  corpus:  et  unde 
consilium  abfuerit  ,  culpiin  abcsse:  V^os,  inquit ,  videritis,  quid  ilii 
de!>eatur:  Ego  aie  etsi  peocafo  absolvo,suPplicio  non  libero.  Golh. 
Dcclarationem  hujus  leg.  vid,  apud    Leonin.  cons.  7,  n,    11,   Ans, 

(ii)  Id  est  ,  rejecta,  Cicero  (yrat.  pro  CcEchma. 

(22)  A  quo  ?  d  fisco. 

(i3)  Privati. 

(24)  Ob  improfessas  merce*  ,  ve!  noa  soiutum  Tectigai, 


2x6  D     I     G    E     S 

pscrunt  ,  ci-m  is  servus  qui  aclum  (i)  domini  gessisse 
dicerelur  ,  in  comniissuni  cecidisst  t  :  yenire  (2)  non  de- 
buisse  ,  sed  pro  eo  viri  boni  arbitraiu  sestimalionem  opor- 
tuisse  dari. 

§,  I.  lidcm  autem  eadcm  [  epislola  ]  rrscripserunt ,  si 
quis  improfcsfus  servus  iucrit ,  et  prcbabitur  in  comrais- 
sum  cecidisse  ,  et  aut  uxorem  corrupisse  domini  dicatur  , 
aut  aliud  quid  gravius  admisissc  ,  ut  cognoscal  procura- 
lor  :  et  si  in  his  causis  [  esse  ]  comperlus  sit  ,  aestime- 
tur  ,   et  ad  poenam  domino  tradatur. 

§.  2.  lidem  Divi  Severus  et  Antoninus  rescripserunt  , 
mancipiis  comraissis  res  peculiares  non  (3)  esse  in  eadein 
causa  ,  nisi  hoc  ,  quod  proprio  nomine  in  causam  com- 
missi  incidit. 

^.  3.  Qxiotiens  quis  mancipia  invccla  professus  non 
fuei-it  ,  sive  venalia  ,  sive  (4)  usualia  (5)  :  pcena  com- 
missi  cst  ,  si  tamc^i  no^vitia  (6)  mancipia  fuerint  ,  non 
etiam  veterana  (j).  Sunt  autem  veterana  ,  quae  anno 
conlinuo  in  urbe  servierint  :  novicia  aulem  mancipia  in- 
teUiguntur  ,  quae  annum  nonduni  servierint. 

§.  4-  Servi  qui  in  fuga  (8)  sunt  ,  in  commissum  non 
cadunt :  cum  sine  volunlate  domini  fincs  egressi  (9)    sunt. 


T     0     R     U     M 

et  ita  Principalibus  Consliluticnibus  cavetur  :  sicut  Divus 
quoque  Pius  saepissime  rescripsit  ,  ne  (lo)  (  inquit  )  iu 
polestale  servorum  sit  ,  invit;s  vel  ignoraijlibiis  dominis 
iugas  se  tradendo  ,  polestati  dominorum  se  sublrahere. 

^^■.  5.  Licet  C[uis  se  ignorasse  (11)  dicat  ,  nihilominus 
eum  in  poenam  vectigalis  incidere  ,  Divus  Adrianus  con- 
sti(u:t. 

§.  6.  Divi  quoque  Marcus  ct  Commodus  rescripserunl , 
non  iiiipulari  publicano  ,  quod  non  iuslruxit  tnmsgredien- 
levi  t  sed  illud  luslodieudum  ,  r,e  decipiut  profiteri  vo- 
lcnles. 

§.  '7.  Species  peitinentes  ad  vecligal  (12)  :  cinnamo- 
muni  (i3),  piper  (i^)  longum ,  piper  album  ,  folium  (i5) 
pentaspha;rum  (16),  [  fohum  barbaricum  ],cosli.!'m  (17)1 
coslauiomum  (18)  ,  niadi  stachjs  (19),  cassia  turirna  (20), 
xjlccassia,  smyrna  (21),  amcmum(22),  zingiberi  (23)  , 
malabathrum  (24)  ,  aroma  Indicum  ,  chalbane  (aS)  ,  la- 
ser  (26),  [  alcheiucia  (27)  ],  sargogalla  (28)  ,  onyx  (29) 
Arabicus  ,  cardamomum  (3o)  ,  xylocinuamomum  (3i)  , 
opus  byssicum  (32)  ,  pelles  13abjKnica^  (33)  ,  ptlles  Par- 
tliii£e  (34)  ,  ebur  ,  ferrum  (35)  Indicum  ,  carpasum  (36), 
lapis  univtrsus  (3^)  ,    margarita ,    sardonix    (38)  ,    cerau- 


(1)  Actor,  qui  actum  domini  gerit,  ut  hic.  adde  l.  ultim.supr. 
de  oJlJic.  Pioesid.  l.   8.   /.  3o.  l.  46.   §.  7.  iiifr.  de  jiire  fisci. 

(2)  Hinc  imperite  coUigit  Csepolla  cauU  i5.  executionem  scn- 
tentiae  criminalis  posse  difleiri  ,  si  condcmijatus  gesscrit  aliena  uc- 
"otia  ,  nec  rationem  reddiderit.  Id  enim  refulatur  ex  iis  qiiai  no- 
tayi  ad  /.   6.  hfr.  ds  paiiis. 

(3)  Yidt  l.  3.  Siipr.  de  evict. 

(4)  'V  cnalia  ab  usuahbus  liic  distinguuntur  :  ut  et  Sabino  ,  2. 
Juns  CiNilis  aprd  GeUiim.  adde  /.  uarii  quod.  4-  §•  itein  si  quis. 
2.  supr.  de  pcuu  iegata. 

(5)  Usuaiia  sunt  ,  quee  quis  ut  vcndat  ,  vel  ut  iis  utatur  ,  ad- 
vehit.  §.  9.   infr.  h.    t.  vid.   /.   5.    C.  h.  t. 

(6)  iSovitia  mancipia  ,  quse  anno  continuo  non  servierunt. 

(7)  Velcrana  uiaucipia  ,  quee  in  urhe  ,  noa  iu  agro  ,  continuo 
anno  servieiuut.   vid.  /.   ult.  5-  ult.  supr.  de  adil. 

(8)  /.  9.  supr.  dc  servis  export.  l.    1.   1.   C.  si  seiv.  export. 

(9)  Fines  ingressi  .  Cuj.   i^-  obs.   3. 

(10)  Similis  est  ratio  in  /.   27.   §.    i.   iii  fin.  supr.  ad  l.  Aquil. 

(11)  Adde  f  6.   §.    10.  infr.  h.   t. 

(12)  Ad   vectigal,  puta  ciiniamonum.  Hal.  adde  et  /.  5.    C.  h.  t. 
(i3)  Frutes.  qui  in   iEtbiopia  nascitur :  ciijus  vis  in  cortice  posita 

tst.  vid.  Piiu.  21.  ciip.  20.  et  Dioscor.  Rarissimum  fuisse  suo  tem- 
poie  scnbit  GalciiiiS,  ncc  ahbi  conditum  ,  quam  in  sciiniis  hnpe- 
ratoris.  Gaicias  ab  Orto  iu  liheUo  dc  Aivinatibus  ,  canncUain  ho- 
Uie  appellari  scribit .  Htbia:i  Kinnamon  ,  Hxud.  3o.  u.  23.  Prov. 
7.  cap.   17. 

(14)  De  pijiere  longo  et  albo  vid.  SoUn.  c.  55. 

(i5)  De  foliorum  usu  vide  quae  notavi  ad  /.  12,  j-  !•  supr.  de 
usu  ct  habit.  tbhum  dicitur  ,  quod  sine  ulla  radicc  innatat :  et  ila 
iu  Indiee  htoiibus  coUigitur:  fertur  esse  Paradisi  bcrba,  gustu  nar- 
dum  refert.    17.  Isid,  9. 

(iG)  Folium  gaiyopbyllum  costum ,  vidg.  alii  legunt,  folium  Ila- 
drospherum  ,  ct  idem  essc  ,  quod  folium  baibaricum  et  Malaba- 
tiiruin.  Ptntaspbaeron  ,v(Vts  ff(poiiptx  txov  5  id  cst  ,  quinqtic  globii- 
los  habens. 

(17)  Sive  Costus.  Costura  cst  radix  licrbae  nasicntis  in  India  , 
Ovid.  I.  Fastor.  ct  Syria.  scd  mclius  Arabicum  :  est  cnim  albuni, 
et  leve  ,  ct  suave  ,  jucundi  odoris.  Iiidiciim  colorc  nigro  ,  et  Icve  , 
ut  ferula.  Syriacum  ponilcrc  gravc  ,  colore  buxco  ,  odore  acri.  17. 
Isid,  9.  adde  Dioscorid.    i.   cup.    i5.    1.  Plin.   2.  et   12.   cap.   il\. 

(18)  Cosium  cassanuin.  Vulg.  costamomiim  :  puto  dici  costum 
nascens  in  Amomo  vcl  Amano  monte  Syria; ,  in  quo  nascitur  cliam 
thalbaiie  vel  Galbunuin  ,  17.  Isid,  9.  nisi  lcgamus  cardaniomon  , 
qiicd  Ainomo  siiniic  ,  12.  Plin.  i3.  quod  ct  nasturgum  apjicUaba- 
tur ,    17.   Isid.  9.   scd  famcn  cardanioini  fil  nicnlio  infr.   h.   i. 

(19)  Naidus  ,   beiba    est  spinosa  ,     unde  cl  a  Graecis  ajipcllalur  , 


vx.plc-^a.y^i}!;'  aha  Indica,  alia  Syriaca  :  non  quod  in  Syria  nascafur, 
std  qiiod  mons  ,  in  quo  invenitur,  aho  laicre  Tndiam  spcctat,  alio 
Syriani.  Est  ct  Nardus  Cellica  sive  Galiica.qii»  nascilur  in  Ligu- 
rjEc  Alpibus.  vide  Isid.  17.  c.  9.  de  nardo  puro  vide  quse  uotavi 
ad  /.   21.   supr.  de  auro.  Nisi  foite  lcgnmus  ,  Nardus  stactc. 

(20)  Cassia  Ihymiama.   vulg. 

(21)  [d  fst ,  myrrba. 

(22)  Amomum  fruticis  genus  otlorafi  ,  in  Syria  nasceutis  ct 
Arabia  ,  llore  aibo.   vid.   Liostor.    i^.    12.  Pliii.    (2. 

(23)  Zinziber  ,  rulg.  Craci  t^lyy.^ia-  vid.  Dioscor.  a.  et  12, 
Plin,   7,  Strab.  ult. 

(24)  Amnwuiucum  ,  quidam  ita  legunt. 

(25)  X:<A/3a'n}  ,  galbana.  non  Li.t  i.ngucr.tum  ad  tquos  ,  iif  scri- 
bit  Accuisiiis:  sed  est  genus  pigmtnti  aJbi  cresccntis  in  montc  A- 
mano.  12.  Plln.  aS.  Syriae  17.  Isidor.  9.  idco  Lucianus  9,  vocat  , 
pcrcgrina  galljana:  Hcbraei.s  chelbena  dici  ur.  £xod.  3o.  v.  34.  Ec- 
clas.   24.   ^'.   21. 

(26)  Lascr  ,  de  quo  fit  mentio  iu  /.  5.  supr.  de  penu  legulu  . 
fi.  Columci.  17.  ad  pondus  denarii  argentci  vtndcbalur.  19.  Plin. 
3.  Isidor.  17.  c.  9.  ait  nasci  in  monte  Ossobagi  ,  ubi  G^uigcs  llii- 
viiis  oritiir.  hiijus  succus  primum  lasi  dictus  ,  quoniam  nianat  ad 
instar  lactis.  a  qiiibubdam  vocatiir  opium  Cyrenaicura  ,  quoniam 
apud  Cyrenas  naycitur. 

(27)  Agallocum  ,  yulg.  agallochus.  Hal. 

(28)  SarcocoUa.  H(d.  sarcocolia  est  lacryma  arboris  in  Persidc 
nasccntis,  thuri  similis.  3.  Dioscor.  i3.  Plin.  11.  et  24.  c.  i^-  Ci- 
citur  autem  sarcocolla ,  quod  dissolutam  et  hiauteoi  vuUicie  carmm 
adstringat. 

(29)  SargogoUa  gummi  Arabiciim.  fuig. 

(3(>)  Cardamomum   vulgus  nasturguin  vocat.    17.   Isid.   9. 

(3i)  Xylocinnamomum  carpoium  ,  i-u/if.  xj  locinnr.momon  est  li- 
gnosiim  cinnamomon  ,  odore  cinnamo  iuferius  ,  saiiacnta  fcvt  lon- 
ga  ct  robusfa.  vid.    Dioscor.    i. 

(32)  Upiis  byssiiium.   Hut. 

(53)  Addc  /.  23.  5-  3.  supr.  <lc  auro. 

(3/j)  FoKfc  lcgcndiim  cst,  pcllrs  Sarmaticac,  /.  "Ja.  Supr.  de  an- 
ro.  iiiliil  tamcii  miitaiidura  ccnseo  :  ab  his  pcllibiis  Parlhici*,  Par- 
tbitarii  tliiti.   dc  quibiis  dixi  /.   7.    C.  de  excusat.  nmneiuoi. 

(3:))  iJKnnm  Indicum.  vulg. 

(3(1)  (.iarba^um.  //Vi/.  raale.  Cariiasnm  ,  Paubis  iEglnela  Carpe- 
sium  vocat  :  planfa  est  ex  qna  succus  medicamcr.lis  utilis  cxpiiini- 
tvv.  cujiis  miniinit  Galcnus,  lib.    i.  dc  cnmposit.  6.  Dioscorid.  1.^. 

(37)  Picfiosus  scil.  ncc  enim  vulgans  lapidcs  ,  qiiibus  in  apdifi- 
ciis  iilimiii  ,  videnlur  hoc  Kdicto  contineri.  Goth.  Vide  Panciroll. 
rcr.   iiieinoicbil.   tit.  de  cinnamoi.tn.  Ans. 

(38)  liUcr  rubras  gcmmas  rcfcrt  Isidor.   iG.  c  8. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


2l> 


mum  (0  ,  hyacinthus  (2)  ,  smaiagdus  (3)  ,  adamas  , 
saii.rinus  (4)  ,  callainus  (5)  ,  beryllus  (6)  ,  chelynie , 
[  hopia  (7)  ]  Indira  ,  vel  (8)  adserta  ,  mctaxa  (9)  , 
ve>tis  serica  vel  subserica  ,  vcl  allincta  (lo)  ,  carbasca  , 
nema  saricum  (11),  spndcnes  (12)  ,  ludici  leones ,  lc3en.T, 
pardi,  leopardi  ,  panllierae  (i3)  ,  purpura  :  item  [  marc- 
corum  (i4)  ]  huia  ,   fucus  (i5)  ,   capilli  Indici. 

§.  8.  Si  piopler  neccssltatem  (i6)  adversa^  tempestatis 
expositum  onus  fuerit  ,  non  debere  hoc  commisso  vaidica- 
ri  ,  Divi  fralres  rescripjeiunt. 

§.  9.  Divus  quoque  Pius  rescripsit  ;  cum  q«iJa™  ^^^^^^ 
lcgitimam  (17)  atatem  esse  dicebat  ,  et  usus  (18)  causa 
mancipia  duxisset  ,  et  in  sola  (19)  professione  errasset : 
ignoscendum  esse  ei.  ., 

§.  10.  Divi  quoque  fratres  rescripserunt  ,  cum  quidam 
non  per  ii-audem  ,  sed  (20)  per  errorem  (21)  m  causam 
commissi  incidisset:  ut  duplo  vectigali  contenti  publicani 
scrvos  restituant.  , 

§.11.  Magnus  (22)Antoninus  rescripsit :  si  colonus  vel 
servi  domim  pr^dii  ferrum  (23)  illicite  in  praedio  iecerint 
ignorante  domino  ,  nuUa  poena  dominum  teneri. 

§.  12.  Si  quis  professus  (2^)  apud  publicamim  fuent  , 
non  tamen  vectigal  solverit  (26)  ,  hoc  concedente  (26) 
pi.biicano  (  ut  solent  facere  )  ,  Divi  Severus  et  Antomnus 
rescripserunt  ,  res  in  commissum  non  cadere.  cuin  enim 
(  inquiunt  )  professioncs  reciianiiir ,  conimissum  cessaCj 
cum  poterit  satisfieri  fisco  ex  bonis  pubiicanorum  vel  h- 
dejussorum. 

§.  i3.  Pcense  ab  heredibus  peti  non  possunt  ,  si  non 
est  quaesiio  moia  vivo  eo,  qui  deliquit  (27):  et  hcc  sicut 


in  cseteris  poenis  ,   ila  et  in  vectigalibus  est. 

§.  14.  Si  quid  autem  indebitum  per  errorem  (28)  sol 
ventis  pubHcanus  accepit  ,  relro  euin  restituere  oportere 
Divi  Severus  et  Anloninus  rescripserunt. 

T  I  T.     V. 


DE  DONATIOiMBUS  (29). 

De  do}:atione  sinipUci  ^  et  ea  ,  ,tuai  sub  conditione  con- 
ircdiitur. 

I.   JuLUNus  hb.    17.   Digestormn. 

DOnationes  complures  sunt.  -j-  Dat  aJiquis  ea  mente  , 
ut  stotiin  velit  accipientis  fieri  .,  ncc  ullo  casu  ad  se 
reverti  (3o)  ,•  et  propter  nullam  aliam  causam  facit,  quam 
iit  hberalitatem  (3i)et  munificentiam  exetccat.  hcec  pro- 
prie  donatio  appeliatur.  -^  Dat  aliquis  ,  ut  twic  demwa 
accipie?itis/iat,cum  (3 2)  ali<juid  secutum  fuerit:  non  pro- 
prie  donatio  appellabilur  ,  sed  tolum  [  hoc  ]  donatio  sub 
conditione  est. 

•j-  Item  cum  quis  ea  mente  dat  ,  ut  statim  quidein  fw 
ciat  accipientis  ,  si  tanun  idiquid  factum  fuerit  ,  aut  non 
fuerit ,  velit  ad  se  reverti  :  non  proprie  donatio  dicilur. 
scd  totum  hoc  donatio  est  ,  qua;  sub  conditione  solvatur  : 
qualis  est  niortis  (33)  causa  donatio. 

§.  1.  Igitur  cum  tlicimus  ,  inter  sponsum  (34)  et  spon- 
sani  donalionem  valere  ,  propria  appellalione  utiniur  5  et 
lactum  demonstramus,  quod  ab  eo  proficiscilur  ,  qui  (35) 
hberalitatis   [gialia]  alicpiid  dat  ,    ut  confestim  faciat  acci- 


(i)  Lapis  crystallimis  ita  dicitui'  ,  quod  aUbi  invcniii  non  di- 
catur,  quam  in  loco  fulminis  ictui  proximo,  et  quod  adversus  vuu 
fulgurum  opitulari  crcdatur  :  est  -vero  Grsecis  fulmeu  Ktpavvoi-  16. 
Isidor.   i3.  . 

(2)  Hyacinthus  purpurea  gemma  ex  nominis  sui  flore.  19.  Isi- 
dor.  g. 

(3)  Smaragdus  viridis  gemma  ,  cui  j  ost  margarita^  et  unioncs 
])rimam  Iribuunt  digiiitatem  ;  a  viridi  colore  dictus  ,  ut  quo  her- 
has  viicnlcs  exupcret  ,  et  circa  se  aerem  rcpcrcussum  iiificiat;  scul- 
pcntibus  gemmas  nulla  gratior  cst  refcctio.  Hujus  corpiis  extentum 
imagines  leddit,  ut  spcculum:  quippe  Ncro  Caesar  gladialori.m  jm- 
gnas  in  smaragdo  spectabat.  hujus  gcnera  duodecim  vidc  apud  Isi- 
dorum  16.  c.  7. 

(4)  Sappbyrus  ,  vulg.  Haloand. 

(.i)  Callimus  ,  vulg.  Graecis  ,  nxtO^^ivo-j  y  f^enetum  ^  -^ix^XuivJi, 
Venetus. 

(6)  Bcryilus  Chelidoniae.  Hal.  beryllus  cylindrus.  vulg. 

(7)  Opera  Indica  ,  vulgat.  omnia  Indica  ,  Hal.  Ad  Hopiam  , 
quod  attinct,  veneni  ctiam  gcnus  est  apud  Dioscoridem  4-  <^^  20. 
Plin.    i8.  et  25.  cap.   10. 

(8)  Vela  Sarmatica  mctaxa.  Hal. 

(9)  A  mctaxa  metaxarii.  vide  quae  notavi  ad  /.  10.  C.  de  mu- 
rileguUs. 

(10)  Vcla  tincta  ,  vulg.   Hal. 

(11)  Id  est,  Filum  scu  stamen ,  quod  apud  Seras  conficitur  :  cu- 
jus  numinit  Suidas  in  i>occ,  a-tipiKfy  »?(!*«•  deducit  aVo  7«  vti>  quod 
e»l  filum  c  colu  torqueo. 

(12)  /.   2.    C.  de  Eunuchis. 

(i3)  De  pantheris  dixi  ad  /.  ^o.  supr.  de  cedililio  Edicto. 
(i.f)  A  pecorum  laiia,  t^ulg.  itcm  laua..  Hal. 
(i5)  Succus,  i^utg.  fucus  ,  purpurissura. 

(16)  Vide  /.   i5.  supr.  h.  t. 

(17)  Dixi  ad  /.  27.  Siipr.  de  negot. 

(18)  Vidc  j.   3.  siipr.  h.   t. 

(19)  Cur  in  sola  prorcssione  errassc  dicitur  ?  quia  nuUum  vecti- 
gal  istoruDi  servorum  nominc  dcbuit.  vid.  d.  ^.  3.  Hinc  coUigcre 
possumus  ,  profilcri  qutmque  cogi  vel  ca  ,  quae  vcctigal  non  peu- 
diinf.  vidc  Ciijac.    i/j.  obs.   3. 

(20)  Vid.  d.  l.  3.  supr.   h.   t. 

(21)  Aliud  est  ciror ,  aliud  ignoiantia.  Pcr  errorcin  iu  conimiii- 


si  causam  incidit  ,  qui  putabat  publicano  jara  satisfactum.  ^.  3. 
supr.  h.  t.  Ignorare  \cro  lumini  licet ,  quod  ad  jus  publicum  sj  c- 
ctat.   vide  Cuj.    14.   observal.   3. 

(•22)  Magniis  Antoiiinus  Caracalla  Severi  Impcratoris  filius. 

(23)  Fabricam  armorura  vcl  ferrariam  privato  habere  non  licuit. 
vid.  /.   unic.   C.  ut  urmor.  usus.  lib.   11.  tit.  4^- 

(24)  Professio  incrciiiin  apud   publicanum  facta  ,  cxcusat  merca- 
toics  a  poena  comniissi. 

(25)  Vcctigalis  soliitio  preecisc  non    exigilur  ,    ne  ros  in  commis- 
sum  cadat  :  cum  sufliccre  possit  sola  profcssio. 

(26)  Atque  ita  publicanus  potcst  Atctigal  rcmittcrc. 

(27)  ^  el    si    nou    cst    tlchcto    defuncLi  factus  iocupletior  .  /.   q, 
supr.  li.  t. 

(28)  lacti  ,  non  juris.  /.    i.   supr.  de  cond.  indeb: 


(29)  L.  8.   C.  54.    2.  Instit.  7.   C.    Thevd.   i3.  ct 


Paul. 


sent.  11.  /.  3.  Haimenop.  i.  3.  3.  DecreLal.  ■2i\.  vid.  Jid.  Clar.  3. 
sent.  in  §.  donatio.  intcr  vi^sos  scilicct  ,  ct  qui  donarc  possunt,  ct 
qui  non  possunt ,  47-  Eclog.  11.  mortis  causa.  vidc  tit.  prox.  C. 
h.  t.  Nov.  87.  inter  virum  et  uxorem.  vid.  supr.  de  donat.  inter 
vir.  ct  7.  Ulpian.  de  donat.  ante  nupt.  L.  5.  C.  3.  de  inofficiosis. 
vide  C.  de  in(fficios.  donat.  et  2.  C.  Theod.  20.  seu  immcnsis 
donationibus  ,  vid.  Nov.  92.  de  donationibus  ,  quse  siih  modo,  vi- 
de  C.  de  donat.  qnce  sub  niodo.  de  rcvocandis  donationibus  ,  vid. 
C.  de  revocand.  donat.  7.  C.  Theod.  i3.  et  3.  Harmenop.  2.  47- 
Eclvg.  2.  ^ 

(3u)  Donatio  Aristotcli  ,  4-  Topicon. ,  el  iitrn  «ixTrcJoT©^  ,  id 
est ,  donatio  ita  pcrfccta  ab  aiiquo  ,  ut  nuUo  casu  rcvocetur:  csci- 
pc  tainen  causas  lcgitimas,  quas  rcluli  ad  tit.  C.  de  rcvocand.  do- 
nal.  Ut  pcrficialur  ,  vidc  /.  28.  C.  h.  t.  Gotliofr.  An  et  quaudo 
pcrficiatur  donatio  ,  et  an  aeccptilalio  intervcnirc  dcbeat  ,  vide 
Ccns.  Forcns.  tib.  l\.  cap.  12.  num.  i6.  et  quos  uotavi  infr.  ad 
l.   10.  h.  t.  S.  L. 

(3i)  Ilujusinodi  donatio  fit  nuUo  cogcntc.  vid.  /.  29.  infr.  h.  t. 

(32)  Iluo  pcrtinet  /.  3.  5.  C.  de  donat.  (juoesub  modo  vcl  con~ 
dit-   vcl  cx  ccrlo  tempore  coiijiciuntur. 

(33)  infr.  de  mortis  caus. 

(3;'l)  \  ide  C.  de  donat.  ante  nupt.  l.-i'j.  supr.  de  don.  int.  vir. 

(35)  Donatio  his  notis  cognoscitur  :  si  is  ,  qui  dcdit  ,  iioii  lan- 
lum  lib(i;ditatis  gralia  dcdit  ,  scd  ila  liht  ralilatis  gralia  dcdil  ,  ul 
fuccrct  accipieutis  ,  ut  nunquain  ad  sc  ullo  fucto  rtverli  vtlkt. 


DIGESTORUM 


218 

pientis  ,  uec  (i)  unquam  uUo  facto  ad  se  reverti  velit. 
Cuxn  vero  dicimus ,  si  laac  menle  donat  sponsus  sponsae  , 
ut  uuptiis  noQ  secutis  res  auferatur  ,  posse  repeti  \  non 
contrarium  priori  dicimus  :  sed  concedimus  inter  eas  per- 
ionas  fleri  donationem  eam  ,  quse  sub  conditione  solva- 
tur  (2;. 

Si  filiusfamilias  Jussu  patris  ^    1.  aliusve  jussu  alterius 

promiserit.  5.  De  conditione  implela  post  furorem  vel  mor- 

fc.m    donaloris.  6.   De  morte    donaloris  antequam  res  per- 

ferafur    ad   donatarium.  7.    Quid   intersit   inter  causani  et 

conditionem. 

2.  Idem  lib.  60.  Digestorum, 

SI  cum  filiusfarailias  pecuniam  donare  veilet,  patris  jus- 
su  (3)  eam  promisit  *  valet  donatio  ,  perinde  ac  si 
fidejussorem  dedisset. 

§.  i.  Si  vero  pater  donaturus  Tilio  pecuniam  ,  jusserit 
filium  suum  eara  repromiilere:  poterit  dici,  interesse,  de- 
bilor  filius  patri  suo  fuerit,  necne.  nam  si  tantundem  fi- 
lius  patri  debuit  ,  quanlum  promisit  :  valere  donatio  in- 
telligitur  ,  perinde  ac  si  quemlibet  alium  debitorem  pater 
jussisset  pecuniam  promittere. 

5.  3.  Cum  vero  ego  Tilio  pecuniam  donaturus,  te  (4), 
*pi  mihi  tantundem  donare  voleljas  ,  jussero  Titio  pro- 
:jiittere  :  inter  omnes  personas  donatjo  perfecta  est. 

§.  3.  Aliud  juris  erit  ,  si  (5)  peouuiam  ,  quam  mc 
libi  d.:bere  existimabam  ,  jussu  tuo  spoponderim  ei  cui 
donare  volebas :  exceptione  enim  doli  raali  taeri  me  pole- 
ro  :  [  et  ]  pr.Telerea  incerli  condictione  stipulatorem  com- 
p3ilam  (6)  ,   ut  railii  acceptum  faciat  stipulationem. 

§.  4-  Item  si  ei  (7)  ,  quem  creditorem  tuum  pulabas, 
jussu  tuo  pecuniam  ,  quam  me  tibi  debere  exislimabam  , 
promisero  :  pelentem  doli  mali  exceptione  summovebo  : 
et  ampiius  incerti  ageudo  cum  stipulatore  ,  consequar,  ut 
mihi  acceptum  faciat  stipulalionem. 

§.  5.  Si  pecuniam  mihi  Titius  dederit  absque  ulla  sli- 
pulatione ,  ea  tamea  conditione,  ut  tunc  demum  mea  fie- 
ret  ,  cum  Seius  Consul  factus  esset :  sive  furente  eo ,  sive 
inortuo  Seius  Consulatum  adeptus  fuerit,  mea  fiet. 

5-  5.  Sed  si  quis  donaturus  mihi  pecuniam  dederit  ali- 
cui,  ut  ad  me  perferret,  et  anle  (8)  mortuus  crit,  qnam 
>  ad  me  perferat  :  non  fieri  pecuniam  dominii  (9)  mei 
eoustat. 


E 


§.  fj.  Titio  decem  donavi  ea  conditione  (10),  ut-[  m- 
de  ]  Stichum  sibi  emeret.  Quaero  ,  cum  homo  antequam 
emerelur ,  mortuus  sit :  an  aliqua  actione  decem  recipiam? 
Respondit :  facti  magis ,  quam  juris  quaestio  est  (11).  nam 
si  decem  Titio  in  hoc  dedi,  ut  stichum  emeret .,  ahter  nou 
daturus  ,  mortuo  Sticho  ,  condictione  repetam  :  si  vero 
alias  quoque  donalurus  Titio  decem ,  quia  interim  Stichum 
emere  proposuerat,  dixerim  in  hoc  me  dare  ,  ut  Stichum 
emeret(i2),  causa  magis  donationis ,  quam  conditio  dan- 
dae  pecuniae  ,  existimari  debebit  ;  et  morluo  Slicho  ,  pe- 
cunia  apud  Titium  remanebit. 

3.   Ulpianus  lib.   'j6.  ad  Edictum. 
'T    generaiiter    hoc    in  donationibus  definiendum  est  , 
mullum  interesse  ,  causa  donandi    fuit  ,  an  conditio. 
si  causa  fuit  ,  cessare    repetitionem    (i3)  ;  si  condilio  ,  re-. 
petitioni  locum  fore. 

De  donatione  per  interpositcim  personam. 
4.   Paulus  (i4)  lib.    17.   ad    Sabinum. 

ETiam  per  interpositam  (i5)  personam  donatio  consum- 
mari  polcst. 

De  affectione  honesta  et  non  honesta. 
5.   IJlpianus  lib.   32.   ad  Sabinum. 

AFfectionis  gratia  neque  honeslae  (16)  ,  neque  inhone- 
sta;  donationes  sunt  proliibita^.  honeslae  ,  erga  bene 
merentes  amicos  (17)  vel  uecessarios  :  inhonestae ,  circa 
merelrices  (18). 

Si  dominus  rem  eximi  aut  accipi  permiserit. 
6.  Idem  lib.  4^.  ad  Sabinum. 
Ui  saxum  mihi  eximere  (19)  de  suo  permisit  (20)  do- 
nationis  causa  ,  statim,  cum  iapis  e.xemptus  est,  me- 
fit  :  neque  prohibendo  me  evehere ,  efficit  ul  m«- 
us  esse  desinat  5  quia  quodammodo  (21)  traditione  meus 
faclus  est.  plane  si  mercenarius  (22)  meus  exeniit  ,  mihi 
exemit.  Sed  si  is  ,  qui  a  me  emerat  ,  sive  mtrcede  cou- 
duxeral,  ut  paterer  eum  sibi  jure  eximere  ,  si  anletjuam 
eximat,me  poenitueril ,  meus  lapis  durat:  si  postea  ,  ipsius 
factum  avocare  uon  possum  ;  quasi  (^3)  traditio  eniin  fa- 
cta  videtur  ,   cum  eximitur  domini  voluntate. 

4-  Quod  in  sa^o  est ,  idem  erit  etiam  ,  si  in  arbore  cae- 
sa  vel  dempta  acciderit. 

De  filiofamHias  donante. 
7.    Idem  lib.  44-  ^d  Sabinum. 

Fliiusfamilias   donare    non    potest   (24)  ,     neque  si  libe- 
ram  (25)  peculii  administrationem  habeat :   noa  (26) 


QUi 


(I)  Donator  tamen  ita  donani  prcesumitiir  ,  ut  a  donatario  in- 
grato  revocare  doualionem  velit.    C.  de  revocand.  donationib. 

(■>-)  Donationem  puram  sub  conditione  resolvendam  ,  noo  esse 
prnprie  donationem  ,  hinc  colligunt. 

(.3)     L  9.  5.   1.   Infr.   h.   t. 

(i)     l.  33.  J.   3.  infr.  h.   t. 

(5)     /.   7.  infr.  de  doli  mnli  rt  met.  except. 

(C>)  ^.  4.  iiifr,  h.  t.  vid.  /.  3i.  supr.  de  condict.  indeb.  l.  5. 
§.  9.   supr.   de  jure  dot. 

(7)  ^-  7-  5-    ■•   "'/''•  '^'^  doli  mali  et  mrt.  except. 

(8)  l.  S.  C.  de  vili§. 

(9)  l.   41  •  su/j):  de  reb.   crrd 

(10)  Conditio  hic  accipitur  pro  modo.  vid.  /.  71.  5-  '•  '•  '08. 
iiUfr.  de  cond.  et  demomtr. 

(II)  Ucfeclus  causic  finalis,  nou  impuisivae  ,  parat  donatori  cou- 
dictioncm  ob  cad.sam. 

(12)  Cauias  cL  conditionis  differcntia.  vid.  /.  3.  infr.  h.  t.  Por- 
ro  causa  liic  pro  luodo  accipitiir. 

(i3)  Quod  c^[  causa  donatum  est,  nou  repetltur ;  quod  conditio- 
iiis  inipicndae  cansa  datum  est  ,  repeti  potest. 

(14)  Al-  Poniponius. 

(15)  Adde  /.    10.  infr.  h.  t. 

(16)  IVoFj  sclum  houestis    scd  et  iahonestis   persoois  donari  inter 


vivo,i  potcyt  ,  ut  hic.  ios/uv^  Ivptci  ippuTUi  ,  id  est ,  inhonesta 
donatio  falet.  4?-  Eclog.  i.  cap.  i.  Instituerc  tamen  inhone«tas 
pcrsonas  ,  spretis  fratiibus  ,  non  possnmus.  /.   27     C.deimff.   tesi. 

(17)  Amicos  appellamus,  non  levi  notitia  conjunctos.  vid.  /.  ua3. 
^.    I.   infr.  de  i^crb.  sign. 

(18)  Mcretrici  donari  potest,  ut  hic.  et  conciibinae  ,  /.  3r.  infr. 
h.  t.  qnin  datum  ropcti  non  ])ofest.  /.  4-  $•  3.  supr.  de  cond.  ob 
turp.  caus.  l.  12.  $•  •'•  sttpr.  mandat.  nisi  si  milcs  focaria  sua» 
dedcrit.  1.2. C.  de  donationib.  int.  vir. 

(19)  /.    34.  supr.  de  dolo.  i.    16.    mpr.  de  prcescr. 

(20)  Permissio  cai)iendi,  non  ejt  vera  ac  raera  doaatio  :  ideoque 
re  inlegra  potest  revocari.  adde  /.  8.  C.  de  obligat. 

(21)  Non  vere. 

(22)  Mercenarius  meus  quod  cximit  ,  mihi  cximlt. 

(23)  Lapidem  quasi  tradit,  qui  patitur  cuxu  ex  suo  fundo  eximi. 

(24)  Vid.  ad  hunc  locum  Clar.  /.  4-  $•  d'nat.  qucBst.  6. 
(a."))  Libeiam  ntciuiquc  quis  administrationem  peculii  habeal  d) 

nare  nou  poUst.  /.  28.  $•  ^-  *"/""  «'^  P^^^-  '•  '•  .5-  '•  *"/""•  ^**''^ 
res  pign.  l.  3.  5.  8.  supr.  de  donat.  inter  tnr.  nisi  de  jusla  cauw. 
$.    i.  infr.  h.  t. 

(2G)  Libcram  pcculii  administiatio7iera  scrvo  filiovefamilia*  ei 
niente  uemo  c.oaccdere  prxsumitor  ,  ut  i»  peculiui»  possLt  peiderc 
.^dde  c.  8«.  de  reg.  jur.  in  6. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


9 


enim  ad  hoc  ei  concedilur  libera  peculii  admiuistraiio  , 
ut   perdat  (i). 

§.  1 .  Quid  ergo  ,  si  justa  ratione  nnotus  donet  ?  num- 
quid  possit  dici  ,  locum  esse  douationi  ?  quod  magis  jro- 
bahitiir  (2). 

§.  2.  liem  videainus  ,  si  quis  filiofamilias  liberam  pc- 
culii  atlraiiiistrationem  concesserit,  ut  (3)  nominaliin  (4) 
adjictret,  sic  [  5e  ]   ei  concedere  ^  iit  donare  (jiw(jue  /05- 


locum    habeat    dc 
quoque  eum  posse. 

§.    3.     Koniiunquam 
hoc  colligi.   pone  enini  filium  ,  csse    Senatorije  ,  vel  cujus 


Et  uon  dubito  doiiare 
(5)  persona  (6)  poterit 


allerius  dignitatis  :   qu 


are  non  dicas  vj 


deri  patrem 


specialiler    donandi    facultatem   ademit ,    hoc  quoque  cou- 
ccssisse,  dum  liberam  dat  pecuhi  adminislrationem. 

§.  4-  P''^!!  «utem  ratione  ,  cpa  (7)  donare  filiusfami- 
lias  prohibetur  ,  edam  mortis  causa  donare  prohibebitur  ; 
quamvis  enim  cx  palris  voJuntate  (8)  mortis  quoque  cau- 
sa  donare  possit  ,  atlamen  ,  ubi  cessal  volunta*s  ,  inhibe- 
bitur  haec  quoque  donatio. 

§.  5.  Sed  euim  memiuisse  oporlebit,  si  cui  donare  quo- 
que  permissum  est,  nisi  (9)  speciahter  eliam  morlis  causa 
donarefuerit  permissum,  non(io)  posse  niortis  causa  donare. 

§.  6.  Hjec  orania  locum  habebunt  in  paganis.   Cseterum 
qui  habent  castrense  peculium  ,  vel  qiiasi  castrense,  iu  ea 
condifione  sunt  ,  ut  donare  et  morlis  causa    et  non  morlis 
causa  possint ,  cum  (ii)  tcstamenii  factionem  habeant. 
De  liberlatis  causa  impositis. 

»8.  Paclvs  lib.    i5.   ad    Sabinum. 
/^Uas  liberti  (12)  iniposita  libertatis  causa  pra;stant,  ea 
V^  non  donantur  (i3)  :  res    (i^)  enim  pro  his  inlerces- 
^  sit  (i5). 


De  hahitalio7ie.  De  pacto  de  non  peiendo.  1 .  De  fru- 
ctihus.  2.  De  Jiliofam.  jussu  patris  donante.-i.  De  dona- 
tario  capaci  et  incapaci. 

9.  Po>n'0]\ius  hb.  33.  ad  Sabinum, 

IN  ffdibus  iilifuis  habitare  (iG)  gralis  ,  donatio  videlur  : 
id  enim  ipsuni  capere  videtiir ,  qui  habilal ,  quod  nier- 
cedeni  pro  habitalione  non  solyit.  Polest  euini  et  cilra  (17) 
corporis  dojiationcm  vahre  douatio  :  veluli  si  donalionis 
causa  cuin  deljilore  rneo  paciscar,  ne  anie  ccrtum  ttnipus 
ab  co  petam. 

^.  1.  Ex  rebus  donatis  fruclus  (18)  perceplus  in  ratio- 
nem  donationis  non  computatur.  Si  vero  uon  lundum  , 
sed  fructus  perceplionem  tJbi  donem  :  huclus  percepti  ve- 
uient  in  computalionem  donationis. 

^.  2.  Quod  filiusfamihas  patris  jussu  (19)  aul  vohmta- 
le  (20)  donavit  ,  perinde  est  ,  ac  si  pater  ipse  donave" 
rit  5  aut  si  mea  voluntate  rem  meam  lu  nomine  tuo  Titio 
dones. 

§.  3.  Donari  non  potest ,  nisi  (21)  quod  ejus  lit ,  cui 
donatur. 

De  ahsente. 

10.   Paultjs  hb.    i5.   ad  Sabinum. 

ABsenti  (22),  sive  (^3)  mitlas,qui  ferat,sive, quod  (24) 
ipse  habeat  sive  lial-ere  euru  jubcas  ,  donari  recte 
polest.  Std  (25)  si  ijcscit  rem  ,  quas  apud  se  est,  sibi  esse' 
donalam  ,  vel  missam  sibi  non  accepcrit  :  donalaj  rci  do- 
miuus  non  ht,  etiam  si  per  servum  ejus  ,  cui  donabalur, 
missa  fuerit :  nisi  ea  mente  servo  ejus  data  fuerit,  ut  sta-- 
tim  ejus  fiat. 


(1)  Donans,  perdcre  vidclur.  Donarc  est  perdeie. 

(2)  Qiii  jnsta  ratione  donat ,  non  condicit, 

(3)  Al.  et. 

(4)  Facti  quaestio  est ,  quoties  quaeritur  ,  Liceat  ,  necne  filiofa- 
/nil.  doiiare.  /.    1.  ^.   1.  Supr.  cjuce  res  pignori. 

(5)  'Vide  quac  fcripsi  ad  /.    i'2.  5-   4-   supr.  de  usu. 

(6)  Vid.   cxcraplum  in  l.   18.  in  fn.  sitpr.  de  judiciis. 

(7)  Argumentum  a  donatione  simplici  ad  donationcm  mortis 
cau.-a. 

(8)  Donanti  mnrtis  causa  filio  patrcm  cousentire  suflicit  :  vo- 
lunlas  tantum  rtquiritur  ,  non  jussus  ,  ut  Guido  Papai  iteeis.  2i3. 
notat. 

.(9)  Vasallum  de  feudo  suo  testari  ctiam  pro  anima  non  posse 
hinc  Ardizo  colligit  ,  cap.    1-2^.  fcudoruni.  quem  vide. 

(10)  Quidni  possit ,  ciim  do7icitiojiis  vcrtum  mortis  causa  dona- 
tiones  contineat  2  /.67.   in /iu.  infi:  dc  verlior.  signif. 

(11)  Argumentum  ab  ultima  vohintate  ad  aclum  inter  vivos. 

(12)  Et  captivi  iis,  a  cjuibus  redcmpti  &nni.  l.^it^.  in  fin.infr.h.t. 
(i3)  Patroiio  a  libcrto. 

(i4)  Id  cst  ,  liberfas. 

(i5)  Operae,  quas  praestant  libsrti  patronis ,  non  donantur  ,  sed 
libtrtatis  a  patrono  accepta;  eratia  pensantur. 

(16)  /.  27.   infr.  h.  t. 

(17)  Suflicit  in  donatione  servilutis  pati  ,  ut  donatarius  fruatur  : 
ita  rcs  incorporales  ceiuentur  tradi. 

(18)  /.    II.  infr.   h.   t. 
(/9)  /•   2.  supr.  h.  t. 

(2.»)  Katil.abilio  est  vokmtas,  quse  scquitur.  dixi  ad  /.  i6.-  ^.  1. 
iupr.  de  pignorib. 

(2j)  Donatio  non  dicitur  ,  nisi  cum  tran?fcrtur  doininium  actu 
7cl  habitu.  Castrens.  Nemo  tiansiert  dominium  ,  quod  non  habct. 
l.  24.  C  h.  t.  Rcs  ,  quac  dominio  nostro  subjiciunlur  ,  atque  in 
fommercio  sunt,  possumus  donare.  An  donatio  intcr  vivos  OHtnium 
honorum  praesentiiiDi  ct  fnturorum  ,  nuUis  sibi  rescrvatis  ,  valcl  ? 
Quidam  ipso  jure  iinn  vakre  aiunt.  Clar.  4-  *''«'■  '9-  vaUre  exi- 
stJDio ,  /.  35.  ^.  4.  (j_  h.  t.  teslamenlo  tamen  cam  donationcm 
rcvo<  ari  tol.-.m  ,  noii  tantum  pro  parte  ,  ut  pulat  Ciarus  ex  com- 
Miuni  opiuionc,  4.  scnt.  20.  yers.  si  le^avero.  cum  libcram  testan- 


di  facultatem  tlonator  sibi  prsepipiat :  quod  contra  bouos  morcs  est. 
/.  ult.  C.  de  puct.  vid.  Clar.  4.  sent.  19,  XJbi  etiam  tiactat  dc 
donationc  bonorum  praescntium  tantum,bonorum  suorujii  omnium, 
bonorum  suortim  mobihuni  ct  immobiiiuni  ,  lacreditatis  sua;  ,  prce- 
scnliuni  et  futuroruuj  ;  ct  de  donalione,  in  qiia  donator  si)n  reser- 
vat  aliquid  ,  vci  usumhuctiim.  Ilevocalur  quoquo  tacite  liujusmodi 
doiiatiu  ,  si  post  donationtm  perfectam  nascuiiiur  liberi  donatori  , 
/.  8.  C.  dc  revcje.  donut.  potest  cjuoqiie  rcvocari  expresse  a  libcris 
post  mortcm  patris  apI  matris.  /.  i.  et  tito  lit.  C.  de  inojf.  chnut. 
Quid  ?  donatio  oninium  bonorum  ,  incerta  iacta  Ecclcsise ,  recipro- 
ca,  niin  vaht?  prius  ncgat,  duo  posteiiora  ait  Ciarus  ex  commu- 
ni  opinione.  !\.  sent.   20. 

(22)  Donalio  absenti  ,  etiam  Eccksire^quam  ,  ut  opinioncm  com- 
nuinem  retert  Glarus  4-  ^cnt.  12.  in  fin.  )  ,  iacta  non  valct :  nisi 
infcrveniat  nuncius  ,  vel  epistola  douantis.  /.  4-  supr.  h.  t.  l.  (>. 
C.  h.  t.  vid.  Clar.  4-  *<'"^-  '2.  nisi  denique  hat  coram  notario  : 
is  cnim  aiteri  rectc  stipulari  potost.  vid.  Clar.  4.  senleut.  TJ.  vid. 
omnino  Cujac.  12.  ols.  28.  princ. 
<23)  Vid.  /.   2.   §.  6.  supr.  h.  t. 

(24)  Traditio  in  iis  rcbiis,  quse  penes  doiiafarium  sunt ,  non  rc-- 
quiritur:  nam  quod  ci  semci  traditi.m  est,  magis  ei  Irndi  non  po- 
test.  vcl  melius  ,  jnobatio  traditse  ,  vcl  non  tradita;  j:osscssionis  , 
non  tam  in  jure ,  quam  in  faclo  consislit :  ideoqiie  suflicit  ad  pro- 
bationem  ,  si  res  corporalitcr  tcncalur.   Paui.  5.  sent.  21.  §.  2. 

(26)  Donatio  ,  quse  fit  absenli,  non  ahtci'  valet ,  quam  si  libeia- 
litalcm  agnoverit.  Ntc  cnim  est  donatio  sinc  acceplione,et  rccte  in 
iilis  loci.s  Comici  ,  Dos  esl  X.  uUenUi ,  Accipio  ,  vctus  intcipres  , 
Nisi ,  inquit  ,  dixisset  ,  accij  io  ,  dos  non  csset.  Datio  enim  accc- 
ptione  couhrmatur  :  ncc  potest  id  vitlcri  datum  ,  quod  non  est^ac- 
oeptum.  Et  hodic  quia  excmplo  emptionis  venditionis  ,  donatio  so- 
lo  conscusu  pcrficitur  ,  non  re  ,  ut  olim  :  etiam  non  vidctur  per- 
fccta,  antcquam  donatarius  eam  ratam  bal>uerit,  cxtTpto  casu  coni- 
prebenso  in  /.  i5.  C.  de  SS.  Eccles.  favoiC  Ecclcsia?.  adde  Cujac. 
consult.  i\'i.  Golh.  "Vide  Jul.  Clar.  §.  donalio.  qua:st.  12.  nuni.i. 
2.  3.  Alcx'.  Trenlacinq.  lib.  3.  resohit.  tit.  de  donat.  resnlut.  i,- 
Mantic.  de  tacit.  et  ambig.  conw.  lib.  i3.  tit.  <S.  defin.  8.  Vallw 
de  reb.  dub.  tiact.  2.  num,  3.  Joanu.  Dccheis  lib.  i*  disseil,  4* 
nuru.  3J.  et  secj.  S.  L. 


320 


DIGESTORUM 


De  accessionibiis  rci  donalce. 

11.  Gajus  lib.  3.  de  legatis  ad  Edictum 

Praetoris  Urhaui. 

CUra  de    modo  donalionis    qu?erilur  ,  neque  partus  (i) 
Hoinine ,   neque  fructuum  ,  neque   peusionum  ,  ueque 
ineroedum  ulla  donatio  facta  esse  videtur. 
Quatenus  donator  tenetur. 
12.   Ulpianus  lib.  3.   Dispulationum. 

QUi  ex  douatione  se  obligavil ,    ex  rescripto  Divi  Pii  , 
in  quantum  (^t)  facere  potest  ,    convenitur.  sed  enim 
id,  quod  creditoribus  debetur  (3),  erit  detraliendum: 
haec  vero,  de  quibus    ex  eadem   causa  (4)  quis  obslriclus 
est ,  non  debebit  detrahere  (5). 

Si  serco  conimuni  vel  procuratori  tradatur. 
i3.   loEM  lib.   7.  Disputuionum. 
Ui    mihi    donatutn   volebal  ,    servo    communi  meo  et 
Titii  rem  tradidit :   servus  vel  sic  (6)  accepit ,     qua- 
si  socio    adquisiturus  :    vel    sic  ,   quasi  mihi  et  socio. 
"^  "       '  mvis  servus  hac 

'e/  mihi  et  socio  adqui- 
rat  ,  mihi'(7)  lamen  adquiri.  f  Nam  et  si  procuratori 
meo  hoc  animo  rem  tradiderit  ,  ul  mihi  adquirat ,  ille 
quasi  sibi  adquisiturus  acceperit :  nihil  agil  in  sua  persona, 
sed   miiii  adquirit. 

De  alieno  fundo  excullo. 
14.   JuLiAiVUS  lib.    jn.  J)igestorum. 
Ui  alienum  fundum  douationis  (8)  causa  excolit,   nul- 
lam  retentionem  propler    impensas    (q)  faciet   :     quia 
domiui  res  ab  eo  injectas  conlinuo  elncil. 


Q 


Quarebatur  ,  quid  agere?  Et  placet 


mente    accepenl 


ut  socio    meo 


Q 


De  crimine  capitali. 
i5.  Marcunus  lib.   3.  Instituiionum. 

POst  (10)  contractum  capitale   (n)  crimen  (12)  dona- 
tiones  (i3)  factae  non  valent  (i^)  ,    ex  Coustitutiona 
Divorutn  Severi  et  Antonini,   [nisi  (i5)l  condemna- 
tio  secuta  sit. 

De  scriptura  ,  Sciant  heredes  mei  me  donasse. 
16.  Ulpianus  [  lib.   2.  Responsorum  ]. 

ij^X  hac  (16)  scriptura,  Sciant  (17)  heredes  mei  me 
J  vestem  universam ,  ac  res  cceteras  ,  quascunque  in 
diem  mortis  mece  mecum  habui .,  UU  et  illi  Ubertis  meis 
i>i('um  donasse  .,  dominium  ad  libertos  benigna  (i8)  iuter- 
pretatione  perlinere. 

De  novatione  ,  et  acceptilatione. 
17.  Tdem   [  lib.   58.  ad  Edictum  ]. 

SI    in    stipulatum    judicatum   (19)  novationis  (20)  causa 
deduclum  sit  ,  et  slipulatio    douationis  causa  ,  acceplo 
lata  :  dicendum  est ,  locum  liberationem  habere  (21). 

De  negotio  mixto  cum  donatione.  1.  De  sereo  Iradito  , 
cum  manumittaiur.   3.   De  evictione. 

i8.   Idem   [  lib.   71.   ad  Edictum  ]. 

ARisto  ait  ,  cum  nuxtum  (22)  sit  negotium  cum  dona- 
./jL  tione  ,  obligationem  non  contrahi  (2  3)  eo  casu  ,  quo 
donatio  est  :  et  ita  et  Pomponius  euni  existimare  refert- 

§.  1 .  Denique  refert  ,  Aristonem  putare  ,  si  servum  li- 
bi  tradidero  ad  hoc  ut  euni  post  quinquennium  manumit- 
tas  ,  non  posse  ante  quinquenuium  agi  :  quia  donaiio  ali- 
qna  inesse  videtur.  Aliler  (^4)  atque  (  inquit  )  si  ob  hoc 
tibi  tradidissem  ,  ut  continuo  manwnittas  :  hic  enira  nec 
donationi  locum  esse  :  et  ideo   esse  obligationem.  Sed  [et] 


(i)  Qiiid  ita?  An  quod  parlus  et  fructus  tinn  augent  doiiationcm. 
/.  9.  §  I.  snpr.  h.  t.  aut  qui  rcni  donavit  ,  fructus  ex  ca  ru  per- 
cipiendos  non  donavit  ? 

(•2)  l.  33.  in  yr.  supr..  de  jiire  dot.  l.  i<).  §-  1.  ^-  3o.  infr.  de 
re  judicata.  l.   -28.  infr.  de  reg.  jur.  ^.   33.   Inst.  de  aclion. 

(3)  Is  ,  qui  cx  doiiatione  convenitur  ,  omni  aere  alieno  dtducfo, 
iacjie  po^se  intelligilur.  /.  5^.  supr.  soluto.  l.  19.  infiii.  infr.  de 
re  judic. 

(^)  Donalionis  scil. 

(5)  Occapantis  ifa  melior  cst  conditio.  d.  l-  19-  Cum  unius  roi 
iii  duos  donatio  confertur  ,  polior  cst  ilie  ,  cui  les  tradita  esl,  nec 
igitur  intcrest  posterior  an  prior  acceperit.  Paul.  5.  sent.   ii.  5-  4- 

(6)  /.   37.    in  fin.   Infr.  de  acqii.  rer. 

(7)  Atque  ita  tradcntis  douatoris,  non  servi  accipientis  rem  do- 
iiatara  ,  animus  perspicitur. 

(8)  Is  auinius  nou  soniper  praesumitiu-  in  eo,  qui  sciens  alienum 
fuiidum  exeolit.   vide  quae  not.  ad  l.   38.  supr.  de  hered.  pet. 

(9)  Quas?  ninn  seminis  ?  num  culturae  ?  nnni  utiiusquc?  Joan- 
nci  Paj)(j  cuUurae  cxpensas  non  scminis  peti  posse  ait.  i.  Not.  lib. 
5.  tit,  des  donalions, 

(10)  /.  24.  C.  dc  donat.  inter  vir.  et  iixor.  secus  si  ante  cri- 
incn  :  nisi  dc  danfitiDue  inter  virum  et  uxorem  agctur  ,  /.  Sa.  ^. 
7.  supr.  de  donat.  intcr  vir.  item  ,  nisi  iri  fiaudem  fisci  manife- 
btrfm  fcicta  sit  donalio.  vidc  quae  not.  ad  /.  \l\.  $.  ?>•  infr.  qni  et 
ii  (juibus  tnanuiiL.  In  fiaudc  ddicti  aclmittcuda  donassc  viiUbitiir  , 
si  omnid  hona  donaverit  ,  si  conjunctae  per.souGe  vel  si  clam  dona- 
■icrii  ,  si  quara  proxiine  ieqtiitur  dclictum  ,  si  donavcrit  ))ona  sua 
in  eventiim  ctiam  puLlicationis  seu  confiscationis  bonorum  siiorum. 
adde  Gandinum  ,  tracl.  dc  maleficus.  rubric.  de  bonis  malefactor. 
yers.  item  poena, 

(11)  Usuras  manifestus  usurarlus  potestnc  donare  mortls  causa  ? 
xion  possc,  refert  Ciarus  ex  comuiuni  opinione  Doctorum.  Ub.  4-  5* 
donalio.quast.   7. 

(12)  INlon  lamcn  perduellionis.  /.   3i.  in  fin.   Infr.  h.  t. 

(i3)  An  ct  aetus  alii,  puta  contractus  venditionis?  iifr.  diccmus. 

(i4)  Factee  valenl.  vulg. 

(i5)  Si  condenmatio.  jnal.  Ex  tribue  variis  lectionibus  tres  di- 
veisi  sensus  liinc  nascuntur  :  Vulgata  ait  ,  douationes  ,  factas  post 
contractum  crinjen  capitalc  ,  valere  ,  nisi  conJcmnatio  secula  sit  ; 
Fl.irentina  ,  non  valere  ,  liisi  condeinaatio    »it  secuta  ;  Ha.'ou:idri , 


non  valerc,  si  condemnatio  sit  sccuta :  Vulgata  et  Haloandri  verior 
est.  Porro  res  ita  distinguenda  cst.  Rcus ,  qui  deliquit  ,  post  coa- 
tractum  ciimen,  ante  accusationem  ifjnoranti  utiliter,  et  in  pr^ju- 
dicium  fisci  titulo  oneioso  ,  non  lucrativo  ,  veuderc  polest :  Po.-st 
accusationcm  aut  incaicerationem  etiani  bona  sua  (  viclus  .scil.  sui 
cansa  ,  vel  libcrationis  )  administrare  potest,  /.  46.  ^.  6.  Infr.  de 
jure  fsci.  ci  solvi  etiam  potest.  d.  §.  6.  l.  41  ■  infr.  de  solut. fium. 
alienare  vcl  donare  ?  finge  nuilos  accusato  reditus,  nulla  immobilia 
esse  ,  sed  exigiiam  forle  supellecliiem  ,  aut  ccrte  immobiiia  non 
ita  ampla  suppttere?  Assentior  Paponi  eo  casu  permil^en  lum  a-;- 
cusato  modcratam  potestatem  alienandi  :  ut  hoc  modo  se  alat  ,  et 
expensas  ad  innocentiam  suam  probandam  faciat.  id  enim  ct  aequius 
est  et  evidentcr  utile.  Papo  i.  notar.  5.  tit.  des  donalions.  Fingi- 
nuis  citra  hanc  causae  cognitionem  post  accusaliouem  alienas.se  ; 
num  utilis  erit  alienatio  ?  videtur  utilis  :  nisi  condemiiatio  alienan- 
tis  sit  secuta  :  tiinc  enim  senlentia  ad  tempus  delicti  retrotrabetur, 
et  alienatio  revocabitur.  /.    7.  in  fin.   infr.  de  mort.  caus. 

(if>)  Terba  enuncialiva  donatlonis  in  ultimis  dispositionibus  in- 
ducunt  dispositionem  fideicommissi  vel  legati  .  Bart.  hic.  n.    i. 

(17)  Hoc  testamento  scilicet  ,  licct  pcr  epistolim  de  doaatione  a 
mc  facta  cis  non  constet.  /.  5.   C.  h.   t. 

(18)  Cur  bcnigna  dicitur  hic  fitri  interpretalio  ?  quia  confessio 
confitenli  praejudicat ,  /.  a5.  in  fn.  Supr.  d  prohal.  ct  in  d'ib;o 
actus  ita  intcrpretandus  est  ,  ut  valeat.  /.    n.  Siipr.  de  reb.  duh. 

(19)  M  cst  ,  quod  mihi  d  bcs  cx  causa  judicali. 

(•.«o)  Debitum  ex  cauia  judicati  novari  potcst  et  accepto  ferri. 
(■2'i)  /.   1.    C    de  accepiil. 

(22)  /.  57.  in  fln.  supr.  de  don.  int.  uir.  Pjito  rai.scotur  dou.i- 
tioni  ncgotiura  ,  si  rcm  tibi  doao  non  sirapliciter ,  sed  ex  causa.  /. 
I.   in  pr.   wers.   dat  aliquis.  supr.  h.  t. 

(23)  Id  cst  .  donatarius  noii  obligatiir  doiiatori. 

(•>.4)  Multuin  intcrcst,  Pamphilum  tibi  t;adam  ,  ut  post  quin- 
qucnniuni  mauumittas  ,  an  ut  continuo  etindein  manuniittas.  Prioro 
casu  ,  quinqueunales  operas  donasse  tibi  vidcor  ,  noa  tainrn  te  i>l>- 
ligari  (  r.isi  aliiid  convcntum  sit  )  ne  intra  quiiiqucnniiim  eum  ma- 
niimitfas  ,  sed  hoc  tantum  vdle  ,  ut  post  quinqucnnium  eum  mo 
numittas  :  ncc  ante  agcrc  pos.sim,  quia  douatio  aliqua,  id  est  op«- 
ratum  quinqiunnalium  essc  videtur.  Postcriore  casu  uihil  tibi  do- 
uare  videor  ,  seJ  tantuui  1«;  obligarn,  ul  aMauiuitLa$. 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


221 


superiore  casu ,  quid  acti  sit  ,  inspiciendum  Pomponius 
ait :  potest  enim  quiaquennium  non  ad  lioc  esse  positum, 
ul  aiiquid  donetur. 

§.  2.  Idem  Aristo  ait  ,  si  donationis  causa  in  hoc  tra- 
datur  servus  ,  ut  post  quinquennium  manumitlatur  ,  sit 
autem  alienus  ,  posse  dubitari  (i)  ,  an  usucapiatur :  quia 
ali([uid  donationis  iuterveniret.  et  hoc  genus  quxstionis  in 
moriis  causa  donationibus  versari  Pomponius  ait  :  et  ma- 
gis  putat ,  [  ut  ]  si  ita  donetur  ,  ut  post  quinquennium 
manumittatur  ,  posse  dici  usucapionem  sequi. 

§.  3.  Labeo  ait  ,  si  quis  mihi  rem  alienam  (2)  dona- 
verit ,  inque  eam  sumptus  magnos  fecero  ,  et  sic  evinca- 
tur  ,  nullam  (3)  mihi  actionem  contra  donatorem  com- 
petere ;  plane  de  dolo  posse  me  adversus  eum  habere  actio- 
nem  ,  si  dolo  (4)  fecit. 

De  rep.  i.  De  mercede  qfficii.  1.  De  nolenle  acquirere. 
3.  De  pecunia  credita^  ut  alii  reddalur:  et  de  mortc  rre~ 
ditoris.  De  morte  niandantis.  4-  De  promissione  obligati 
naturaliter.  5.  De  promissione  ob  causam^  6.  p^el  oh  rem. 

19.   Idem   [  lib.   ^6.  ad  Edictum  ]. 

HOc  jure  utimur  ,  ut  in  rebus  (5)  publicis  ,  cum  de 
donatione  quccritur  ,  illud  solum  spectetur  ,  utrum 
ob  causam  aliquam  justam  Reipublicas  promittat  quis  ,  vel 
polliceatur,  an  non?  ut  si  ob  honorem  (6)  ahquem  pro- 
mittat  ,  teneatur  :  si  minus  ,  non  {j). 

§.  1.  Labeo  scribit ,  extra  causam  donationum  esse  ta- 
lium  f8)  officiorum  mercedes  :  utputa  ,  si  (9)  tibi  ad- 
fucro  (10)  ;  5/(11)  satis  pro  te  dedero  }  si  ,  qualibet  in 
re  opera  vel  gratia  mea  usus  fueris. 

5.   2.   Non  potest  (12)  libfrahtas  nolenti  (i3)  adqniri. 

5.  3.  Si .  quis  dederit  (i4)  pecuniam  mutuam  Tilio  , 
reddendam  Seio  ,  cui  donatum  volebat  5  deinde  Titius  , 
mottuo  donatore ,  Seio  dedisse  proponatur :  erit  consequens 
dicere  ,  pecuniam  Seii  fieri  ,  sive  mortuum  scivit ,  sive 
ignoravit  is  ,  qui  dabat  5  quia  pecunia  fuit  danlis.  sed  si 
qujdera  ignoravit  (i5)  mortuum  ,  erit  liberatus  ,  si  sic 
mutuam  pecuniam  accepit  solvendam  Seio.  'j-  Si  autem 
mandavero  tibi  ,  ut  pecuniam  Titio  des  ,  cui  donare  vo- 
lebam  :,    et  tu  ignorans  me    mortuum  ,  hoc  feceris  :  habe- 


bis    adversus    heredes    meos    mandatl   aciionem.  si  sciens 
non  habebis. 

$.  4.  Si  quis  servo  pecuniam  crediderit  (16),  deinde  is 
liber  faclus  eam  expromiserit  :  nou  erit  donatio  (17),  sed 
debiti  syhitio.  f  Idem  m  pupillo  ,  qui  sine  tutoris  aucto- 
ritate  debuerit ,  dicendum  est  ,  si  postea  lutore  auctore 
promittat. 

$.  5.  Sed  et  hae  stipulationes ,  quac  ob  (i8)  causam  fl- 
unt ,   nou  habent  donatiouem. 

§.  6.  Denique  Pegasus  putabat,  si  libi  centum  spopon- 
dero  hac  condilione  ,  si  jurasses  te  (19)  nomen  meuni 
laturum  :  non  esse  donationem  5  rpia  ob  (20)  rem  lacta 
est ,    res  secuta  est. 

De  piirte  debita  patrono.    1 .   De  lege  Falcidia. 
20.  Maucellus  [  lib.  22.   Digeslorum  ]. 

SI  patronus  ex  debita  (21)  parle  heres  instiluatur  ,  et 
libertus  fidei  ejus  commisit  ,  ut  quid  daret  ,  et  hoc 
stipulauti  fideicommissario  promiserit  (22)  :  non  erit  co- 
gendus  solvere  5  ne  (^3)  pars  (24)  ex  Legibus  verecundije 
palionali  debita  minuatur. 

§.  1.  De  illo  dubitari  potest,  qui  (25),  quod  per  Fal- 
cidiam  retinere  poterat,  voluntatem  testatoris  secutus  spo- 
pondit  se  daturum.  Sed  magis  est,  ut  non  possit  suae  con- 
fsssioni  (26)  obviare  (27).  quemadmodura  enim  ,  si  sol- 
visset  (28)  ,  fidem  testalori  suo  adimplesse  videbalur  et 
nulla  ei  repetitio  concessa  fuerat  :  ita  et  stipulatione  (29) 
procedente  (3o)  conlra  fidem  testaioris,  quam  (3i)  adgno- 
vit  ,  veuienti  ei  merito  occurretur. 

De  delegatione. 
2  1.   Celsxjs  [  lib.   28.   Digeslorum  ]. 

UT  mihi  donares  ,  credilori  meo  ,  delegant;,'  (32)  me  , 
promisisti.  pactura  valet :  ille  enim  suum  recepit. 
§.  I.  Sed  si  debitorem  meum  tibi  donationis  [  immo- 
dicse  ]  causa  promittere  jussi  ,  an  summoveris  donationis 
exceptione  ,  necne  ,  tractabitur  ?  Et  meus  quidem  debitor 
exceptione  te  agenlem  repellere  non  potest  :  quia  perinde 
suin  ,  quasi  exactam  a  debitore  meo  summam  tibi  dona- 
verim ,  et  tu  illam  ei  credideris.  Sed  ego  (  siquidera  pe- 
cunise  a  debitore  meo  nondum  sohitae  sint  )  habeo  adver- 
sus  debitorem  meum  rescissoriam  in  id  ,  quod  supra  Le- 
gis(33)  modLun  tibi  promisit:  ila  ut  in  (34)  reliquum  tan- 


(i)  Potesl  enlra  res  alicna  donata  usucapi.  l.  i3.  /.  33.  infr. 
ds  mort.  caus. 

(ji)     Alienum  donare  possum  ,  salvo  tamcn  jure  domini. 

(3)  Invitus  donator  de  cvictione  rei  donaloe  promitterc  non  co- 
gilnr  ,  nec  eo  nomine,  si  promiserit,  oneratur:  quia  lucrativai  rei 
possessor  ab  evictionis  actioue  ipsa  juris  ratione  depellitur.  Paul.  5. 
sent.  11.  5-  5.  Quid  ,  si  caverit  stipulanti?  tenebitur.  l.  2.  C.  de 
evicL. 

(4)  Sciens.  l.  22.  in  fin.  infr.  de  verb.  oblig. 

(5)  /.    I.  5-    !•   infr.  de  pollicit.  Noi>.    i23.   cap.  3. 

(6)  Jamdelatnm:  nc  alioquiu  ambitus  crimen  admittatur.  Caj?r. 

(7)  /.    i.  §.    1.  iufr.   de  vollicit. 

(8)  /.   34.  infin.  infr.  h.  t. 

(9)  Contractum  innorainatum  posse  concipi  per  ii,  hoc  est  sub 
conditione  ,  rcgnlariter  per  ut  ,  id  est ,  sub  modo  ,  hinc  coUigunt. 

(10)  Donatio  ,  qune  fit  ob  causam  fuluraoi,  non  proprie  donatio 
osl  ,  sed  ejus  tantura  causae  rcmuneratio. 

(11)  Fidejubendi  cansa  pecuniam  acciperc  possumus.  l.  G.infn. 
supr.  mandat.  l.   3.    C.   ad  SC.    Felleian. 

(la)  Imo  potcst.  vid.  /.  27.  siipr.  de  pecun.  constit.  l.  ^i.infr. 
de  adquir.  rer.  dom.     l.   Qn.  infr.   dc  verb.   oblig. 

(i3)  Invito  non  donatur.  /.  69.  /.  i56.  in  fn.  infr.  de  reg.  jur. 

(i4)  Vid.  /.  a.  5.  6.  supr.  h.  t. 

(i5)  /.  26.  5-  I-  ^upr.  mandati.  L  77.  $.  G.  supr.  de  h-gnt.  2. 
/.  32.  irifr.  de  solutionib. 

(16)  Servus  naturaliter  obligatur. 

(17)  Quia  solvit  id  ,   quod   dcbebal   naturalitcr  :    et  sic  ,  Solullo 
Tom.iil, 


naturalis  dcbiti  non  est  donatio. 

(18)  Ob  oausam  datio  non  cst  donatio.  /.  34-  in  fin.  infr.  h.  t. 

(19)  Vide  /.  7.  in  fin.  l.  63.  ^.   10.  supr.  ad  SC.   Trebell. 
(2d)  Nempe  ,  ut  nieura  nomen  ferres. 

(21)  Olim  dimidia  ,  hodie  tertia.  ^.  3.  Inst.  de  success.  libert, 

\i'i)  Pcr  errorem  ,  non  scienter  ,  ut  ia  /.  4-  infn.  supr.  si 
quis  caulionib. 

(23)  Patronus ,  qui  Legem  Papiam  se  omissurum  fidcicommissa- 
rio  cavit ,  non  tenctur  ,  ut  hic.  qua  ratioiie  defcnditur  ,  liberos  , 
qui  Legem  Gliciam  sc  omissuros  caverunt  ,  noii  tcneri  ,  cum  ta- 
incn  heres  extraneus  ,  qui  se  Legcm  Falcidiam  omissur.un  cavit  , 
tcneatur.  /.  ult.  C.  ad  leg.  Fulcid.  adde  qure  scripsi  ad  Novell. 
18.  c.  3. 

(^4)  Adde  /.  37.  in  fn.  pr.  supr.  de  leg.   3. 

(20)  Legcndum  ita  est  vcl  supplcndum ,  utrum  lenealur  ,  qui. 
{>.&)    Id   est  ,    cautioni  ,    sponsioni  :     Graecorura  imitatione  ,  qui 

cautioiicm  atji.o^oyiai,*  vocant.  /.  25.  infn.   supr.  dc  probat. 

(27)  Confessioiii ,  id  cst  ,  sponsioni  suae  obviare  nou  licet.  l.pen- 
ult.   C.  de  pact. 

(28)  Scicns.  /.  9.   C.  ad  lcg.  Fa^cid. 

(29)  Vide  Cujac.  ad  Nov.    i .  Jol.   S^Q. 

(30)  Praecedente.  Hid. 

(3i)  /.  46.  supr.  ad  l.  Fidcid. 

(32)  /.    I.  5-    10-  ^'\ft'.  qnar.  rer.   act. 

(33)  Cinciae  scil.  vide  Cuj..  ad  tit.  de  cnnd.  ex  lcgr.. 

(34)  Utile  per  inutile  noa  vitiatur. /.  34.  C.  h.   t.  JVoi/.  i6a.e.i. 

29 


222 


DIGESTORUM 


lunimodo  tibi  mancat  obligatus.  sin  autcm  pecunias  a  de- 
bilore  meo  excgisti ,  in  hoc  ,  q^ucd  lEodum  Legis  excedit, 
habeo  contra  te  condicticnem. 

De  mora  et  usuris  ^  de  hoi  ajjde. 
22.  MonESTiiirs  lib.  8.  Diflerentiarum. 

EUni  qui  donolionis  causa  pccuninm  ,  vel  quid  aliud 
proniisit  ,  de  (i)  niora  solutionis  pecuniae  usuras  (2) 
non  dcbere  ,  summae  jequitatis  est  :  maxime  (3)  cum  ia 
boua?  fidei  contractibus  (4)  donationis  species  (5)  non 
deputetur. 

De  usuris.    i.  De  mente  capto. 
23.  IntM  lib.    i5.  K(sponsorum. 

MOdestinus  respondit ,  creditorcm  futuri  temporis  usu- 
ras  et  remiltere  el  minuere  paclo  (6)  posse  :  nec 
in  ea  donatione  ,  ex  sunima  quantitatis  aliquid  vitii  in- 
ciuTere. 

§.   1.  Mcdeslinus  respondit  ,  mente  captum  (7)  donare 
non  posse. 

Dejidejussore. 
24.  Javolejnus  lib.    14.  ex  Cassio. 

Fldejussori  ejus  ,  qiii  donationis  causa  pecuniam  supra 
modum  legis  promisit ,  exceptio  dari  debet  etiam  in- 
Tito  (8)  reo  :  ne  si  forte  reus  solvendo  non  fuerit  ,  pt- 
cmniam  fidejussor  amittat. 

De  re  data  ,  ut  nomine  dantis  donetur. 
25.  Ikem  lib.  6.  Epistolarum. 

SI  tibi  dederim  rem  ,    ut  (9)     Titio  meo  nomine  dona- 
res.,  et  lu  luo  nomine  eam  ei  dederis:  an  faciam  ejus 


putes?  Respondit  ,  Si  rem  tibi  dederim  ,  ut  Titio  meo 
nomine  donares,  eamque  tu  tuo  nomine  ei  dederis:  quau- 
tum  ad  juris  subtililatem  ,  accipienlis  lacta  non  esl  \  et 
tu  furti  obligeris.  sed  benignius  (10)  est  ,  si  agam  contra 
eum  ,  q^ui  lem  accepit  ,  excepiione  doli  uiali  me  sum- 
moveri. 

De  imda  rationc. 
26.  PoMPONitJS  lib.   4-   ad  Quintnm   Mucium. 
TVjUda    (11)   ratio    (12)    non    (i3)  facil  aliquem  debito- 
J.1    rem  (i4)'-   ut  puta  quod  donaie  libero  homini  volu- 
nuis  ,  licel  releramus  in  rationes  nostras,  debere  nos,  la- 
men  nuUa  donatio  inteUigitur. 

De  habitatione  prceceptori  donuta. 
27.  PAPiNiAKrs  lib.   29.  Qusestionum. 

AQuilius  Regulus  juvenis  ad'  KicoSlratunj  (i5)  Rheto- 
rcm  ita  scijpsit  ,  Quoniam  (16)  ,  at  cuni  patre  wco 
semper  fuisii  ,  et  me  eloquentia  ^  et  dili^cntia  tua  ,  melio- 
reni  reddidisti  ,  dono  et  permilto  tibi  habitare  in  il/o  coe- 
naculo  ,  eofjue  uti  :  defuiicto  Regulo  ,  controversiam  (17) 
habitationis  patiebatur  Nicostratus  :  et  cum  de  ea  le  me- 
cum  contulissel,  dixi  posse  defdidi,  non  (i8)  nieram  do- 
nationem  esse  (19):  vcrum  officium  magistri  quadam  mer- 
ctde  remuneratum  Rogulum  :  ideoque  non  videri  donatio- 
nem  sequenlis  (20)  temporis  irritara  esse  :  quod  ei  expul- 
sus  Nicoslratus  veniat  ad  judicem ,  ad  (21)  exemplum  In- 
terdicti  (22)  ,  quod  fiuctuario  pioponilur  ,  delendendus 
eril :  quasi  loco  possessoris  constiiulus  ,  qui  u&um  ca^nacu- 
li  accepit. 


(i)  Id  est  ,  ob  morain. 

(u)  /.  3.  5-  2'  iiipr.  de  usuris. 

(3)  /.   9.   5-    '•  supr.  de  usuris. 

(4)  DoKutiotiem  coiitracluni  esse,  sed  non  Lonne  lidci,  liinc  a)l- 
Jigcie  possis.  Est  igitur  slricti  juiis  ,  piaescrtim  si  stipujafio  ci  in- 
strta  fuerit.  /.  35.  ^-  5.  C.  h.  t.  Atqui  contractus  esse  non  potest, 
cuin  unus  tantuin  oljligetur?  Non  est  qnidcm  ex  ecrum  contractuum 
j^ciicre  ,  qui  ulho  citroque  siint  cbligatorii  ,  /.  18.  Supr.  li-  t.  cst 
tamen  convcniio  ,  cum  donalario  ficri  dehcat  traditio,  /.  9.  in  Jin. 
tvpr.  h.  t.  traditio  auttm  ei  non  tiat  ,  nisi  co  it(m  conscntientc  , 
/.  19.  5-  ^-  sHijr.  h.  t.  tt  pactum  sit  duoruni  conseiisus.  /.  i.iiifr. 
dc  pollicitat.  (^>uid?  num  nominatus  aut  inn^imiiiatus  est  contra- 
ctus  doni.tio?  nominalus:  liaLct  enim  clcgans  nomcn,  eamque  com- 
muntm  0[iaionim  ,  rcfcit  Clarus  4-  seutent.  5.  dcnutio.  qucest.  i. 
idtoquc  ad  instar  cseterorum  contractuum  nominatcrum  nou  potest 
revocari ,  ut  cx  comnmni  opinionc  Clarus  ittulit.   ilid. 

(5)  Contiactus  donationis  (  nam  hic  spccios  pro  contractu  ac- 
dpitur  )  non  tst  boiise  fidti ,  sed  sUicti  juris.  Doualiones  privato- 
rum  stricte  accipimus. 

(6)  Usiiia;  patto  donari  possunt.  Hcrcdi  non  tanlum  osurae  sed 
et  quidvts  donari  pacfo  pofest.  /.  35.  5.  5.   C.  h.  t. 

(7)  Mcnte  captus  (t  furiosus  donare  non  polcst,  ut  hic.  adde 
l.  (j.  injin.  infr.  de  ^'erborum  obligat.  strviis  ,  /.  28.  $.  2.  supr. 
de  pact.  filiusfiiinilias  ,  iicle  /.  7.  siipr.  h.  t.  pupilhis ,  /.  n.  infr. 
de  adquirei.d.  rer.  prodigus  ,  scu  is  ,  cui  bonis  inferdictura  tsl,  l. 
fj.  infr.  dc  ccj boium  obli^at.  an  reus  criminis  ?  vidc  l.  i5.  su]>r. 
h.  t.  an  mulier  sine  consensu  mariti  ?  vide  /.  6.  C .  de  revvcund. 
dor.at. 

(8)  Kei  coiia:rtnt(  s  txceplioncs  ctiam  fidejussori  cxjmpctuQt.  vid. 
/.   7.    5.    I.   infr.  de  except. 

(y)     /.    37.   infr.  de  solution. 

(10)  J^quitas  juri  stricto  prajfcrlur. 

(11)  /.  4y-  infn.  supr.  de  peculio.  l.  6.  $.  4-  "«  /'"•  ■s"/'^-  ^c 
pecidio  Ugalo. 

(12)  Vd  traditio.  /.   3i.  infr.  de  adquir.  rtr.  domin. 
(i3)  hno  ,  facit.   /.    ifi.   in  fin.  siipr.   h.   t. 

(i4)  ISisi  fiat  cx  cau.sa.  /.  '(>.  §.  3.  .supr.  de  edend.  l.  3^.  iupr. 
dc  nr^it.  l.    I.    C.  de  edrndo. 

(i5)  Nicostrutns  hic  Rhefor  fnit  Papiniani  sctafe.  Suidus. 

(i(i)  Kx  his  veihis  colligunt  inteij)jvlts  ,  in  ttonalionc  rtmnncia- 
to*ia  ,  nnni.natim  cuusas  donalionis  tssc  exprinicndas  :  nec  snflittrc 
veibis  qiiihu.-.daiii  gtnericis  btncniciilorum  menfionem  fitri ,  ne  j  tr 
Laiic  injectionem    gtueraiis    clausulue    de    bencmeritis  ,  iusinualionis 


necessitatcra  callide  qnis  «friigiat.  vid.  Mynsingcrum  4-  "''*•  7^-  *' 
88.  Qtiid  ,  si  non  sint  exprcssae  ?  valeha  ,  si  modo  donator  juia- 
mtnto  txprcsscrit  meiita  snlcsse:  vaitbit  quoque,  si  dtHiatiuius  int- 
rita  postea  probarit.  vide  Mjnsingeruin^.  observat.  76-  Gofhofnd. 
Vide  111  hanc  lcKera  Alciat.  lib.  -i.  parerg.  c.  49^  Cujiic.  lib.  17. 
obscri'.  33.  S.  L. 

(17)  Qua  in  it  ?  aut  qure  dnbitani  i  causa  hic  fuit  ?  Mortiio  eo, 
qui  gratuifam  habitafionrm  ahcui  conctssit  ,  dictndum  videhatur 
heredes  cjus  ,  habilatiomm  a  defiincto  concessam  revocare  posse.  /. 
32.  injr.  h.  t.  >id.  Cujac.  17.  obs.  33.  deniquc  diccnduMi  videba- 
tur,  iioc  genus  donationis  in  donatoris  permissiontm  ac  \olunlattm 
totam  coUatum  fuisse  :  douatoris  auttra  uiorte  voluntaltra  cjus  tx- 
tincfam  vidtri. 

(18)  Dvnatio  remuneratcria ,  nt  antidotalis,  non  cst  proprie  iJo- 
natio,  ut  hic.  l.  34.  §.  i.  infr.  h.  t.  l.  9.  /.  18.  $.  i.  -J.  et  ult. 
supr.  h.  t.  i.  17.  supr.  de  praescr.  verb.  Clarus  tx  ccmmuni  opi- 
nionc  ,  5.  donat.  4.  sent.  3.  Idtm  ibidtm  itftit  ,  valeie  hujusmtv 
di  donationein:  ct  si  de  meritis  donafarii  non  ttuistet  aliter,  quam 
jitr  asserliontm  donaiitis  (  nisi  donati.m  sit  prohibitx  pcrsonae  )  ne- 
ctsse  tanitn  cssc  ,  ut  hnjusmodi  donationi  donatoris  mtriLi  lequalia 
sint.  Hujusmodi  pturo  a:qnamtntiira  persptctis  meritis  attcnili  ,  tt 
dtterminari  arbitrio  jiiditis.  Hiec  ille  :  qua  iu  re  judiccm  sibi  fa- 
veufcm  n.nncisci  donatarii  inteicst  :  binc  ttiam  colligit  ,  Insinuatio- 
ncm  in  huju.--modi  icmuEeratoriis  donationibus  non  cxigi  ,  ncc  Im- 
jusniodi  donationes  propttr  ingratitudintra  revocari.  vide  quse  no- 
favi  ad   /.   34.  5*   '•  ".'/'"•  ''•  '• 

(19)  Eatio  dccidtndi"  :  afque  ita  lex  32.  in  Jn.  infr.  h.  t.  buic 
legi  contraiia  lefcicnda  csl  ad  mcram  donaticmm.  haec  Itx  ad  im- 
propriara. 

(20)  Id  est  ,  dorafor  Ithetori  ,  cidtmque  niagislro  .siio  ,  ncn  tan- 
tuni  in  vita  sua  Lahitationera  donavit ,  sed  ct  post  roorttm  suam  , 
hoc  est  donatoris. 

(21)  Cur  dicit  ad  cxcmphim  Inlcrdicti ,  quod  fnittuario  propo- 
nitur  ?  quia  hic  habifatio  donata  dicilur  « t  relicla.  t»l  aufcm  si- 
militiido  hahitationis  ,  ct  ususfinftiis  rtlitli.  Aliis  tanicu  (ul  Jiicob. 
Aielio)  piactt  facult;ittm  taiitum  liabifandi  ,  non  jus  ij.si.ra  ,  ip.sam- 
qi;e  Ktrviluftm  liabitationis  iclictam  liic  fuissc. 

(22)  Uiide  vi  ,  si  possidtbaf  ,  cttltjctlus  sit  ,  /.  3.  5.  unde  vi. 
injr.  de  \>i  et  vi.  sin  miiius  ,  onicium  juilicis  conijxtit.  /.  et  u/co. 
12.  J".  ull.  supr.  de  cond.  Juit.  l.  ct  m  n  luntum.  ly.  sitpr.  depel. 
hered.  l.  ult.  §.  scd  cum  in  sicundam.  C.  dc  Jurlis.  t,  rem .,  q..:u:. 
i  j.  iiifr.  t/f  ut/qu.  vel  aniilt.  poa. 


LIBER  TRIGESIMUSNONUS. 


223 


De  hereditate. 
28.   Idem  lib.   3.    Responsorum. 

HEreditatem  pater  sibi  relictara  filiaj  (1)  sui  juris  ef- 
fecla3  donavit  (2)  :  creditoribus  hereditariis  filia  sa- 
lisfacere  debet  5  vel ,  si  hoc  minime  faciat ,  et  credilores 
conlra  patrem  veniant,  cogendam  eam  per  aclionem  pra?- 
scriptis  (3)  verbis  patrem  adversus  eos  defendere. 

Quid  sit  donare.  1 .  De  confessione  in  jure.  2 .  De  ho' 
nis  viventis. 

29.   Idem  lib.    12.   (4)  Responsorum. 
[  T~\Onari  videtur  ,     quod    nuUo  (5)  jure  cogente  con- 

a-J  cedilur  ]. 

5-  I.  Quidam  in  jure  interrogatus  ,  nihil  (6)  sibi  de- 
here  tutoris  heredes  ,  respondit :,  eum  actionem  jure  ami- 
sisse  respondi.  licet  enim  non  transactionem ,  sed  donatio- 
nis  haec  verba  esse  quis  accipiat  :  attamen  eum  ,  qui  ia 
jure  confessus  est,  suam  confessionem  infirmare  non  posse. 

§.  1.  Donationem  quidem  partis  bonorum  proximas  co- 
gnatae  viventis  (7)  nullam  fuisse  constabat  :  verura  ei  , 
<jui  donavit  ,  ac  postea  jui-e  Praetorio  successit  ,  quoniam 
adversus  bonos  (8)  mores  et  jus  gentium  festiuassel ,  actio- 
nes  hereditarias  in  totum  denegandas  respondit  (9). 
3o.  MARCiArJus  libro  sing.  De  delatoribus. 
TVTAm  ei  ut  indigno  (10)  aufertur  hereditas. 

De  concuhina.  1 .  De  rehus  a  matre  fHicn  noniinc  viro 
traditis.  1.  De  peculio  non  adempto.  3.  De  deposito.  4- 
De  crimine  perdutlUanis. 

3i.  Papinxanus  lib.    12.  Responsorum. 

DOnatioaes  in  concubinam  /'n)  collatas ,  non  posse  re- 
vocari  convenit  (12) ,  nec  si  matrimonium  inter  eos- 
dem  postea  fuerit  coalraclum  ,  ad  irritum  recidere  ,  ((uod 
ante  jure  valuit.  an  autem  maritalis  honor  (i3)  et  alfe- 
c*io  pridem  proecesserit  ,  personis  (i4)  comparalis  ,  vitas 
conjunctione  considerata  perpendendum  esse  respondi :  ne- 
que  enim  tabulas  (i5)  facere  matrimonium. 


§.  I.  Species  exlra  dotem  (16)  a  matre  filte  nomine 
viro  traditas  ,  filiae  quae  pra^sens  fuit  ,  don:itas  .  et  ab  ea 
viro  iradilas  videri  (17)  respondi.  nec  matrem  offensam  , 
repetitionem  habere ,  vel  eas  recte  vindicare  ,  quod  vir 
cavisset,  extra  dotem  usibus  puella:  sibi  traditas  :  cum  ea 
siguiflcatione  non  modus  donationis  declaretur,  nec  ab  usu 
proprietas  separetur,  sed  peculium  a  dote  puells  distin- 
guerelur:  judicem  tamen  gestimaturura,  si  mater  jure  con- 
Ira  filiam  offensa  ,  eas  revocare  velit ,  et  verecundise  ma- 
ternce  congruam  bonique  viri  arbitrio  competentem  ferre 
senlenliam. 

5-  2.  Pater,  qui  filice ,  quam  habuit  in  potestate,  man- 
cipia  donavit  (18),  et  peculium  (19)  emancipaiae  non  ad- 
emit  (20),  ex  poslfacto  doualionem  videbatur  perfecisss. 

§.  3.  Ejusmodi  lege  deposita  in  aede  sacra  (21),  ut  (22) 
eam  ipse  solus  ,  qui  deposuit  ,  toHerel  ,  aut  post  mortem 
domini  yElius  Speratus  ,  non  (23)  videri  celebratam  do- 
nationem  respondi. 

§.  4-  Ratae    (24)    donationes   esse  non  possunt  post  cri- 
men    perduellionis    (25)    conlraclum  :   cum    heredem  (26) 
quoque  teneal,  et  si  nondum  postulatus  vita  decesierit. 
De  usu  domus  precario  concesso. 
32.  Sc^vOLA  lib.   5.  Responsorum. 

LUcius  Titius  epistolam  talem  misit  :  Ille  illi  saluteni. 
Hospitio  illo  quamdiu  volueris  (27),  utaris  (28),  sw 
perioribus  dicrtis  omnibus  gratuito  :  idcjue  te  ex  voluatate 
mea  facere  .1  hac  epistola  notum  lihi  facio.  Quaero,  an  he- 
redes  ejus  habitationein  prdiibere  possunt?  Ilespondil ,  se- 
cundum  ea  ,  quse  proponerentur  ,  heredes  ejus  posse  (29) 
mulare  volunlatem. 

De  constituta  pecunia.  i.  De  pecunia  donata  ^  ut  doncb- 
tori  credatur.  2.  De  viulo  vel  surdo.  3.  Si  quis  Primo 
donaturus  ,  Secundo  promiserit. 

33.  Hermogeniajvus  lib.  6.  juris  Epitomarum. 

QUi  id  ,  quod  ex  causa  donationis  slipulanli  spoponde- 
rat  ,  solvi  constituit,  actione  constilulae  pecuuiae  non 


(r)  Emancipatae  scilicet  :  alias  non  est  donatio.  l.  25.  C.  dc 
donat.  intcr  uir. 

(2)  Ea  lege  scilicet ,  ut  creditoribus  satisfaceret.  /.  22.  C.  h.  t. 
Goth.  Vide  iu  banc  leg.  Goed.  dc  contrah.  stif^ulat.  cap.  9.  n. 
56.  Aus. 

(3)  Vide  /.  9.  /.  22.   C.  h.  t. 

(4)  j4l.  dccimo. 

(fT)  /.67.  J.  I.  supr.  de  lcg.  2.  /,  18.  m  fin.  supr.  de  adi- 
mcndis.  l.  ^'j.  supr.  dc  operis  libcrtor.  l.  67.  infin.infr.  de  vcrb. 
aign.  l.  53.  in  fin.  l.  82.  Infr.  de  reg.  Jur.  1.6.   C.derevoc.  donat. 

(6)  Qui  conlitetur  in  jure  debitorem  sibi  non  tcneri  ,  videtur 
euin  ex  causa  donationis  iiberare. 

(7)  Viventis  bona  qui  donat ,  ejus  hcreditafe  indignus  cst  ,  ut 
hic.  et  /.  2.  in  Jin.  supr.  de  his  ,  quce  ut  indign.  vaiet  tamen  pa- 
ctum  ejus  ,  qui^  exouerationem  seu  libertatem  bonorum  vivenlis  sti- 
pulatur.  /.  7.  j.  17.  supr.  de  pact.  sic  recte  stipulamur  quajstum 
iuturae  socictatis  ,  /.  3.  5.  de  illo.  supr.  pro  socio.  sic  qui  bona  sua 
obligat ,  ea  quoque  boua  oblioat ,  quce  ex  alterius  successionc  habi- 
turus  esl  ,  /.  ult.  C.  quce  res  pign.  possumus  quoque  de  hcredita- 
te  eju3  ,  qucm  morfuum  j^ulanms  ,  stlpalari  ,  /.  4.  C.  de  posiliin. 
ct  de  ejus  liereditate  certis  legibus  paeisci.  /.   ult.    C.  de  paclis. 

(8)  Vide  /.  ult.  C.  de  pact.  Boni  mores  ,  ci\itatis  :  jus  gendum , 
moies  omnium  gentium. 

(9)  Hal.  respondi. 

(10)  /.   2.  iri  Jin.  Supr.  de  his  ,  quce  ut  indign. 

(11)  /.  5.  supr.  h.  t.  /.  3.  §.  1.  infin.  su„y.  de  donat.  inler 
vir.  Goth.  Vide  Gced.  de  contrah.  siipulatione.  cap.  12.  n.  69. 
60.  Ans. 

(12)  Nisi  a  railile  factae  sint.  /.  2.  C.  dc  don.  inter.  vir.  et  uxor. 
Tid.   Papo».    j.  Notar.  lih.   5.   tit.  dns  donalions.  fol.i62.   363. 

(i3)  Vide  /.    i5.  §.    I.  supr.   de  hii  ,  quce  ut  indign. 

(lij)  Precsumilur  matrinionium  ex    pcrsonarum    OMinprnatione  et 


vitse  conjunctione. 

(i5)  Tabidae  non  faciunt  matrimonium  ,  /.  9.  /.  i3.  C.  de  nu- 
ptiis.  Quintil.  5.  c.  11.  INihil  obstat  quominus  justum  sit  matri- 
monium  mente  ,  etiam  si  tabulae  designatee  non  fueiint.  Nihil  enim 
proderit  signasse  tabulas,si  mcntem  matrimonii  fuisse  non  conslat. 
Quid  ?  testium  siibscriptio  vel  subnotatio  nnm  judiciariis  in  actis 
cxigitur  ?  Bartolus  negat  exigi.  vide  tamen  Socin.  reg.   384- 

(16)  Id  est  ,  paraphernales.   vid.    /.   9.   §.  3.   supr.   dc  jurc  dot. 

(17)  Utcunque  traditio  donatario  (  puta  uxori  )  facta  non  sit  , 
scd  cjus  nomiuc  alteri  (  puta  raarito  )  ,  utiiis  cst. 

(18)  Id  est,  inutiliter;  liberis  enim  nostris  in  potestate  donamus 
inutiliter. 

(19)  Ex  hac  voce  Cujacius  monet  legendum  ,  pcculium ,  non  pe- 
cuniam  ,  in  /.   7.    C.  soluto  matrim.    17.  obs.  6. 

(20)  /.    17.   C.  h.  t. 

(21)  Flor.  arca. 

(22)  Hinc  ratio  dubitandi  suniiur. 

(23)  Praesumere  in  dubio  non  soicmus  donationem. 

(24)  Perfects.  lial. 

(26)  In  aliis  secus.  /.   i5.  supr.  h-   t. 

(26)  /.  penult.  ct  ult.  C.  ad  /.  Jat.  Majest.  l.  9.  S-  2.  C.  de 
bon.  proscr. 

(27)  Quamdiu  volucrim.  ita  emendat  Antonlns  Faber  2,  conjcct. 
19.  iit  donationis  finein  refci'amus  in  donatoris  volunlaiem  non  in 
donatarii.  Nam  si  in  voluntatcm  donatarii  tinis  donationis  coUatus 
cssct  ,  heredes  donatoris  eam  non  rcvocarent  ,  quam  tamcn  hic  re- 
vocant. 

(28)  Vid.  Covarruv. /it.  3.  var.  resol.  cap.  14.  Menoch.  de  arb. 
jud.  lih.    I.  qucEst,  63.  Cujac.  obseri».  lib.    »7.  cap.   33.   Mod. 

(29)  Imo  non  possunt.  v.  quae  notavi  ad  /.  27.  supr.  h.  t.  Do- 
nator  prrfecta  ctiam  donatione  ,  mutarc  voluntatem  in  ii>  poteU  , 
qucE  ab  ejus  mcra  voUintute  dupcutlent. 


5'j4 


DIGESTORUM 


iu  solidum  ,  sed  in  rjunnlum  faccre  potest  convenitur  : 
causam  enim  (i)  el  origimm  conslilulx>  pecuniaR,  non  ju- 
dicii  poteslatcm  procvaltre  placuit.  std  et  condemnatus  ex 
causa  donalicnis  ,  in  actione  Judicali  uon  frustra  deside- 
rat ,  in  quantum  facere  potest  ,   convcniri. 

§.  1.  Ea  lege  ,  donationis  oausa  ,  pecunia  Titio  nume- 
rata  ,  vt  (2)  stcilini  donalori  nmtiio  cletur  ^  non  impcdi- 
tur  (3)  dominii  translalio  :  ac  proplerca  ,  iisdem  nummis 
donalori  credilis  ,  novum  dominium  in  his  c[uaeritur, 

§.    2.   Mulus  (4)  ct  surdus  donare  non  proliibenlur. 

§.  3.  Si  ,  cum  Prinius  tibi  douare  vellct ,  e  tu  donan- 
di  Sccundo  volunlatem  baberes  ,  Primus  Secundo  ex  vo- 
lunlate  (5)  tua  slipulanti  promiscril :  perficitur  donaiio.  et 
quia  nihil  Primus  Sccundo  ,  a  quo  couvenilur  ,  donavit  : 
et  qi.idem  in  solidum  ,  non  iu  id  ,  quod  facere  po(est  , 
condfmnalur.   'j-  Idque  custcdilur,  et  si  delcgaute  (6)  eo. 


qui    donationem    erat  acceplurus 


creditori 


donator 


promiserit  :    et   hoc   enim  casu    creditor    suum    negotium 
gerit. 

De  mutuo.    1.  De  erepto  a  latruwuUs  vd  hostibus. 
34.  Paulus  lib,   5.  Sententiarum. 

SI  paler  emancipati  filii  nomiue  donationis  animo  pecu- 
niam  foeneravil  ,  eamque  fihus    stipulatus  est :  et  ipso 
jure  perfectam  donaticnem  ,  ambigi  non"  polest. 

5.  I.  Si  quis  aliquem  a  lalrunculis  (7)  vel  hostibus  eri- 
puit,  et  aliquid  pro  eo  ab  ipso  accipiat :  haec  donatio  ir- 
revocabilis  est  (8),non  (9)  merces  (10)  eximii  laboris  ap- 
pellanda  est:  quod  contemplalione  salutis  (11)  cerlo  (12) 
modo  apstimari  non  placuit. 

De  nominilus  pccuJiaribus .  1.  De  pignorc.  2.  De  mutuo. 
35.   Sc.^voLA  lib.   3i.   Digcstorum. 

AD  eum  ,  quem  manumiserat  (i3)  ,  epistolam  misil  in 
ha;c  verba  :    Titius    Slicho    liberto    [  suo  ]  salutcm. 


Cum  te  nianumiserim  ,  peculium  quocjue  tiiuni  omne.,  quic- 
quicl  habcs  tam  in  nominibus  ,  quani  in  rebus  nioventibus., 
sive  in  numcralo  ,  me  tibi  conceckre  ,  hac  cpislola  manu 
mea  scripta  uotum  tibi  facio:  eundein  libertum  testamento 
ex  besse  scripsit  heredem  ,  Sempronium  cx  Iricnte  ,  nec 
peculium  Sliciio  legavit,  nec  actiones  praeslari  jussit.Quae- 
situni  est  ,  ulrum  in  assein  Slicho  aclio  detur  eorundem 
nomiuum  ,  qua;  in  p(!Cuho  habuit :  an  ulrisque  heredibus 
pro  portionibus  hcredilariis?  Respondit,  secuiidum  ea,qu8e 
proponeienlur  ,  utrisque  heredibus  pro  hereditariis  portio- 
nibus  competcre. 

5.  1.  Lucius  Titius  fundum  Mseviae  donavit ,  et  ante 
tradilioncm  eumdem  fundum  post  dies  paucos  Seio  pigno- 
ri  obhgavil  ,  et  inlra  dies  triginta  Maeviam  in  vacuam 
posscssionem  ejusdem  fundi  induxit,  Queero  ,  an  donatio 
pcrlccla  sit?  Respondit  ,  secundum  ea  ,  quae  proponeren- 
tur ,  perfectam  :  verum  creditorcm  firmam  (i4)  pignoris 
obligationem  habere. 

^.  2.  Avia  sub  nomine  Laljeonis  nepolis  sui  mutuam 
pecuniam  dedit ,  et  usuras  semper  cepit :  et  instrumenta 
debitorum  a  (i5)  Labeone  rccepit  (16),  qu?e  in  heredita- 
te  ejus  inventa  sunt.  Qujero ,  an  donatio  perfecta  esse  vi- 


Respondii ,    cum    debitor  Labeoni  obligatus  est  , 


deati 

perfectam  douationem  esse. 

T  I  T.     VL 

DE  (17)  MORTIS  CAUSA  DONATIONIBUS 

[    ET    CAPXOiSniXJS    (18)    ]. 

Quid    sit    mortis  causa    donarc.    i.   Dc 
machi. 

1.  MAnciAKcs  lib.  9.  Institutionum. 

MOrtis  causa  donatio  est  (19),  cum  quis  habere  se  (20) 
vult     (21)   ,     quam    eum   ,    cui    donat   ;     magisque 
eum  (22)  ,  cui  douat  ,  quani  iicredem  suum. 


donativue  Ttle- 


(i)  Etiam  posl;  constitutum  ,  ct  post  rem  jndicatam  ,  donationis 
nomine  ,  donator  conTenilnr  in  id  tanlum  ,  cjuod  faccrc  potest.  Cur 
non  atlcnditur  constitutuin  ?  non  atteuditur  rcs  judicata  ,  sed  atfcn- 
ditur  sola  donaiio  ,  id  est ,  causa  et  origo  coiisliliiti  ,  ac  douati. 
i.   ^i.  inj/n.  infr.  de  le  judicata. 

(2)  /.   20.   &upr.   cle  reh.  cred. 

(3)  Imo  impcdilur.   /.   55.  infr.  de  solutionib. 

(4)  Id  est ,  rautus  vcl  surdus  ,  vcl  mutus  ct  surdus  cx  casa  ,  li- 
lcrariim  tamen   gnarus.   /.  10.    C.  qtd  test. 

(5)  /.  2.   5-   2.   supr.   h.   t. 

(6)  /.    l\i.  infr.  de  re  judicata. 

(7)  Hic  locus  a  Triboniano  videtur  interpolatus.  vidc  Paul.  5. 
senlent     71.   ^.  6. 

(8)  Donaiio  rcmuneratoria  (  qualis  fit  ci  ,  qui  latrunculis  vcl 
hostibus  donatorem  cripuit)  cst  irrcvocabilis  :  ncc  cnim  proprie  est 
donatio.  vide  /.  27.  supr.  h.  l.  Litcunque  co  nominc  in  infinitum 
donatum  sit  ,  noa  rcvocatur  ca  donatio  ,  ut  immodica  ,  Paul.  5. 
scntent.  J\.  §  6.  quamvis  justum  modum  cxcedat ,  47-  Eclog.  i. 
C.  36.  dc  qiio  fbitc  dubitatum  Aicrat ,  quod  vclcribus  ccrtus  mo- 
dus  certunique  pondus  donalioni))us  fiu  rat  iiijcctum.  Theodos.  Nw. 
de  Theodosiani  C.  aucloritatc.  cum  ct  alioquin  discanuis  ex  Ju- 
stiniano  fuissc  olim  donalioncm  pcrmissam  200.  anrcor.  dcindc  3oo. 
deinde  5oo.  /.  suncimus.  3^.  /.  pen.  J.  ult.   C.  donationib. 

(y)  Al.  naro. 

(10)  Sic  restitue  ex  Paulo  :  si  tainen  donatio  ,  non  merccsexi- 
nrii  laboris  appellanda  cst  :  quia  contemplationcm  salutis  ccrto  mo- 
do  aestimari  non  jdacuit.  Paul.  5.  sent.  i.  §.  fi.  sic  fere  Ciccro 
pro  Cluentio  :  Si  ii.TC  ,  innuit  ,  solutio  Irt»nforum  ,  non  mcrccs 
abortionis  appellanda  cst.  vidc  Cujac.  apud  Paulum  ibid. 

(n)  Adde  /.   8.   /.    19.   §.    i.  t.  27.   supr.  h.  t. 

(12)  liinuit  ajiud  Vclires  non  fuisse  licilum  donare  in  infiaitum 
sine  insinualionc.   vidc  /.   pcnult.   C.  h.   t. 

(i3)  /.   8.  supr.  h.  t. 

(i4)  Si  fundus  jiinnoratus  veniciit,  mauct  cansa  pignoris.  /.  18. 
5.  5.  supr.   de  pignoratit. 

(i5)  Ad  Labcoucm ,  ^'ulg. 


(16)  Qui  pecuniam  muluo  dat  sub  alterins  nomine  ,  ct  ireuras  , 
ct  instrumenta  a  dcbitoriJjus  cjusdem  «oniinc  accij^it  ,  donare  in- 
tclligitur. 

(17)  L.  8.  C.  57.  §.  i.  Jnst.  de  donat.  Novell.  87.  Paul.  3. 
sent.  7.  47-  Eclog.  3.  addc  3.  Harnien.  quid  sit  moitis  caiusa  do- 
natio  ,  vide  /.    i.   infr.  h.  t. 

(18)  Et  captionibus.  vulgat.  Hal.  mortis  causa  capio  ,  est  adqui- 
sitio  :  dillert  a  mortis  causa  donatione.  Mortis  causa  cupio  ,  est 
quidquid  mortis  alicujus  occasione  percipitur.  /.  8.  /.  12.  /.  18.  /. 
21.  /.   38.   infr.  h.  t. 

(19)  /.  35!  5.  2.  infr.  h.  t.  $.  i.  hist.  de  donat.  vide  Paul.  3. 
sput^  ■3.\.  5.  i.  Goth.  Adde  Anton.  Augustiu.  emend.  lib.  i.  cap. 
8.  S.  L. 

(20)  Confcrtur  cnim  in  casnm  mortis  tcstatoris ,  nec  ante  pcrfiv 
cta  esse  inteliigitur  ,  quam  mors  contingcril.  In  hac  qnoquc  ,  in 
C.tlremis  et  articulo  mortis  constitutu^lu  essc  ,  iion  suflicit ,  scd  ut 
fiat  expressa  mortis  mcntio  ,  cxiiiilur:  pro  donatione  iiiter  vivo* 
alioqui  liabetur  ,  /.  42.  in  Jtn.  infr.  h.  t.  Quid  ,  si  in  iusfruraciu 
to  donatiouis  luijusmodi  quis  promiserit  se  donationcm  nuiiquam  rc- 
vocatiirum  ?  donatio  intci'  vivos  praesumitur  ,  /.  27.  infr.  h.  t.  vid. 
Clar.   4-  sent.  4- 

(21)  Mavult.  1'ulgat.  vult  magis ,  Halo.  sufficil  vcllc  ;  nec  cnim 
hac  doualio  indiget  insinuatione  ,  ut  donatio  inter  vivos»  /.  4. 
C.  h.  t. 

(22)  Similitudiucm  mortis  causa  donationis  ct  legati  ok-crva.  Sn 
quenles  adde :  quod  rcs  donatario  ipsi  adquiritur  ,  licet ,  nun  sit 
Uadita.  /.  I.  /.  a.  s\ipr.  de  Vulliciana.  qiiod  pccuittnti  eam  rc^o- 
Ciirc  liccat.  /.  3o.  infr.  h.  t.  qaod  ul  legalum  1«  gc  lalcidia  mi- 
niialur  ,  /.  27.  infr.'  h.  t.  qua  dc  re  vid.  Ciij;ic.  19.  obs.  28.  vidc 
qiiaG  iiotavi  ad  /.'  ult.  C.  h.  t.  Clarus  vcro  sic  ait  ,  mortis  causa 
douatioiieui  ,  quod  modura  ,  ordiualionem ,  cl  dum  in  ijiso  jure  dc- 
diicitur  ,  altiiiet ,  comjiaiari  coutraolui  ;  jHistquain  vero  in  essc  cst 
deducta,  cffectu  ct  cflicacia  ,  id  est  ,  jiolestalc,  ultiiuam  voluntat<in 
ccnseri  :  nisi  qiiod  ultima  volunlas  adila  lureditale  confirmatur  ; 
doiiatio  vero  niortis  causa ,  sola  morte  doualoris  ,  ctiam  bejrcdiUtc 
uou  adila.  /.  22.  Jifr.  h,  t.  Clai'.  4-  ncnUiU.  6. 


LIBER     TRIGE 

§.  1.  Sic  (i)  et  apud  Homemm  (2)  Telemachus  do- 
nat  Piraeo. 

Species  moriis  caiisa  donationum. 
2.   Ulpianus    lil).   32.  ad  Sabinum. 

JUlianus  libro  xvii.  Digcslorum  ,  tres  (3)  esse  species 
mortis  causa  donalionum ,  ail.  •\'  TJnam ,  cujn  quis 
uullo  prasseutis  (4)  periculi  metu  conterritus  ,  sed  sola 
cogiiatione  (5)  inorlalitalis  donat. 

•\-  Aliam  esse  specicm  morlis  causa  donationum  ait  cum 
quis  imminente  (6)  periculo  commotus  ,  ita  donat  ,  ut 
statim  fiat  accipientis. 

-f-  Teriium  genus  esse  donationis  ait ,  si  quis  periculo 
motus  ,  non  sic  det ,  ut  statim  faciat  accipientis:  sed  luuc 
demuin ,  cum  mors  fuerit  insecula. 

De  periculo  ,  cujus  causa  donatur. 
3.  Paulus  lib.   7.  ad  Sabinum. 

MOrlis  causa  donare  licet  ,  non  tantum  infirmse  vale- 
tudinis  causa  ,  sed  periculi  etiam  propinqua?  (7) 
mortis  ,  vel  ab  lioste  (8)  ,  vel  a  praedonibus  ,  vel  ab 
liominis  potentis  crudelitaie  aut  odio  ,  aut  navigationis  in- 
eund^  ; 

4.  GajcS  [  lib.    1.  Rerum    coltidianarura  sive 
aureorum  ]. 


SIMUSNONUS. 


225 


A 
A 
H 


Ut  (9)  per  insidiosa  loca  iturus, 


5.  Ulpianus  lib. 
Ul  astate  fessus  (10)  : 


6.  Paulus  liH 
iEc  enim  omuia  insians 


Institutionum. 


7.  ad  Sabinum. 

periculum  demonstrant  (n)- 


De  pcena  capitali. 
7.   Ulpjanus  lib.  32.   ad  Sabinum. 

SI  aliquis  mortis  causa  donaverit ,  et  poena  fuerit  capi- 
lis  afFectus  :  removetur  donatio  ut  imperfecta.  quam- 
vis  caeteras  donaliones  gine  (12)  suspicione  poenae  facts 
valeant. 

Quid  sit  mortis  causa  capere.   I.   De  donatione .,  ut^  si 
donalor  convaluerit  ,   recipiat. 

8.  Idem  lib.  7.  ad  Sabinum. 

QUi  pretio  accepto  hereditatem  pra?termisit  ,  sive  ad 
substitulum  perventura  sit  [  hereditas,  sive  ]  ab  eo 
ab  inteslato  successurus,  mortis  causa  capere  videtur: 


nam  quidquid  propter  alicujus  mortem  obvenit  ,  mortis 
causa  capilur  (i3).  quam  sententiam  et  Julianus  probat  : 
et  hoc  jure  utimur.  ■]•  Nam  et  quod  a  stalulibero  (14) 
conditionis  implendae  causa  capitur,  vel  a  lcgatario,  mor- 
tis  causa  accipitur  :  et  quod  pater  dedit  propter  mortem 
filii  vel  cognati  ,  morlis  causa  capi  Julianus  scripsit. 

$.    1.  Denique  et  sic     (i5)  posse  donari  ait  ,  ut  si  con- 
valuerit  ,  recipialur. 


0 


Qui  possunt  mortis  causa  capcre. 

9.   Paulus  hb.   3.  ad  Sabinum. 
Mnibus  (16)  mortis  causa  capere  permittitur,  qui 
licet  et  legata  (17)   accipere  possunt, 

De  suhstitutione. 


10.  UlpiAnus  lib.    24-   ^^  Sabinum. 

EI  ,  cui  mortis  causa  donatum  est,  posse  substitui  (18) 
constat  in  Jiunc  modum :   ut  promittat  alicui ,  Si  ipse 
capere  non  possit  ,  vel  sub  alia  conditione. 

Si  mortis  causa  Jilii  sui  pater  donet. 

11.   Idem  lib.   33.   ad  Sabinum. 
Ortis  causa  fihi  (19)  sui  pater   vecte  donare  potcrit  , 
etiam  coustanle  mairimonio  filii. 


M 


Si    mulier  pecuniam   accepit  ,    ut  ex   veniris  fwmine  in 
possessioncm  mitli  desideret. 

12.  Idem  hb.  44-  ^^  Sabinum. 

Sl  mulier  (20)  ventris  nomine  per  calumniam  ,  ut  in 
possessionem  mitti  desideret ,  pecuniam  accepit  ,  forte 
dum  substituto  patrocinatur ,  ut  inslilutum  (21)  aliqua  (22) 
ralione  exchidat :  mortis  causa  eara  capere  ,  Juhanus  sje- 
pius  scribit  (^3). 


Species  mortis  caustB  do- 


De  donatione  rei    alience .    i 
nalionuni. 

i3.  Julianus  hb.   17.  Digestorum. 

SI  ahenam  (24)  rem  morlis  causa  douavero,  eaque  usu- 
capta  fucrit :  verus  dominus  eam  condicere  non  potest, 
sed  ego ,  si  convaluero. 

§.   1.  Marcellus    notat  ,    in    mortis    causa  donalionibus 


( 1  )  Poetarum  auctoritates  in  juris  causis  decidcndis  allcgari  pos- 
se  ,  hinc  coUigunt.  addc  l.   i.  supr.  de  contr.  empt. 

(2)  Donalionis  mortis  causa  origo  ,  juris  gentium  cst. 

(3)  Dic  apertius :  aut  citra  mctiim  mortis  prsescntis ,  sed  ob  so- 
lam  cogitationem  mortalitiitis  donamus,aut  in  ipso  periculo  ,  idque 
bifariam.  nam  vcl  ila  donamus  ,  ut  slalim  res  Jiat  accipientis :  vel 
tura  demum  ,  cum  mors  nostra  secuta  fuerit. 

(4)  Id  cst,  imminentis. 

(5)  /.  3i.  §.  2.  i^ers.  rursus.  circajin.  l.  35.  5-  4-  "iA''  ^-  '• 
/.    1 1 .  5-    •  •  supr.  de  doiiat.  iriter  vir. 

(6)  /.    3.  infr.  h.   t. 

(7)  /.  i.  Supr.  h.  t.  l.  3i.  5.  2.  vers.  rursus.  l.  35.  §.  4. 
Infr.  h.  t.  impendentis  ,  PauJ.  2.  sent.  23.  §.  1.  instantis  ,  /.  G. 
infr.  h.   t.  praescntis.  d.   %. 

(8)  Causoe  hujus  donationis  sunt  valetudo  ,  pcrcgrinatio,  navi- 
ijatio  ,  beUuaa.  Paul.  ibid.  ct  3.  sent.  7.  5.  1.  ct  similes.  /.  4.  5. 
tnfr.  eod. 

(9)  Lcgo  ,  ant  quod  pcr  loca  insidiosa  itur. 

(10)  Aut  aetate  fetsi  ?  Minime  hoc  reclura.  Goth.  vidc  hic  Mc- 
iwich.  de  arbitr.  j::d.   tib.  2.  c.  60.  et  c.  61.  S.   L. 

(11)  Quo  ccssato  cowpait  jus  revocandi.  /.  29.  infr.  h.  t. 


(12)  Aliud  erit ,  si  sunt  suspecti.  /.   1.5.  supr.  de  donationih. 
(i3)  Vid.  /.  38.  infr.  h.  t. 

(i4)  /.  3i.  5.  3.  infr.  h.  t.  L  35.  infin.  supr.  de  cond.  et  dem. 
(i5)  /.    i3.  5.    1.  ijifr.  h.  t. 

(16)  /.  35.  /.  37.  infr.  h.  i. 

(17)  Quinam  vero  iegata  accipere  non  possunt?  aposlala;,  /.  5. 
C.  dc  apost.  colUgia  illicila,  /.8.  C.  de  hcred.  inst.  damnali  in 
mttallum  ,  /.  3.  supr,  de  his  ,  (jnce  pro  non  seriptis.  deportati ,  /. 
1.  C.  de  hered.  itist.  liberi  coruiu  ,  qui  raajestalis  sunt  damnati, 
/.  5.    C.   ad  l.   Jul.  majest.  muiiir    nubcns    intra    annum    luctus 

/.    I.    C.   de  secund.   (  quod  jure  canonico  mutatum  est ,  c.  pcn.  et 
ult.  dc  secund.  nupt.  )  nati  ex  incestuoso  concubitu.  iNot^.  Sg.cw/i. 

(18)  Vide  /.  9.  C.  de  fideiccmm.  et  ita  alteri  ,  quam  instituto 
potest  substitni.  /.  !\o.  supr.  de  hercd.  inst.  l.  41.  in  fn.  sufr. 
de  vulgari.  l.   un.   C.  de  caducis. 

(19)  /.    18.  infr.  h.  t.  l.   26.  in  ftn.  supr.  de  don.  int.    vip. 

(20)  XJ\or  defuncti. 

(21)  A  marilo. 

(•22)  Ut  sic  fcetus  scu  vcntcr  obsit  institulo.  Bas. 

(23)  Quia  ^ratuilo  jion  accejiit.   vid.  /.   33,   infv.  h.  *, 

(24)  V.  /.   18.  ^.  2.  iupr.  d«  dvaui. 


laS 


DIGESTORUM 


eiiam  factl  (j)  quaesiiones  sunt.  -f'  Nain  et  sic  poiest  do- 
nai'i ,  ut  o/nniinodo  ex  ea  valetudine  donatore  mortuo  ,  res 
non  reddalur  :  et  ut  reddalur  (2J  etiarnsi  prior  ex  eadem 
vaLetudine  donator  decesserit ,  si  jani  mutata  foluntate  re- 
stilui  sibi  colueril.  -f-  Sed  [  et  ]  sio  donari  potest  ,  ut  non 
aliter  reddalur ,  quani  si  prior  ille  ,  qui  acceperit ,  deces- 
$erit.  'f'  Sic  quoque  potest  donari  morlis  causa  :  ut  nul~ 
lo  (3)  casu  sit  ejus  repetitio  :  id  est  (4) ,  nec  si  convalue- 
rit  quidem  doualor  (5). 

De  impensis  in  rem  donatam  jactis. 
i4-   Idem  lib.    18.  Digestorum. 

Si  raortis  cau-sa  donatus  fundus  est  (6)  ,  et  in  eum  im- 
pensae  necessariae  alque  utiles  facias  siut  (7)  :  fundum 
viiidicautes  (8)  doli  mali  exceptione  sum  moventur  ,  nisi 
jwetium  earum  restiluant  (9). 

De  militibus.    Collatio  harum   donationum  et  legatorum. 
i5.  Idbm  lib.   27.   Digestorum. 

MArcellus  notat :  Gum  testameuto  reliuquendi ,  cui  ve- 
lint  ,  adepti  sint  filiifamdias  milites(io)  liberam  fa- 
cultatem;  credi  polesl,  ea  etiam  remissa  ,  quae  donaLiones 
morlis  causa  fieri  prohibent.  Paulus  nolat:  Hoc  et  consti- 
tutura  est,  et  (ii)  ad  exemplum  (12)  legatorum  morlis 
oausa  donationes  revocatse  sunt. 

De  revocandis  donationihus. 

16.  Idf.m  lib.   29.   Digestorum. 

MOrtis  causa  donalio,  etiam  dum  pendet  (i3),an  con- 
valescere  j)ossit  donator  ,  revocari  polest. 

De    creditoribus  fraudatis.   Collutio    harum  donationum 
et  legatoruju. 

17.  Idem  lib.  47-  Digestorum. 

ET  si  (i4)  debilor  consilium   creditorum  fraudandorum 
non  habuisiet  ,   avelli  res  mortis  causa    ab  eo  donata 
debet.  nam  cum  legata  ex  lestamento  ejus  (i5),  qai  sol- 


vendo  non  fuit  ,  omnimodo  inulilia  sint  ,  possunt  videri 
etiam  (16)  donationes  mortis  causa  fact^  ,  rescindi  debe- 
re  :  quia  legatorum  instar  (17)  obliuent. 

Si  quis  mortis  alien(B  causa  donet.  1.  De  delegatione. 
2.  De  chirographis  datis  ,  ut  si  donator  moriatur  ,  doiui- 
tario  dentur.  3.  De  donatione  rei  obligatcs. 

18.  Idem  lib.  60.  Digestorum. 
"1%/f Ortis  causa  capimus  non  tunc  solum  ,  cum  quis  suje 
IT-l  mortis  causa  nobis  donat :  sed  et  si  propter  alterius 
mortem  id  faciat:  veluli  si  quis  filio  (18),  vel  fiatre  (19) 
suo  moriente  ,  donet  Mjevio  ea  couditione  ,  ut  si  conva- 
luerit  alteruter  eorum,  redJatur  sibi  res ,  si  decesserit,  ma- 
neat  apud  Majvium. 

5.  1.  Si  donaturus  mihi  mortis  causa,  debitorem  tuum 
creditori  meo  delegaveris  (20),  omaimodo  capere  videboi' 
tantam  pecuniam,  quanta  a  credilore  meo  liberatus  fuero. 
Quod  si  ab  eodem  ego  stipulatus  fuero  ,  eatenus  (21)  ca- 
pere  existimandus  ero  ,  quatenus  debitor  solvendo  fuerit. 
nam  etsi  convaluisset  creditor  ,  idemque  donator  ,  condi- 
ctione  aut  in  factum  actione  debitoris  obligationem  duuta- 
xat  reciperet. 

§.2.  Titia  chirographa  debitorum  suorum  ,  Septicii  el 
Maevii  ,  donatura  iUis  Ageriae  dedit  :  et  rogavit  eam  , 
ut  (22)  ea  si  decessisset  ,  illis]  (28)  daret ;  5/  convaiuis- 
set ,  5//-»/  redderet  :  morte  secuta  ,  Msvia  Titiae  filia  he- 
res  extitit  :  Ageria  autem  ,  ut  rogata|  erat ,  chirogra- 
plia  (24)  Septicio  et  Majvio  suprascriplis  dedit.  Qucerilur, 
si  Msevia  heres  summam  ,  quae  debebatur  ,  ex  chirogra- 
pliis  suprascriptis  petat  ,  vel  ipsa  (25)  chirographa  :  an 
exceptione  excludi  possit  ?  Respondil  ,  Majvi.im  ,  vel  pa- 
cti  conventi  ,  vel  doli  (26)  mali  exceptione  summovcri 
posse. 

§.3.  Qui  hominem  noxae  nomine  vel  alias  oMigalum  , 
mortis  causa    acceperit :    tantum  (27)  cep)sse  intelhgendus 


(i)  Donationis  mortis  causa  conditio  pacto  seii  lege  mutari  po- 
te«t.  Possuin  ita  mortis  causa  donare  ,  ut  omnimodo  me  ranituo  ex 
ea  valctudiue  ,  res  tibi  a  me  donatas  mortis  causa  non  rcddas.  ^-e/i. 
JSam  et  sic.  quo  ioco  ,  to  omnimodo  ,  conjungo  his  veibis  ,  res  noii 
rcddatur ,  lioc  sensu  ,  possum  res  ila  tibi  donare  moitis  causa  ,  ut 
cx  ea  valetiidine  mc  mortuo  omnimodo  rcs  nou  reddatur.  oninimo- 
do  ,  id  est  ,  etiamsi  revocem  les  donatas.  Nam  per  contraiium  do- 
iiare  ita  possum  ,  ut  si  prior  decessurira  ,  rem  reddas  ,  si  modo  id 
restitui  mihi  vel  significavero.  i'ejs.  et  ut  reddatur.  Piwsum  quo- 
que  ita  donare  ,  ut  non  aliter  res  donata  re-.lituatur  ,  quam  si  do- 
iiatarius  prior  decesserit.  uers.  scd  et  sic.  Possum  et  ita  donare  , 
«t  nec  si  convaluero ,  res  donatas  rcddas.  \>ers.  sic  quoque.  At  luxc 
quarta  species  prijme  videtur  t.imilis?  non  est.  Intcrest  multum ,  aa 
j.is  donationis  per  reccf.lam  valefudinem  revocandoe  mihi  cripias , 
ut  hic.  An  vero  ita  dontm  ,  ut  ludla  omnino  vohintate  res  dona- 
las  rovocem  ,  ut  ilid.  Goth.  Inlcliecuun  huju-'  $■  vide  apud  Joann. 
JDecher.  /.    i.  dissert.  \.  n.   20.  Ans. 

(2)  /.  8.  in  fln.  supr.  h.   t. 

(3)  /.   27.  infr.  h.  t. 

(4)  Et  ideo  ,  nec  si.   Hal. 

(5)  Donator  ,  rcvocabitur.  Haloand.  Hujueraodi  nomen  donatio- 
.uis  inter  vivos  soitilur. 

(6)  Et  traditus. 

(7)  A  donalario  scilicet. 

(8)  Donatores  scilioct  vcl  donatoris  heredes  \ios\  doualionem  ro 
vocalam, 

(9)  Quid  ,  si  donatarius  fructus  cx  rc  donata  perccpit  ,  eorum 
fictne  cnrn  cxpcnsis  compensatio  ?  Fict  compensatio.  /.  48.  /.  C5. 
supr.  de  rci  vindic. 

(10)  Donarc  mortis  causa  de  cas',rensi  suo  filiusfamiiias  polcst , 
ptrindc  ,  ac  si  paterfamilias  csset. 

(11)  Ddiiatio  morlib  causH  per  credilorcs  revocatur,  si  ea  djuatio- 


ne  fraudati  reipsa  ,  non  tantum  consilio  fuerint. 

(12)  /.  37.  infr.  h.  t.  §.  i.  hist.  de  donat.  legatorum  instar 
ohtinent  ,  /.  17.  in  fin.  infr.  eod.  vide  Cujac.  10.  obs.  28.  vide 
qu.Te  notavi  ad  /.  ullim.   C.  hoc  tit. 

(i3)  Non  exspcctatur  cessatio  valeludinis.  /.  \c).supr.  de  reb.cred. 

('i)  I"  fiaudcm  vcndita  revocant  creditorcs  ,  si  frais  intervenit 
jnnctiin  ct  ementis  ct  vcndentis  :  donata  inter  vivos  revocaut  ,  si 
fraus  doriatoris  intcrvenil  ,  ctiamsi  uuHa  donatarii  fucrlt  :  d.jnata 
vero  lcstamento  rcvocant  ,  si  fraus  reipsa  intervenit  ,  lir.et  tcstator 
vcl  legatarii  nullam  fraiidem  admiseriut.  Quod  obtinet  in  mortis 
causa  donatione ,  qiue  sic  ad  cxcmplum  lea;atorum  rcvocata  dicitur. 

(i5)  Legatum  cx  testanicnto  ejus  qui  solvendo  iion  est  omnimo- 
do  inutile  est.  /,  68.  supr.  ad  SC.  Trebcll.  /.  la.  C.  dt  testam. 
milit. 

(16)  /.  66.  injin.  supr.  ad  leg.  Falcid. 

(17)  /.   i5.  in  Jin.    supr.  h.   t. 

(18)  /.    II.  supr.  h.  t. 
(ig)  /.    3.   C.  h.  t. 

(•20)  /.   3i.  5.   3.    infr.  cod. 

(21)  Id  cst ,  tantum  videor  accipere  ,  qaantuin  faoer.i  polest. 
Basil. 

(■22)  Mandatuin  post  mortcm  maadatoris  coUatum  ,  eju$  mortc 
iion  rcvocatur. 

(23)  /.   3.  §.   1.  supr.  dc  liberationc. 

(24)  Chiropraphum  qui  mandat  leddi  dehitori  ,  debilorem  ip  «uin 
liberasse  iiitcliigitur. 

(25)  Nam  chirographo  icgato  continotur  actio.  /.  69.  supr.  dc 
legnt.   3. 

(26)  d.   5.   1.  /.28.  infin.   infr.   h.  t. 

(27)  Donatio  rci  ,  quae  cvinoi  pote.sf  ,  lanli  censclur  ct  ««tini  \n- 
da  ist  ,  qiiaiiti  les  condilioncm  ejus  scitnti  et  pcriculum  cju*  »14- 
scijueiili   vcadi  potest. 


LIBER  TRIGESIMUSNONUS. 


.27 


est  ,  quanti  (i)  is  homo  venire  potuisset.  -f*  Idem  m 
fundo  ,  qui  obligaius  est  ,  observari  poterit ,  ut  pretiuta 
excutiatur. 

Si  filiofamil.  doiialiir  ,    si    donatarius  in  adoptionem  se 
d(d(rit  1  aut  teni  alienaverit , 

19.   Idem  lib.  80.  Digestorum. 

SI  filiofarailias  rcs  mortis  causa  data  ftierit ,  et  conva- 
luisset  donalor:  actionem  de  peculio  cum  patre  habet. 
f  At  si  pateifainilias  (2)  ,  cum  mortis  causa  donationem 
accepisset ,  in  adoptionem  se  dederit  :  res  ipsa  a  douatore 
repetitur.  |  Nec  huic  similis  est  is,  qui  rem ,  quam  mor- 
tis  causa  acceperat ,  alii  porro  dederit :  nam  donator  huic 
Don  rera  sed  pretium  (3)  cjus  condiceret. 

De  legato  non  copaci  solidi  sub  conditione  dandi. 

20.  Idem  lib.    1.  ad  Urseium  Ferocem. 

EI  (4)  ,  qui  non  amplius  parte  capere  (5)  poterat  , 
legatus  est  fundus,  si  decem  dedisset  heredi:  non  to- 
tara  summam  [is]  dare  debet ,  ut  partem  fundi  haberet  , 
sed  (6)  partem  duntaxat  pro  rata  ,  qua  legatum  conse- 
quilur. 

De  eo  qid  pecuniam  accepit  ,  ut  adiret. 

21.  Idem  lib.   2.   ad  Urseium  Ferocem.  ■ 

EUm   ,    qui    ut  (7)    adiret    hereditatem  pecuniam  acce- 
pisset,  pleritjue  ,  in  quibus  Priscus  quoque  ,  respon- 
derunl ,  morlis  causa  eum  capere. 

Quo  lempore  capacitas  donatarii  spectetur. 
i-i..   Afrjcanus  lib.    1.   (8)  Quaestionum. 

IN  mortis  causa  donalionibus    (9)     non  (10)  tempus  do- 
nationis  (n)  sed  mortis  intuendum  est,  an  quis  cape- 
le  possit. 

Si  Jiliofamil.  vel  servo  donetur. 
23.  luEM  lib.   2.   (12)  Qusestionum. 

ST  filiofamilias  mortis  causa  donalum  sit,  et  vivo  dona- 
tore  moriatur  filius  ,  pater  vivat:  Quacsilum  est,  quid 
juris  sit  (i3)  :  Respondit  ,  morte  (i4)  fihi  condictionem 
competere  ,  si  raodo    ipse  potius   filio  quam  palri  donatu- 


rus  dederit  :   alioquin  ,    si  quasi  ministerio  ejus  pater  usus 

sit  ,  ipsius    palris  mortem    spectandam  esse.  -['  Idque  juris 

fore  ,  et  si  de  persona  servi  (i5)  quseratur. 

De  acceptilatione. 

24.   Idem  lib.   9.   Quaestionura. 

QUod  debiiori    acceptum  iactum  esset  mortis  causa  ,  si 
convaluerit  donator,  etiam  (iC)  tcmpore  liberalo  (17) 
ei  potest  coudici  ^  namque  (i8)  acc.eplilatione  interve- 
niente    abilum    ab    jure    pristinai  obligationis  ,  eamque  in 
hujus  condictionis  transfusam. 

De  testato  vel  iutestato.    i.  De  filiofi.milias. 
25.   Marciantjs  Jib.   9.    Institutionum. 
rr^Am  (19)  is  ,  qui    testamentuin   facit  (20)  ,  quam  qui 
X     non  lacit  ,   mortis  causa  douare  potest  (21). 

5.  1.  Filiusfamilias  ,  qui  non  potest  (22)  facere  tesla- 
mentum  ,  nec  (23)  voluntate  patris  ,  tamen  mortis  causct 
donare  patre  permittente  potest. 

De  donatione  reciproca  ,  et  commorientihus. 

26.  Idem  lib.   2.   Regularum. 

SI  qui  invicera  (24)  sibi   mortis    causa  donaverunt  pari- 
tcr  (25)  decesseruut,  neutrius  heres  repetct:   quia  neu- 
ter  alteri  supervixit. 

•j^  Idem  juris  est ,  si  pariter  maritus  et  uxor  sibi  dona- 
verunt. 

Si  donetur  mortis  causa  ,    ut    nullo   casu  revocetur. 

27.  Idem  lib.    5.   Reguloruni. 

UBi  ila  donatur  mortis  causa  ,  ut  nuVo  (26)  casu  re- 
i'occlur  ,  causa  donandi  magis  (27)  est,  quam  mor- 
tis  causa  donatio  (28)  :  et  ideo  perinde  (»9)  habcri  dr- 
bet ,  atque  alia  quaivis  inter  vivos  donatio.  ideofjue  iiiter 
viros  et  uxores  non  valet  :  et  ideo  ncc  (3o)  Falcidia  lc- 
cum  habct ,  quasi  in  morlis  causa  donatione. 

De  eo,  ciui  scripsit  tabulas  vel  chirographum  inania  es~ 
se  ,   nec  quicquam  deberi. 

28.  Marcellus  Ijb.  singul.  Responsorum. 

AVunculo    suo    debitori    raortis    causa  donaturus  ,  qnae 
debebat  ,   ila  scripsit:   labulce  (3i)  vel  chirographum^ 


(i)    /.   I  5.   16.  supr.  ad  SC.  Trebell. 

(2)  Sui  juris. 

(3)  /.   39.  infr.  h.  t. 

(^i)     Puta  filio  natiirali  :  vel  ei ,  cui  Falcidia  detrahitnr. 
(5)     Ileferenda  p.st  haec  lex    ad    secundam    partem    inticriplionis 
hujns  tituli  ,  hoc  est  ad  mortis  capiones. 
((>)     /.  44.  in  fiii,  supr.  de  cond,  et  dem. 

(7)  /.   3i.  5.  2.  infr.  h.  t, 

(8)  Tidc  Cujac.   I.  ad  Jfric,  fol.  S. 

(9)  Quotics  scil.  qiiaeritur  ,  capax  sit  donatarius  ,  nccne. 

(10)  Capacitas  vel  incapacilas  donatarii  moilis  causa  inspicitur 
ttinporc  mortis  ,  non  tempore  donationis.   Castr. 

(n)  Id  est  ,  actus  inlcrpositi  :  contra  quam  in  lcgalis  ,  in  qui- 
bus  testaraenti  faciendi  tempus  spectatur  ex  regula  Catonis. 

(12)  Cujac.  a.  ad  Jfric.  fol.  21. 

(i3)  Id  cst  ,  cujus  mors  inspicitur.  adde  /.  ult.  infr.  h.  t. 

(i4)  Donatio  moitis  causa  facta  filiofamiiias  ,  ipso  ante  donalo- 
tem  pr«mortuo  exspirat :  secus  si  facta  sit  patri  ,  pcr  mediam  ta- 
meii  perjonam  ipsius  fihi. 

(i5)  Ut  in  d.  l.  ult. 

(16)  Id  est  ,  etiamsi  tcmporc  liberatus  sit. 

O7)  Q"i  liberatus  est  acceptilationc  mortis  causa  ,  non  potcst 
nli  praEscriptioiie  adversus  donatorem  ,  qua  uterctur  ,  si  iiheiatus 
nou  csset. 

(18)  Id  cst ,  subtilitate  jnris  videtur  Jn  hac  spccie  debitor  libe- 
ratus  pcr  aociptilationcm  ,  cx  sequo  taraen  ct  hono  acceptum  fcienti 
creditori  non  nocet  ;  qnia  vidctur  per  eam  acccptilatiouom  ohliga- 
tio  dehitons  tran^fusa  in  condictioncm  causa  dala  causa  non  secuta. 

(ly)  Doriarc  moitis  cansa  ,  vel  faclo  testamcnto  ,  vel  ab  intcsta- 
to  possum.  Castrcns.  eadcm  ratione  codicdli  fiunt  utrovis  modo. 
/.  cvnficiuntur.  8.   /.  ai  intestato.    16.  supr.  dc  jurc  codiciU. 

(20)  /.  Q.  tupr.  h.  t,  l.  3a.  5,  8.  infin,  supr,  dc  donat.  inl.  vir. 


(21)  Imo  ,  non  potest  :  narn  pupillus  ,  nec  testamentum  faoerc 
potcst  ,  ncc  mortis  causa  donare.  /.  i.  ^.  i.  supr.  de  tutela  ct 
Tationibus, 

(22)  /.   4-  supr.  qui  tcstam, 

(23)  Vid.  /.   pen.    C.  qui  lestam. 

(24)  Quffiro  ,  an  donatio  vicessitudinaria  seu  reciproca  sit  pro- 
pric  donatio  :  ad  hoc  enim  utilis  est  illa  quaestio  ,  ul  sciamus  ,  in- 
digeat  insinuatione,necne  .  Clarus  ex  comnnmi  opinione  negat  pro- 
prie  donatioucm  esse.  4-  sent.  2.  in  fm.  Cur  ila  ?  qnia  propter  vi» 
cissitudinem  hahet  onus  adnexum  :  quia  tantum  quis  dat ,  quantum' 
hahcre  sperat  :  et  idco  iiou  potcst  proprie  dici  donatio. 

(23)  /.   32.   5-    i4-  supr.   de  donat.   int.   vir. 

(26)  /.  i3.  in  fin.  supr.  h,  t.  l,  35.  j.  4-  ^'^^'s-  nam  et  sh' 
Lif;   eod. 

(27)  Donatio  mortis  causa  quoticns  clausulam  de  non  rcvrcando 
contiiiet  ,  non  obstante  tali  clausula  permittitur  rcvocatio  :  quia  ta- 
lis  donatio  liansit  in  aliam  donalioucm  ,  ot  sortitur  potius  nomen 
donationis  inter  vivos.  Mynsing.  7.  respons.  69.  n.  i  r.  Clarus  4. 
sentent.  §.  Doiiatio.  qua:st.  4-  in  fin.  Haec  euim  qualitas  ,  ut  do- 
n;itio  ,  qua  de  agitur  ,  luilJo  jure  pos.sit  revocari  ,  peiiitus  a  natiua 
donationis  morlis  causa  dilfrrt.  adde  Grassuia  ,  §.  doiiatio  moitis 
causa.   cjuwst.    1 .   n.  4-   5.   6. 

(28)  Vide  Nicol.  Vall.  de  rebus  dubiis  et  qucestionibus  in  jure 
controversis.  tract.  23.  Coras.  tom.  2.  pag.  2^7.  Guler.  resot. 
purt.   I.  c.   2.  n.   2.  Mod. 

(29)  Pactum  adjcclum  contra  naturam  contractHs ,  ipsum  contra- 
ctum  non  vitiat ,  scd  eum  mutat  in  aliud  contraclus  genus,  vidc 
tamen  /.   12.  infr.  de  prccario. 

(30)  /.   42.  infin.   Itfi.  h.  t. 

(3i)  Instrumenta  nudis  etiam  vcibis  canccllari  possc  ,  hiuc  cot- 
lignnt  :  vcluli  si  creditor  tabulas  dubitoris  suL  juhcat  vel  mandi-t 
inaacs  esbc  j  «t ,  ut  pragimtici  loquunlur  ,  cassas  ,  ct  irrilas. 


22( 


DIGESTORUM 


tot  (i)  ,  ubicunnne  sunt ,  inanes  (2)  ess3  ,  neque  eum 
«olvere  (Jebere.  Quxro  ,  aa  heredes  ,  si  pecuniam  ab  a- 
vunculo  deluncti  pelant  ,  exceplione  (3)  doli  mali  tueri 
se  possint  (4)?  Marcellus  respondit,  posse:  nimirura  (5) 
enim  contra  voluutaiem  defuncti  heres  petit  ab  eo. 

De  revocatione  donationis.  De   vindicutione  et  condictione. 

29.   Ulpianus  lib.    17.  ad  Edictum. 
^I  mortis  causa  res  donafa  est ,  el  couvaluit,  qui  dona- 


'^idendi 


habeat  in 


actionem  ?   Et  si 


quidem  quis  sic  donavit ,  ut  si  mors  coniigisset  ,  tunc  ha- 
beret  ,  cui  donatuni  est  :  sine  dubio  donator  poterit  rem 
TinHicare  (6)  :    morluo  eo  ,  tunc  is  cui  donatum  est. 

-[-  Si  vero  sic  ,  ut  jam  iiunc  haberet;  redderet^  si  con- 
foluisset ,  vel  de  pnclio  ,  vel  peregre  rediisset  :  potest  de- 
fendi  ,  in  rem  competere  donatori  ,  si  quid  horum  conti- 
gisset  :   interim  aulem  ei  cui  donatum  est. 

•f-  Sed  et  si  morte  praevenlus  sit  is  ,  cui  donatum  est , 
adhuc  quis  dabit  ia  rem  donatori  (7). 

3o.   Idem  lib.   21.   ad  Edictum. 

QUi  mortis    causa    donavit ,    ipse  ex  poenitentia  condi- 
ctionem  (8)  vel  ulilem  actionem  habet. 

Quid  sit  mortis  causa  capere.  1.  De  acceptil  ■tionc.  2.   Quce 
mortis  causa  capi  dicuntur.   3.  Si    (piis  jusserit    debito- 
rem  suum  alii  expromittere.   4-   De  accep/ilatioie. 
3i.   Gajus  h'b.   8.   ad  Eclictum  provinciale. 

MOrlis  causa  capilur  ,  cum  proptcr  morlem  alicujus 
capiendi  occasio  obvenit :  exceplis  (9)  his  capiendi  fi- 
guris  (10),  quae  proprio  uomine  appellaulur.  certe  enim  et 
qui  hereditario  ,  aut  legali  ,  aul  lideicommissi  jure  capit, 
ex  morte  alterius  nanciscilur  capiendi  occasionem  :  sed 
quia  fii)  proprio  nomine  haespecies  capiendi  appeilantur, 
ideo   ab  hac  defuiitione  scparaniur  (12). 

5.  1.  Juliano  placet  ,  licel  solveudo  (i3)  non  sit  debi- 
tor  ,  cui  acceptuin  latum  sit  ,  videri  ei  morlis  causa  do- 
natum. 

5.  2.  Sine  donatione  autem  capitur  ,  [  veluli  ]  pecu- 
nia  quam  staluliber  (i4))  ^nt  legatarius  alicui  conditionis 
iniplendac  gratia  numerat :  sive  extraneus  sit  ,  qui  acce- 
pit  ,  sive  hereis,  •]~  Eodem  numero  est  pecunia  ,  quam  quis 
in  hoc  accipit  ,  ut  vel  adeat  (i5)  heredilalera  ,  vel  non 
adeat  ;  quique  in  hoc  accipit  pecuniam  ,  ulJegatum  omit- 
tat.   -f-  Sed  et  dos  ,  quam  quis  in  morlem  mulieris  a  ma- 

(i)     Tua  chirographa  uhicunquc  sunt,  inania  essc. 

(2)  Donalio  in  ipsis  liberationihns  ,  sive  quoties  de  ipso  Achi- 
tore  lihcrando  agitnr,  statim  perficitur:  neque  in  ca  donatione  ulia 
exigitur  tradilio.  Fit  et  in  hunc  modum  li))crando  donatio  :  quoe 
nihil  aliud  est  ,  (jiiam  pactiun  de  non  petendo. 

(3)  l.   18.  5.  2.  supr.  h.  t. 

(4)  Possit. 

(5)  r3olo  facit  hercs  ,  qui  ah  alio  quid  pctit  contra  defuncti  ^-o- 
lunlatcm. 

(6)  Directo  ,  si  dominium  nondum  translatnm  :  utiliter,  si  trans- 
iatum.  Accnrs.  addc  /.   38.  J-  3.  supr.  d"  usnris. 

(7)  Hahet  etir.m  condiclioncm.  vide  /.  3o.  infr.  h.  t. 

(8)  l.  35.  5.  3.  infr.  eod.  l.  9.  siipr.  de  reh.  c.red.  l.  76.  Supr. 
de  jure  dotinm.  l.   12.  supr.  dc  cond.  causa  daia. 

(9)  Dcfinitio  per  contrarii  rcmoliooem. 

( r  o)  Figuras  vocat ,  modos  ,  causas  ,  gencra  ,  ut  /.  i .  Infr.  de 
obligat. 

(11)  Mortis  capio  ,  spccies  cst  negotii  innominata. 

(12)  Aliud  csl  lcgatumj  fidcicommissum  ,  mortis  causa  capio  ,  ct 
jnortis  causa  donatio. 

(i3)  l.  22.  §.  3.  Supr.  ad  leg.  Falcid. 

(i4)  /.  8.  ('m.  jiam  et  quod.  Snpr.  Ii.t. 

(i5)  /.   21.  supv.  eod. 

(16)  Dos  rcceptilia  dicitur  ,  quam  is ,  qui  dedit  ,  ut  sihj  ifc^dere- 


rito  stipulatur  ,  capitur  sane  mortis  causa  :  cmus  ceneris 
dotes  receptitiae(i6)  vocantur.  f  Rursus  id  quod  mortis  cau- 
sa  donatur  ,  aut  in  pericuh.m^i^)  mortis  klatur  aut  cogi- 
tatiouem  mortahtatis  ,  quod  nos  quaudoque  moriluros  in- 
telligimus  (18). 

$.  3.  Si  jusseris  mortis  causa  debitorem  taum  mihi  aut 
credilori  meo  exprornittere  (19)  decem  :  quid  juris  esset , 
quaentur  ,  si  isle  debitor  solvendo  non  sit  ?  Et  ait  Julia- 
nus  :  Si  ego  stipulatus  fuerim  (20)  ,  tantam  pecuniam  vi- 
den  me  cepisse  ,  in  quantum  debitor  (2 1)  solvendo  fuis- 
set  :  nam  et  si  convaluisset  (  inquit  )  donator  ,  obhga- 
lionem  duntaxat  debitoris  recipere  deberet.  Si  vero  credi- 
lor  ineus  stipulatus  fuerit  ,  tantam  videri  me  pecuniam  ac- 
cepisse,iu  quantum  a  creditore  meo  liberatas  essem. 

§■  4-  l^er  accepti  quoque  latiouem  egens  (22)  debitor 
hberatus ,  totam  eam  ^ecuniam  ,  qua  liberatus  est  ,  cepisse 
videlur. 

De  morte. 
32.  Ulpianus  hb.   76.  ad  Edictum. 

NOn  videtur  perfecta  donatio  mortis  causa  facta  ,  ante- 
quam  (23)  mors  insequatur. 

De  usucapione. 
33.  Paulus  lib.  4.  ad  Plautium. 

QUi  alienam  (24)  rem  mortis  causa  traditam  usucepit, 
non  ab  eo  videtur  (25)  cepisse  ,  cujus    res     fuisset  , 
sed  ab  eo  ,  qui  occasionem  usucapionis  praestilisset. 
Dc  stipulatione  in  annos  singulos. 
34.  Marcellus  lib.   28.   Digestorum. 

MOrtis  causa  donatio  etiam  [  sic  ]  constitui  potest ,  ut 
quid  stipuletur  (26)  in  annos  singulos  quoad  viveret  : 
scilicet  ut  post  (27)  morlem  promissoris  ineipiat  exaclio. 
Quibus  donari  potest.  i.Etymologia  do^iationis.  i.Quid 
intersit  inter  simplicem  et  mortis  causa  douationem.  3.  Dii 
repelitione.  4-  De  causis  et  speciebus  mortis  causa  donor- 
tionuin.  5.  De  societate.  6.  De  acceptilatione-  7.  De  sti- 
pulatione  in  annos  singulos. 

35.  Paulus  lib.  6.  ad  Legem  Juliam  et  Papiam. 

SEnatus  censuit  ,  placere  mortis  causa  donat'  '^ 

in  eos,  quos  (28)  Lex  prohibet  capere  ,  in 
sa  haberi  ,   [  iu  J    qua  essent  ,  quce    (29)    testamentp  his 
legala  essent  ,  quibus  capere  per  legem  non  liceret.  •f  Ex 
hoc  Senatusconsuho  f3o)  mull.e  varineque  quajstiojies  agi- 
tantur  ,  de  quibus  pauca  referamus. 

§.   1.  Donatio  dicta  est  a  dono  (3i)  ,  (£uasi    dono    dfl- 

tur  ,  stipnlatus  est.  Ulp.  6.  5-5.  servus  rcjceptitius  ,  de  qtio  latrai- 
nit  Gellius  17.  c.  6  ct  Nonius  Marcellui  m  Recrptitium  ,  ni^qiM» 
dotalis  cst ,  neqne  paraphernalis ,  qaia  ad  virum  non  defcilur.  vide 
Cujac.  ibid. 

(17)  Aut  in  pcriculo  mortis.  Hal.  l.  2.  /.  7.  supr.  /1.  t. 

(18)  Al.  intelligamus. 

(19)  /.    18.  §.    1.  supr.  h.  t. 
\:>.o)  A  tuo  dcbitorc. 
(■-u)  Tuus. 

(22)  Per  acceptilatioDcm  qtioqtie  egeniis  dobitor.  Hid.  l.  ii.  ^. 
pen.  siipr.  ad  Irg.  Fnlcid. 

(23)  /.   34.   in  Jln.  Infr.  h.  t.  /.  4.  5.    i.   infr.  de  doli  „ui'i. 

(24)  /.  i3.  Siipr.  h.  t.  l.  18.  5-  *•  Supr.  ae  donat.  l.  44-  tupr. 
de  donationihns  int.  vir. 

(25)  Videtur. 

(26)  Mortis  causa  stipnbfio  exisfimatur  fieri  .  ut  ait  Antistios  Li- 
l>co  ,  qiiaj  ita  fit ,  ut  mortc  promissoris  confirmetnr  ,  aut ,  ut  qui- 
dam  (lixcrunt ,  cujus  stipulationis  non  fuit  causa.  Festus. 

(27)  /.  32.  snpr.  h.  t. 

(2S)   Qu;e  illaj  pcrsoniE  ,  dixi  ad  Ulpian.  tit.   i3. 
(>(j)  Vide  /.   9.   supr.  h.  t. 
(3o)  Facto  ad  lcgem  Juliam  et  P.ipiam. 
(3i)  Vide  Alciatum  Itb.  i.  prcEtermissorum.  et  jACohum  Curtiuiu 

/(','.    I.  ir<xT«i:'  ud  coilegam  cap.    19.  Mod. 


iones  factas 
eaderu  cau- 


LIBER    TRIGESIMUSNONUS. 


lum  :  rapta  (i)  a  Graeco  ;  nam  hi  dicunt  ^apoi  x;  Iw^il- 
c^ai  ,  id  est  ,   clonum  ei  donare. 

5).  2.  Sed  mortis  causa  donatio  longe  differt  ab  illa  ve- 
ra  (2)  et  absoluta  donatione  ,  quae  ita  proficiacitur  ,  ut 
nuUo  casu  revocetur  (3).  et  (4)  ibi  ,  qui  donat  ,  illum 
poiius  ,  quara  se  habere  mavidt  :  at  is  ,  qui  mortis  causa 
donat  ,  se  cogitat  5  atque  amore  vitae*  recepisse  potius  quani 
dedisse  mavult.  et  Jioc  est  ,  quare  vulgo  dicatur  ,  Se  po- 
tius  (5)  habere  vult  ,  quam  eum  ,  cui  donat  :  illum 
deuide  poiius  ,  quam  heredem  suum. 

$.  3.  Ergo  qui  mortis  causa  douat  ,  qua  parte  se  co- 
gitat  ,  negolium  geril  :  scilicet  ut  cum  convakierit  (6) , 
reddatur  sibi.  Nec  dubitaverunt  Cassiani  ,  quin  condictio- 
iie  repeti  possit  ,  quasi  re  non  secuta  :  propter  hajic  ra- 
tionem  ,  quod  ea  ,  quae  dantur  ,  aut  ita  dantur  ,  ut  (7) 
aliquid  facias  ,  aut  ut  ego  ahquid  faciam  ,  aut  ut  Lu- 
cius  Titius  ,  aut  ut  aliquid  obtingat  j  et  in  islis  condictio 
sequitur. 

5.  4-  Mortis  causa  donatio  fit  multis    (B)  modis. 

"Y  Ahas  extra  suspicionem  uUius  periculi  a  sano  et  in 
bona  valeludine  posito  ,  [  et  ]  cui  ex  humana  sorte  mor- 
tis  cogitatio  est.  'J-  Alias  ex  metu  morlis  ,  aut  ex  praesen- 
ti  (9)  periculo  ,  [  aut  ex  ]  futuro  :  si  (10)  quidem  l?r- 
ra  marique ,  tam  in  pace  ,  quam  in  bello  ,  et  tam  do- 
mi  ,  quam  mililia?  ,  multis  (11)  generibus  mortis  pericu- 
lum  metui  potest.  -f'  Nam  et  sic  potest  donari  ,  ut  onmi- 
modo  ex  ea  valetudine  donatore  mortuo  ,  res  non  redda- 
tur  :  ei  ,  ut  reddatur ,  etiam  si  prior  ex  eadem  valetudine 
decesserit  ,  si  tamen  rnutata  voluntate  restitui  sibi  voluerit. 
Et  sic  donari  potest ,  ut  non  aliter  reddatur  ^  quani  sipiior 
ille  ,  qid  acceplt  ,  decesseril.  •j'  Sic  quoque  potest  donari 
morlis  causa  ,  ut  nullo  casu  (12)  sit  repetitio  ,  [  id  est  ] 
ue  si  convaluerit  quidem  donator. 

^.  5.  Si  quis  societatem  (i3)  per  donationem  mortis 
causa  inierit  :  dicendum  est  nullam  societatem  esse. 

^.  6.  Si  duobus  debitoribus  morlis  causa  donaturus  cre- 
ditor,  uni  acceplum  (i^)  tuHt  ,  et  convaluerit:  eligere  po- 
test  ,  utri  eorum  condicat. 

^\  7.  Sed  qui  mortis  causa  in  annos  singulos  pecuniam 
stipulatus  est  ,  non  est  similis  ei  ,  cui  iu  annos  singuios 
legatum  est  :  nam  hcet  multa  (i5)  essent  legata  ,  stipula- 
tio  tamen  una  est ,  et  conditio  ejus,  cui  expromissum  est, 
semel  (16)  intuenda  est.. 


229 


De  eo  ,  quod  dntur  conditionis  implendcc  causa. 

36.  Ulpianus  [  lib.  8.  ad   Legem  Juliam  et 

Papiam  ] . 

QUod  conditionis  (17)  iraplendae  causa  dalur  ,  hcet  non 
ex  bonis  mortui  proficiscitur  ,  capere  tamen  supra 
inodum  non  polerit  is  ,  cui  cerlum  modum  ad  capien- 
dum  Lex  (18)  concessit.  •]-  Cerie  (19)  quod  a  statuhbe- 
ro  (20)  condilionis  implendae  causa  dalur  ,  indubitate  mo- 
do  legati  (21)  concesso  imputatur  :  sic  tamen  ,  si  mortis 
tempore  in  pecuho  id  habuit.  caeterum  si  post  mortem  , 
vel  etiam  si  ahus  pro  eo  dedit ,  quia  non  fuit  cx  his  bo- 
nis  ,  qu3e  mortis  tempore  teslalor  habuit  ,  in  eadem  erunt 
causa  in  qua  sunt ,  quae  a  legatariis  dantur. 

Collalio  legaii  et  morlis  causa  donationis.  1.   De 

venditione  rei  donatce. 

37.  Idem  [  Hb.   i5.   ad  Leg.  Juham  et  Papiam  ]. 

ILlud  generahter  meminisse  oportebit  ,  donationes  mor- 
tis  causa  factas  ,  legatis  comparatas  (22)  :  quodcunque 
igitur  in  legatis  juris  esl  ,  id  in  mortis  causa  donationi- 
bus  erit  accipieudum  (23). 

5.  i.  Julianus  ait  ,  Si  quis  servum  mortis  causa  sibi 
donatum  vendiderit  ,  et  hoc  vivo  donatore  fecerit  :  pretii 
condictionem  donator  habebit  ,  si  convaluisset  ,  et  hoc 
donator  elegerit  j  ahoquin  et  ipsum  servum  restituere  com- 
pellitur. 

Quid  intersii  inler  mortis  causa  donationem  et 

cnpionem. 
38.  Marcellus  [  lib.    1.  ad  legem  Juham  et 

Papiam  ]. 

INtQr  mortis  causa  donationem  ,  et  omnia  ,  quse  mortis 
causa  quis  ceperit ,  est  earum  rcrum  differentia.  Nam 
mortis  causa  donatur  ,  quo  pra^sens  praesenti  dat  :  a  mor- 
tis  causa  capi  intelhgitur  ,  et  quod  (2^)  non  cadit  in  spe- 
ciem  donationis.  Etenim  cum  testamento  quis  suo  Pana- 
philum  servum  suum  liberum  esse  jussit  ,  si  mihi  decem 
dederit ,  nihil  mihi  donasse  videbitur  :  et  tamen  ,  si  ac- 
cepero  a  servo  decem  ,  mortis  causa  accepisse  me  conve- 
nit.  +  Idem  accidit  ,  quod  quis  sit  heres  institutus  ,  si 
mihi  decem  dederit :  nam  accipiendo  ab  eo  ,  qui  heres 
iusiitulus  est ,  conditionis  explendae  ejus  causa  ,  mortis 
causa  capio. 


(1)  Tracta  a  Graecis. 

(2)  Hinc  coiligere  possuraus  ,  Donationem  inter  vlvos  verain  es- 
»e  doQationcm  :  mortis  causa  minus  propriam.  veram  esse  dcnatio- 
nem  ,  quae  rovocari  non  potest  :  impropriam,  quae  potest  revocari. 

(3)  Nisi  cx.  ingratiluclinc.  vide  C.  de  revocand.  donationibus. 

(4)  Al.  Nam  ibi. 

(5)  /.    i.  supr.  h.  t. 

(6)  l.   i3.  5-    1.  supr.  eod. 

(7)  /-5.  supr.  dc  prtBscript.  verb. 

(8)  Yide  /.  2.  supr.  h.  t.  Goth.  vide  3ohan.  Decher.  dissert . 
lib.    I,  dissert.  4-   num.  20.  Ans. 

(9)  /.  3.  sUpr.  h.  t. 

(10)  /.  3.  J.  2.  infr.  de  incend. 

(11)  Vid.  l.  3.  l.  4.  /.  5.  supr.h.  t, 

(12)  Vigle  /.27.  supr.  h.  t. 

(i3)  /.  5,  in  fin.  supr.  pro  socio.  t.  32.  §.  24.  supr.  de  donat. 
inter  vir. 

(i4)  Adde  l.  24.  supr.  h.  t. 

(la)  Lcgata  annua  ,  plura  s'mt  legala  ,  ut  hic.  /.4.  /.    11.  supr. 
de  annuis.  stipulalio  murtis  causa  amiua  ,  esL  una  ,  ut  hic. 
(itj)  Temporc  mortis  sc.  l.  22.  supr.  h.  t. 

C'7)  Quaero  ,  an  donatio  conditiouulis  sit   proprlo    d^natio  ?  hoc 
rom.  ill.  '     * 


post  communem  opinionera  ait  Clarus  4-  •s^"'-  ^.  licet  enim  dispo- 
sitio  conditiouem  annexam  habeat  ,  illa  tamen  conditlo  non  est 
qualitas,  qux  substantiam  et  proprietatem  actus  immutet. 

(18)  Non  Falcidia  ,  sed  Julia  et  Papia  ,  ut  inscriptio  Legis  osteu- 
dit.   Cujac.   7.   observ.   24. 

(19)  Vide  Cujac.  iu  hanc  /.  7.  ohserv.  il^. 

(20)  /.  43.  infr.  h.  t.  l.  44.  /.  76.  supr.   ad  leg.  Falcid.  l.  i3. 
5.  6.  supr.  de  hered.  petit. 

(21)  Legatis  concesso.    Cujac.  Inst.  de    lege    Falcid.    modo  legi 
concesso  .  Cujac.  cx  Basilic.   7.  observat.  24. 

(22)  /.   i5.  injin.  l.   17.  supr.  h.  t.  vid.  Cujac.    lo-  ohscrv.  28. 
(28)  Imo  non  est  accipieadum  :  nam  legatum  .ibsenti  relinqui  po- 

test  ,  /.  38.  infr.h.t.  (iliusfamilias  testari  nequit,ct  tamea  donare 
potest.  /.25.  injin.  supr.  h.  t.  Accusans  testaraentum  de  falso,  pery 
dit  legatum  ,  non  tamen  donationcm  causa  mortis.  mortis  causa  do- 
natio  ipso  jure  interdum  revocatur  ,  legatum  non  ita  :  niortis  cau- 
sa  donatio  capitur  iulerdum  ab  alio  ,  quam  ab  hercde  :  legatum 
vero  donatio  ost  ab  herede  praestanda.  Donatarius  ad  reddendara 
rationcm  posscSsionls  teaetur  ,  non legatarius.  vide  Accurs.  ad  /.  i5. 
supr.  h.  t. 

(24)  /.  8.  /.   12.  /.  36.  tupr.  l.  l{i.  infr.  eod. 

3o 


DIGESTORUM 


De  mamimissione  serci  donati. 
39.  Paulus   [  lib.    17.   ad  Plaulium].      * 

SI  is  ,  cui  mortis  causa  servus  donatus  est ,  eum  manu- 
misit  ,  lenetur  condiclione  (1)  in  prelium  servi  :  (juo- 
niam  scit  posse  sibi  condici  ,  si  convaluerit  donator. 
De  viro  et  uxore. 
40.   Papiniantis   [  lib.   29.  Quaestionum  ], 

SI  inortis  causa  inler  virum    (2)    et  uxorem  donatio  fa- 
cta  sit ,  morte  secuta  reducilur    (3)  ad  id  tcrapus  do- 
natio  ,  quo  intcrpcsita  fuisset. 

De  60  ,  quod  staiuliler  de  peculio  dat. 
4».   Idem   [  lib.   2.  Responsorum  ], 

QUod  slatuliber  (4)  nni  ex  lieredibus  de  peculio  de- 
dit  ,  ei  ,  cjui  accepit ,  in  Falcidiae  ralionem  venit  : 
ct  in  liercdilalis  (5)  pelitionc  ,  item  ex  Trebeliiano , 
restituitur.  -^-  Ex  peculio  autem  videtur  dari  ,  quod  sla- 
tulibcr  donatum  accepit  et  dedit  :  et  cjuod  ab  alio  nomine 
ipsius  ,  eo  pra^seute  dalur  ,  prope  est ,  ut  ab  ipso  dalum  iu- 
lelligatur. 

Dc  donaiione  proprictatis  ita  ,  ut  post  mortem  donatarii 
ad  donantem  rcvertatur  ^  et  post  mortcm  donantis  ad  li~ 
beros  donatarii  bona  pcrlinccini .  1 .  Qualis  prcesumitur  es- 
se  donatio  a  moricnte  facta. 

42.  Idem  lib.   i3.  Responsorum. 

SEia  ,  cum  bonis  suis  tradilionibus  factis ,  Titio  co- 
gnato  donationis  causa  cessisset  ,  usumfruclum  (6)  si- 
hi  recepit  (7)  :  et  convenit  ,  ut  si  Titius  ante  ipsam 
[  vita  ]  decessisset  ,  proprielas  (8)  cw/  eam  rediret :  si 
postea  superstitihus  liberis  Titii  mortuafuisset,  tunc  ad  eos 
bona  pertinercnt.  Igitiir  si  res  singulas  heredes  Lucii  Titii 
viudicent  ,  doli  nou  inutiliter  opponetur  exceptio  :  bo- 
iiae  (9)  fldei  autem  judicio  conslituto  ,  Quaerebatur  ,  an 
raulier  promittere  dei)eat ,  se  bona  ,  cum  morerelur  ,  filiis 
Titii  reslituluram  ?  Incurrebal  hassitatio  non  extorqucndae 
donationis ,  cjuae  nondum  in  personam  fdiorum  inilium  ac- 


ccperat(io).  Sed  nunquid  interposila  caulione  prior  donatio, 
qua'  dominio  Iranslato  pridem  perfecta  est ,  propler  legem 
in  exordio  datam  retineiur  ,  non  sccunda  promittilur  , 
utrum  (11)  ergo  certae  ccndltionis  donalio  fuit  ,  an  quae 
mortis  consilium  [  ac  litulum  ]  laberct  ?  Sed  denegari 
non  potest  ,  mortis  causa  liaclam  videri  :  sequitur  ,  ut  so- 
luta  priore  dtinatione  ,  quoniam  Seia  Titio  supersles  fuit  , 
secjucns  exlorqueri  videatur  :  muliere  denijue  [  poslea  ] 
diem  functa  ,  Jiberi  Titii  si  cautioncm  ex  consensu  mulie- 
ris  acceperint  ,  contribulioni  propter  Falcidiam  ex  perso- 
ua  sua  tenebuulur. 

5.  1.  Cum  patcr  in  extremis  vitae  constitutus  ,  eman- 
cipalo  (12)  filio  qusedara  siue  uUa  (i3)  condiiioue  redhi- 
beudi  donassel  ,  ac  fratres  et  colieredcs  ejus  bonis  conlri- 
bui  dotialiones  ,  Falcidire  causa  ,  vellent  :  jiis  antiquum 
servandum  esse  respondi  (i^;-  noa  enim  ad  alia  Conslitu- 
lionem  pcrlinere  ,  quam  cjuaj  lege  certa  donarentur ,  el  mcr- 
te  insecuta  quodammodo  bonis  auferentur  ,  spe  retinendi 
perempta  ;  eum  autcm  ,  qui  absohite  (7  5)  donaret ,  uoii 
lam  mortis  causa  ,  quam  morientem  donare. 
De  viro  et  uxore. 
43.  Neratius  [  lib.  1.  Responsorum  ]. 

FUlcinius  (i6):  Inlcr  (17)  virum  et  uxorem  mortis  cau- 
sa  donationem  ila  fieri  ,  si  donator  justissimum  mor- 
tis  metuin  habeat,  Keratius  (18)  :  sufficere  exislimationem 
donantis  hanc  esse,ut  moriturum  se  pulet  (i9):quam  ju- 
sle  necne  susceperit  (20)  ,  non  quserendum,  cj^uod  mpgis 
tuendum  est, 

Si  scrvo  donatum  sit. 
44-   Paulus  ]ib.    1.   jNlanualium. 

SI  scrvo  (21)  mortis  causa  donaium  sit ,  videamus  ,  cu- 
jus  mors  inspici  dc^beat  ,  ut  sit  locus  condiclioni  :  do- 
mini  aii  ipsius  servi  ?  Scd  magis  ej'us  inspicienda  cst,  cui 
donalum  (sset  :  sed  tamen  ptsl  mortem  ante  apeitas  l.!- 
bulas  testamenli  inaKumissum  harc    dcnalio    non   sequilur. 


(i)     /.    19.   in  fm.  supr.  h.  t. 

(•2)  /.  II.  /.  20.  /.  "io.  siipr,  dc  dnnat.  itit.  vir.  Paul.  2.  seut. 
23.  5.  ult. 

(3)  Propritfate  ,  ut  /.  i  J .  supr.  de  don.  inter  vir.  ct  posscs- 
sione.  /.   3G.   Supr.  de  donal.  inler  vir. 

(4)  /.  36.  supi'.  h.  t. 

(5)  /.    i3.  5-  6.  in  fin.  supr.  de  hered.  pet. 

(6)  Potcst  «nim  ita  donatio  concipi.  /.  28.  C.  de  donat.  Golh. 
vide  Goed,  de  conlrah.  stip.  cap.  8.  num.  3i.  et  Joann.  a  Sand. 
dpci.-i.   Frisicar.  lih.    i.   tit.    i.  defin.  3.   Ans. 

(7)  Vid.  Valla  dc  rcbus  dubiis  etc.  tract.  2.  GUibertus  Rcgius 
lib.   "J.   ('  ai;T'0(I)av«i>'  c.ap.   8.  Mod. 

(8)  /.   1.    C.  de  donat.   quce  .'■ub  modo. 

(9)  Hinc  Dorothcus  nolat  ,  Doh  e.xccptioncm  oppositam  bona; 
(idci  judicium  scnipcr  faccre.  eo  lamcn  noiniiie  ab  aUo  interpictc 
icpielieiidilur  ,  lib.  47-  Basil.  dcfcnditur  vcro  a  Cujac.  3.  obser- 
t>at.   17. 

(10)  Et  quod  ncmo  debeat  esse  soUicitus  de  bonis  viventis,  /.  2. 
5.   2.  supr.  de  fulgari. 

(11)  Donalio  inorlis  caiisa  dicitur,  scu  censetur  in  dubio  ,quan- 
do  faita  cst  moilis  montio  ,  ut  hic.  rcccditur  tainen  ab  liac  coiijc- 
ctura  coitis  argumcntis :  ut  si  fiat  nioitis  niciitio  tcmporis  fiiii , 
lioc  ci.t ,  ul  ccrtuin  aUcpiod  tcmpus  dcuionstrctur  ,  a  quo  donatio  iu- 


cipiat.  Idcra  diccndum  ,  si  donclur  Tifio  ,  cjnsquc  bercdibus  :  vcl 
si  proplcr  mc  ita  ,  vd  si  usufructu  dcducto  ilonclur:  Item  .si  dona- 
tor  proniisil  donatioiKm  latam  li;;bcrc  :  \ci  constituit  purc  ,  sc  do- 
natniis  nominc  eain  rcni  tcncic  ac  jiossidcre  :  vcl  si  ita  doiiavit ,  iil 
donatarius  babcret  et  tcuerct :  vcl  si  coiijun»  to  aiicui  dunavit.  dc 
qao  vidc  |  lonius  Rolaiidum  a  Vallo  ,  2.  cvnsH.  Gi. 

(12)  Et  in  cxfraneo.  Hinc  coUioit  Cujacius  ,  extraneum  heredcin 
non  dcfrabcre  Falcidiam  ex  douationibus  inlcr  vivos  :  siios  bcrcdcs 
dclraliciC.   Nov.  92.   c.    1. 

(i3)   Id  est ,  infcr  vivos.  /.  27.  supr.   h.  t. 

(i'j)  Vid.  Moliuaeus  ad  l.  i.  5-  scd  si  niihi.  n.  83.  de  veib. 
Mig.  Mod. 

(i5)  Licel  quis  iu  cxtrcmis  ct  aiticulo  nioitis  constitutusdoiicl  ; 
si  tamcii  non  di.xcnt  sc  moriis  c.iu.-a  donarc  ,  \el  mciitioiuin  nior- 
tis  noM  focit  ,  iu  dubio  piaesumilur  doualio  essc  iiiter  vivos. 

(iG)  Dicit  sc. 

(17)  /.  9.  in  fin.  supr.   de  don.  inter.  vir. 

(18)  Coiilra  sentit  ct  opiuatur. 

(19)  Tuiic  cuui  donat. 

(20)  Suspicetur  ,   Grceci. 

(21)  Vidc  /.  23.  siipr.  h.  t.  Goth.  N.Ha  difloreufiam  infcr  do- 
iir,tioucm  inortis  causa  factani  scrvo  ,  ct  lci;atum  sorvo  iclictuiu. 
vid.  Ediuuud.  Mcrill.  lib,  singularium  dijD'cixnl.  cap.  10.  Aus. 


25l 


LIBER     QUADRAGESIMUS. 


T  I  T.    I. 

DE  MANUMISSIONIBUS  (i). 

De  eo,  qui  attigit  ultirnum  diem  vicesimi  anni. 

1.   Ulpianus  [  lib.  6.  ad  SaLinura  ]. 


P 


Lacuit  eum  (2)  ,  qui  calendis  Januariis  natus , 
post  (3)  sextam  noctis  pridie  Kalendas  quasi  an- 
num  vicesiraum  compleverit  ,  posse  raanumilte- 
re  (4)-  non  eiiim  majori  viginli  aanis  permitli  ma- 
numiltere,  sed  minorera  manumiltere  vetari  :  jam 
autem  minor  (5)  non  est  (6)  ,  qui  diem  supremum  agit 
anni  vicesimi. 

De  servo  legato. 
1.   Idem  [  lib.    17.  ad  Sabinum  ]. 

SI  heres  ,  deliberante  legalario  ,  servum  legatum  manu- 
miserit  ,  mox  Jegalarius  (y)  repudiaverit ,   mauumissum 
liberum  fore  placet. 

De  servo  pignerato. 
3.   Paulls   [  lib.   39.   ad  Edictum  ]. 

SErvus  pignori  datus  ,   eliam  si  (8)  debitor  iocuples  sit , 
maniuniiti  non  polest. 

De  scrvosuis  mtmmis  empto. 
4-   Ulpianiis   [  lib.  6.    Disputalionum  ]. 

1S,  qui  suis  (9)  nummis  enutur  ,  epistola  (io)Divorum 
Irairum  ad  Urbium  Maximum  in  eam  conditionem  re- 
digitur  ,  ut  liberlatem  adipiscatur. 

5-    1.   Et  prinio  quidern  niimmis  (^ii)    suis   non  proprie 
videtur    emptus    dici  ,    cum    suos    nummos    servus    habe- 


re  (12)  non  possit.  Verum  conniventibus  (i3)  oculis  cre- 
dendum  est ,  suis  nummis  eum  redemptum  ,  cum  non 
nummis  ejus  ,  qui  eum  redemil  ,  comparatur.  Proinde  si- 
ve  ex  peculio  ,  quod  ad  venditorem  perlinet  ,  sive  ex  ad- 
ventitio  lucro  ,  sive  etiam  amici  beneficio,vel  hberalitate, 
vel  prorogante  ( 1 4)  eo  ,  vel  repromiltenie,  vel  se  delegante, 
vel  in  se  recipiente  debitum  redemplus  sit  :  credendum 
est  ,  suis  uummis  eum  redemptum.  salis  est  enim  ,  quod 
is  ,  qui  emptioui  suum  nomen  accommodaverit  ,  nihil  de 
suo  impendit. 

5.  2.  Si  ab  iguoto  emptus  sit  ,  poslea  autem  pretium 
suum  obtulerit ,  dicendum  erit  ,  non  esse  andiendum  :  ab 
initio  enim  hoc  agi  debet ,  ut  imaginaria  (i5)  fieret  (16) 
emptio  ,  et  (17)  per  fidem  contractus  inter  emptorem  et 
servum  agatur. 

§.  3.  Siye  igilur  non  hoc  ab  initio  esset  actum  ,  ut 
suis  nitmmis  redimeretur :  sive  hoc  acto  ,  nummos  servus 
non  dedil  :  cessabit  libertas. 

5.  4-  Unde  quoeri  poterit  ,  si ,  cnm  hoc  ab  initio  es- 
set  actum  ,  emptor  fistiuavit  ,  et  pretiam  numeravit  (18): 
an  postea  ei  satisfacto  ,  servus  Constitutione  uti  possit  ?  Et 
puto  posse. 

§.  5.  Proinde  et  si  ei  nummos  prorogavit  (19)  em- 
ptor  ,  cum  ei  pariaverit  (20)  ,  pnlerit  ad  hbertatem  per- 
venire. 

5.  6.  Sive  autem  exprimetur  in  contractu  (  veluti  in 
emptione  )  hoc  ut  manumittatur ;  sive  non  exprimatur  : 
verius  est  ]ibertatem  competere. 

5.  7.  Ergo  el  si  forte  quis  sic  comparaverit  suis  nuru- 
mis  ,  ne  eum  manumittat  :  benigna  est  opinio  dicentium  , 
hunc  ad  libertatem  pervenire  :  cum    et    uomen  emptiouis 


(1)  Paiil.  4.  sciit.  11.  48.  Edn«.  I.  adde  Ulpian.  i.  et  i.  In- 
stit.  6.  elc.  adde  tit.  C.  comrn.  de  manurniisionibus.  7.  titul.  i5. 
Synops.  Basil.   48.  tit.    i. 

(2)  /.  5.  supi:  qui  testarn. 

(3)  Id  cst ,  post  iaclioatum  vigesimi  anni  dicm  ultimum  :  dics 
cnim  a  nocte  incipit  raorc  Eomano.  l.  8.  supr.  de  feriis.  Gothofr. 
vide  in  hanc  lcg.  Joann.  Ilobcrt.  lih.  1.  sent.  cap.  2.  Ans.  August. 
lib.   4-  emcnd.   cap.    i3.   Ans. 

(4)  Postea  licuit  ci  anno  17.  Inst.  §.  ult.  quib.  ex  causis  ma- 
nurnittere    non  licet.  Hodle    possunt    lestamenlo    manumittere  anno 

i4-  Nw.  119.  c.  2. 

(o)  /.  66.  Infr.   de  uerbor.  oblig. 

(6)  Imo  est.  ■/.   3.   §.   3.  sup}\  de  minorib. 

(7)  /.  3i.  Supr.  de  testarn.  mitit.  l.  32.  Infr.  de  maimmissis 
testam. 

(8)  /.   5.   injin.  Infr.  qui  ct  a  quib.  manumiss. 

(9)  /.  5.  in  pr.  /.'19.  in  fv.i.  Infr.  h.  t.  l.  67.  supr.  de  judi- 
ciis.  L  84.  iii  fn.  Supr.  de  heredih.  iiist.  Goth.  De  vi  et  potcsta- 
te  pronominls  suus  vide  Wurmicr.  lib.   tit.   5o.  obs.   12.  Aiis. 

(ro)  (^^uoe  infra  passim  vocauu-  Conslitutio. 

(11)  Vide  Senec.    11.   epist.    11. 

(12)  /.  53.  in  pr.  supr.  de  judiciis.  §.3.  Instit.  pcr  quas  persO' 
nas  cuique. 

(i3)  \ide  Scnec.  7.  de  benefc.  Conniventibus  ocalis  ,  est  non 
jnspecta  stricli  juris  ratione  ,  vcl,  ut  Grceci  cTcponunt ,  domino  ve- 
ritatcra  ainudante  :  Mcfapliora  ducla  ab  liis ,  (pa  quid  vident  ,  vi- 
dcri  tainen  videic  noliint  ,  et  qnasi  oculos  claiidunt.  Sic  conniven- 
libiis  oculis  hodic  dicinius  scrvos  capcK;  legata  ,  quae  rcHquit  domi- 
Dus  ,  si^e  libcrtatem.  vide  /.  pen.  C.  de  necei.iuriis.  quusi  dotcm 
darc ,  /.  3g.  Supr.  de  Jure  dolium.  cadem  cotinivciilia  dicimus  ser- 
vos  facere  tcslamenta.  Plin.  8.  epistol.  16.  Pennitto  qunque  sen,is 
quust  testarnetUa /acerc ,  eaque  ut  lesitiina  custodio.  dixi  ad  Ul- 
piaiiura  5.  5.  5.  vide  Cujac.  2.  ad  Afric.  fcl.  9. 
('4)  i'  i9'  $•  6.  in  Jin,  supr.  locuii. 


(i5)  De  qua  vide  /.    16.  in  princ.  infr.  de  reg.  jur. 

(16.  Al.  fiat. 

(17)  Per  fidem  contractus ,  vel  potius  per  fidem  contractam,  in- 
ter  emptorem  et  servum  agi  quid  est?  nos  hunc  locum  panlo  aper- 
tius  exponainus:  Suis  nummis  servus  quemudmodum  emptus  dici  [X). 
tcst  ?  stricto  jure  non  potest  :  ut  qui  niiiil  suura  ac  proprium  ha- 
beat  :  conniventia  tamen  et  quasi  dissimulatione  juris,  jure,  ut  ita 
Joquar  ,  vultum  ,  oculosque  ab  eo  negotio  avertente  ,  servus  suis 
nummis  emptus  dici  potest.  Quomodo  ?  non  si  emptoris  nummis 
comparatur:  nihil  enim  de  suo  iinpendere  debetemptor,  5-  i-supr. 
h.  t.  adeo  ,  ut  si  ab  ignoto  emptus  sit  initio  ,  dcinde  ei  pretium 
suum  oiferat  ,  suis  nummis  servus  cmptus  non  dicalur.  Ab  initio 
cojuilventibus  oculis  domini  fierl  debet  imaginaria  haec  venditlo,  ct 
per  fidem  contractus  iater  emptorcm  ,  et  servum  (  adde  et  domi- 
num  ,  cundcmquc  vendltorem  )  ,•  hoc  enim  suppiendum  ad  lmj'is 
loci  interpretationem  duxl.  At  qu;e  illa  fides  est?  Prlmum  fidcs  in 
co  ehicet  ,  quod  emptor  ,  ut  ante  diximus  ,  nihil  de  suo  numerarc 
debet  :   nam  sl  id    fieret ,    suls  nummls  frustra  servus  diccretur  em- 

{)tus  ,  sed  allenls  potius.  Deiade  fiJes  in  eo  chicct  ,  quoJ  cum  ni- 
lil  suuin  habeat  servus  ,  suls  tamen  nummis  emptus  dicitur.  Onde 
vero  iih  nummi  ?  sl  ex  pccullo  ,  quod  ad  venditorcm  domiimm  per- 
tlnet ,  pretlum  sui  numerat  ,  vel  sl  ex  adventilio  ahquo  lucro  ,  si 
amlcl  aUcujus  bcneficlo  vel  liberalitatc  ,  ut  eo  prorogantc  ,  vel  ic- 
promittonlo,vel  se  deleganle ,  vcl  In  sc  rcclpiente  debituui  ,  redem- 
ptus  sit.  His  modls  venditore  domlno  nequc  ppcuniani  a  servo  suo 
proprie ,  neque  ab  emptore  recipienle ,  mcra  ac  sola  fide  servus,  vcn- 
ditus  et  cmplus  dicltur  humaiio  ac  benlgno  jurc.  Deuique  fidera 
quam  vel  In  hujusmodl  negotlo  implere  minor  etiaiil  20.  aanis  de- 
bet.  §.  8.  Irifr.  h.  t. 

(18)  E  domo  sua  ,  non  exspcctans  ,  ut  a  servo  acciperct.  Scho- 
liastes   Grcecus. 

(19)  Wpowyauv  Basil. 

(20)  Paruerit.  Hat.  et  male.  Parlare  est  ila  raliones  rcddrre  ,  ut 
paria  shit  cxpcnsa  acceptis. 


232 


DIGESTORUM 


ij)  aginariiis  iste  emptor  accommcdet    ,   ct    piaeterea  nihil 
ei  absit. 

^.  8.  Kiliil  autcm  interest  ,  a  quo  quis  suis  nummis 
emalur  ,  a  fisco  ,  vel  a  civitate  ,  vel  a  privatoj  cujusque 
sit  sfxus  is  ,  qui  cmit.  *|*  Sed  et  si  minor  sit  viginli  an- 
nis  ,  qui  vendidil  (i)  :  inlcrveniet  Constitutio.  'f-  Nec 
ccmparantis  quidcm  atas  spectatur  :  nam  et  si  pupillus 
cmat  ,  ai^quum  est  ,  eum  (2)  fidcm  implere  ,  cum  sine 
damno  cjus  hoc  sit  iuturum.  '\'  Idem  ,  et  si  servus  est. 

§.  9.  lu  illis  s,"ne  servis  non  inlervenit  Constitutio  , 
qui  in  totum  perduci  ad  liberiatem  non  possunt :  ut  puta 
[  si  ]  exportandus  (3)  ,  vei  liac  lcge  veuierit ,  vel  testa- 
mento  (4)  banc  conditionem  acceperat  ,  ne  unquam  ma- 
cumitlerctur. 

§.  10.  Suis  autem  nummis  redemptus  ,  et  si  lotum  pre- 
tiujn  non  nunieraverit  ,  ex  operis  tamen  ipsius  accesserit 
aliquid  ,  ut  repleri  pretium  possit  ,  vel  si  quid  suo  me- 
rilo  adquisierit  :  diccndum  est  (5)  libertatem  competere. 
§.  11.  Quod  si  partem  suis  nummis  redimeret  ,  cum 
partim  servi  Jiaberet  ,  ad  Constitulionem  non  pertinebit : 
non  raagis  quam  qui  cum  proprielatem  liaberet  ,  usum- 
friictum  redemit. 

5.  12.  Sed  quid  ,  -cum  frucluarius  esset  ,  et  proprieta- 
tem  redemit  ?  in  ea  conditione  est  ,  ut  ad  Gonstitutionem 
pertineret. 

§.  i3.  Sed  [et]  si  duo  scrvum  redemerint ,  alter  pro- 
priis  nummis  ,  alter  [  nummis  ]  servi  :  dicendum  erit  , 
Constituliontm  cessare  :  uisi  foite  is  ,  qui  propriis  num- 
mis  redemit  ,  manumittere  fuerit  paratus. 

§.  i4-  Scd  et  si  partem  quis  redemit ,  pars  altera  ex 
causa  lucrativa  accesseril  :  diccndum  crit ,  Constitutionem 
locum  habere. 

De  eo  ,  qui  rutiomhiis  reddilis  libcr  essc  jussus  cst. 
5.   Marcta^us  (G)   [  lib.   2.   Instiluticnum  ]. 

SI  quis  dical,  se  suis  (j)  nummis  cinptum  ,  poiest  con- 
sistere  cum  domino  suo  ,  cujus  in  fideni  conlugit  , 
et  qi.eri  ,  quod  ab  eo  non  manuinittalur  :  Ronise  quidcm 
apud  Prafcclum  UrJ>i  ,  in  Prcvinciis  vero  apud  Pra^sides 
ex  sacris  Conslitm^ionibus  Divcrum  lialrum :  sub  ea  tamen 
denuncialione  ,  ut  is  servus  ,  qui  Loc  intenderil  ,  nec  im- 
pleverit  (8)  ,  in  opus  mclalli  delur  ;  nisi  forte  dominus 
reddi  eum  sibi  malucril ,  utique  non  majorcm  ex  en  cau- 
sa  pcenam  constitului'us. 

§.    1 .  Sed  et  si  ratioiiihus  redditis  liber   esse  jussus  fue- 

rit  :  arliter  (9)  in  servum  et  dominum  ,    id   esl  ,  here- 

dem ,  datur  de  rationibus  excutiendis. 

Si  domiiius  scrvo  .,  a  <jUo pecuniam  pro  lihcrtate  accepaxif , 

libertatcm  et  pecnlium  legarcrii. 

6.   Alfekxis  Varus  hb.  4-  l)igestorum. 

SErvus  pecuniam  (10)  ob  Ijberlalem  pacfus  erat,  et  eam 
d(,mino  dcderat :  dominus  ,  prius  quam  [eum]  manu- 
milteret  .  morluus  erat,  teslamciitoque  liberum  esse  jusse- 
rat  ,  et  ei  peoulium  smim  legavtTat.  Consulebat ,  quam 
pecuuiam  domino  dcdisset  ob  Iil)erlalem  ,  au  eam  sibi  he- 


(1)     Vide    /.    Ji.  i^ers.  ccElcrum 
iufr.   qui ,  rt  a  quib.  nwniim. 


siipr.  dc   minorih.    l.  7.  §.  i. 


(3) 

(4) 

(:>) 

(<i) 

(7) 

(«) 

.(y) 
il  is  , 


"Vidi:  qii«  scri]isi  ad  §.   2.   supr.   h.  t. 
C.  si  seifus  rxporUiiulus  ucntcrit. 
Vidc  /.  uli.   C.  qui  noii  possunt  ad  libertatem. 
Vidc  5-    ••  '"  /"'•  supi:   h.   t. 
Maiccllus  ,    Grceci. 
Vidc  /.  t\.  in  pr.  sujn:  h.   t. 

l.  X.  in  Jiii.  supr.  de /iigitivis.  1.  38.  (J.  4-  "j/'"- 
[11  id  diiiiis  :  do  qiio  vidc  qiirc  ^crijisi  ad  /.  i. 
qui  testamento  liber 


de  pa-ni- . 
5.  7.  injr. 


(10)  /.   8.  5>   5,  supi:   de  pecul.    leg. 


redes  patroni  reddcre  debcrent  ,  necne  ?  Respondit ,  si  eam 
pecuniam  dominus  ,  posteaquam  accepisset ,  in  sua?  pecu- 
nias  ralionem  habuisset  ,  stalim  desisse  cjus  pecuhi  esse  : 
sed  si  interea  ,  dum  ei;m  m.inumitterel  ,  acceplam  servo 
retulisset ,  videvi  peculii  fuisse  ,  et  debere  heredes  eam  pe- 
cuniam  manumisso  reddere. 

De  servo  peculiari  mamnnisso  a  fillofam.  et  peculio 
prcvlc^ato. 

D7.  Idem  fib.  y.  Digestorum. 
Uo  filiifamilias  pcculiares  servos  separatim  (ii)uter- 
c[ue  habebant  :  ex  his  aller  servulum  suum  peculia- 
rem  vivo  (12)  patre  manumisit  :  pater  utrique  testameu- 
lo  peculium  pra^Iegaverat.  Quarebatur  ,  servus  iste  utrum 
ainborum  ,  an  ejus  ,  a  quo  manumissus  erat  ,  libertus  es- 
set  ?  Respondit  (i3)  si  prius  testamentum  pater  fecisset , 
quam  filius  eum  liberum  csse  jussisset,  unius  esse  liberlum: 
ideo  quod  eum  cjuoque  in  peculio  legasse  videretur.  Sed 
si  postea  testainentum  pater  fccisset ,  non  videri  eam  men- 
tem  ejus  fuisse ,  ut  eum  ,  (jui  maiminissus  essei  ,  It-^arc^  -. 
eumque  servum  ,  quoniam  praelcgalus  non  esset  ,  mortuo 
patre  amborum  servum  fuisse.  -    ■ 

De  servo  poencp..  1.  De  rco  criminis  capitalis.  a.  De 
Lege  Corneha  damnalo  vel  damnando.  3.  De  maJiumisso 
ut  crimini  subtrahatur. 

8.   Marciaivus  lib.    i3.   Tnslitutionum. 

QUi  poena  servi  efficiuntur,  indubilate  (i4)  manumitte- 
re  (i5)  non  pos<unt  :   quia  et  ipsi  servi  suut. 
^.1.   Sed  nec  (i6)  rci  ciipiialium  cr-minum  m.'inumit- 
lere  servos  pcssuut  ,  ut  el  Seuaius  ccusuit. 

§.  2.  Divus  qi.oquc  Pius  Calpurnio  rescripsit,  liberta- 
tes.  ab  co  ,  qui  jam  Lege  CorneUa  damuatus  es«et  ,  vel 
cum  fulurum  prospicerct,  ut  damuarctur  ,  servis  dalas  non 
competere. 

§.  3.  Sed  nequidem  illos  ad  juslam  hberlatem  pervenire 
Divu5  fiadrianus  rescripsit  ,  qui  ideo  manumissi  sunt  (17)  , 
ne  crimini  subtraheieuntu'-. 

De  prohibito  munumitli. 
9.   Paulus  [lib.   singul.  Regularum  ]. 

SErvus  hac  lege  veuditus  (\i^),  ne  manuim'ttafur  ^  vel  lo- 
stamento  prohibitus  manumitti  ,  vel  a  Pra>feclo  (19)  , 
vel  a  Piaeside  proliibilus  ob  aliquod  deliclum  manumitli , 
ad  liberlatem  p(;iduci  non  polcst. 

De  er/ipto  hac  legc  ,  ut  munumittatur. 
10.   Idem  Imperialium  sententiarum  in  coenilionibus 

prolalarum  ex  libris  tj.  [  lib.  2.  T. 
7W7  Lianus  debitor  fiscalis  Evcmeriam  ancillam  ante  an- 
fmJ  nos  mullos  emerat  hac  lege,  ut  nianumiltcrct ,  eam- 
que  mannmisejal  :  procurator,  ciim  boua  debitoris  non  suf- 
fieicnlia  qua>rerct  ,  eliam  Evdncria*  siatus  quajslionem  fa- 
ciebat.  Placuit  non  esse  juri  fiscali  locum  ,  quo  omuia 
bona  debitorum  jure  pigiioris  leuerentur:  quia  ea  lege  em- 
pta  est  ,  et  si  non  manuuiitlcielur  ,  ex  Constilutione  (20) 
Divi  Mavci  ad  liberlalem  perveniret. 

(11)  Alque  ita  singuli  illi  duo  (iliifamili.is  scrviim  ]>r(ipriiiin  h.i- 
bcbanl.  Scholiastes  Gjcecus. 

(j-2)  Et  coiistnfiente  .  /.    16.  infi:  h.t.  l.i?>.supr.  de  jurc  patron. 

(i3)  liDo  ,  niiiil  intcrcssc  vidiliir.  /.  20.  supr.  de  pecul.  leg. 

(i4)  Id  c»t ,  nullo  niodo. 

(y-t)  /.  2.   iiifr.  de  inteidictis  et  relegatis. 

(i6)  Vide  /."  i5.  in  p?-inc.  infr.  qui ,  it  a  quihiis  mantimissi. 

(17)    /.    i'i.  in  princ.  infi:  qui ,    vt    a  quih.  manumis^i. 

(ib)  /.  9.  §.  ult.  infr.  qui  ,  et  a  quib.  manumissi.  l.  5.  C.  « 
mancipium  ita  fuerit.  /.   7.    C.  de  test.  inanitmiss. 

(19)  Uil>c  .   yidc  /.    I.  ^^'.  5.  supr.  ile  tjf.    Prccf.    Urbi. 

(io)  /.  i.  /.  3.  C.  si  mancipium  itajutni. 


I 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 

De  servo  legato  siib  condidone. 

11.  Idem   [  lib.   64-   ad  Edictuin  ]. 
'Frvum  ,  qui  sub  conditione  legalus  (i)  est  ,  interim  (2) 
'  heres  manumittendo  liberum  non  facit. 

De  seiTo  plagiario. 

12.  Ide3m   [  lib.   5o.   ad  Edictum  ]. 
Ege  Favia  (3)    prohibelur  servus  ,    qui   plagium  ad- 


333 


3-J  misit  ,     pro  quo  dominus  poenam  intulit  ,     intra  (4) 

decem  annos  raanumilti  :  in  hoc  tamen  non  testamculi  la- 

cli  tempus  ,  sed  mortis  intuebimur. 

D'e  servo  furiosi. 

i3.   PoMPOKius  [  lib.  1.  ex  Plautio  ]. 

SErvus  furiosi  ab  (5)  adgnato  curatore  manumitli  non 
potcst  ,  quia  in  administralione  patrimonii  manumis- 
sio  non  est.  -p  Si  autem  ex  fideicommissi  causa  deberet 
libertatem  furiosus  ,  dubitationis  (6)  tollendas  causa  ,  ab 
adgnato  tradendum  servum  ,  ut  ab  eo  ,  cui  traditus  esset, 
raanumittatur  ,   Octavenus  ait. 

Ajjud  quem  manumiUi  potest.    1.  Ds  Prificipe. 
14.  Paulus  [  hb.   16.  ad  Pkutium  ]. 

APud  eum  ,     cui  (7)   par  imperium  est  ,    manumittere 
non  possunufs  ^O)  .      <s„rl    Pra>tor   (q)  apud    Consu- 
lem  (10)  manumittere  potest. 

§.  1.  Imperator  cum  servum  manumittit,  noH  (11)  vin- 
dictam  impcnit,  sed  cum  vohiit ,  flt  liber  is  ,  qui  maiiu- 
miltitur  ,  ex  Lege  Augusti  (12). 

De  manumissione  morlis  causa.  - 
i5.  Marcellus  [  hb.   23.   Digestorum  ]. 

MOrtis  (i3)  causa  servum  manumilti  posse  ,  non  est 
diibilandum.  Qucd  non  ita  tibi  intelligendum  est  , 
ut  ita  liber  esse  jubeatur  ,  ut  si  convaluerit  dominus ,  non 
liat  hber :  sed  ,  quemadmodum  si  vindicla  enm  liberaiet 
absolute  ,  scilicet  quia  morilurum  se  putet ,  mors  ejus  ex- 
spectabitur  ,  simililer  et  in  hac  specie  in  extremum  tem- 
pus  manumissoris  vitae  confertur  Jibertas  \  durante  scilicet 
propter  mortis  causae  tacilam  conditionem  vohmtate  manu- 
missoris.  quemadmodum  cum  rem  ita  tradiderit ,  ut  mo- 
rieute  eo  lieret  accipienlis  ,  quse  ila  denmm  alienalur  ,  si 
donator  in  (i4)  eadem  permanserit  voluntate. 
De  filiofamilias  minore  viginti  annis. 
iG.  MoDESxmus  [  hb.    1.  Regularum  ]. 

SI  (i5)  consenliente  palre  fihus  minor  annis  viginti  ser- 
vum  ejus  manumiseril  ,  patris   faciet  libertum ;  €t  va- 


(i)  Libcrtas  servo  legato  data  non  valct  ,  la  hic.  adde  /.  si  lo- 
Ctis.  34.  supr.  de  rfligiosis  .  quK  tanien  valet  data  scrvo  fidcicom- 
misso.  /.  quida/n.  20.  ^.  peii.  l.  si  hcres  instiUUus.  70.  §.  1.  supr. 
ad  SC.  Trchetl.  Cur  lam  \arie?  Lcgatuni  magis  hcredera  adstrin- 
git  ,  quain  fideicoinniissum  :  maxime  ubi    concurrit  libcrtatis  favor. 

(^)     l.  29.  in  Jin.   Infr.  qui  .,  et  a  quib. 

(3)  Dc  Plagiariis  ,  quse  ct  Lex  Faviana  a  Graecis  hic  dicitur. 

(4)  l-    17-  injin.  Infr.   qui .,  et  a  quibus. 

(6)  l.  uUim.  Supr.  de  curatoribus  furioso.  l,  22.  Infr.  qui , 
et  a  quibus.  l.  6.   C.   qui  manumitterc  non  poss. 

(6)  /.  81.  infr.  de  reg.  jur.  l.  56.  in  pr.  supr.  mandati.  l.  i. 
5.   3.  Supr.  de  cediLit.  edict. 

(7)  /.    18.  §.    I.  infr.  de  manumiss.  vind. 

(8)  Quia  in  cohtgam  non  cst  jurisdictio  :  at  Pra;tor  collegam 
tutorcm  dare  potest,  L.  19.  in  fm.  supr.  de  tutoribus  datis.  vacat 
Jurisdictioni  ,  qui  vacat  mannmissioni;  tutoris  dalio  non  cst  jurisdi- 
ctioiiis.  /.  6.  5-  2.  supr.  de  tutelis.  At  apud  collegaiu  j)otrst ,  cau- 
si»  prohala  ,  manumitlere  aiara  minor  ?  /.  un.  infin.  supr.  de  o/- 

Jic.  Cons.  sic  interprclalur  Ciij.  7.  obs.  17.  apiul  collcgam  causam 
jirohamus,  nam  ipsi  aj>ud  nos  maaumittiinus.  Causani  nos  ipsi  non 
prohamus  ,  nc  videamur  lei  nostrae  cognitores  esse  :  manumiltimus 
.ipud  nos  ,  quia  domini  sumus  ,  et  delracto  Magislratu  SGrvum  ad 
liberlatcin  pcrduccre  possumus. 

(9)  Id  cst  ,  minor  Magistratus  apud  majorein. 

(10)  Apud  Procousukm  ;  ita  legit  Accursius. 


cat  (16)  causa3  probaiio  ob  palris  consensum. 
De  pecidio  caslrensi. 
17.  Idem  [  lib.   6.   Kegularum  ]. 

SErvi  (17)  ,  quos  filiusfainilias  in  castris   qua?siit  ,     non 
in  patris  familia  computabuntur  :   nec    enim  pater  ta- 
les  fihi  servos  manuinittere  poterit. 

De  venditore  et  promissore.       « 
18.   Gajus  [  lib.    12.   ad   Leg.    Juliam  et  Papiam  ]. 

EUm  ,   qui  venierit,  veuditor  et  promissor  ,    [et]  quem 
promiserit  ,  manumiltere  possutil  (18). 

Si  (juis  pecuniam  accepit  ,   ut  manumitlat. 
19.   Papinianus  lib.   3o.   Qua^stionum. 

SI  quis  ab  alio  nummos  acceperit  ,  ut  servum  suum 
manuiniltat,  etiam  ab  invito  libertas  extorqueri  po- 
test :  licet  pSernmque  pecunia  ejus  numerata  sit,  maxime 
si  frater  vel  paler  naturaUs  pecuniam  dedit  :  videbitur 
enim  similis  ei,  qui  (19)  suis  nummis  redemptus  est. 

De  minore  viginti  annis.   2.  De  venditione  ,  ut 

manumittatur.   3.   Post  certum  tempus. 

20.   Idem  lib.    10.   Responsorum. 

CAusam  minor  viginti  annis  ,  qui  scrvum  donatum  raa- 
iniifendi  (20)  gratia  accepit ,  ex  abundanli  probat  , 
post  D.  Marci  literas  ad  Aufidium  Yictorinum :  etenim  , 
si  non  manumiserit ,  ad  libertatem  servus  perveniet. 

5.  1.  Non  idem  in  fideicommissaria  libertate  juris  est , 
cnjus  causam  minor  debct  probare  :  nara  libertas  ,  ni- 
si  (21)  ita  manumisso  non  competit. 

§.  2.  Puellam  ea  lege  vendidit ,  ut  post  anmim  ah  em- 
ptore  manuinitteretur :  quod  si  non  maaumisisset ,  convenit , 
uti  manum  (22)  injiceret ,  aut  (^3)  decem  ciureos  emptor 
daret.  non  servata  fide  ,  nihilominus  liberam  ex  senlentia 
Constitutionis  fieri  rcspondit  :  quoniam  manus  (2^)  inje- 
ctio  plerunque  auxihi  ferendi  causa  intervenit  (^5).  itaque 
nec  pecunia  petetur  :  cum  emolumentum  legis  voluntatcm 
venditoris  secutum  sit. 

5.  3.  Tempore  alienationis  convenit  ,  ut  honto  lihertatis 
causa  tradilvs  ,  post  qidnfum  annum  impletum  manuxniile- 
retur  ,  et  ut  certam  mercedcm  interea  menstmam  prcel)e~ 
ret.  condilionem  libertati  mercedem  non  facere  ,  sed  obso- 
quio  temporaria?  servitutis  modujn  pra^^stitulum  esse  respoa- 
di  ,  nefjue  enim  in  omnibus  libertalis  causa  traditum  com- 
parari  slatulibero. 


(11)  Cur    non    imjionit?    Princcps  solutus  cst  solcmnfbm  maHu- 
missionum.  vid.  quK  scripsi  ad  /.  4.    C.  ad  l.  Falcid. 

(12)  An  hfec  Lex  Regia  ,  scu  Lex  Imperii  ? 

(i3)  Id  cst,  si  mors  fuerit  inseeuta.  /.  2.  infm.  supr.  de  mor- 
tis  cuusa. 

(i4)  Vidc  /.  3.  supr.  dc  senns  exportandis. 

(i5)  /.   32.  infr.  h.  t.  i.    i3.   supr.  dc  jure  patronatus. 

(16)  Id  est  ,  non  exigilur  causse  probatio  propter  conscnsum 
pairis. 

(17)  /.  9.  i^ers.  denique.  infr.  dc  castrcns.  ijfo^rn»;  ItKsi  appel- 
kl  aiictor  Synops.   Bald  hic.   castrcnscs  servos. 

(18)  /.  3.    C.   de  his  ,  qiii  a  non  domino. 

(19)  /.   4-  "»  princ.   supr.  h.  t. 

(20)  /.  20.  in  princ  l.   16.  5.    i.  injr.  de  manum.  vind. 

(21)  Quid  ita?  icx  semjier  ccrta  est  ,  facta  homhiura  non  itenr. 

(22)  Forle  lcgeiidum  ,  manum  infcere  iieeret.  Manus  cnim  in- 
jcctionein  sihi  excipicbant  in  hujusmodi  spccitbus  vcnditores.  Goth, 
De  manus  injeclione  scu  occiijiatione  rei  vcntVitae  seu  obligat»,  vid, 
Matth.  Cokv.  de  processib.  executiv.  pm>t.  i.  eap,  10.  num.  129. 
ct  part.  2.  cap.  3.   num.   243.   Aus. 

(23)  /.  122.  5.  2.  Iiifr.  de  verbor,  obLig.  L  6.  in  princ.  C.  si 
maiicip.   ita  fucrit. 

(24)  Vide  /.  9.  fupr.  de  servis  e.xportandis ^ 

(25)  Id  '^it  ,  cum  s.t  ]ihcra  per  lcgfin. 


DIGESTORUM 


De  servo  dotali. 
21.   Idem  lib.    i3.  Responsorum. 

SEn''um  (i)  dotalem  (2)  vir  ,  qui  solvendo  est  ,  con- 
stante  inalrimonio  mauumittere  potest  5  si  autem  sol- 
vendo  iion  est ,  licet  alios  crediiores  non  liabeat  ,  libertas 
servi  impedietur  ,  ut  conslanle  matrimonio  deberi  dos  in- 
teliigatur. 

De  filiofamiUas. 

11.  Idem  lib.   2.   Definitionum. 

'jVjEpos  ex  filio  (3)  voluntate    (4)     avi  ,     ut    filius  vo- 

-L^    luntate  pairis  (5)     potest   manumittere  ,    sed   manu- 

missus  patris  vel  avi  libertus  est. 

Si  is  ,  qui  eniit  ,   ut  manumitleret  ,  pronuncielur 

scrms. 

23.   Idem  lib.    i5.   Responsorum. 

GAius  Seius  Pampbilam  hac  lege  emit  ,  ut  intra  an- 
nuni  nianuniitierelur :  deinde  intra  annum  Seius  ser- 
vus  prouuncialus  est.  Quaero  ,  an  ex  lege  venditionis,  fi- 
iiito  anno  ,  Pampliila  bbertatem  consecuta  sit?.Paulus  re- 
spondit  ,  cum  ea  (6)  conditione  ancillam  emtam  do- 
mmo  adquisitam  ,  cum  qua  [  conditione  ]  venisse  propo- 
neretur. 

De  sententiis.   i.  De  testibus. 
24.   TJermogenianus  lib.    1.   Juns  Epitomarum. 

LEge  Junia  Palronia  (7) ,  si    (8)     dissonantes    pares  (9) 
judicum  existant  sententiae  ,    pro    (10)    libertate   pro- 
jmnciare  jussura. 

5.    1.   Sed  et  si  testes  non  dispari    numero  lam    pro  li- 
bertate  ,  quam  conlra  libertatem    dixerint  ,    pro    liberlato 
pronunciandum  esse  ,  s.-epe  constitulum  est. 
De  infanlibus. 
25.   Gajus  lib.    1.  de  mammiissionibus. 

JXJris  ratio    eflicit ,    ut   infantibus    (ii)   quoque   compo- 
tat  (12)  libertas. 

De  servo  furioso. 
26.   Javolenus  lib.   4-  '-^  Posterioribus  Labeonis. 

SErvum  furiosura   omni  genere  manumissum  ,    ad  liber- 
tatem  perduci  putat  posse  Labeo. 

T  I  T.     II. 
DE  MANUMISSIS  VINDICTA  (i3). 

De  Prcctore  ,  eodemque  tutore. 
1.  PoMpoNius  lib.    1.   ad  Sabiuum. 

APud  (i4)  Praetorem,  eundemque  lulorem  posse  pupil- 
lum  ipso  auctore  munumittere  coustat. 


De  fructuario  minore  viginti  annis. 
2.   Ulpianus  lib.    18.  ad  Sabinum. 

SI  minor  sit  annis  viginti  (i5)  fructuarius  (16),  an  con- 
seutire  libertati  possit  ?  et  puto  ,  consentiendo  (17)  pos- 
se  ad  libertalem  perducere. 

De  seri>o  legato. 

3.  Idem  lib.  4-  Disputationum. 

SI  heres  servum  legatum  manumittat,  mox  (18)  repudiet 
legatarius  :  retro  competit  libertas.  -f-  Idsmque  est  , 
et  si  duobus  pure  servus  legetur ,  et  post  alterius  manu- 
missionem  (ig)  alter  repudiaverit:  nam  et  hic  retro  liber- 
tas  competit. 

De  morle  patris  ,  qui  filio  permiserat  servum  manumit- 
tere.  1.  De  errore  nuinumittentis  et  numumissi.  2,  De  mi- 
nore  viginti  annis ,  et  servo  convnuni  vel  pignoruto. 

4.  Julianus  hb.   42.  Digestorura, 

SI  pater  iiho  permiserit  servum  raanumittere  ,  er  intor;»" 
decesserit  intestato,  deiude  fH"--- ig-^rans  patrem  suum 
r«oituuiii  ,  iiijertatem  imposuerit :  libertas  servo  favore  li- 
bertatis  contingit  ,  cum  uon  appareat  mutata  esse  domini 
voluntas,  •]-  Sin  aulem  (20)  ignorante  filio  veluisset  pater 
per  nuncium  ,  et ,  antequara  filius  certior  ficret  ,  servum 
inanumisissefr:  liber  nou  fit.  nani  ul  filio  nianumitteute 
servus  ad  liberlalem  perveniat  ,  durare  oportet  patris  vo- 
limtatem  :  nam  si  mutata  fuerit  ,  nou  erit  verum  volente 
patre  filium  manumisissc. 

5.  1.  Qiiotiens  dominus  servum  manumittat  ,  qiuim- 
vis  (21)  existiinet  alienum  esse  eum  ,  nihiloiniuus  verum 
est ,  voluntate  doraini  servum  mauumissura  :  et  id.-?o  liber 
erit.  Et  ex  coiilrario  ,  si  se  Slicluis  u  jn  puturet  nianu- 
miltentis  esse  :  niliilominus  libertat^tn  coutingere.  PIus  (22) 
cnim  in  re  est  ,  qwtm  in  existimatione  :  tt  utroque  casu 
veriun  est ,  Stichum  voluntate  domini  manumissum  esse. 
•\-  Idemque  juris  est  ,  et  si  dominus  et  servus  in  eo  er- 
rore  esseut  ,  ut  neque  ille  se  dominum  ,  nec  hic  SJ  servum 
ejns    putaret. 

^\  2.  Minor  viginti  annis  dominus  nec  communem  qui- 
dem  sevurn  siiie  consilio  recip  mauimiitlit.  Paulus  uotat  : 
Sed  si  (^3)pignori  obHgatum  sibi  minor  vigiiiti  anuis  ma- 
muuitli  paliatur  ,  recte  manumittilur  :  (piia  uou  (24)  tam 
manuniitiere  is  ,  quam  noo  impedire  manumittentem  in- 
tellia:itur. 


(1)  /.  3.  5.  '^-  xupr.  de  suis  ct  legit.  l.  ult.  in  fin.  C.  ile  seiv. 
pign.  dato  manuiniss.  l.   3.    C.  de  juiv  dot. 

(2)  /.    I.    C.   de  sav.  pign.    dal.  nianuin. 

(3)  Vidc  /.    iG.   supr.  h.   t. 

(^)     Yidc  /.    iG.   supr.  nbi  dixi. 

(:j)     Au  eliain  inatris  ?  vide  l.i.^.x.C.   Communia  de  manumiss. 

(6)  /•  2.  /.  3.   C.  si  mancip.  ita  venicrit. 

(7)  Al.  Pctronia. 

(8)  /.  21.  5.  3.  supr.  de  testih.  TSioi>ell.  90.  cap.  3.  vid.  /.  38. 
Infr.  dc  rc  jud.  l.   3.   §.    1.   supr:  dc  alimat.  jud. 

(9)  Ila  si  conjinuncm  scrvum  iimis  cx  sociis  vinxit  ,  d(ditilins 
iioii  cst  ,  si  post  nianuinittatiir.  Nain  intcr  pares  nuni(!io  sentcntias 
clemenlior  severioii  pricfcrtiir  Panl.  4.  setitent.  12.  ^.  5.  Nec  eo 
miiius  is  absolute  iioccns  cst ,  qucin  unus  paenEe  causa  viuxit ,  altcr 
iion  vinxit,  ct  ut  Paulus  illo  loco  aitahsolulenocens  nou  fuit  is  scrvus. 

(10)  Vldc  /.   20.  infr.  dc  rcg.  jur. 

(1 1)  Infans  etiaro  manumitti  j>olcsl.  .idde  /.  1.  C.  coininun.  de 
nianuinijS. 

(12)  Et  rclinqui  possit. 

(i3)  Kt  apiid  oonsilium  ,  Li!>.'].  C.  i.  apud  Prxtorem  ,  Consu- 
Jem  ,    Procousulcm.  Ulp.    i.  §.   3.  Vindicta  cst  fe:>tiK;a  ,  cjus  im- 


positione  (  apnd  Magistratiini ,  qui  Lcpis  actionem  habct  )  servi  ad 
civitatem  Roiaauam  perduccbantur.  Qoth.  Vide  in  hanc  inateriani 
Ale.^.  ab  Alcxand.  gcn.  dicr.  lib.  4-  c.  10.  Rcvaid.  lib.  4  vanar. 
cap.  ().  Forner.  lib.    i.  selcct.  cap.  5.   Aiis. 

(i4)  uip.  1.  5.  7, 

(i.))  /.    4-   '"  //".   iufr-   h.   t. 

(16)  Vide  Uliian.    i\  5.    16.  et  ihi  Cuj. 

(17)  Noii  iiianuinitlcndo.  vide  /.  i6o.  infr.de  reg.jur.  adde  q ue 
scrijisi  al  Ulpianuiu  ,    i.  J.    19. 

(18)  ^idc  /.   2.  siipr.  de  manumiss. 

(19)  Ilodie  ,  sivc  icpudict  ,  sivc  non  r^^pndief  legatarms  ,  scrvo 
coinpetit  liberlas.   /.    i.    C.  de  conimuni  servo  manuinisso. 

(20)  /.    i5.   5-    '•   iflff-  q'*i  et  a  quib. 

(21)  De  errore  vide  /.  04.  infr.  dc  manumiss.  test.  et  l.  St)  n 
ptinc.   InlY.  de  fideic.  lihert. 

(22)  ^.  II.  inst.  de  lcgat.  Imo  ininiii  ,  /.  i5.  supr.  dt  adquir. 
i>et  nmitt.  hered. 

(2.3)  \  .    /.    2.  supr.  h.  t. 

(24)  Maiicmittcre  ,  et  non  inipcdiie  nianumissionsm  ,  disparal.i 
sunt ,  scu  ditllrenlia  ,  ut  tt  alia»  veudcrc .  et  vcnJitioui  cou»cutir>.' 
/.    160.   Infr.  de  reg.  jur.  * 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


^35 


De  eo  qui  consilium  prcsbet. 
5.  JunANUS  eodem  lib. 

AN  apud  (i)  se  manumittere  possit  is  ,  qui  coiisilium 
prxbet  ,  sa;pe  quaesitum  est  ;  Ego  quum  meminissem 
Javolenum  pra^ceptorem  (2)  meum  ,  et  in  Africa  [  e(  ] 
in  Syria  servos  suos  manumisisse  ,  cum  consiiiurn  prabc- 
ret  ,  exensplum  ejus  secutiis  ,  et  (3)  iu  Prajlura  et  Con- 
sulalu  raeo  quosdani  ex  servis  raeis  vindicla  liberavi  :  et 
quibnsdam  Praitoribus  consulentibus  me  idem  suasi. 
De  s(ri>o  cominuni. 
6.   Idem  lib.    1.  ad  Urseium  Ferocem, 

SErvus  comniunis  fiuin    a    minoribus    (4)    viginti    annis 
dominis  possit  apud    Cousilium    manumitti  ,    quamvis 
unus  (5)  ex  sociis  causara    adprobaverit  ,  dubium  non  est. 
JJbi  manumiiti  potest. 
7.  Gajtjs  lib.   1.  rerum  Cottidianarum  sive 
Aureorum. 

NOn  est  omnino  necesse  pro  (6)  tribunali  manumitte- 
re  :  itaque  plcrumcjue  in  iransitu  (7)  servi  manu- 
mitti  solent  ,  cum  aut  lavandi ,  aut  gestandi  (8)  ,  aut  lu- 
dorum  (9)  gratia  prodierit  Praelor  ,  aut  Proconsul ,  le- 
gatusve  (lo)  Caesaiis. 

De  prcesentia  lictoris. 
8.   ULPJArjus  lib.    5.   ad  Edictum. 

EGo  ,  cum  in  villa  (1 1)  cirm  Pra;tore  fuissem,passus  sum 
apud  eum  manumilli ,   elsi  (12)  lictoris  (i3)  prsseu- 
lia  non  esset. 

Quibus  ex  causis  minor  viginti  annis  manumitlalur. 
9.   MarciANXJS  lib.    i3.   Institutionum. 
jUsia  cuusa  mauumis^ionis    est    (i4)  5    si    periculo  vitoe 
•^    infamia^ve  (i5)  dominum  servus  Iiberaveni. 

5-  1-  Sciendum  est  (i6)  ,  qualiscunque  causa  probala 
sit,  et  recepia  ,  libcrtatem  tribuere  oportere.  nam  Divus 
Pius  rescripsit  ,  causas  probatas  revocari  non  oportere  , 
[  dum  ]  ne  alienum  servum  possit  quis  manumiltcre  :  nam 
causce  probationis  coutradicendum  ,  non  etiara  causa  jam 
probala  retraclanda  est. 

De  Jilio  surdi  ,  muti  vel  furiosi. 
10.   Idem  lib.   3.   Regularuni. 

SUrdi  vel  muti  patris  filius  jussu    (17)    ejus    manumit- 
tere  potest.   -^-  Furiosi  vero    filius    non    potest    manu- 
miLtere. 

(1)  /.  20.  injin.  infr.  h.  t.  l.  2.  supr.  de  off.  Prccsid.  Goth. 
vide  Cujac.  lib.  5.  obseri'.   17.  Ans. 

(2)  Javolcnus  ])raeccplor  Juliani.  l.  2.  in  fui.  supr.  de  orig.jur. 

(3)  Julianus  Piaetor  fuit  et  Consul. 

(4)  lide  48.  Eclog.  1.  c.  4. 

(5)  Tantum  ex  sociis  sc.  Goth.  vide  Ant.  August.  lib.i.emend. 
cap.  2.  Ans. 

(6)  /.   8.  infr.   h.  t.  §.   2.   Inst.  de  libertin. 

(7)  In  transitu  quse  fieri  possint,  dixi  ad  Novell.  90.  G.2.  vide 
qiiee  notavi  de  proccssu  judicum  ad  /.  4.   C.  de  dilat. 

(8)  Aiopx?  yoIa*.  vide  Cujac.   16.  observ.  8. 

(9)  Yidc  JSov.    io5.  c.    I. 

(10)  Id  est,  Praescs.  /.  17.  infm.  infr.  h.  t. 
()i)  Secrcto  loco.  dixi  ad  /.  7,  C.  de  repud, 
(12)  Adde  /.  23.  infr.  h.  t. 

(i3)  De  lictore  acide  /,  28.  Infr.  eod.  12.  Gell.  3.  Fcstum  in 
lictoris. 

(i4)  Vide  l.    ,5.  5.    I.  infr.  cod. 

(i5)  Fama  et  vita  aequiparantur.  /.  8.  5-  ^.  Supr.  de  mctus 
vaus.  vide  Damliouderum  in  Enchirid.  parium.  in  verbo  infaniia. 
Goih.  vide  /.  5.  iiifr.  de  exlr.  cognitionib.  l.  26.  Supr.  si  quis 
omiss.  caus.  V-st.  l.  5.  C.  de  instit.  et  subst.  l.  io3.  infr.  dc  verb. 
signif.  hinc  pro  dcftnsione  famaj  aliquem  occidere  licet.  Jul.  Clar. 
lib.  5,  scnt.  5.  homicidium.  num.  26.  Andr.  Gail.  lib.  2.  obs. 100. 
num.  8.  Ans. 

(16)  /.   I.    C.  h.t.  §.6.  Instit.  quib.  ex  causis  manum.  non  licet 

(17)  /.  4.  supr.  /.  aa.  infr,  h.  U  vide  /.  i.  5.  1.  infm.  C.  dc 


Quibus  e.t:  cuusis  minor  viginti  annis  manumittit. 

11.  Ulpiakus  lib.   6.  de  Officio  Proconsulis. 

SI  minor    annis     viginti    manumittit  ,    bujusniodi    solent 
causcc  (18)  manumissionis  recipi  ,  si  (19)  fllius  ,  filia- 
ve  ,   frater  ,  soiorve  naturalis  (20)  sit  : 

12.  Idem  lib.   2.   ad  Legem  JEliam  Senliam. 

VEI  si  sanguine  eum  coutingat  (  liabetur  (21)  enim  ra- 
tio  cogiialiouis  ) : 

i3.   Idem  lib.  de  Ojricio  Proconsulis. 

SI  collactaneus  (22)  ,  si  educator  (^3)  ,  si  pa?dagogi;s 
ipsius  ,  si  nutrix  (2^)  ,  vel  (i5)  fiiius  filiave  cujus 
eorum  ,  vel  aluniiius  ,  vel  (26)  capsarius,  id  est  ,  cjui  por- 
tat  libros  :  vel  si  in  boc  maaumiltatur  ,  ut  procura!or  (i^j) 
sit  ,  dummodo  non  (28)  minor  annis  decem  et  octo  sit. 
pra;terea  et  illud  exigilur  ,  ut  non  uticjue  unum  servum 
habeat,  cpai  manumittit. 

•j^  Idem  si  (29)  matrirnonii  causa  virgo  vel  mulierma- 
numittatur  ,  exaclo  prius  jurejurando,  ut  intra  (3o)  sex 
menses  uxorem  eam  duci  oporteat ;  ita  enim  Senatus 
censuit, 

i4-  MarciAnus  lib.  4-  E.egularum. 

ALumnos  (3i)  magis  mulieribns  conveniens  est  manii- 
roitlere :  sed  et  in  viris  receptum  est ,  satiscpe  est  , 
permitti  eum  manumilti  ,  in  quo  nutriendo  propensiorem 
aniinum  fecerint. 

§.  1.  Sunt  cjui  putant  ctiam  fceminas  posse  mairimonii 
causit  manumiltere  :  sed  ita  ,  si  forte  conservus  suus  in 
hoc  ei  legatus  est.  'j-  Et  si  spado  velit  matrimouii  cau- 
sa  nianumittere  ,  potest  (32).   •\'  Non  idem   [  esl  ]  in  ca- 


De  pluribus  simul  manumissia.  3.  De  absente.  4-  De 
cluobus  manumittent.  malrim.  causa.  3.  De  Prcvside  alte- 
rius  Provincio}. 

i5.    Paulxjs  [  lib.    1.  ad  Legem  jEliam  Sentiam  ]. 

I?Tiam  condiiioais  implendae  causa  minori  viginti  an- 
_J  nis  manumittere  permittendum  csl  :  veluti  si  quis 
ita  beres  institulus  sit  5  [  si  ]  servum  ad  libertalem  per- 
dlixerit. 

^.  1 .  Ex  pra^terito  tempore  plures  causae  esse  possunt  : 
veluti  (juod  dominum  (33)  in  prcvlio    adjiwavcrit  ,    contra 


commum  scrvo  manum, 

(18)  /.    12.  /.    i3.  /.    14.  /.    16. /.  20.  circafin.  infr.  eod.  §.   5v 
Inst.   quib.  ex  caus.   manum.  non  licet. 

(19)  Si  patcr.    Theoph.  §.  5. 

(20)  Yide  /.   73.    15.    I.  supr.  de  legat,   3. 

(21)  Cognatiouis  iiaLenda  est  ratio. 

(22)  1.   Gaius    I.  5-   7- 

(23)  Cui  opponitur  aluinnus.  /.    i^.  infr.  h.  t. 

(24)  /.    I.  5- 7-  supr.  de  suspect. 

(25)  Cujns  enim  parcnles  amamus  vcl   araavinMis ,  eonim  ct  libe- 
ros  amare  aequum  tst. 

(26)  Capsarius  ,  qui  portat  bbros  .  Sueton,  in  Nerone  ,  c.  36. 
Ju^cnul.   Satyr.    10.   aho    significatu  accipitiir    capsarius  in  /.   3.   iu 

fui.  supr.  de  nff.   Prcef.    vigil.  et  alio    iu   /.   ult.  iiifr.  de  jure  im- 
' munit.  dixi  ad  Festum  in  cupsu. 

(27)  /.  5i.  supr.  de  procurut.  l.    11.   C.   de  procurator. 

(28)  Vide  Cujac.  22.  obs.  16.  §.  5.  Inst.  quib.  cx  caus.  m<tr 
num.  non  iicct.  facit  /.    t.  §.  3,  supr.  de  postulando. 

(29)  Vidc  /.   21.  in  pr.  irfr.  qui  et  a  quib.  manum. 

(30)  Minor  viginti  annis  ancillam  manumittere  matrimonii  causa 
potest,  duinmodo  intra  sex  nienses  jurct  sc  eain  ducturum ,  ut  hic. 
quod  caput  ad  i.  jEliam  Sentiam  pertmel. 

(3i)  Alumni  suut  ilii  quos  alimus,  quosve  nutrivimus  ,  ut  infr.h.t. 

(32)  Quia  spado  contrahere  nuptias  pot«st.  /.  39.  §.  ult.  suvr 
dc  jur.  dot. 

(33)  /.  9.  in  princ.  supr.  h.  t. 


j36 


DIGESTORUM 


latrones  tuitus  (i)  sil  ,  quod  (xgrum  sanai-crit  ,  quod  in- 
sidias  detcxerit  ,  et  longuna  cst ,  si  exe<|ui  voluerimus  : 
quia  muha  merila  inc.idere  possuut  ,  quibus  lioneslum  sit 
libertatem  curn  decrcto  prasstare .  quas  (2)  cestimai-e  de- 
bebit  is,  apud  quem  de  ea  re  agatur. 

§.  2.  Plures  vindicla  paritcr  manumilti  possunt  ,  et 
sutiicit  prspsentia  servorum  ,  ut  vel  plures  manumitti 
possint. 

^.  3.  Absens  quoque  causam  probare  per  (3)  procu- 
ratorem  poteril. 

§.  4-  Si  duo  matrimonii  causa  mauumitteut  ,  recipi 
causa  uon  (4)  debet. 

§.  5.  [  Hi  ]  ,  qui  in  Italia  vel  alia  Provincia  domi- 
cilium  liabent  ,  apud  (5)  allerius  Provinciae  Prsesidem 
consilio  adhibito  manamiuere  possunt. 

Quihus  e.v  causis  ininor  xx.   amiis  manumitlat. 

iG.    ClpiAkcs  [  lib.  2.   ad  Legem  ^Eham  Seutiam]. 

ILlud  iu  causis  (6)  probandis  meminisse  judices  (7) 
oporlet  ,  ut  non  ex  luxuria  ,  sed  ex  affectu  descenden- 
tes  causas  probent  ;  neque  enim  dehciis  sedjuslis  affectioni- 
bus  dedisse  justam  hbertalem  Legem  .^liam  Seutiam  cre- 
dendum. 

§.  z.  Si  quis  minori  viginti  annis  hac  (8)  lege  sev- 
vum  dederit  aut  pretio  accepto  ,  vel  doiiatiouis  causa  [r^/] 
euni  liheruni  faciat :  potesl  ille  causain  matiutnissiunis  istius 
probare  ,  hoc  ipsum  allegans  ,  legem  datara  ,  et  perduce- 
re  ad  hbertulejn.  ergo  hic  debet  osleadere  ,  hoc  inter  ipsos 
aclum.  ut  proinde  vel  ex  lege  donationis  ,  vel  ex  affe- 
clione  ejus  ,  qui  dedit,   res  a^stimelur. 

Apud  quem  manumitti  potest. 
\n.  Paulus   [  lib.   5o.  ad  Ediclum  ]. 

APud  (9)  Proconsulem  ,    postquam  (lo)  urbem  egres- 
sus  est  ,  vindicta  mauumittere  possumus. 
§.    i.  Sed  (11)  et  apud  legaium    (12)  ejus  (i3)  manu- 
raittere  (i4)  possumus. 

18.   Idem  [  lib.    16.   ad  Plaulium  ]. 

APud  (i5)    fihumfamilias     Magistralum   manumilti  po- 
test  ,  etiam  si  ipse  fihusfainilias  mauumittere  non(i6) 
potest. 

5.  1.  Apud  (17)  collegam  (i8)  suum  Praetor  manumit- 
lere  non  potest. 


5.  2.  Fihus  quoque  voluntate  patrls  apud  patrem  ma- 
numiltere  poterit. 

Si  prcBgnans  matrimonii  causa  manumissa  paricU. 
19.   Celsus   [  hb.   29.   Digestorum  ]. 

SI  minor  annis  apud  Gonsilium  matrimonii    causa  prre- 
gnantem  mauuraiserit  ,  eaque    interim    pepererit  :    in 
pendenti  erit ,  servus  an  liber  sit  ,  quem  ea  peperit. 

Quihus  ex  causis  minor  viginti  annis  manumittit.  4-   De 

Consule  minore  viginti  annis. 

20.  TJlpianus  [  hb.  2.  de  Officio  Gonsuhs  ]. 

SI(i9)  rogatiis  sit  minor  vigintiquinque  annis  manumit- 
tere  per  fideicommissum,  iucunclanter  (20)  debet  ei  per- 
mitii:  nisi  si  proprium  servum  rogatus  (21)  fuit  manumit- 
lere  (22):  hic  enim  conferenda  (^3)  eril  quantitas  emolu- 
raenli  ,  quae  ad  eum  pervenit  ex  judicio  ejus  ,  qui  roga- 
vit  ,  cum  prelio  eorum  ,  quos  rogalus  est  manumittere, 

§.  1.  Sed  et  si  hac  lege  ei  servus  fuerit  doualus  ,  ut 
manumittatur  :  perjnittendutn  erit  manumittere  ,  ne  Con- 
slitutio  D.  Marci  superveniens  cunctationem  Consuhs  di- 
rimat. 

§.  2.  Matrimonii  (24)  causa  manurailtere  si  quisvelit, 
et  is  sit  ,  qui  non  indigne  hujusmodi  conditionis  uxorem 
sortiturus  sit  ,  erit  ei  concedendum. 

§.  3.  Mulieri  quoque  volcnti  suum  fifium  naturalem  , 
vel  quem  ex  suprascriptis  luanumittere  ,  permittendum  es- 
se  Marcellus  scribit. 

^^.4.  Consul  (25)  apud  se  potest  (26)  maimmittere,  etiam 
si  cvenerit  ,  ut  (27)  minor  annis  viginti  sil. 
De  Prcnfecto  JBgypti. 
21.   MoDESXiNUS  [  lib.    i.  Pandectarum  ]. 

APud  (28)  Prajfectum  yEgypti   possum    servum  manu- 
mittere  ex  Conslitutione'  JDivi  Augusti  (29). 
De  fdiofam.   manumitlcnte. 
22.   Paulus  [  Jib.    12.   Qiispslionum  ]. 

PAter  ex  Provincia  ad  filium  sciens  Romae  agentemepi- 
stolam  fecit :  qua  perraisit  ei  ,  quem  vellet  ex  servi$ , 
quos  in  ministerio  secum  hic  hahebat  ,  vindicta  lihcrare  : 
post(|uaiii  fiHus  Stichum  manumisit  apud  Praetorem  ,  Quae- 
ro  ,  an  fccerit  liberum  ?  Respondi  ,  Quare  non  lioc  cou- 
cessum  credamus  patri  ,  ut  permittere  possit  filio  ,  ex  his , 


(i)    Al.  tutatus  sit. 

(■2)     Similes  ad  ca^us  fit  extensio. 

(3)  Yide  quse  notavi  ad  l.  3.   C.  h.  t. 

(4)  Cur  non  debet  ?  una  duobus  jurc  nupla  essc  non  jx)test.  di- 
xi  ad  /.  7.    C.  de  Judcnis. 

(5)  /.  36.  5-    1-  supr.  de  adopt. 

(p)  §•  4-  ^*  ^-  J^nstit.  quib.  ex  caus.  manum.  non  licet.  Goth. 
vid.  Leonin.  emendat.  lib.  6.  ccp.  10.  n.  4-  ct  Revard.  pivtribun. 
cap.   18.  Ans. 

(7)  Magistratus. 

(8)  Vide  l.  20.  iii  princ.  siipr.  dc  maiiumiss. 

(y)  /,  2.  Supr.  de  off.  Procons.  Gotli.  viJ.  Lcouin.  emendat. 
Ub.   3.  cap.   12.  num.   16.  Ans. 

(10)  Et  ita  in  itinerc  eundo  ,  et  rcdcundo.  l.i.supr.  de  off.Pro- 
cons.  Plin.  epist.  ad  Fahatuin.  "Urbis  ab  egicssu ,  et  iiigrcssu  sumc- 
bat  et  dcponebat  imperium  ,  hoc  csl  ,  potcstalem  etiam  voluntari.-B 
jiirisdictionis,  sed  ct  signa  impcrii  -stii  ,  sc.v  fasccs  videlicet. 

(11)  Diiferentia  Proconsiilis  et  Lcgati  Cresaris  seu  Pr«sidis.  Ille 
iu  itinere  voluntariani  jiirisdictionem  habuit  \  hic  non  habuit.  adde 
Dionem  63.  Pclr.  Burgium  ,   i.  elect.  2. 

(12)  Imo  non  possumus.  l.  2.  §.  fin.  supr.  de  off.  Procons.  ct 
logati. 

(i3)  Alii  legunt,  Caesans  (  errorc  ut  putant  cx  notis  nalo,  scu. 
ejus,  el  Ca:s.  )  maniimiltcre  possumus.  cx  quo  provinciani  ingres- 
6US  est.  Atii  ita  lcguiit  ,  Apud  lcgatum  Procausulis  ,  apiid  quein 
iegis  actio  cst  ,  inaauinittere    non  possiimus.  /.  5.    supr    de  rfficio 


Procons.   Legatum  antem  Csesaris  non  aliura  essc  a  Praesiilc. 

(i4)  Non  possumus.  Cujac.  i,  ol>sen>.  i.  et  i5.  obs.  19.  ct  ita 
ccssat  otyTtvofjLtx  d.  l.  2.  verum  reprehenditur  a  Robcrto  1.  isccpl. 
lection.  2y. 

(i5)  /.   I.   supr.  dc   offic.  Procons. 

(16)  Imo  potcst.  /.  un.  siipr.  dc  off.   Consul. 

(17)  /.    14.  in  princ.  supr.  de  maiutmiss. 

(18)  /.  un.  infui.  supr.  de  rjjic.  Cons.  Goth.  vid.  Anl.  Augu- 
stin.  lib.  4-  cmend.  cap.  ulliin.  Ans. 

(19)  /.  20.  in  princ.  supr.  de  manum. 

(20)  Incunctauter  est  sme  canctactione,sine  mora,  sine  dilatione. 
(2i)  Sccus  in  aliis  non  minoribus.  /.  34- 5-   '•   *'  ^*  '"^'''  ^'^  f' 

deicomm.  libcrt. 

(22)  V.  Rajvardns  Protrihunaliumlib.  sing.  c.  i5.  Giibert.  Ke- 
gitis  lib.    r.   lixvTioij)*fu,'C.  29    Mod. 

(23)  Facit  /.   8.  5-  modus.   10.  supr.  de  transact. 

(24)  Vide  /.   II.  supr.  h.  t. 

(25)  Vide  /.   5.   in  pr.  supr.   h.   t. 

(26)  Sub.  post  probatama  collcga  causam  manumitlendi.  ct  \U 
accipienda  est  lex  unic.  infn.  supr.  de  offc.   Cons. 

(27)  Imo  ininor  non  polcst.  lunic.  in  fin.  supr.  de  offic  Cons. 

(28)  Apud  qtios  manumitli  possit  ,  vide  Ulpian.  i.  §•  7-  «dde 
Cujac.  in  /.   3.    C.  de  caiione  largilionalium  titiil.  lib.    10. 

(29)  Praefeotus  ..Egypti  ,  AugustaUs  inde  dictus ,  quod  ab  A"ga- 
sto  iuttilutus. 


I 


quos  m  ministevio  haberet  ,  manumitiere  ?  solam  enim 
eleciionem  filio  concessit  :  cxterum  (i)  ipse  (2)  manu- 
ITiittit.  V    /      r       V   / 

De  sokmnuafe  ledorum ,  silentio  doimni. 
23.   Hermcgenia^us  lib.    1.   Juris  Epiloniarum. 

MAnumissio  per  (3)    lictores  hodie  ,    domino  tacente  , 
expediri  solct  ;  et  verba  (4)  solemnia ,  licet  non  di- 
cantur,  ut  dicta  accipiuuiur  (5). 

De  pupiUo  manumittente. 

24.   Pax,'Lus  lib.   2.   ad  Neratium, 

"P^-Pi^^us  ,    qui  (6)  infons  (7)    non    est  ,    apud  consi- 

-£-      iuim  recte  matiuraitlil.   Paulus  :  scilicet  tutore  aucto- 

re  :   Ua  tamen  ,   ut  peculium  (8)  eum  non  sequatur. 

25.   Gajus  lib.  1.   de  manumissionibus. 

SI  tutcris  habendi  causa  pupillus  manumittat,  probalio- 
nis  esse  causam  Fufidius  ait.  Neiva  filius  coiitrci  sen- 
tit  :  quod  verius  est.  namque  perabsurdum  est  im  eligeia- 
do  (9)  lutore  firmum  videri  esse  judicium  pupiili  ,  cu- 
jus  \n  omnibus  rebus  ut  infirmum  judicium  tutcre  aucto- 
ie  regitur. 

T  I  T.    iir. 
DE  MANUMISSIONIBUS  (10)  QU^  SERVIS  AB 

UNiVERSlTATEM    (ll)    PERTtJMENTlEUS 
IWPONUNTUK. 

Collegiis  licitis  servos  suos  manumittere  ficet. 

i.  Ulpianus  lib.   5.  ad  Sabioum 
Ivus    Marcus    omnibus    (12)    Coliegiis  ,    quibus    (i3) 
coeucd:  jus  est,  manumiltendi  (i^)  potestatem  dcdit. 
De  hereditale  liberti. 
n        i-  ^i^^^  ^'^-    '4-   ad  Sabmum. 
Uare  la  (i5)    quoque    legitimam  (i6)  hereditaiem  li- 
beru  vmdicabunt. 


LIBER   QUADRAGESIMUS. 


237 


D 

Q 


(.)     Potest  fihas  l,mm.  l.    ,6.  mpr.  tit.  prv.rim. 
.f  9)  ^77"'^^  «°°  transferri  insi  a  domioo  ,  hinc  colligilur;  ,,t 
fr,  '  fir-    "^-    "  ^^f '"?'"'■•  ^'^^'■-  ^^  Prccario.  !;c.t  rossefsio  po^sit 

"  (3)  AdaT;.  t  i;;;  ^^;:  '^  "'^-  -^ «--  A- 

/5™«?^/  ''^'^  ^^j""'^'^"^  servi,itadicil,kHc  homiwm 

libsrumesse  uolo^ac  pro  eo  auri  puri.prcbi,  profoKi  mihi  soh'i  ut 

?^ari't..''^r:«.-.'?-p^.  ;•  tr"""  '•  ^^'^"-  "•  ^°^'-  ''''' 
initKl^TsT  ^'°  ^"'''^''  '■  P^^^"»>^i^"^  <J^cretum  ex  ve.a  ,  et 
ktrat"37rL:^T?o":  ''^^^^^°^^'"-    ^^  <i-  rr.s..ptio«e  ,  Vlde 

.i'L71'  '^^"  ^""'P^^  ^"  '•   ""■    ^-   ^^   Vecul.^ius,  ,ui  Uieru. 

(9)     Atqm  piocuratorcH,  eHgere  pctest.   /.    ,3.  supr.  f.  T 
(.0)  C.  de  scr.is  Rcip.   mnr.u^mttendis.  lih.   7.   tu.   o. 

(II)    UmveisUatcs,    ut    hic.  co!kgia  ,    /.   i    infr    h    t  .u.i,.-.. 

servo»  suos  habucre.  /.  ult.  infr.  eod.  ^  ^'vitaces 

i'l}  n  iV  '••  *•   ^-  ''*'  *^'^''"  ^^'P-  '"««"'««r. 
4"   le^;i^k°°°    "•  """    "*  '"^  ^"■""^•-  ^"*^  '■   ••  3-  5     . 
04)  Colltgza  tcrvoa  skos  manom,tfere  etiam  ..ossHnf 


3    Ti  ^  peculio. 

S  6.  Papinianus  lib.   14.  Responsorum, 

iirvus  civitatis^  jui-e  manumissus  ,  non  (in)  ademmum 
beraL;.       "  ^^-^»  '  ^d-,ue  (18)  debitoi>  ef  solveXi' 
T  I  T.     IV. 
DE  MANUMISSIS  TESTAMENTO  (,9). 
Si  swpius  libertas  detur. 

^  \-   UJ.PIAISUS  lib.   4.   ad  Sabinum. 

r-^Vm  ...Tpms  datur  servo  J.bertas   ,    pbcet  (20)  eam  fa- 
\J   vore  valere  ,  ex  gua  pervenit  ad  libertatem.^ 
•Si  servus  substituatur  el  liber  csse  jubeatur 
2.   Idem  hb.  5.   ad  Sabinum. 
S    S/rl   W^'""    instiiuerit,     Titius   heres    esto     S. 
chus  Uber  esto.   non  esse  Sticlmm  liberum  Aristo  ait    T  - 
tio  herede  existente  :    miiii    videiur    posse  ;dici  ,    hberum 

!!^d'd'^l -."*""  "'''^"'   "^^^   ^''^''   ^^^^P^^"    libertatem  , 
sed  dupiiciter  ;   quo  jure  utimui . 

Dc  mdite  minore  xx.   annis. 
it.Ttr         -r  '   ^"^P*^^ius  lib.    1.   ad  Sabinum. 
^tc  milui  (22)  minori  annis  viginti  permittitur  ,  posse 
J.  1    testamento  suo  servum  manumiLtere.  . 

Si  nianumisso  legetur. 
4-  Idem  lib.  2.  ad  Sabinum. 
QI  quis  ita  scripserit,  Stichi^  liber  esto ,  eique  meus  (28) 
O  decem  dato  ;  nulla  dubitatio  est ,    quin  cUeantur  ei 
etiam  si  euoi  paterfamilias  vivus  manumis-rit 

J.  1 .  ^^d.  et  si  sic  ,  Stichus  liber  esto  ,  sive  statim  (2A)  , 
swe  post  tempus,  eique  cum  liber  erit  ,  heres  meus  decern 
ilato  :  Acsera  dicendum  esl. 

5.  2.  IUud  (25)  consiabit  ,  si  libertate  data  sic  fuevu 
legatum  ,  Eujue  ,  si  eum  windicta  liberafero  ,  heres  meus 
decem  aato  :  iicet  ex  nimia  subtiliiate  separatum  (26)  est 

redifatem  libertorum  suorum  vindicant. 

(17)  Poculiuiv,  manumissus  inler  vivos,  una  c.nn  irsa  manumis- 
sione  et  hber  ate  concequitur.  Ita  tU  ne  man-unissum  peculiura  s.- 
quatm-  ,  pcc.hum  ei  ad.m,  oportet.  yide  /.   53.  supr.  dc  pecuUo. 

(.8)  Pcculium  quoties  servum  mamnnissum  seauitur  ,  toties  ei^ 
deni  pccuhum  solvi  a  dtbitore  potest. 

(19)  Lib.  -].  C.  2.  ut  testamento  Jiheri  sint  ,  lex  10.  tabularum 
facit     qu.T  conrirrnat ,  quod  datum  legatum  est .   Ulnian.   5.   «.   5. 

(20)  /.   4o.  /.  56.  infr.   h.   t.  '  i  :» 
(■ii)  Vide  /.    14.  infr.  eod. 

{i-i)  l.  4.   C.   de  test.   mit. 

(•>3)  Eiqiic  heres  mcus.  i>ulg.  Hal. 

(2  4)  Id  esf,  pure. 

(aj)  Vide  Langebekium  ,  c.  24.   annotal. 

^■iC>)  ACC.USU.S  putat  hac  fo.mula  rccessum  essc  a  lihertate  ,  vel 
separafnm  legati.m  esse.  Ncc  aliter  hunc  locum  accipirrfas.  Quoties 
tcstator  Ua  adscrib.t ,  Sf.chus  tiber  esto  ,  ei<juc  keres  mmsdeccm 
dato  ,    drcem  debcntnr  ,   taa;etsi    te.tator   vivus  eum  mannmisorit  • 


licet   test.iijiento 


manumitfcre  cum  voluisse    videri  possit  ,  cum  ita 


aa.cnps.l  testamento,  cV?/c.^„,,  Ubcr  csto .  hac  lege  in  pri,w.  Quid 
si  Titi.-,s  fesla.T.ento  rdscnpoit  ,  Sticho,  si  oum  ^indicta  liberai^cro, 
heres  meu.^  iieccm  daio .  ut  hic  neque  vivus  cum  maniuui.^^^rat  (ita 
VKhiur  egerwhun  hic  i>t ^fln.)qn^vi  pogsit,quid  in  hac  s.ucic  const.- 
tut  0{  cvlcaf  /  l.ret  niroia  subtiiaate  tpsiator  videatur  noh.isse  Sti- 
chum  .HaPunutte.e  festani.nto  hA  vindicta  ,  humanilatis  tamcn  m- 
ta;!.i  v«.f  b.t  id  legafi.ra  ,  si  eura  alio  ,  q«am  vindicta  ,  modo  nia- 
num.jent.  .Atque  .ta  priore  a,su  valet  lcRafum  ,  si  vivns  eum  m,- 
nurai:erit,  tametsi  videatur  toslaractito  man'..mittere  vahtisse:  Poste- 
norc  qaoquc  v.Jemt  lcgatnm  ,  si' testamento  manumiserit  ,  licec  in- 
ter  vivos  manumittere  voUus.c  vid.-ntur.  N.im  q«i  didt  .nr.dictu  s. 
LbertatemUalmum,  .'ubtihlale  n:Bua  sep.:>rat  a  tcalamcntt.  banc  ma~ 
m'it)iJS»oueaj  .  uz  hic. 

3i 


a38  B     I     G    E     S 

a  testamento  ,  attamen  humanit.iiis  (i)  Inluita  valoLit    le- 
gatum  ,  si  vivas  eitm  (2)  mamursiserif. 

De  scriptura  novissima  vel  lcvissiina. 
5.   luEAi   [  lib.  3.   ad  Sabiii-.im  ]. 

3IM  jjberlatibiis  (3)  ievissima  scriptura  spectanda  esl  : 
ut  si  ph:rcs  sint  ,  qii.ie  nianumisso  faciliov  (4)  sit,  ea 
)evissin5a  intelligalur  .  Scd  m  (5)  fidciconunissariis  liber- 
tatibus  Bevissima  scriptnra  speclatur. 

De  seri>o  ,  cujus  ususfruclus  csl  allerius. 
6.    Ulpianus   [  lib,    18.   ad  Sabinum  ]. 

SI  fructuarium  (6)  domiuus  proprittalis  Jieredem  scri- 
pscrit ,  et  servo  snb  conditione  sit  libcrtas  data  :  rjuo- 
nia.TT}  ('^)  interim  fit  iicredis  ,  confusione  (8)  facta  usus- 
fructus  ,  si  extiterit  conditio  ,  perveniet  (9)  ad  iiberla- 
tem  (10). 

De  condiiioue  ,  si  milii  nuUus  filius  erit  cura  moriar. 
7.  Idem  [  lib.    19.  ad  Sabinum  ]. 

NEratius  scribit ,  ejus  ,  cui  liberlas  sic  dala  est  ,  Si 
mikinuVus  filius  erit ,  cum  moriar.,  SiicJius  liber  esfo^ 
impediri  iibcrtatem  postliumo  nato.  sed  dum  speralur  na- 
sci ,  ulrum  in  servitute  remanere  dicimus  ,  an  vero  ex  post- 
facto  ,  respondemus  retro  liberum  fuisse(ii)  ,  nulio  filio 
«ato  ?  quod  magis  arbitror  probandum. 

De  condilione  rationum  reddendarum. 

8,  Po:!PONius  [  lib.   5.  ad  Sabinum  ]. 

ST  ila  sit  scriptum  ,  Stichus  ,  si  rationes  {\i)  diligcnter 
tratasse  vidbitur  ,  liber  eslo  :  diligentiam  desideran- 
<lam  ,  qu35  doniino  ,  non  quaj  servo  erit  utiiis  ,  conjuncla 
iidei  bonse  ,  et  in  reliquis  quoquo  i-eddendis. 

De  If.gato  ,  ul  mamimittatur.    \ .    De  prohihito 
mamimitti. 

9.  Ulpunus  [  lib.  24.  ad  Sabinum  ]. 

SI  quis  ita  iegalus  sit  ,  ut  manumiltatur  :  si  manumis- 
sus  non  fuerit ,  iiber  esse  (i3)  jussus  est  ,  eique  lege- 
lur  :  et  iibertatem  competere  ,  et  iegatum  del>eri  ,  saepe 
responsum  est. 

5.    T.  Quod  conslilutum  est ,    velilum  iu    testamento  ad 

libertatem  perduci  ,  non  posse  manumitii  :   lioc  ad  eos  per- 

iin?re  puto  ,  (jui  lestatoris  fuerunl  vei  lieredis.  servo  euim 

cdieno  id  irrogari  non   poterit. 

De  peculio  legato  ct  vicario  mnnumisso.    i .  De  liberiate 

relicta  servo  legato. 

\o.  Paulus  [  lib.   4-  ad  Salumim  ]. 

01  pecuiium    pra^lcgatum     [  est  ]    et  vicarius  liber  (^se 

O  jussus  sU  ,  iiberum  euu»  csse   constat  :    multuni    (i^) 


T     0     R     U     ]\I 

enim  intercst  inter  genus  et  rpeciem  :  speciem  enim  eximi 
de  genere  placet  :  quod  est  la  peculio  legalo  et  vicario 
manumisso. 

§.  i.  Si  servus  legalus  (i5)  libcr  esse  jussus  est  ,  liber 
(:}st.  sed  si  prius  iibcr  csse  jussus  ,  poslea  legalus  sit  ,  s.i 
(juidem  evidens  voUmlas  sit  tesfatoris,  (|uod  (16)  ademit  li- 
borlalem,  cum  (17)  placeat  hodie(i8)  ctiam  libertatem  adi- 
mi  posse  ,  iegato  eum  cedere  pulo  :  ([uod  si  in  obscuro 
bil,  tunc  ravorabilius  (ig)  rcspotideiur,  bbfrum  fore  (20). 
I .  De  libertate  duobus  simul  rclicta  sub  condUione 
dandi.  2.  Si  unus  ex  leredibus  adierit. 

11.  PoMPo??JiJS  [  iib.   7.   ad  Sal>iuum  ]. 

SI  Ipgafo  servo  fidcicommissa  libcrtasrdicta  (st  (21):  vci 
heres  vei  legatarius  eum  cogitur  manumilterc. 
5.    1.    Si  Stichus    et    Paniphilus    decem   dede.it  .^    liberi 
sunto  :  potest  (22)  alter  quJnque  dando  liber  esse,  quamvis 
aiter  non   dederit. 

5.  2.  Gum  testamento  servusliber  esse  jussusest,  vel(23) 
uno  ex  piuribus  Iieredibus  institulis  adeunte  hereditatem  , 
statim  liber  est. 

De  conditione  jurisjurnndi. 

12.  Ulpianus  [  lib.   5o.  ad  Edictum  ]. 

^I  quis  iibertatem  sub  (2 4)  jurisjurandi  condiione  reli- 
O  (pierit  ,  Edicto  Praetoris  iocus  non  erit  ,  ut  jurisju- 
randi  condilio  remittatur  :  et  merito.  nam  si  quis  remise- 
rit  condilionem  libertalis  ,  ips.im  Iil>ertatem  impe<lit  :  dum 
compelere  aiitcr  non  potest  ,  quam  si  parilum  fuerit  con- 
diliorii. 

^.  1 .  Proinde  et  si  legafum  quis  cum  iibertate  accepc- 
rit  ,  non  aiiter  iegalum  habebil  ,  nisi  conditioni  jurisj-i- 
randi  parnerit. 

5-  2.  Scd  si  pure  iiberfatem  a.:ccperit  ,  legatum  sub  jli- 
risjurandi  condifione:  putat  .fulianus  lib.  xxxi.  Digestorum  . 
remitli  ci  condilionem  jurisjuratidi. 

^.  3.  idem  puto  diceudum  ,  et  si  liljerlate  (20)  quo- 
que  iniecta  conditio  sit  ,  sed  testator  euni  vivus  inanumi- 
serit  :  nam  et  hic  coudilio  iegati  remittetur  (26). 

De  conditione  insnhv  tvdificaiuhti  ,  statua'-  ponendcB  ,  i. 
Membri  pins(endi  ,  navis  fabricandai  ,  ratioauni  redden" 
darum.  3.  De  aniilia  cuin  liheris  manuniissa  ,  et  nhiter 
dc  veiitrc  i'i  pnsse:;sionein   mittendo. 

i3.    Idem  [  lib.    5.    Dt-ipulalioiuiin  ]. 

ST  ita   fueril  servis    du  )bui     libertas    data  ,    Si    insuhn.i 
auiificaverint  rel  si  statuam  posucrint :  dividi  (27)  h«  ■ 


(1)  Hiunanitas  hic  nimiae  suLtilitati  cpponitin-. 

(2)  Al.  ciim  non  manmniseiit. 

(3)  Vide  /.    I.  supr.  h.  t.   el  /.  45.  infr.  eod. 

(4)  /.   35.  supr.  dc.  cond.  et  demon. 

(5)  yidt  l.  90.  sapr.  de  coiid.  ct  dem. 
(G;     /.   2.  supr.  de  manum.  uiiid. 

(7)  Sub  conditione  manumissus,  intorim ,  duni  exspeclalur  con- 
ditio  ,  scrvus  est  hcrcdis. 

(8)  Confundilur  ususfructus  ,  rclicta  fnirluario  proprictate  ;  traiis- 
it  denique  proprietas  iccta  via  in  fiuctuaiium  ,  ut  hic.  Ut  et  quo- 
ties  rcm  suam  Icgat  :  sceus  si  heredis.  /.  i.  in  fin,  C.  comm.  de 
lcgat. 

(9)  Cur  ita?  dixi  ad  Ulpian.   i.  5.   J9. 

(10)  Fidcicommissariam.  /.  9.  in  fin.  C.  h.  t. 

(11)  Ciim  conditioni  sit  satisfactiim.  vidc  /.  i3.  ^.  i.  infin.infr. 
tle  statuUb. 

(12)  /.  21.  in  pr.  infr.  dc  statuUb. 

(i3)  /.  19.  infr.  h.t.  l.  8.  5-  "'•  supr.  de  jur.  codic.  l.  91.  $. 
2.  supr.  de  leg.   i.  /.  8.   C.  defdric. 

(i4)  Gencris  Icgatum  a  specic  niultum  differt ,  ut  hic.  peculium 
^encris  nomcn  cit  :  vicarins  ,  qui  in  pccilio  ,  spccici.  Itaquc  pecu- 
lio  lcgato  ,  »i  vicarius  cjMsdcm  pccuUi  liber  cssc  jussus  est  ,  spccie* 


eximitiir  dc  o;onerc. 

(i.i)  Vid.  /.11.  infr.  h.  t.  i.  ult.  infr.  de  stitulib.  l.  i^.supr. 
da  li-i^.   -3. 

(lO)  ^idc  /.  .50.  infr.  dc  fidcic.  hhrrt. 

(17)  Adiini  liberlas  data  hodie  polest. 

(18)  Hodio  ,  id  est,  post  lanltas  vctciui»  disputatiMies  :  aat  rc)*- 
cta  vctontni  sul^tilil.ite. 

(ic))  Favoiabiliora  sequiimir  in  lil)ertatibus  :  ut  io  obscjro  pio 
hhort.Tle  iv.^pondcanjiis, 

(•Jo)  Vide  /.   uU.  §.    i.   uer.i.   sccnndum  hac.  supr.  de  i>utg. 

(•Ji)  IJiiecto  scil.  et  ita  huoc  loc.un  siipplent  Gr.i!.:!. 

(t?.)  A'id.  /.   ;)G.  cin-a  mediuin.  supr.  de  condit.   et  demonstrat. 

(•i3)  Vido  /.    1.   $.   8.  /■/»/?•.  si  *■*,  tfui  t^st.tm.  Ith. 

(2',)  /.  3G.  in  pr.  infi:' h.t.  l.  7.  ?.  a.  supr.  d-  operis  lihertor. 
.iddc  /.  i3.  $.  3.  infr.' de  statullh.  GotlK  vide  Cujac.  lih.  5.  ob.<i. 
"^i.  Plot.  dc.  in  litcin  jur.  num.   3-'>.   Ans. 

(25)  Libcrtali  quoque  injcct.i  conditio  sil  ,  si  tcstator  ck.  addf 
/.  ().  in  fin.  supr.   «t  quis  omissa  caiisa  test. 

( <6)  Cur  ?  quia  repcritui  hher  posl  inoitcm  domini.    Graci. 

(27)  5.  I.  infr.  hic.  l.  6.  C.  de  conditiombu^  insett.  YJd.  /.J3, 
in  princ.  supr.  de  cond.  et  demonstr. 


LIBER   QU  ADRAGESIMUS. 


.39 


conditio  non  polerit.  solummodo  illud  habebit  dubitatio* 
rem  ,  an  altero  faciente  satisfaclum  volunlati  videatur  : 
ideoque  ad  liberlatem  perveniat  ?  quod  magis  esl  :  uisi 
^iliud  exprtssit  teslator.  lacicndo  lamen  ,  sibi  conditionem 
implevit  ,  alteri  non  (1)  :  quinimo  extinguitur  ei  condi- 
tio  :  nec  enim  amphus  parei^e  conditioni  poiest  ,  cum  se- 
mel  expleta  sit. 

§.  I.  Idem  quaeri  polest  ,  et  si  fabris  duobus  vel  pi- 
clonbus  ,  Si  niemhrum  (2)  depinxissent  ixl  [  si  ]  fabvi- 
caisent  navern  ,  quid  adscriptum  sit.  nam  voiuntalis  erit 
quaeslio  ,  num  alteri  allerius  facti  conditionem  junxerit  ? 
<[uae  res  eificit  5  ut  quoad  alter  cessat  ,  aheri  quocjue,  qui 
laceie  paratiis  cst,  conditio  deficiat.  quod  si  ex  his  ,  quae 
sciipsit  vel  dixit ,  oslenditur  contentus  esse  testator  ,  vei 
aiterum  facere  ,  les  erit  expedita  :  nam  aher  faciendo,  aut 
et  sibi  el  socio  proderit  ,  aut  sibi  tantum  :  prout  voluisse 
lestaiorem  apparuerit. 

5-  2.  Hsec  quaestio  et  in  eo  tractalur,si  quis  liberlatem 
dederit  servis  duobus  ,  si  raliones  redcliderint.  Julianus  enim 
iractat  (3),  si  alter  reddere  sit  paiatus  ,  alter  non  sit  (4)  '•  an 
aher  per  aheruin  impediatur.  et  reciissime  ait,  si  quidem  (5) 
separaljm  rationes  gesserunt  ,  suflicere  ad  hbertatem  adi- 
piscendam  ei  ,  qui  suas  rationes  reddit  (6)  :  si  vero  si- 
jBul  ,  non  ahas  videri  aherum  paruisse  ,  nisi  utriusque 
lehqua  exolverit.  ']'  In  rehquis  accipere  debemus  ,  ut 
et  (j)  ipsa  volumina  rationum  reddantur. 

5.  3.  Sed  et  si  ancilla  cum  {^)  Jlliis  libera  esse  jiissa 
sit  ;  et  $i  nullos  habeat ,  erit  hbera.  vel  si  habeat  quidem  , 
fihi  autem  ejus  ad  hberlatera  pertinere  non  possint  :  idem 
erit  dicendum  ,  et  si  ipsa  hbera  esse  non  possit  ,  fihi  [  ta- 
men  ]  ejus  pervenient  ad  hberlatem.  Kain  haec  adjectio  (9), 
cumjiliis.)  non  facit  conditionfm  (10),  nisi  (11)  mihi 
proponas  aharn  sententiara  teslatoris  fuisse:  tunc  enim  pro 
conditione  erunt  haec  verba  accipienda.  Conditionem  aulem 
non  facere  ,  argumento  (12)  est  [  et  ]  Edictum  Praetoris, 
quo  ita  cavetur  ,  Ventrem  citm  lileris  in  possessionem 
esse  jiihebo  :  placel  enim  et  si  nuUi  hberi  sint  (i3),  vtn- 
Ueoa  lamen  ex  Ediclo  in  possessioncm  mittendum. 

Si  servus  pure  liher  scribatur  ,  et  heres  sub 

conditione. 

i4-   InEM  [  hb.    8.   Disputationum  ]. 

CUm  servus   pure  hber  scribitur  ,  et  hercs  (i4)sub  con- 
__    ditione  :   placet  deliciente  ccnditione   habcre   euin  h- 
bertalem. 


JDe  condiiione  ,  si  iegalarius  non  manumiserit. 
i5.  JuLiANUS  [  hb.  32.  Digestorum]. 
C^  Ticlium  SeTiipronio  do  lego  :  si  Sempronius  Stichum 
kj  intra  annum  non  manuw.iserit ,  idem  Stichus  liber  esio. 
Qua;situm  est ,  quid  juris  sit  ?  Respondit  ,  hoc  modo  li- 
bertate  dala  ,  Si  Sempronius  non  manumiserit  ,  Stichus 
liber  esto  :  Sempronium  ,  nisi  manumiserit  ,  nihil  jurisin 
Sliclium  habilurum  ,  sed  hberuin  eum  futurum. 

De  relicto  ,  cum  quis  triginta  annorum  erit. 
16.  Idem  [  hb.  36.  Digestorum  ]. 
CI  ita  scriptum  fuerit  ,  Cutn  (loj  Titius  annorum  tri- 
^  ginta  erit  ,  Stichus  libe.r  esto  ,  eique  herts  nieus  fun- 
dutn  dato  i  et  Tilius  antequam  ad  annum  trigesimum  per- 
veniret  ,  decesserit :  Sticho  hbertas  competet  ,  sed  lega- 
tum  non  deb:ibitur.  nam  favore  (16)  iibertatis  receptum 
est  ,  ut  mortuo  Tilio  tempus  superesse  viderelur,  quo  iia- 
pleto  libertas  contingeret  ;  circa  legatum  defecisse  condilio 
visa  est. 

JDe  libertate  relicta  ,  cum  morietur.  Ds  conditione  non 

faciendi.  2.  De  verbis  ,  ita  ut.  3.  De  verbo  , 

post  annos. 

17.  Idem  iib.  42-  Digestorum. 

Llbertas  ,  quae  in  (17)  uUimum  vitae  tempus  (18)  con- 
fertur  (  veluti  ,  Stichus  cum  morielur ,  liber  esto  )  , 
nulhus  (19)  momenti  existimanda  est  . 

§.  I.  liaec  autem  scriptura ,  Stichus  ^  si  Capiiolium 
non  ascenderit.,  liber  esto  ,  ita  accipienda  est  ,  si  ,  cum 
primum  potuerit  ,  Capilolium  non  ascenderit  :  isto  enim 
modo  perveniet  Stichus  ad  libertatem  ,  si  facultate  data 
asceudendi  Capitohum  ,  abstinuerit. 

§.  2.  Hac  scriptura  teslamenti  ,  Pamphilus  li6er  esto , 
ila  ut  fdiis  meis  rationem  reddat :  an  sub  conditione  Uber- 
tas  data  videretur  ,  quiesitum  est  ?  Respondi  (20)  ,  pure 
quidem  datam  libertatera  ,  et  illam  adjecticnem  ,  ita  ut 
rationes  reddut  ,  conditionem  hbertati  (21)  rou  (22)  in- 
jicere  :  lamen  quia  manifesta  volunias  testantis  exprime- 
retur  ,  cogendum  (23)  eum  (2^)  ad  rationes  redden- 
das  (2 5). 

5.  3.  Post  OWZ05  indistincte  liber  esse  jussus,  post  (26) 
biennium  liber  erit  :  idque  et  favor  hbcrlatis  exigit  et 
verba  patiuntur.  nisi  [  si  ]  aliud  sensisse  patremfamilias 
mauifestissimis  (27)  rationibus  is  ,  a  quo  libertas  relicta 
est  5  probaverit. 


(i)     /    39.   ^- fin.  infr.   de  slatulib. 

(2)  Id  esl,  cubiculum.  vide /.  52.    C.   7.   in  fln.   supr,  dc  legat.3. 

(3)  Vidc  /.    i3.   5.   1.  Infr.  de  statulib. 

(4)  Vide  /.   56.  circa  medium.  supr.  de  cond.   et  demonstr. 
(.5)     l.  2.   in  Jin.  supr.   de  cond.  inst. 

(6)  Y.  §■  i.  suf>r.  hic.Goth.  vid.  Molin.  da  divid.  et  individ. 
p.   2.   n.   3^.  ct  p.   3.   n.    i65.  et  seq.   Ans. 

(7)  Reliquorum  iegato  ipsa  volumina  etiam  dcbentur  ,  qui)!!is 
reiiqaa  CDntincntur.  Hoc  ex  Jacobo  Aretio  notat  Barlolus  ,  tHtorcm 
hbro»  rationum  pupiUo  reddere  ttneri.  l.  8.  5-  ^-  iupr.  de  liiera- 
tionc  legat. 

(8)  Cum  particula  ,  posita  intcr  pcrsonas  ,  principalitcr  ,ftf  lic. 
inler  rcs  ,  acccssoric  conjiujgit. 

(9)  /.  52.  in  princ.  l.  121.  supr.  de  leg.  i.  /.  88  §.i.  supr. 
de  legat.  -i.   l.   3i.  circa  fn.  irfr.  de  statulib. 

(10)  Libertati  sc. 

(11)  VoluDtas  tcstatoris  condilionein  focit  ,  ctiam  repugnantibus 
Tcrbis. 

(la)  AigiimcDtum  valet  a  verbis  Legis  ad  vcrba  testatons. 
(i3)  /.  7.  infn.  supr.  de  ventrc  in  possess.   mitt. 
(«4)  /•   3.   sujfT.    l.     yO,   infr.   h.    t.  l.   i^i.   circa  fl.n.  infr.   de  fi- 
dfic.    lib.    l.   3.   §.  fteii     irfi.  de    siatulib.  l.  /|.   citcafin.  irf,-.  de 


reb.  auctorilate  judicis. 

(i5)  Vide  /.  23.  5.  3.  itfr.  de  fidcic.  libcrt.  Quid  inlersit  inter 
l^sc  verba  ,  cum  14.  anaonim  crit  ,  et  cum  ad  i4-  annos  pervene- 
rit ,  vid.  Robcrtum  3.  animaduers.  26.  ct  Anton.  Mercatorem  3. 
tkolul.   26.   ct  vide  /.   49-  ^upr.  de  lcgat.    i. 

(16)  Vid.   /.    122.   infr.  dc  reguJ.  juris. 

(17)  /.   ult.  in  pr.  infr.  h.  t.  l.  4.  §.    i.  infr.  de  statulih. 

(18)  Manumittcndi  servi  sci!. 

(19)  Cur  nullius  momcnti  ?  Niliii  confcrri  potdSt  in  id  tcmpus  , 
quo  ficri  non  potest. 

(20)  /.   44-   circa  fin.  itfr.  Ji.   t. 

(21)  hno  ,  modus  pio  conditione  observatur.  /.  1.  C,  de  his  , 
quce  sub  inodo. 

(22)  Cui-  non  injiciunt  conditionem?  Hocc  vcrba  ,  ita  ut ,  mo» 
dum  faciunt. 

(23)  Ad  modum  implendum  legalarius  cogi  potcst. 
(2.'j)  Eli.ira  post  ma-iuinissionem. 

(2.5)  Suae  administrationis. 

(26)  /.  \og.irfr.  dc  verb.  obl.  l.  217.  in  fin.  infr,  da  verb.sign. 
c.   3o.   de  reg.   in  6. 

(27)  /.  uhim.   C.  de  probationtl . 


2.\0 


D     I     G     E     S     T     0     R     U     M 


^S"/  post  unius  ex^  heredibus  mortern  liber  esse  jtissus 

sif.    I.  TJc  conditione  ,  cum  moriar.  3.  De  cerbis  , 

acl  anuiim  libcr  eslo. 

18.  I.OEM   lib.    9..    ad  IlrsPiiiiii   Ferocetn. 

Or'i  (Juos  litredes  ii)s;itii(  bat  ,  post  altoriu?   morlem  ser- 
viim  liberuiu  esse  jusseraf  t    is    ,    ex  cujus    morle  li- 
berlas  penuebat  ,    vivo  testalorc    docesseral  :    Sabiuas 
rcspoiulit  ,  liberum  (i)  fuluvuin. 

)'.  1.  Il;jcc  (2)  con<l:tio  ,  cvin  nnriar  ^  Uler  estn  :  vi- 
ta»  t''mpus  complcclifur  ,  et  idcirco  inutilis  esse  videlur. 
scd  mcliijs  cst  ,  verba  bfuignius  inlerpretaii  ,  ut  posl  mor- 
t«m  suam  vidtiaiur  lestator  ci  JibcrtaUMn  re^iqnisse. 

5.  2.  Sed  muJlo  magis  b?ec  ,  Ad  (3)  anuum  liher 
esfo  ,  [  vcl  ]  ila  ai-.cipi  potest  ,  Post  anmnn ,  quam  mo' 
riar  ,  lihri-  rsto.  ct  licet  (4)  hoc  modo  accipiatur  ,  Posl 
ummm  ^  quani  hoc  leslonu-nlum  fcctuni  erit  ,  liber  esio  : 
si  eveneri)  ,  ut  intra  annum  teslator  dccedat  ,  iuutilis 
uon  erit. 

De  legalo  rclicfo  ei  ,   quem  heres  rogafus  est 
manumittere. 

19.  Tniz^M  lib.    3.   ad    Crseium  Ferocem. 

OUidam   heredcni  suum  rogaverat  ,    ut  servuni  (5)    mn- 
^    numillere.' :  deinde  ,  5/  lieres  eum    non  nnnumiserit  , 
Uberum  Cisc  jusserat,  eique  Jegaverat :  heres  cum  ma- 
numisit.    pleriqup  pxistimanl    ,     lumc  ex  (6)  lestamento  li- 
bertatem    consf^qui  :   sccundum     hoc  ,    legatum    quoquc  ei 
deLetur. 

De  condiiione .,  si  promeruerunt, 

30,  Afjucanus  Jib.  1.  (-j)  Quaestionnm. 
CErvos  legavit  ,  et  cavit  ita  :  Rof-o  ,  si  te  {S)  prome- 
rueruni  (9)  ,  dis,no-t  eos  lilerlnfe  eristimes.  Pra^toris 
hae  partes  sunt  ,  ut  cogat  Jibertatem  pra?stari  •,  nisi  si  (lo) 
quid  tale  hi  servi  admiserint  ,  ut  indigni  sint ,  quo  Jibcr- 
tatem  conscquantur  :  non  ciiam  ,  ut  talia  officia  ab  his 
exigantur  ,  pro  quiJjus  liberlalem  mcreri  debcnl.  Arbi- 
irjuin  tamen  ejus  eiit  ,  qui  rogalus  sit  ,  quo  lempore 
qucirque  vclil  niaimmillcre  :  ila  ut  '•■i  vivus  non  innuu- 
mi^isset  ,  hercs  cjns  sialim  liberlalem  prseslare  a^-alui . 


De  verho  immo. 

21.  IniM  Jib.  4.   (11)  Qire?!ionum. 
C^Tichus  ,   imnw  (»2)  Pamphilus  .,  libcr    es>o.    Pampbi«' 

k3  Jum  liberuni  futurum  respondil  :  qundaminodo  cuim 
eincndasse  errorcm  suum  tcslatorem.  -Y  Idcmque  juris  fo- 
re  ,  eliam  si  ita  scriptum  fuerit  ,  Stfchus  liler  esto  ,  im- 
mo  (i3)   Pamphilus  liher  esto. 

De  conditione  rationwn  reddendaruni. 

22.  luEM  lib.  9     (i4)  Q.-ia-stiouum, 

Qlli  filiuni  impiibercm  heredem  inslituit  ,  Stichuni  ra- 
iione  (i5)  argenii  .,  quod  suh  cura  ejus  essel  ,  reddi- 
ta  liierum  esse  Jussernf :  is  servus  ,  partc  arg  uili  sub- 
iracla  ,  cum  lutore  divisit  (16)  ,  atque  ita  tutor  ei  parem 
rationem  adscripsit  (17).  Consullus  nn  Sticlius  Jib^r  essel? 
Respoudit  ,  non  esse  libcrum.  Nam  quod  alioquin  pla- 
ceat,si  statuJiber  pecuniam  darc  jussus  tutori  det  (18)  ,  vel 
],er  tutorem  stet,  quo  minus  conditioni  pareatur  ,  pervenire 
eum  ad  Jiberlalem:  ita  accipiendum  ,  ut  bona  fidc  ,  et  citra 
fraudem  (19)  statuliberi  et  tuloris  id  fiat:  sicul  et  in  alie- 
nationibus  rernm  pupillarium  servatur.  Ita([ue  et  si  offerente 
statiilibero  pecuniam  tutor  in  fraudem  pupilli  accipere  no- 
lit  :  ncn  aliler  liberlafem  contingcre  ,  quam  si  servus  frau- 
de  cai-cal.   eademqne  et  de  curatore  dicenda. 

-Y  Ilem  qna:sitam  est  ,  raiioJiem  argenti  reddere  jussus. 

in  qucm  modnm   inlelligendus  sit    condilioni    parui.^se  :    id 

rsi  ,   an  si  quacilam  vasa  (-.lo)  sine    culpa    ejus    pericriut  , 

atque  ila  relit^ua  va«a  Jiercdi  b<'na  fide  adsignaverit  ,  pcr- 

vcnial  ad  liberiatem  ?  Respondit,  perventuruin  :   nam(2i) 

sufilcere  ,  si  ex  a?quo  et  bouo   rationem   reddat  :    deniqu;' 

quam  rationem  bonus  patcrfamiiias    reciperet  ,    ea   hercili 

leddita  impletam  conditionem  vileri. 

De  validitatc  testamenti  et  alilione  hereditaiis.    t.    De 

puritate  ,   die  ,   conditione. 

23.   MARCiA:?ft'S  lib.    i .   Inslilutionum. 

TEstamento  manumissus  ,  ila  demum  fit  liber  (22)  .  ^; 
lestamenlnm  vaieat  ,  et  ex  (^3)  eo  adita  sit  heredi- 
tas  :  vel  (2^)  si  quis  omissa  caiisa  testaineuti  ab  intestaio- 
possidcat  hercdilaicm. 

(^'.  1.  T(s;anicnlo  dat.i  liJjerlas  compelit  :  pure  qnidem 
daia  ,  statim  (^5)  quam  adita  fuerit  heredita*  ve^  ^-jb  uno 
e,K  hercdibns.   si  in  diem  autem  Jjbertas  data  esl  ,   vcl  sub 


(1)     Ef.  si  vivo  tos-atore  conditio  sil  iiHpIct.i  .  /7.  circa  mc^ium. 
C.   de  inst.  et  subsiitul. 

A^)  Vid.  Cnjac.  3.  obseri'.  3^.  Momfiulum  inortis  yit.-e  aflfiCii- 
Liiiiiis.   /.   (^•?..   5.    I.  sifp,,    ^p  mortis  causa  dnnat. 

(3)     Vid.  /.   s3.  infr.  h.  t. 

v4)     (•4'-  5-    'J-  infn.   infr.  dc fJricomm.  lihcrt. 

(,.->)     Vidc  l.  9.  supr.  h.  t. 

((5)  Atqiie  ila  orcinum  et  libertum  dcfiincti.  d.  2.  //1  /7».  Jmt. 
de  srngulis  reb.  per  fuleicomm.  relict. 

(7)  Vidc  ad  hanc  Irgem  Cujac.  \.  ad  Afric.  fnl.  8.  add,;  /.--. 
5.   ■>.).  supr.  de  leg.   2.  '  ' 

(8)  Eadcm  fiTimila  est  in  /.  11.  ^.  8.  suvr.de  te^af.  3.  /.  li. 
3.    I.  ^  46.  §.   3.  infr.  de  fdcic.  lilmt. 

(9)  /.   5i.   ir^y.   infr.  h.  t. 

(10)  Meruissc  videluf  ,  quem  non  constat  demoiui.ssc.  Ban.  vcl 
ita  ,  qucm  non  apparct  oficndi-isc  ,  Cujac.  /.  .^i  1 .  infr.  h.  t.  Gotli. 
jMtrnta  quw  sint  vid.   Mcnocli.  ///..3.  prcEsumpt.   19.  num.    i3..Ans. 

(11)  Vid.   Cujac.  5,   ad  Jfric.  fol.   46. 

(.12)  Epanodos  ,  sivc  corrcctio.  Cicero  pro  Lig.irio  apiid  Qninli- 
lian.  cap.  3.  Principum  di^nitas  erat  pene  par ,  non  p<ir  forta<:se 
eorum  .,  qui  sequebantiir.  Porro  in  re.=!ponsionil)us  testium  ,  novissi- 
mam  rcsponsionem  nos  seqni  dcbcre  hinc  colligunt ,  tanqnam  prio- 
jris  emendalionem. 

(i3)  Nihil  prohihct  priore  .scriptnra  posterioicm  conigcre,  /.  47. 
supr.  de  hercd.   instit.  i.    17.   siipr.  de  adimend. 

(14)  Vid,  Cnjac.  3.  ud  Afric.  fol.   217. 

(if>)  -^rgcnti    curam   servis    iutcrdmn  committebant  Joiuini,  Ar- 


goiiti  ,  li'>c  <st ,  numinornm  cl  vasornm  .nrgenlecrnui.  Ili  ,  ut  coii- 
tat  c.\  qnibusdam  inicriptiouibiis  ,  diccbanlm- <ervi  ab  argonto  csi  „- 
rio  v(l  potono  :  u|  aiiiis,  ab  aiu.)  ;  alius,  a  vc»tc  maluliiu  jalins; 
a  stiidlis  ;  aliiis.  a  conientariis. 

(iCi)  Divisii  ,  hic  ostno  idcin  .  qnod  raliories  rcblidil  ?  an  ulov, 
qnod  coliiisil  ?  .m  polius  idom  ,  quv^d  p.-»rloni  ar^cati  a  .«0  siiblr^ol 
tiilori  dcdit  ? 

(17)  Id  cst  ,  co>i£;rneie  acccpta  cirensi' ,  iiiliil  o?^-  reliqiii ,  v.  t 
solvissc  rcliqnastatiiliboriim  .  tt  pareni  utiamqnc  ralionnm  pasinf-i  ^ 
f-cisNC  :  qii.ie  snb.scriptio  aj)Ocba  cst;  .sive  (  iit  hic  .scribunl  r.r.eci  ) 
urelfi%ti  ,  quasi  «)t;Js$  ?  ,  id  csl  ,  C:iufi^>  de  suscepta  pecuiua.  (  ;- 
j.io.   ibid. 

(iS)  /.    G8.    in  pr.   inft-.   de   sohilion. 

(19)  \i.ncba  a  tuloro  oxt.^rla  por  tVandofn,  fr.iiidis  tulorc  ip.-o  ol  - 
iam   ])ailicipe  et  conscio  ,   iioii  libcr.il.   Onjac.  ihid. 

(.).o)  /.  •ji.  5.  ult.infr.de  fideic>m.n.  librr/at.  l.\o.  in  fnu  inf^. 
de  stalulil'. 

('.1)  Ilationcs  ro^ldoie  jii^^us  li.-;rrrairr  ,  si  ei  y\\o  ol  bono  rali-^»- 
iioiu  roddat  :  si  oani  ralioneni  rctldat  ,  qnain  bo:i'.is  palerlainiliA> 
lodderot.  Idcoquo  raliones  roddidissc  videtur,  etianiai  qinedara  vast 
pcriisse  diccntnr  siiie  cjiis  cnlpa. 

(25)  /,    II.   C.  h.  t.  I.  24.  f    M.  infr.   de  fdeiMmmiss.  Hbert. 

(.>3)  /.    12.    C.  h.   t.  l.    I.    C.  de  fileicvnm.  lihrrt. 

li\)  Testamento  manumissus  fit  liber  ,  non  modo  si  test.imentiun 
vaUt ,  ct  ox  co  adita  sit  lienHlitas  ,  sod  ot  si  quis  omisja  ("ausa  tc- 
stameuti  ab  infostalo  posjidcal  hercditatcin. 

(-«;'))  Uip.    I.  S-  22' 


LIBER    QUAD 

conditionc  ;   tunc  conDpelit  libcnas  ,  cufn  dies  venerit ,  vel 
conditio  extitcrit. 

Qurd  <tH  tnanumiftere  nominatim. 

24-    Ga3L'S  lib.    1 .   Rerum  Cottidianarum  sive 

Aureornin. 

NOminatim  (i)  videntur  liheri  osse  jussi  ,  qui  (?.)  vel  ex 
arfificio  ,  vel  ofiicio  ,  ve!  quclitet  (3)  alio  niodo  evi- 
c-iiter  denot.iti  essent  ;    veliili    Dispensator  nicus  ,     Cclla- 
rius  (4)  meus  ,    Cocus  meus  :  Pampkili  scivi  mei  Jilius. 
De  aditione  herediia/is. 
■jj.   ULPiAMrs  lib.   4-   Regnl.-irum. 

TEs-amenlo  liber  esse  jussus  ,  lum  fit  liber  ,  cum  ndi- 
ta  ("))  fuerit  hereditas  qualibot  ex  parte  :  si  mcdo 
ab  eo  gradu  ,  quo  liber  esse  jussus  est  ,  adita  fuerit  ,  ct 
pare   quis  nianumissus  sit. 

De  libertale  tacite  data. 
i6.   Marcianus  lib.    i.   Regularum. 

DTvus  Pius  et  Divi  fralres  favorabiliter  reseripserunt  , 
Cum  servo  cum  libertate  S'ibsfitulo  lcgalum  erat  , 
si  (6)  iieres  non  esset  ,  non  adscripla  liberlate  :  perinde 
haberi  ,   atque  si  adscripla  esset  et  libertas. 

Oui  possunt  neccssarium  here('eiii  faccr^. 
27.   Paulus   [  lib.    1.  ad   l,eg.   /Eham  Senliam  ]. 

OUi  {xjtuerint  apud  Consilium   manumiltendo  ad  Uber- 
tatem  perducere  ,  pos.sunt  etiam  nece.ssavium  heredrm 
fac.r*!   ,     ut     ha'c  ipsa  (j)  necessitas  (0)   probabilem 
faciat  ir.anuraissioneri). 

De  condiiinne .,  si  non  vetnero  ,   cel  si.  non  nscendsro. 
•>8.   Idem  [  libro  sing.   de  Jure  Codicillorum  ]. 

S"^  Tichus  ,  si  codicillis  eum  uo:i  vetuero  liberum  essc ,  //- 
ber  eslo  :  sic  est  ,  atque  si  diceret  ,  [  Stichus  ]  si  in 
CapitoLuni  noii  ascendero  (9)  ,  liber  eslo  :  nam  et  heres 
sic  inslitui  potest. 

De  /rlio  prccteriio. 
29.  Sr  EvOL.A. '[  lib.  23.  Digestorum  ]. 

CXorrm  prsegnantem  repudiaverat  (10)  ,  et  aiiam  dn- 
xerat  :  prior  (Ji)  enixa  filium  exposuit :  hic  subla- 
in^i  ab  alio  eJucatus  est  ,  nomine  patris  vocitatus  :  usque 
■\i\  vitae  tempus  patris,  lam  abeo,  q;iam  a  malre,  an  vivorum 
nauiero  essel  (12),  ignorabaiur :  mortuo  patre  ,  testamento- 
queeius,  quo  fihus  neque  exheredaius,  neque  heres  institutus 
sji.  redtaro,  fllius  ot  a  matre  ,  et  ab  avia  paterna  adgnitas 
Jjorcdii.ilcm  patris  ab  inteslato  ,  quasi  legitimus  possidet  : 
«^h/ysitnm  esl  ,  hi  ,  qui  tfstainento  libertatem  acceperunt , 
ulrum  lil>eri  ,  ?n  servi  sint  ?  Respondit  ,  filium  quidem 
nihil   prajudicii  passum  fuisse  ,    si    paler  eum  iguoravil  •, 


RAGESIMUS 


241 


et  idoo  cum  in  potesiate  [  et  ]  igncrantis  patns  esset,  tp- 
sta  neutuni  noii  valei-o  :  seivi  aat3ra  manunissi  si  perquiri- 
quennium  in  libertate  morati  sunt  ,    semei  datam  liberta- 
tem  iniirmari  ,  contrarium  studium  favore  libertalis  esl. 
De  servis  ,  ctui  sunt  apud  hostes. 
3o.   Ulviatvus  lib.    19.  ad  Edictum. 

ST  s.-^rvi  ,  ([!ii  (i3)  apud  liostes  sunt,.  Kbcii  esse  jas>i 
s;int  ,  ad  iibcrtalcm  perveniunt:  quamvis  (i4)  ne.-]Uf^ 
testanieuli  ,  neque  mortis  tempore  te»  anlis  ,  s-^i  hostium 
fucrunt. 

De  incertitudine. 
3t.   Paulus  Ib.    26.   ad  Edictum. 

CUm  ex  pluribus  eodcm  nomine    servis  unu,  lib^-r  jus- 
sus  ,  non  (i5)  appareat  qui  s!t  ,  nullus  iibu'   Cbl. 
De  abstentione.   De  maraimissione  in  fraudan 
credilorum . 
32.  ULPiAiVUS  lib.  65.   ad  Ediclum. 

SCiendum  est ,  neccssario  (16)  herede   existente  ,  qmm- 
^  is  (i-)  se  absiineat ,  tamen  libertates    competere  :  si 
modo   non  in  fraudem  Le<^is  Avliaj  Sentiaj  data^  1'uerint. 
De  libertate  cul  tempus. 
33.   l^AULus  lib.    12.   Quaestionum. 
T    Tberlas  ad  (18)  tempus  dari  non  (19)  potest. 

34.   Tdt=:m  lib.   74.   ad  Edictum. 

IDeoque  si  it.i  scripium  sit  ,   Stichus  (20)    usque  ad  au- 
7.-05    decem    liber    esfo  :    tcmporis     adjectio     siiperva- 
cua  (21)  esf. 

Quibus  Ubcrtas  direcfa  dari  potest. 

35.  Idkm  lib.    5o.   ad  Edictum. 

SErvius  existinialiat  ,  iis  po.5se  servis  dari  tcst.imento  di- 
rectam  liberiaiem,  qui  (22)  utroque  (23)  lempore  , 
ct  quo  teslamentum  fit ,  et  quo  moritur  ,  testoris  fuerunt, 
quoe  sententia  vera  esl. 

De  conditione  ,  si  juraverit  se  operas  daluruni. 

36.  Idem  lib.    7.   ad  Piaulium. 

SErvum  testamenlo  ila  manumisi  ,  Si  {il\)  juraverit  , 
ivi  Cornello  filio  mco  decem  operarum  daturuni ,  liber 
csto.  Qij.ieritur  quid  juris  sit  ?  et  sciendiun  cst  ,  jurando 
servum  ccnditiouem  iinplere  ,  sed  non  teneri  operarum 
nomine  :  quia  ,  nisi  post  manuinissionem  jurct  ,  nou 
obligatur. 

Quid  sit  mariumittere  nominalim, 

37.  Tdem  lib.   9.   ad  Plautium. 
IVrOminatim  (2 5)   codiciljis  manumissus  videlur  servus  , 
l^    cujus  nomen   tcstamenta  continelur. 


•  (O  '•  .^^-  infr.  eoJ.  L  1').  ucn  lihertas.  In.it.  de.  Irg.  viJe  ora- 
nijio   Panl.    \.  '-.nit.    s^.  "5.    1.   dixi  ad  Ulpian.    i.   5.   ii't. 

{j>)  Noniimtiis  videtiir ,  qiii  vel  ex  artificio  ,  vel  officio ,  vel  quo- 
lib't  alio  niodo  «viili.ntei-  (U.not.Uur. 

(.">)     Ut  si  jiafriin  .'.f-rvi  testator  drmDnstret.  Basilica. 

(4)  ^-  4'-  S-  f-  '^upr.  de  l'gat.  3.  Senec.  22.  qnst.  isj.  Cvl- 
larii  coqui  tnmultu.-j.Ttui . 

(5)  /.  23.  in  fin.  supr.  h.  t.  l.  77.  5-  '5.  S^ipr.  de  leg.  2.  l. 
23.   Supr.  l.  5«.   mfr.  h.   t. 

(6)  Vi<le  /.   tf^.'  Supr.  h.  t. 

(7)  Cauia;  inaiiiimittcn.ii  eo  c.ipitc  contlnertHr.  l.  11.  /.  t». 
Sijpr    h.  t.  ^.   .0.    hutit.  qiiibus  ex  caus.  inanuin.  nrn  licet. 

(i\)  IVm>.s.t.is  ficit,  iit  ea  probabilia  videantiir,  qtiic  nnte  «Jfll.s 
fji.-i  i!aati;r.  ;uidc  l.  162.  Infr.  de  reg.  jur.  vicc  quae  notavi  -»d  / 
1.4.  C.  de  SS.  Ecclas.  l.  1.  C.  de  patrihu^  qui  flios  suos  dislia- 
rerunt.  l.  7.  Supr.  de  admin  et  peric.  tulcr.  l.  '.y.  supr.  de  pctit. 
iiirrd.  In  nccessariis,  discedimus  a  communibus  juris  rogulis  Neces- 
sii.i»  facit  cx  iJlirito  l^citom. 

(i^)  T.ili.s  niar.i:mis.sio  mortuo  trstatorc  yini  sn.m  obliivt.  /.  99, 
iiifr.   d,;  terb.  oblig. 

(10)  Maiilus  scll. 


(i  j)  Repndiata. 

(ij)  /.   •i.').   in  princ,  supr.  ilc  lib.  et  pmth. 

(i3)  /.   24.   5-   '^-   i»fr.   de  fiJaiconini.  /ib-rt. 

(i4)  Atqui  utroqiie  tcnporc  in  polcsSate  csse  debiierunl. 
infr.  h.   t. 

(i.5)  /.    10.    in  princ.  siipr.    df.   reb.   dub. 

(i6)  Puta  filio  •,  qui  esl  siius  el  necessarius.  §.  3.  Instit. 
red.    qnnlit. 

(!7)  /.   3.   C.  h.   f. 

(18)  Verbi  gn.tia  ail  drcem  iisqiie  annos. 

(19)  Quid  ,  si  ai  tcnipiis  dat.;»  fnerit  ?  tempiis  adjcctum 
supervacuujn  aniovainns  :   et  sic  liberl.is  coinpetct.   /.   34-  inCi 

(?.o)  /.  j8.  ^.  fin.  supr.  h.  t.  l.  41.  §,  |.5.  infi:  de  Jlde 
libiirt. 

("21)  Vid.  /.   94.   irifr.   da  reg.  jur. 

(22)  Imo  ,  neutrum  requiritur.  /.   3o.    in  fn.  siipr.   h.   r. 

(23)  3,".  2.  vers.  mc  olius.  Imt.  de  singulis  rebus  p^r  fu 
mi':s.  l.    12.  snpr.  de  manumii.t. 

(p.f^)  Vidc  /.    12.   in  pr.  s:ii!r.   h.  t. 

(2'")  Vido  /.   ^i.    ■.uyr.   h.  l.   vide  Paul.   4.   s^»'-    '  »•   S-    ' 


/.   3' 


,    V.ln( 
•.    h.    I. 


24^ 


D    I    G    i:    S    T    o 


De  Uiertatc  data  ,   cum  per  Leges  licebit. 

38.  Idem  iJb.    12.   ad  riautium, 

Llbertas  (estamento  servo  ita  dari  polest ,    Cum  pcr  Le- 
ges  (i)  licebit  ,  Uber  esto. 
De  conditione  ,  si  heres  alienaverit ,    i>el  si  heradis 
ess2  desierit. 

39,  Idem  lib.    16.  ad  Plautium, 

^Tichus  servus  meus  ,  si  eutn  hcres  aUenavcrit  ,  libcr 
k^  csto:  inuliiiler  libcrtas  datur  ,  qaia  in  (2)  id  tem- 
pLS  ccnferlur  ,  quo  abenus  futurus  sit.  nec  conliarium 
^it ,  quod  staluliber  ,  etiam  si  venierit  ,  ex  testameuto  li- 
berlatem  consequilur  :  COEppe  (3)  uliliter  libertas  da- 
ta  .  facto  hercdis  non  perimitur  .     Aut  quid  in  legato  eo 

erxim   oulla    raticne  di- 


R     U     M 

ktumlibet  ex  duoder 


lEodo    dato    diceraus  ?    diversum 


cetur  :  nam  inter  libertatem  et  legatum ,  quanuun  ad  hanc 
causam  ,  nihil  distat.  Igitur  nec  si  directo  dabitur  liber- 
tas  ,  Si  heredis  mei  esse  desierit ,  liber  esto  :  quia  nullum 
casum  utilem  liabet. 

De  Ubertate  reUcta  sert^o  reUcto. 
40.  PoMPONius  Vib.   5.   ex  Plaulio. 

JUlianus  ait ,  cum  idera  homo  ,  et  per  fideicommissum 
detur  (4)  ahcui  ,  et  liber  esse  jubealur  ,  Iieredem  li- 
}x:-rla'Lem  praestare  debere  ,  non  enim  cogetur  (  inquit  )  ex 
causa  tideicommissi  ^stiraationem  suificere  (5)  ,  cum  de- 
Litam  iibertalem  reddiderit. 

5-  1.  Sed  et  cura  sub  conditione  servo  libertas  per  fi- 
deicommissumdetur-,  et  ipse  praesenti  die  daretur ,  nou  (6) 
aliter  tradere  eum  cogetur  ,  quani  ut  caveatur  ,  exisiente 
conditioDe  libertali  eum  restitutum  iri  :  nam  ia  onanbus 
fere  causis  fideicommissas  liberiates  pro  directo  datis  ha- 
bendas.  Sed  Ofilius  aiebat  ,  si  adimendi  legati  causa  ii~\ 
deicoramissam  libertatem  testator    dedisset ,    ea    vera  esse  :  -1  ^e/ie  ancilice  tnecB 


cum  quaniumjmet  ex  auodecimo  anno  venisset  ,  aut  prae- 
teriisset.  et  qui  duodecimo  auao  liber  esse  jubetur  ,  om- 
iiibus  (10)  anni  diebus  liber  esse  jassus  cst. 

^.  1.  Sed  si  ita  sit  scriptum  in  testamento,  Slichus(^>.\) 
sermis  nieus  hcredi  meo  mille  numnios  anno  ,  biennio  , 
triennio  ,  postquain  ego  morluus  ero  ,  si  solverit  ,  salisve 
fecerit ,  Uber  cslo  :  non  potest  is  servus  ,  nisi  trieunio  prse- 
terito  ,  iiber  esse  ,  uisi  pra^.sentem  eam  pecimiam  solvat  , 
aut  satisfaciat  :  compeusanda  eteuim  e^t  hercdi  iibertalis 
ceierilas  proematurae  pecuuiarura  solutioni. 

§.  2.  Labeo  scribit  ,  si  sic  libertas  relicta  sit  :  Stichus 
inira  annum  [  post  ]  quam  mortuus  ero  ,  Uber  esto  ,  sta- 
tim  (12)  eum  liberum  esse.  nara  et  si  ita  sit ,  $i  intra  an- 
mnn  decimum  heredi  meo  dederit ,  Ubcr  esto  t  statim  ( 1 3) 
solvendo  eo  iiberum  esse  sine  mora  futurum. 

De  verbis  ,  illum  illius  libertum  esse  voio. 
42.   Marcellus  lib.    16.  Digestorum. 

SI  quis  ita  scripserlt ,  iUum  illius  (14)  Ubertum  esse  f'o- 
io :  et  servus  libertatem  petere  potest,  et  ille  ,  ut  lia- 
beat  libertum. 

De  testamento  ,  codicilUs  et  causa  intestciti. 
43.   MoDESTiNUS  lib.   singul.  de  manumissionibus. 

Tlbertates  directae  et  (i5)  testnmentoet  codiciiiis  testamen- 
■i  to  confirmatis  vecte  dantur  :  fideicommissa;  et  ai  iu- 
tesiato  (16),  et  codicillis  (17)  nou  confirmatis  relinqui 
possunt. 

De  modo. 
44-   Idem  lib.    to.    Responsorum. 

MJEvia  decedens  servis  suis  ,  nominc  Sacco  ,    et  Eiitr- 
chiae  et  Hirense,  sub  conditione  (18)  libertatem  reli- 
Iquit  his  verbis :   Saccus  sennis  meus  ,  et  Eutychia  et  Hi- 


s!  vero  onerari  heredem  a  testatore   legatarius    osteuderit  , 
sestimationem  niliiloroiuus  legatario  praestaudam. 

De  verbis  ,  anco  duodecimo  ,  vd  post  annum  duodeci- 
nium.  1 .  De  conditioite ,  si  anno  ,  biennio  ,  triennio  sol- 
rarit.   a.   De  vcrio ,  iptra. 

/\i.   Idem  lib.   7.  ex  Plautio. 

SI    i.a  fuerit  iiberlas  relicla  ,  Stickus  servus  meus  anno 
duodecimo  ,  postvuam    ego    mortuus  ero  ,    Uber   esto  : 
vensiraile  est  principio  (7)    duodecimi    anni  eum  iiberum 

et    in     (8)    bos  sermo- 

mul- 

duodecimus  annus  csi , 


esse  :  nara  hoc  mortuum  sensisse 

pes  ,   duodecimo  anno  ,  et  pc.sl  (9)  duodccim    ant.os 

tum  interesl:  et  ita  lcqui  soiemus 


(i)     /.   28.   §.2.   svpr.   cx  quib.   caus.   majnres. 

(2)  Adde  /.   5i.   supr.  dc  usufr.   (t  quemadm. 

(3)  Quippe.   Hal. 

(4)  Id  est  ,  legatiir.  vide  l.    14.  sttpr.  de  Isg.   2. 

(5)  Al.  suircrre. 

(6)  /.  47-  5-   2-  infr.  de  fidcic.  liber. 

(7)  Sic  annus  inccptus  'habctur  pro  complcto.  adde  l.  16.  in 
priiic.  supr.  h.  t.  idque  favore  libertatis  ,  ut  hic.  ct  fuvore  pi.s 
causae.  vide  Tiraquell.  22.  privilegio  pice  c«usce 

(8)  AI.  inter. 

(9)  Irao,  aliiid  videlur  ,  cuin  exspcctandae  sinl  oranes  parles  an- 
ni.    /.42.  i'i/r.  de  verbor.  obligat. 

(eo)  Id  est,  quolibet  die  anui.  duodecirai.  /.  42.  infr.  de  verbor. 
nhligat.     . 

(11)  Vidc  /.  217.   infr.  de  veih.  sign. 

(!2)  Imo  novissimo  die  anni.  l.  49.  supt\  de  cond.  et  demnntr. 
licct  a:inua  promi.s*io  dcLcalur  in  fine  anui  ,  id  tamcn  liberlatis 
pjarumque  causarnjn  favorc  rion  obtinet.  Jlexand. 

(i3)  Aiiud  est  in  opeiis.  l.   -io.  5.  .5.  infr.  de  statuUb. 

(i^)  ^-  4'-   '"  princ.  ifffr.  de/ideic.  libert. 

(i5)  /,    if).  in  pr.  infr.'  de  Jideic.  Libert.  5.1.   Inst.  dc  Ubertini$. 

(16)  5-    10.  //!««.  dcfideic.  hercd. 

(17)  /     1.    C.  h.  t.  taul.    4-  sent.   lo.   3.  Cajus  7. 


ces  suh  hac  conditione  liberi  sunto 

ui  (19)  monumento  (20)  mso  aUernis  mensiLus  lucernam  (2 1 ) 

accei.dant :  ct  so/enmia  (22)  niorUs  peragant.   Quaero,  cum 

adsiduo  monumenlo  Maevice  Saccus  ,  et  Eulychia  et  F.ire- 

ne  non  adsint  :   au  liberi  esse  possunt?  Modestinus  respon- 

dit  ,  neque  couteTt.tum  (28)  veiborum  totius  scvjpiurae,  ne- 

,  jque  men.em  tcstalricis  eam  esse  (2^)  ,  «t  hi>ertas  sub  con- 

ttditione  (aS)  suspensa  sit  ,   cum  iiberos  ejs  mouumento  ades- 

J$e  vcliiit :    o&cio  lamen  judicis  eos  esse  compeueudos ,  te- 

sutricis  jussioni  pareie. 

De  plurihus  conditionibus . 
45.    Idem  lib.   (26)  Pandectarum. 

QUod  vulgo    dicitur  ,    (27)    sub  pUtriius    eondiiionibus 
daca  Ubertate  (28)  levissimam  condiUonem  spectandam 

(18)  Id  cst  ,  modo. 

(r<))  Ut  particuia  inodum  innuit-  Manumis.sio  ita  facta  :  Saccas 
«crvus  liber  esto,  ut  quotannis  lucernam  acceodat  Dionumento  Bieo: 
intelligifur  facla  snb  iiiodo.  Corsetus  ,  singulari  Manuniissio. 

(20)  Lucernae  monumenlis  ct  sepulchris  vcteruin  atccusac.  /71. 5- 
'^.  supr.   de  cond.  et  dcvionstrat. 

(2!)  Ignis  in  sepulciis  et  liiouunaentis  vcterum  adhibitns. 

(22)  Sacri6cia  hac  pro  eiortuis  tt  defunclis  fuere :  cujasmodi  pro 
morlois  eititere  .■^acrificia  vel  apud  genliles.  qua  de  i-e  ««rip»!  plenius 
in  legibus  12.  tahularum. 

(23)  Mentcm  atque  volunlatem  defuncti  coHigimus  cx  conlcxlu  Ter- 
bisquc  ipsius  Ustameuli  .  /.  ^5.  in  fm.  supr.  de  trg  3.  ex  vicinis 
scriptis.  /.  21.  infii.  supr.  qui  testam.  e.\  his  qua  pr.tccdiint  tt 
stquuntiir  ,  /•  i3.  /.  5o.  in/in.  supr.  de  leg.  1.  ex.  idiis  denique 
tcstanicnti  paitibus.  /.   i5.   C.  defidcic 

(2O  Vide  /.    17.  5    2.  infr.   h 


•'.ice  suh  modv 


sup\ 


de  liber.   et 


(a5)  Imo  raodus  conditio  est.  /.    i.   C.  da  h 

(26)  .S wi-.  "^ftSitido  i  ut  colligi  potcst   c*  /.    1 
posth.  ,  , 

(27)  l.   35    supr.  de  cond.  et  demonstr.   Golh.   vid.  cap.  pei 
ertr.   de  vit.  cl  lioiiestat.  clcri<\  in  6.  Ans. 

(:!8)  Vide  /.    i.  /•  5.  supr.  h.  t. 


i 


LIBER    QU  ADRAGESIMU5. 


243 


fsse :  ita  verum  est  ,  si  separatim  conditiones  siiit  daiae. 
truod  si  conju-.ictim  dats;  sunt  ,  nisi  (i)  ouiaibus  parue- 
Jit  ,  libcr  nou  erit. 

De  posna  metaUorum  et  restitutione . 
46.   PoiPONius  lib.   7.  ex  Variis  Lectioni})us. 

ARisto  Neratio  Appiano  rescripsit ,  teslameuto  liber  essa 
JUS3US  ,  curn  annorum  iri^intn  essel  (2)  ,  antetfiiam 
ai  eam  aeiatem  p;n'vrnirel  ,  [  '■i  ]  in  melallura  dimn.itus 
.sit,  ac  poslca  revocetur  :  siue  dsibilatione  cum  libertate 
Jegatiim  ad  cum  pprlincre  ;  neque  nielaUorum  poena  jus 
ejus  mutari.  JNec  aliud  ,  si  ]ieres  esset  sub  coudilione  iu- 
slilufus  -.   futuium  enim  eum  etiam  necessarium. 

Quilus  casibus  xx.   aurei  a  manwnisso  prccstantur. 
47-   Papinianus  lib.  6.  Quystionum. 

GUm  (3)  ex  falsis  codicillis  per  errorem  libertas  ,  li- 
cet  iion  debita  ,  prarstita  tamen  ab  hercde  fuisset  ; 
V  ginti  (4)  solidos  a  singulis  liominibus  infereudos  esse 
heredi  ,   Frluceps  constituit. 

5-  i .  Sed  et  si  condilionis  implendaj  gratia  servum  in- 
stitutus  manumiserit  ,  ac  postea  fiiius  de  (5)  inofficioso 
agendo  tenuerit  (6)  ,  vrl  testamentum  falsum  fuerit  pro- 
nunciatum  :  consequens  erit  ,  idem  in  hac  spccie  fieri  , 
qucd  \n  falsis  codiciliis  constilutum  est. 
De  serio  commnni. 
48.   Ii-EM  lib.    10.   Quaestionum. 

SI  socius  lestamento  libertalem  ita  dedont  ,  Pnmphilus 
si  ewn  socius  manumiserit  ,  liberesto  :  Servius  respon- 
dit  ,  Soci»  manumitlenle  ,  communem  fieri  liberlum  fa- 
miliae  (7)  attjue  manumissoris,  Neque  eaim  novum  aut 
incogniium  est  ,  vario  (8)  jure  com;nuui  mancipio  li- 
bertale.m  oblingere. 

De  testamenio  militis. 
49-   I»EM  lib.   6.   Respousorum. 
'^ff^Estamenlo  mililis  ita  manumissam  ,  Samiam  in  liber- 
I.     ta:e  esse  jussi  ,    direclain  liberlatem  jure  (9)  niilitiaj 
ccpisse  pJacuit. 

De  addiciione  hononim  liberlulum    consi'rvanclarum  causa. 
5o.   Idem  lib.   9.    Responsorum. 

QUod  D.    Marco  pro  libeilatibus  conseivand's  placuit  , 
locuiu  habct  irrito  lesUuuenlo  facto  ,  si  bona  venitu- 


ra  sint :   alioquin  vacanlibns  lisco  vindicalis  ,   uon  ha- 
b<Te  Conslitulionem  (10)  locum  ,  aperfe  caveluf. 

5-  »■  Servos  aulem  lestamenlo  raanumisscs  ,  ut  bona 
siisJpiant  ,  jure  (11)  cautionem  idoneam  offene ,  non  mir- 
nus  quain  ca;terns  defuncti  libertos  aut  extrarios  O2),  de- 
claravit.  Ouod  beueficium  minoribus  annis  heredibus  scri- 
ptis  auxilii.m  bonis  prajslitum  more  solito  dasiderantibus 
i»oa  auferetur. 

(r)     /.5.   supr.   de  cnndit.   instit. 

(:»)  Cur  hoc  cxpnmitur  ?  vel  ideo  quod  qaos  ad  civititcm  Ro^ 
in<!nani  jKirduci  voUbint ,  iis  ita  testaincrito  Itbertatem  dahant  ,  /. 
3y.  5-  2-  supr.  fainilice.  l.  ult.  supr.  de  reb.  dub.  l.  i3.  in  Jin. 
infr.  de  statalib.  in  eo  qiii  censu  libcratur ,.  imlla  retatis  habiu  est 
ratio.  vide  Cifjac.    !.  ad  Ulpian. 

(5)  /.  23.  5-  «•  supr.  de  jure  patron.  l.  2.  C.  de  fideiQ.  libert. 
l.  ult.  5.  2.  C.  de  petit.  heied.  Goth.  Hanc  leg.  cipiicat  Ant.Fab. 
f.    «'».  covject.  cap.    18.   Ans. 

(4)  Vide  quoB  cotavi  de  ijretioscrvoniin  ad/.  i.l.b.C.deconvnsen-a. 

C^)     hl  est  ,  evcrttrit  testamentiim.    Grceci. 

((5)  Id  est  ,  ohlinueril.  ,  ut  ia  /.  i.  C.  de  npparitorib .  Praef. 
Prutor.  Pliii.  6.  «yist.  icripturara  teiiuii.se  Varcnuin  rciiii  Hora- 
tiiis  .    I.  epi^it.   iG.  Ouo  causcB  teste  tencnlur.  vide  Cujac.  ibid. 

(7)  Id  est ,  orciBiim.  vide  Cujac.   .3.  obs.  "ili. 

(8)  Ex  ultiina  voluntate ,  inler  vivos.  Jccnrs. 
(y)     In  pagano  secus.  /.  7.   C.  de  teU.  nulii. 

(10)  Hanc  Divi  Marci. 

(11)  Vide  /.  4.  5.  y.  infr.  dc  JideicotrMt.  UbtFt, 


Dc  merifo  et  o/fensa. 
5i.  Idem  lib.  I  f .  Responsorum. 
^r^Estamento  ceulurio  servos  suos  venirc  prohib;i)t  ,  ac 
l.  petit  ,  prout  (i3)  quisque  meruisset  ,  eos  manamitti. 
hhertates  utiliter  dalas  ,  respondit  ( 1 4)  ■  C""^  1  *^  i^^) 
nemo  servorum  offeaderit ,  omnes  ad  liberiatein  pevveni- 
re  possunt  :  quibusdam  per  offensam  exclusis  ,  residui  iii 
libertatem  pprveniunt. 

5.  1.  Cum  ita  testamento  adscriptum  esset :  servi  ,  qui 
sine  oflensa  fuerunt  ,  liberi  sunto  :  conditionem  adscri- 
ptaiu  videri  placuit.  cujus  interpretatioucm  taljm  facieil- 
dam  ,  ut  de  his  in  liberlats  danda  ou^itasse  non  (16)  vi- 
deatur  quos  poena  coercuit,  aut  ab  hoaore  minislraadi  vel 
adminislrandie  rei  negotio  removit. 
De  modo. 
52.  Paulus  lib.    12.   Qua;stionum. 

IMperalores  (17)  [  Missenio  ]  Frontoni :  Tcstamento  mw 
litis  his  verbis  adscripla  libertaie  ,  Stephaniini  servuni 
mcum  liberum  esse  volo  velyVf^eo:  adila  hereditate,  liber- 
tas  competit.  et  ide.o  ea  ,  qune  postea  adjecta  suut,  Sic  ta- 
me.n  ,  ut  cum  herede  nieo  sit  ,  (laoadusque  juvenis  sit  , 
quod  si  noluerit  ,  aut  contempserit  ,  jure  servitutis  tenei- 
tur  :  ad  revocandam  libertatem  ,  quae  competit  (18)  ,  noii 
sant  efficacia.  -j-  Idem  et  iu  paganormn  testamends  ob- 
servatur. 

De  rationibus  danclis. 
53.  Idem  lib.    i5.  Responsoium. 

LUcius  Tilius  servo  libertalem  dedit,  Si  rUionem  (19) 
actus  (20)  sniejv  fide  dedisset  Gaio  Seiofilio  suo  (21)  • 
cum  (22)  annos  pubcrtatis  egressus  fuisset ,  Gaius  Seius  , 
a  curaloribus  ejusdem  conventus  servus ,  etiam  apud  judi" 
cem  omnibus  satisfecit  :  exacla  cautioue  a  caratoribus  , 
prouunciatum  est  ,  liberum  eum  csse  :  aunc  Gajus  Ssius 
liJius  teslatoris  negat  cinatoribus  suis  recte  pecuuiam  inla- 
tam  :  Qua^ro  ,  au  jure  soluta  sit  quanliias?  Paulus  respon- 
dit  ,  curatoribus  quidem  adolescentis  reliquam  ralionem  , 
nt  conditio  testameuJo  adscripta  impleatur  ,  ujn  jure  ex- 
solutam  videri  :  sed  si  (2^)  ,  prnssente  adolescente ,  pecu- 
n;a  illata  est  vel  in  rationibus  ejus  relata  ,  impletam  cou- 
ditionem  vide  i ,  ac  si  ipsi  soluta  fuisset. 

De  errore  in  syllaha.  i.  De  pacto  hcreduin  et  creditoruni. 

De  manumissione  in  fraudein  crcclitorum. 

55.   ScEvoLA  lib.   4-   Responsorum. 

QUi  (24)  habebat  servum  Cratistum  ,  testamento  ifa  ca- 
vit ,  Servus  meus    Cratinus    liber    esio.  Qua^ro  ,    an 
servus  Cratistus  ad   libertatem    pervenire    possit ,  cum 
teslator  servum  Cralinum  non  habebat  ,    sed   Iiunc  solum 

(12)  Extrarii  ,  q.uibus  libertas  noti  cst  relicta.  vide  /.  6.  /.  i5. 
5.  pcnull.    C.  h.  t! 

(i3)  /.  20.  iii  pr.  supr.  eod. 

(i4)   Papinianus  sc. 

(kS)  Mcritus  vicletur  ,  qui  noiv  demcritas  reperitiir.  l.io.supr.h.t^ 

(16)  Addc  /.   23.   in  fin.   l.   4'-   "'/''•  u^  fideicnmm.  hbert. 

(.17)  Quidani  hic  Imp.  Sever.  Alcxandr.  comprehcnsnm  vr>liii(.  ^rijr. 

(18)  Nam  ad  tcmpus  libertas  dari  noa    pctest.  /.  33.  supr.  h.  t. 

(19)  Addc  /.   8.   in  pr.   l.  22.   in  fin.  siipr.  eod. 

(20)  Actus  cst  qnod  qnis  tjerit.  Actorcs  servi  inde  dicli. 

(21)  Vid:;  Eminiitkui  Costam  lib.  1.  selact.  cap.  10.  Menochiiim 
de  niiitr.  jihI.  ccnt.  3.  cas.   209.  M-id. 

(22)  Et  sic  post  eJMs  pubcrfatem.  Basil. 

(a3)  Pr.Tesenlia  cDnsen^uin  operatur  ,  /.  6.  5-  ^-  i'\f-  dc  confess. 
et  factuni  lutoris  pnpillo  nocet.addc  l.  Luvius.  ^6.  §.  iute/ce.  5.supr. 
de  adiiiinist.   ct  pcric.  tut. 

(24)  Parallage  ,  qme  fit  litteraruin  transmtitationc.  Sic  c.iim  pro 
Ciatisto  ,  hic  Craliaas  legitur  ,  ut  in  /.  27.  supr.  da  eoi^i.  et  ik- 
moiistr.  DeuifeLrii  noinen  pro  Daiiia  suiMtur. 


:^44 


DIGESTORUM 


Cratisium.  ?  Reipondit  ,  nihil  obesse ,  quod  in   syllaba  (i) 
eirasset. 

§.  i.  Scripti  testameato  heredes  ,  ante  aditam  heredi- 
tatem  pacli  suut  ciaa  crediloribus  ,  ut  parle  diniidia  coii- 
Itnti  csscnt :  et  ita  decreto  a  Praetore  interposito  hercdita- 
tem  adnrunl  :  Quaero  ,  an  liberlates  iu  co  leslamento  da- 
t3e  (2)  competiermit  ?  B.e3poiadit  ,  si  teslator  fraudan- 
di  (i)  ccniiliuin  noa  habuisset ,  competere  lii>eitales 

Si  per  scrvum  non  stet  quominus  conditio  implealur. 
55.   MjiClAKtJS  lib.  2.   Fideicommissorum. 

Llbertate  sub  conditione  data  ,  huc  jam  decursum  est  , 
ut  si  (4)  per  statulibarum  non  stet ,  quominus  condi- 
tioni  pareat  ,  quamvis  ne  pev  heredem  quidem  stet  ,  ta- 
men  ad  libertalem  perveniat.  Quod  credo  responderi  opor- 
tere  ,  et  si  per  fideicommissum  utique  hereditariis  servzs 
libertas  data  fuerit. 

^*.    1.  Non  absurde  et  de  heredis  servis  idem  dicetur. 

§".  2.  De  his  autem  ,  quos  redimendos  habebit ,  iion  ju- 
ste  duLitamus.  siquidem  eo  casu  iniquum  erit ,  heredem 
perinde  compelU  debere  redimere  eos  ,  atque  si  conditio 
impleta  eisei  ;  qucd  forte  dominus  prohiberet  conditioni 
parere  ,  ut  et  pretium  percepiret  e!L  in  conditionerQ  non  ro- 
garet  (5). 

De  libertate  directa  etfideicommissaria  eodem  'esiamento 
relictis. 

56.  Paulus  Hb.  1.  Fideicommissorum . 

S\  quis  servo  teslamenlo  dedsrit  libertatem  et  directo ,  et 
per  fideicommissum  :  iu  potestate   servi  est ,  utrura  (6) 
veht  ex  directo    (-;)  ,     an  [  ex  ]    fideicomraisso    (8)    ad 
libertatcm  pervenire.  et  ita  Marcus  Imperator  rescripsit. 
De  manuiiiissione  in  fraudem  credilorum. 

57.  Gajus  lib.    3.   de  Maaumissicnibus. 

SI  (9)  locuples  egeuti  heres  extii.erit  :  vidcamus  ,  an  ea 
_  i-es  testamento  dutis  liberfatibus  proficiat  :  ut  creditores 
iraudari  [  non  ]  videanlur  ?  Et  sane  sunt  quidam  ,  qui 
tum  hercs  iocu^)les  cxistsret ,  tale  (10)  esse  crediderunt  , 
quale  si  ipse  tSit&tor  adauclis  posLea  facult^tibus  decessis- 
set.  sed  mihi  iradilum  est  ,  hoc  jijre  nos  uti  ,  ut  ad  rem 
mcn  (ii)  pertineat ,  Iocapk-'s  ,  an  egens  heres  extiteril :  sed 
quarum  facuiulum  teslator  drcesserit.  Quani  setitenliam 
Julianus  adeo  serruitur  ,  ut  existimet  ,  ne  eum  quideni  li- 
bertatem  ccnsecuturum ,  quem  is ,  nui  solvendo  non  es- 
sel  ,  i:a  (12)  libeium   esse  jussisset  ,   Cii-m  cvs  alienum   so- 

(!)  Error,  ia  syHahn  non  nocet.  vid.  l.  4-  5-  '  snpr.  dc  ir.a- 
r.umiss.  t-indicC.  nt  ct  iiv  liicra.  c.  ex  parte.  txcr.  dz  Jlde  inst:uin. 
aec  in  acflentii,  sive  inlerpunctione,  viie  tamen  c.  ad  audivntinm. 
extr.  de  rcscviftUs.  Goth.  y.  Alltric.  de  KoGi/fc  in  dictiouaiio  ju- 
lis.  vtrb.  sytlaha.  Ans. 

(2)  Por  dcbitoicm. 

(3)  Vide  /.    iS.   infr.   qui  ,  ct  c  quibus  K-:.initnis.<:. 

(4)  CoiidiUo  non  irr. pcdit  lificil;iteru',  si  iiou  jtat  j»cr  eum  ,  cni 
rv;!icta  cit ,  quo  iaini:s  iui^ilcatur. 

(5)  j4l.  Don  erosaitt. 

(6)  Fst  iu  eicctjono  Fcrvi  poit  evcntt^m  conditionis  ,  utrum  ve- 
lit  es.s<;  iihertiis  orciiius  rc  difuncti,vcl  Ijcrcdis.  vide  l.i.supr.fi.t.lta 
si  quis  substitutus  sit  directo,  vu!g.-\iitcr,jnjpillarltcr,  ct  per  fideicor.j- 
nu3.;U0i  ,    in  cjusd<;in  |)Otestate   fuerit  ,  quo  ex  jure  YfHt  liber  fieri. 

(7)  IJt  sit  orcimis  ,  tt  dcfuncti  testatoris  libcitua.  i.  4-  S  '^- 
infi:  tit.  pvx. 

(8)  Ut  sil  beredis  libertus. 

(9)  Yidc  /.   5.  iii  f>r.  infr.  qui ,  et  a  quihu^  maimm. 

(to)  Itatio  diihitaud».  t.    18.   j     1.  in  fin.    infr.  qtti  ■,  et  n  quiit. 
(ii)  Licct  dives  succcdat  f aupcri ,  noi»  ideo  tiltertato»  tettauietito 
iiatre  la^^is  valciit. 

(tv)  /.   5.  ^.    I.   iilfr.  qiti  y  el  «  quibut  tna»iumus. 

^ij)  JuHaiiue  8cil. 

(»40  Ciira  jcs  ahrauui  solutuoi  ciit  siit. 


lutum  erit  ,  Stichus  liber  esio.  Sed  non  hoc  est  consequens 
Sabini  et  Cassii  sententiae ,  quam  tt  ipse  (i3)  sequi  yide- 
tiu-  :  qui  existimat  ,  consilium  quemque  manumittentis  spe- 
ctari  debere.  nam  qui  sub  ea  conditione  (i4)seryum  suum 
liberum  esse  jubet  ,  adeo  sine  fraudis  consilio  liberum  es- 
se  jubet  ,  ut  apertissime  (i5)  curare  videatur  ,  ne  credito- 
rcs  sui  fraudarenlar. 

De  alienatione  send  qui  liber  esse  Jussus  est, 
58.   MjECUKUS  hb.  3.   Fideicomsnissorum. 

VErura  est,  eum  ,  qui  liber  esse  jussus  esset  (16)  alie- 
uatum  a  testatore  (17),  si  ante  aditam  ejus  heredila- 
tem  rursus  (18)  hereditarius  fieret  ,  mox  («9)  adirelur  he- 
reditas  ,  ad  iibertatem  pervenire  (20) 

Pedissequis  manumissis  ,  quo  tempcre  spectctur  an  sit 
pedissequa  .  1.  Si  pure  manumissus  ex  hereditate  amovis- 
se  dicatur.  2.  De  verbis ,  uisi  diligenter  rationem  ejtcusse- 
ris  ,  liber  ne  esto. 

59.  Sc^voLA.  lib.  a3.  Digestorum. 

Tltia  servis  quibusdam  et  ancillis  nominatim  dii^ctas 
libertales  dedit :  deinde  ita  scripsit,  Et  pcdissequas  (21) 
omnes  ,  quarum  nomina  in  rationibus  meis  scripta  sunl  , 
liheras  csse  volo.  Qua;situm  est  ,  an  Eutychia  ,  q---ie  tfs;a- 
menli  facti  tempore  inter  pedissequas  hbn-tatem  Kcceperat , 
morlis  autem  tempore  inveniatur  actori  (22)  in  coutuber- 
nio  (23)  tradita,  ex  generah  capite  pedissequaram  hberla- 
lem  consequi  posset  ?  Respondit  ,  nihil  impediri  hberta- 
tem  pedissequse  ,  quod  moriis  demum  lempore  pedissequa 
esse  <iesiit.  .  , 

S.  1.  Puram  et  dircciam  domini  sui  testamento  Lberla- 
tcm  Stichus  acceperal,  [et]  ex  hereditaie  inulta  p".n-  (24) 
fraudem  aniovisse  dicitur.  Qua;situm  est  ,  aii  ncn  aute  .a 
iibertatem  proclamare  debeat  ,  quam  ea  ,  quae  ex  bered-.- 
tate  amoviss2  probari  polCi  it  ,  heredibus  reslitnerit .'  H-- 
spondit,  secundum  ea  qux-  proponerentur  ,  eum  de  quo 
«ujErerelur  ,  liberura  ess^.  Claudius  :  videtur  abso  visse  e 
id  de  quo  qua;rilur  ,  nam  heredibus  satis  cousultum  e,t 
Edicto  de  furtis.  .        „ 

§.  2.  lucius  Titius  testamento  suo  ita  cavit,  Ones.pho- 
rr>,  nisi  (^5)  diHgcnlcr  railoirem  e.rcassens  ,  hher  m  tsto. 
Oua^ro,  an  Onesfnhorns  ck  his  verbis  liberlatem  «b.  v.n- 
dlcare  possit  ?  Respondit  ,  verbis  quJe  proponercniur  ,  L- 
berlalem  adimi  (26)  potius  ,  qnam  dan. 

(..^)  Ar^umentum  »  contrarlo  sensu  e»  a,*rti..slma  «.bor<™ 
siguificatione  duc.  hinc  colliBit  /JaM.  addc  tamea  /  ayud  ar.t.quos. 

""(.6)"  Atquris  mortis  testatorts  lempore  itx  i^tcstale  non  fuit.  /35. 
fupr.   h.   t. 

(17)  ruperstitc. 

(.8)  ni*i  «d  Ulpian.   i.  $.  ^3. 

^s,  L^^pi^'si/.i  ^.^^^^::^r: 

faiil,  debcbilur:  atqiic  iia  bint  cl»  g.t  T.ra«iueUu.s  40.  piU'U.^10 
yuscaus^.  ^^^^  «^„„„,„,-.  Tcrcntius.n  ^,M/r.«  ,   Ac^cdo  ad 

vidc  apod  Leoiiia.  /iV'.  4-   e««'»-'^<''-  ^'V'"    ' 
(  >.^)  Stivo  f<:\\ 


6.  tiutu.    i4-  ttsf<f.  Ai\». 
(u3)  Co«U.bm.ium  intcr  «rvos,  non  matrimonium  <st.  /  3.   C 


/iA)  /.   a3.  «■•»  pr.  infr.  de  fideiccmm.  lihrrtat. 

(u5)  Ue  vi  ,  pJ^^e*tr.te  et  etitctn  hujm  i..rlic«ux  mu  vHi.  Al- 
A  \  pvvadls.  4.  Oolh.  V.  I.>anucl  C^^^  ui>.  ^^s.kct.  c.p 
"5  Fo.T.rju„  Necy^n>ant.  dialcg.  .>3.  WaRlH.us  hb.  a.  muce.i. 
cap.    .8.  Bclloni»  Hh.  ^.  suppulnt.    .7-  "od.  .    ,    ,    .   ^.- 

[iC)  Vixlc  /.40.  5.  a.  SMJT.  d<  ccnfi.  et  Jemonst,.  l  4  5  ^,":^' 
da  itatuUk. 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


245 


De  causci. 
60.  Idem  lib.   24*  Digestorum. 

TEsfamento  ita  cavit ,  'Ev^ovi  /StKofxeci  ^o^Hfeci  voiilfT- 
(jtacree  X'^'*>  ^"^^''  ip^ctasv  yiyyu^Hyut,  fjiiret  ro  rijv 
finripet  «yT«  yevic^eii  tKiv^ipetv.  I(i  est  ,  Folo  ,  ut  Eu- 
doni  deniur  mille  solidi  ,  eo  quod  primo  sit  (1)  genitus  , 
posteaquam  mafer  ejus  ad  Ubertatem  pervenit.  Qusero,  an 
si  Eudo  noii  probet  se  post  manumissionem  matris  suse 
natum  ,  possit  his  verbis  testameftti  liberlatem  consequi  ? 
Respondit  ,  noa  oportere  ejusmodi  consultalionem  prseju- 
dicium  (2)  parare. 

De  libertate  collata  in  ultimum  tempus  vitce.  De  condi- 
tione  ,  si  in  Capitolium  non  ascenderit  ,  i.  Fel  si  Capuam 
ierit.   2.  De  prohibito  mcuiumitti  a/ite  conditionem. 

61.   PoMPONius  lib.    11.  Epistolarum. 

SCio  quosdam  efScere  volentes  ,  ne  servi  [sui]  unquara 
ad  libertatem  perveuiant  ,  hactenus  scribere  solitos  , 
Stichus  (3)  ,  cum  moreretur  ,  liber  esto .  Sed  et  Julianus 
ait  ,  libertatem  ,  quae  in  ultimum  vitae  (4)  tempus  con- 
feratur  ,  nullius  momenti  esse  :  cum  tesiator  impediendae 
magis  ,  quam  dandae  libertatis  gratia  ita  scripsisse  intelli- 
gitur.  Et  ideo  etiam  si  ita  sit  scriptum  ,  Stichus  ,  si  in 
Capilolium  non  ascenderit  ,  liber  esto  :  nullius  momenti 
[  Jioc  ]  esse  ,  si  apparet  in  ultimae  vitae  tempus  conferri 
liberiatem  testalorem  voluisse.  nec  Mucianae  cautioni  io- 
cum  esse. 

§.  1.  Et  si  iia  testamento  scriptum  fuerit  :  Stichus  ,  si 
Capuam  ierit  ,  liber  esto  :  aliter  liberum  non  esse  (5) 
quain  si  Capuam  ierit. 

§.  2.  Hoc  amplius  Octavenus  (6)  aiebat  :  si  quis  in 
testamento  sub  qualibet  conditione  libertate  servo  data  ita 
scripsisset  ,  An^e  conditionem  (7)  nolo  euni  ab  herede  li- 
bcruni  Jieri  ,  uihil  valere  hanc  adjectionem. 

T  I  T.     V. 

DE  FIDEICOMMISSARIIS  (8)  LIBERTATIBUS. 

D»  heredibus  prcesentibus  ,  absentibus  et  latitantibus. 

1.  Ulpianus  lib.   14.  ad  Edictum. 

SI  quidam  ex  his  ,  qui  fideicommissam  libertatem  de- 
beant  (9)  ,  prsesentes  sint  ,  alii  ex  justa  causa  absint, 
alii  ialitent  :  proiude  (10)  is  ,  cui  fideicommissaria  liber- 
tas  rclicta  est  ,  liber  erit  ,  atque  si  soii  qui  adessent  ,  et 
qui  ex  justa  causa  abessent  ,  rogati  esseut.  pars  ergo  ia- 
titaatium  his  proficit. 


De  addictione  bonorum   liberlatum    consen>anclarum  causa. 
2.   Idem  lib.  60.   ad  Edictum. 

SI  quis  (11)  intestatus  (12)  decedens,  codicillis  dedit  li- 
bertates',  neque  (i3)  adita  sit  ab  inlestato  hereditas  , 
favor  Conslitutionis  (i4)  Divi  Marci  debet  locuni  habere, 
et  ]ioc  casu  :  quae  jubet  libertatem  competere  servo  (i5)  , 
et  bona  ei  addici  ,  si  idonee  (i6)  creditoribus  caverit  de 
soiido ,  quod  cuique  debetur  ,  solvendo. 

De  actionibus  in  eum  cui  bona  addicta  sunt. 
2.  Idem  hb.  65.   ad  Edictum. 

IN  quem  etiam  (17)  utiies  actiones   plerumque  creditori- 
bus  (18)  competunt. 

Si  cerlum  sit  vel  incertum  .an  existat  successor.  1 .  De 
abstentione  et  reslitutione  in  mtegrum.  3.  De  prcesentia  el 
absentia  eorum  qui  liberlatem  accipiunt.  5.  De  die  ,  con- 
ditione  ,  puritate.  6,  De  conditione  danclorum  clecem.  7. 
De  fideicommissaria  libertaie.  8.  De  cautione  prceslanda , 
quid  comprehcndendum  decreto.  12.  Qui  acl  liberiatem 
pervenerunt  ,  quorum  liberti  Jiant.  i3.  Quid  coniprehen- 
dendum  addictione.  i^.  De  tutela.  i5.  De  servis  alicnis. 
16.  Si  legatarius  rogatus  sit  nuinumittere.  17.  De  fisco. 
18.  De  minore  viginti  annis.  19.  De  liberlate  relicta  in 
fraudem  creditorum.  20.  De  bonis  a  Jisco  non  agnitis.  21. 
De  jure  ejus  cui  bona  addicta  sunt  ,  22.  Et  eodeni  con^ 
veniendo.   23.   Si  plurlbus  bona  addicta  iint, 

4.  Idem  lib.  60.  ad  Edictum. 

I^Bgo  ,  quamdiu  (19)  incertum  sit ,  uirum  existat  suc« 
Jt  cessor  ,  an  non  ,  cessabit  Constilutio  :  cum  certum 
esse  cceperit  ,  lunc  erit  Constitutioni  (20)  locus  (21). 

5.  1.  Si  is  (22)  qui  in  integrum  restitui  potest ,  absti- 
nuerit  se  Iieredifate,  au  quamdiu  (28)  polest  in  integium 
restitui  ,  existimamus  Coustitufionem  cessare  '^  quia  non  est 
certmn  ab  intestato  neminem  successorem  exslare?  Est  ta- 
men  verius  admittendam  Constitutionem. 

^.  2.  Quid  ergo  ,  si  post  addictionem  libertatum  ccn- 
servandaruni  causa  factam,  in  iotegrum  sit  reslilutus?  U- 
tique  non  erit  dicendum  ,  revocari  (2^)  liberlales  ,  quae 
semel  competierunt. 

5.  3.  lilud  videamus  ,  utrum  praesentes  esse  debent,qui 
libertatem  acceperunt  ,  an  vero  non  ?  Et  cum  invitis  illis 
possint  bona  propler  libertatera  addici  (25) ,  utique  eliain 
abseniibus. 

5.  4-  Quid  ergo  ,  si  quidam  praesentes  sint  ,  quidam 
absentps  ?  videamus  ,  an  eliam  absenfibus  competat  liber- 
tas  ?  Et  potest  dici ,  exemplo  (26)  aditas  hereditatis  com- 
peiere  libertatem  ,  etiam  absentibus, 

§.   5.  Si  ex  die  data  sit  iibertas  ,    an  dies  exspectandus 


(1)  Quid  ,  si  non  sit  primogenitus  post  liberlatcm  inatris  ?  dic 
ut  infr.  h.  i. 

(2)  Quia  falsa  dcraonstratio  non  ritiat logata.  /.  17.  in  pr.  supr. 
de  cond.  et  demoust. 

(3)  Vidc  l.    17.  in  pr.  supr.  h.  t.  et  l.  4.  5.  2.  infr.   de  statuUb. 

(4)  Manumissi  scii. 

(5)  /.  3.  in  princ.  infr.  de  statulib. 

(6)  Sabinus.  Basilic. 

(7)  Conditionis  evenlum. 

(8)  De  fideicommissis  libertalibus.  Panl.  4.  $ent.  i3.  Lib.  7. 
C.  4.  48-  Eclog.  I.  Fideicommissariac  libertate»  vcrbis  precariis 
relinquuntur. 

(9)  /.  26.  infin.  l.  28.  5.  3.  infr.  h.  t. 

(10)  Al.   perinde. 

(ii)  5-   3.   Inst.  de  eo  ,  cui  libcrt.  caus. 
(12)  Codicilli  cliara  ab  intcstalo  fieri  jKvjsunt. 
(i3)  Aditio  hercditatis  exigiJar  ad  ea    amfiiKianda  ,    q.fis    tpsta- 
To.-.-^.lU. 


mento  relicta.  An  et  in  codicillis  confirmandis  aditio  bereditatis 
ab  intcsfato  necessaria  est?  Roffredus  negat  :  Jacob.  Aretinus  et 
Bartolus  ajunt. 

(i4)  t)e  qua  in  princ.  et  §.   1.  Inst.  de  eo  cui  libert. 

(ij)  Id  est  ,  uni  servo. 

(16)  Vid.  l.   4.  f  8.   infr.  h.  t. 

(17)  Vide  /.   4.  $■  pen.  infr.  eod. 

(18)  Defuncti. 

('9)  5-   4    ^i"-  dc  eo  ,  cui  libert. 

(20)  Divi  Marci.  de  qna  /.    2.  supr.  h.  t. 

(21)  Et  proinde  bonorum  addictioni.  d.  /.2. 
(21)  ^.   5.  Inslit.  da  eo  ,  ciii  libert.  cama. 

(23)  ETcntura  )ure  communi ,  non  speciali  inspicimus, 

(24)  "Vide  /.   3.   C.  de  test.  manum. 
(•5  5)  /.    ig.   infr.  de  regul.  Jur. 

(26)  Id  est  ,    ut   quemadmodum    adita   bcrcditatc   oompetimt  li- 
berlates  ctiam  ignorantibus  :  ita  bonis  addictis. 

02 


246 


JD     I    G    E    S     T 


fil?  et  puto  exspectanduni  (i)  :  anle  ergo  nou  addicen- 
tur.  I  Quid  dcinJc  ,  si  sub  couditioae  dala  sit  libcrias  ? 
Et  si  quidein  aliqua^  pure  ,  aliqua?  sub  conditione ,  utique 
addici  stutiin  possunf.  Si  otnnes  sub  conditioue  ,  quid  con- 
sequeus  crit  dicere  ?  ulrum  exspeclanduni ,  ul  coudilio  exi- 
stat :  an  vero  btatiin  addiciinus  ,  tnnc  deinuni  conqietitu- 
ra  libertale  ,  si  cxsliterit  coudilio  ?  quod  magis  erit  pro- 
bandum. 

■y  Addictis  itaque  bonis  ,  dircctcs  lihertates  pune  (2) 
datce  ,  stalim  (3)  comp  tunt  :  cx  (4)  die  ,  cwn  dies  t'e- 
nerit  ,  conditionuics  ,  curn  conditio  exsiiicrit.  '■\-  Nec  erit 
ab  re  exlsliniare  ,  etiani  pendente  conditione  libertalum  , 
licet  omncs  sub  conditione  dalas  siut  ,  Conslitutioncm  lo- 
cum  habere.  Ubi  enim  IibiS|-talis  spes  est  ,  ibi  dicendum 
est  ,  vel  modica  dala  cccasione  ,  quod  sine  danino  credi- 
torum  futurum  cst  ,   addictionem  admillendam. 

§.  6.  Si  sub  coudilione  dandorum  clecem  libertas  data 
sijt  5  sive  heredi  dare  jussus  sit  ,  qui  libertatem  accipit  , 
sive  non  sit  dictura  cui  (5) :  an  dando  ei  ,  cui  bona  ad- 
diceuda  sunt  perveniat  ad  libertatem  ,  qujeri  potest  ?  Et 
rnagis  est  ut  ei  dare  debeat ,  cui  bona  addicta  sint,  quasi 
iranslala  conditio  videatur.  certe  si  alii,quam  heredi  da- 
re  jussus  sit  ,  ipsi  ,  cui  jussus  est  ,  dabit. 

5.  7.  Si  qui  fideicommissam  libertatem  accepernnt  , 
non  (6)  statiin  ,  ubi  addicta  bona  sunl ,  liberi  suut ,  sed 
lideicommissam  liberlatem  possunf  consequi:  hoc  est,  ma- 
numiltendi  sunl  ab  eo  (j)  ,  cui  addi'-»"  bona  sunt. 

5-  B.  Addici  ita  demum  bona  voluit,  ^£/c?o«ee  (8)  cre~ 
ditoribus  cautwn  fucrit  de  solido ,  quod  cuique  debctur.  V.r- 
go  cavendum  cst  idoaee.  Quid  est  /f^o/jee  .^ (9) satisdato  (10) 
utique  ,  aut  pignoribus  datis.  Sed  si  ci  fides  habila  fuerit 
proraitlenti  siue  salisdatione  ,  idon  c  cautura  videbitur. 

5.  9.  Crediloribus  caveri  quemadmodum  debet  ?  utrum 
singulis,  an  veio  omnium  nomine  uui  ab  ipsis  crealo?  Et 
oporlet  officio  (ii)  Judicis  constitui  ,  convenire  credilores, 
unumque  (12)  creare  ,  cui  caveatur  oranium  noraine. 

5.  10.  IUiid  videndura  ,  ante  caveri  debct  crcditoribus 
el  sic  addici  boiia  \  an  v(ro  sub  conditione  hsec  sunt  ad- 
dictnda  ,  si  fuerit  cautum  ?  Et  pulo  ,  sic  coniprclienden- 
dum  decrelo  ,  si  omnia  ex  Constilulione  Divi  Marci  fa- 
cla  sint. 

^.  II.  De  solido  ,  ulique  sic  accipieraus ,  de  sorte  ct 
nsuris  debitis. 

5.   12.  Ui  ,  qui  ad  liberliitem  pervenerunt,  quorum  li- 


(1)     Diern  libertatis  dandse. 

(a)     Pure.  vulg. 

(3)     k\i  adita  hercditate. 

(/|)  Leg.ita  iii  djeiD  vcl  sub  condilionc ,  post  dicm  et  coodi- 
lioucni  cllcctum  adsiinuuil. 

(:i)  Eo  cnsu  licicdi  dandnm  cst.  /.  25.  ivfr.  de  statulih.  Condi- 
tionis  impcdiendae  facnltas  ad  hcrcdcm  Iransit. 

(6)  ^.   I.  fcrs.  et  ii  (/uidein.  Instit.  de  eo ,  cui  lilertotis  caus. 

(7)  /.  5o.  5-  '•  supi'.  ile  manumiss.  testam.  l.  1').  J-  *•  ii>  princ. 
tt  Jin.  C.  de  tcstam.  manumiss.  5-  !•  circamedium.  Inst.  de  co, 
cui  lilert.  caus. 

(8)  Vid.  /.  6.  /.  tdt.   C.  cle  testam.  manumiss. 

(9)  Idonce  cayet ,  qui  satisdat  ,  aut  pignus  dat  ,  vcl  cui  fidcs 
Labita  cst. 

(10)  /.  59.  infn.  supr.  manduti. 

(ii)  Judcx  potcst  ex  oflicio  suo  cogerc  collegia  ,  ct  «nivcrsitatcs , 
xit  Syndicum  sibi  coiistituant  ,  ct  pcreum  litigcnl.  Jacobus  Arctius, 
JBartolus  ,  Albrricus. 

(la)  /,  3.  5>  7.  supr.  de  admin.  et  peric.  tut.  l.  1.  infr.  de  cu- 
rat.  bon.  dando. 

(i3)  Adi  ad  bKc  et  scqncntia  Alexandrum  ab  Alcxandro  Genial. 
dienim  lih.  3.  cap.  25.  Turncbura  lib.   7.  adv'crsar.   cap.  21.  Rlod. 

(i4)  5-  '•  ^ci^-  ef  ii  quidein.  Inst.  ds  eo  ,  cni  libert.  caus.  Is 
qui  dirccto  liber  ej^e  ju»saicsl,  Orciniis  fit  libcrliu,  Is  cui  pcr  fi- 


0     R    U    M 

berti  fiant,  Constitutio  ostendil  (i3):  ut  qui  direclam  li- 

berlalcm  (i4)  ?  orcini  erunt  Jiberli  :  uisi  forte  is  ,  cjui  ad- 
dici  sibi  bona  desiderat,  ita  velil  addici ,  ut  etiani  hi  qui 
directam  iibcrlatem  acceperunt ,  ipsius  liberti  fiant. 

§.  i3.  Qui  autem  voluut  ipsius  liberti  fieri  ,  utrum  ma- 
numiltendi  sint  ab  eo  ,  an  vero  ipsa  addictione  hcc  com- 
prehendendum  ,  hac  condiiione  sibi  addici  liona ,  ut  hi  et- 
iam  ,  qui  dircciani  liheri^em  acceperunt  ,  ijjsius  fiant  li- 
I>crti  ?  Et  pulo  ,  hoc  e&e  probandum  ,  ut  ipsa  addictione 
hoc  comprehendatur  :  idque  vcrba  quoque  Constilutio- 
nis  (x5)  aduiiltunt. 

§.  14.  Cum  autem  servus  Jibertatem  nanctus  est  ,  uti- 
que  etiam  tutelam  ejns  habebit  [is]    cui  bona  addicta  snnt. 

5.  i5.  Si  alienos  (i(3)  servos  rogaverat  lieredcm  mana- 
miltere  ,  utrum  dicimus  Constilutionem  h.cum  habere  ? 
An  vero  ccssabit  Conslilutio  ?  IMagisf|ue  esl  ,  ul  locus  sit 
Conslitutioni:  addictis  enim  bonis  redimere  et  praeslare  li- 
bertatem  cogitur  a  Pra?tore  (17)- 

5.  16.  Si  non  heres  ,  sed  (18)  legatarius  rogatus  fuerit 
manumittere  :  nunquid  cesset  Conslitulio  ,  quod  legalis 
non  debitis  nec  libertates  possunt  deberi  ?  Magisfjue  fst  , 
ut  idem  favor  sit  :  omnibus  eniin  generaliter  vcluit  libcr- 
tatem  pr^stare  ,  quibus  competeret  ,  si  heredilas  adita 
fuissel. 

%.  17.  Eadem  Conslitutio  prosprjit  .  ut  si  fiscus  bona 
adiuiserit,  asquc  hl)erlates  compctant.  Ergo  sive  j.-icenl  (19) 
bona  fisco  (20)  spernente  ,  sive  agnoverit  ,  Conslilutio  lc- 
cum  liabet.  CaHerum  si  alia  ratTone  agnoscat  ,  appajit  , 
ces.^^are  debere  Constitutiom  ni.  Quare  et  si  caducis  (ii) 
Irgionis  bona  delata  .sint  ,   idein   erit  proban<him. 

$.  18.  Item  si  (22)  minor  x>.  annis  dedii  hbertatem  , 
dicenius  ,  non  competere  ,  nisi  [si]  fideicomniissam  ;  ha-c 
enim  coinpeteret,  si  modo  potuil  eausam  (^3)  probare  ini- 
nor  XX.   aiinis,  si  vivus  nianumittlerct. 

§.  19.  Si  in  fraudem  creditorum  (2^)  libertas  dala  sit 
ab  eo  ,  qui  mortis  tcmpore  solvendo  non  e.^^t ,  an  compe- 
tat?  Et  si  quidcm  fiscus  bona  ncn  adgnoveril  ,  ferte  com- 
petet  hbertas  :  quia  sohdum  creditorjbus  oflerlur.  Atqum, 
si  adila  hereditas  fuisset  ,  non  ceropelerel  :  cerle  si  fiscus 
adgnovit  Ijeredilatem  ,  facilius  probabitur  ,  ccssare  liberla- 
tem.  nisi  [si]  qt:is  verba  Constitutionis  seculus  ,  dixcrit  , 
ipsiun  sibi  iuipula^e  dcbere  ,  <jui  addici  sibl  hac  condilio- 
ne  bona  voiuit ,  ut  liberlales  compelaut :  si  quis  auiem 
exenqilum    aditae  henedilalis    fucrit  seculus  ,  dircclae  hbei- 

deicomJnissum  data  cst  lil}erfa.<!  ,  non  tcslatoris  ,  sed  m.mnmissons 
m  libcrliis.  Ulp.   2.  5.  8. 

(if))  l).  Marci  scif.  de  qua  /.  1.  supr.  h.  t.  in  pr.  et  ^.  1.  Ini. 
dc  eo  ,  cui  lihcit.  . 

(iG)  Potcst  enim  cslraneo  per  fidcicommissum  Ubcrla.s  <lan.  Vli). 
ihid.  5.    10. 

(>7)  Qidd,  si  dominus  nolit  vcnderc  .>  citiiiguilur  Iibcrti».  Lll) 
ihid.  5     M.  „, 

(18)  Ulriusqne  scivo  dari  libcrtas  polesl  per  fideicommissum.  VJip 

ihid.   5.    10. 

(19)  Vacantia  bona  ,  non  c.^^sc  bcrcdlfatcm  hinr  colbgit  Bart.  iiir- 
de  rursiis  notant  ,   fi.scum  ad  lcgata  prastanda  non  trncn. 

(^o)  5.   20.  ////;•.  h.   t.  $.    I.   //1  fiii.  I'>st.   de  eo,  cui  Ub.   caus. 

(ii)  Si  qua  ducis.  H<d.  alii  le-iint  ,  si  caducis  logimubiis.  C.i- 
jac.  ad  28.  Ulp.  (}.  7.  lcpit,caducaiiis  lcgibus ,  id  cst  ,  Jidns.  vi.t.r 
cundera  in  /.  3.  C.  de  bonis  facantibus.  alii  Icgiint ,  si  ad  dii<  )* 
lcgiones  ,  vel  ad  duces  :  vcl  ,  si  ducislcgioni :  vd  ,  si  militis  lcgiom. 

(22)  /.   5.   C.  h.  t.   vid.  /.  4.   C.  dc  testam.   miltt. 

(23)  Causa  probafa  munumitti  minor,  si  causam  pix)bavcnt  apu.i 
cousiliiim.  Iii  consilium  adliibcnfur  RomtB  quinque  .«.cnatorcs  ,  « t 
quinquc  cquitcs  Roniani  :  in  provincia  viginli  rccupcratorcs  ,  civc» 
Romani.  Ulpianus  i.  $.  10.  Thcoph.  $.  4.  Inst.  qutb.  ex  caus. 
manuniitt.  c     \t 

(■•-.!)  S«d  uoo  Ucct  per  kgCD»  ^Uam  ScuU*B,  VH^wn-  »•  3-  "' 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


247 


tates  non  competent  ,  si  consiliura  (1)  et  eventus  fuevit 
fraudandorum  creditorum  :  nec  fideicommissae  praestabun- 
tur  ,  si  eventu  fraudentur  creditores. 

§.  20.  Si  bona  fuerint  a  fisco  (2)  non  adgnita  ,  eaque 
addicta  libertatis  conservanda?  gratia  ,  an  possit  fiscus  po- 
stea  adgnoscere  ?  Et  magis  est  ,  ne  possit.  Plane  ,  si  non 
cerlioratis  Praefectis  (3)  aerario ,  bona  fuerunt  libertatis  con- 
servandae  causa  addicta  ,  videndum  est ,  an  Conslitutioni 
locus  sit  ?  Et  si  quidem  talia  fuerunt  ,  vit  agnosci  debe- 
rent ,  addictio  cessat :  si  vero  non  (4)  fuerunt  ,  addictioni 
locus  est. 

§.  21.  Is  autem,  cui  bona  addicta  sunt,  bonorum  pos- 
sessori  (5)  adsimilari  (6)  debet  (7)  ,  et  secundum  hoc  et 
jura  (8)   sepulcrorum  poterit  habere. 

5.  22.  Ilera  videainus  ,  an  conveniri  (9)  a  creditoribus 
possit  herediiariis  actionibus  :  an  vero  non  nisi  ex  cautio- 
ne  ,  quara  interposuit  ?  Magisque  est  ,  ut  non  aliler  con- 
venialur  ,  quam  ex  ea  cautione  ,  quam  interposuit. 

5.   23.   Si    duobus    pluribusve    addicta  fuerint  bona  ,  et 
communem  rcm  (10)    et   comraunes  libertos  habebunt ,  et 
secum  familiae  erciscundse  judicio  experientur. 
De  herede  absente. 
5.   Paulus  lib.  57.  ad  Edictum. 

1N  fideicomraissariis  libertatibus  si  absente  herede  Prselor 
pronunciasset  libertatera  deberi:  est  et  hber,  et  defun- 
cti  libertus  ,  si  et  servus  ejus  fuit ',  aut  heredis  (11),  si 
servus  heredis  sit :  imo  et  si  sine  successore  heres  decesse- 
rit  ,  couservandam  esse'  (12)  libertatem  ,  Senatus  Hadria- 
ni  temporibus  censuit. 

De  pecunia  legata .,  \.  Ut  servus  manumittatur  ,  et  de 
lege  Fakidia. 

6.   Idem  lib.   60.  ad  Edictum. 

DEcem  legata  sunt  ,  et  rogatus  est  legalarius  Stichum 
eniere  et  mnnuniittere :  Falcidia  inlervenit,  et  raino- 
ris  (i3)  emi  servus  non  potest.  quidara  pulant ,  dodran- 
tcm  accipere  [  debere  ]  legatarium  ,  nec  emere  compellen- 
dura.  Idem  pulant,  etiara  si  servum  suum  rogatus  sit  ma- 
numittere  ,  et  dodrantem  ex  legato  accepeiit  :  non  esse 
compelkndum  manumittere.  '\-  Videamus  (i^)?  "^  utique 
in  hac  (i5)  specie  ilkid  dicendura  sit.  Sed  in  superio- 
re  (16),  sunt,  qui  putant  cogendura  (17)  legatariura  re- 
dimere    servum  ,    et  se    oneri  subjecisse  ,  dum  accipit  vel 


dodrantem  :  sed  si  paratus  sit  retro  restituere  ,  quod  ac- 
cepit  ,  an  audiendus  sit  ,  videndum  ?  sed  cogendus  he- 
res  (18)  tota  decem  praestare ,  perinde  (19)  alque  si  adje- 
cisset  testator  ,  ul  integra  prsestentur. 

7.  Ulpianus  lib.  63.  ad  Edictum. 

SI  cui  legata  sint  centum  ita  ,  ut  servum  alienum  redi- 
mat  et  manumittat ,  et  bonis  heredis  venditis.,  partem  (20), 
non  totum  persequatur  :  non  alias  debet  consequi  lega- 
tum,  quam  si  caverit,  se  manumissurum.  sed  hoc  tunc 
demum,  si  largiatur  portio  ,  quamaccepit,  ad  servi  pre- 
tium  ,  paratusque  sit  dorainus  tanti  [eura]  vendere  :  alio- 
quin  exceptione  doli  debebit  legatarius  repeUi. 
De  legatario  rogato  manumitlere. 

8.  PoMPONius  lib,   7.  ex  Plautio. 

EUm ,  cui  mille  numini  legati  fuissent ,  si  rogatus  fuis- 
set  viginti  (21)  sennim  (22)  manumittere  ,  non  cogi 
fideicommissam  liberiatem  praestare  (^3)  ,  si  legalum  non 
caperet  ,  constat. 

De  alienatione  servi  prohibita. 
9.  Marcellxjs  lib.    i5.  Digestorum. 

CUm  fidei  heredis  coramisit  ,  ne  (24)  servus  alienam 
servitutem  patiatur :  experiri  potest  confestim,ut  foe- 
rit  alienatus  (25),  petere  libertalera.  Sed  ubi  alienatio  non 
est  voluntaria  ,  sed  necessitas  alienaudi  (26)  ex  causa  te- 
statoris  pendeat ,  prope  est,  nondum  (27)  debeat  praestari 
fideicommissum :  quod  potest  videri  defunclus  uihil  sensiS' 
se  de  hujusmodi  casu  ahenationis. 

\.  Si  is  cui  libertas  debebatur  ,  veniit. 
10.  Idem  lib.    17.  Digestorum. 

QUidam  in  testamento  scripserat,  Illum  et  illum  servos 
meos  (28)  venire  nolo  :  si  (29)  ideo  eos  noluit  ve- 
nundari  ,  ut  si  veneant  ,  ad  libertatem  pervenianl  , 
praestanda  erit  hbertas.  nara  et  illi  videtur  libertas  relicta, 
de  quo  ila  scriptum  est  ,  Nolo  (3o)  alii  ,  quam  tibi ,  ser- 
viat.  Secundum  haec  igitur,  [si]  quoquomodo  vendere  ten- 
taveril  servum  ,  confestim  peti  poterit  libertas:  nec,  quo- 
minus  praestet  hbertatem  ,  proderit  heredi  ,  si  eum  rede- 
merit  :  quia  semel  extilit  conditio, 

5-  1.  Is  cui  libertas  debebatur  ,  veniit  :  si  vult  ab  he- 
rede  manumilti  ,  non  erit  interveniendura  ei  ,  cui  heres 
praesens  erit ,  emptor  latitavit;  quoniam  potevat  uti  Sena- 
tusconsulto  (3i)  ,  ut  quasi  ex  testamento  ad  libertatem 
perveniat. 


(i)  Vide  l.  a3,  infr.  qiii  et  a  quihiis. 

(3)  5.  17.  supr.  h.  t.  Gotli.  Quo  tempore  per  intermlssam  ag;ni- 
tionem  fiscus  succrssionem  amiltat.  vide  Peregrin.  de  priuileg.  Jisci 
lib.  6.  tit.  8.  nuin.  3i.   Ans. 

(3)  Pra;feclorum  arario  ratmus  fuit  bona  ,  quse  fisco  defenmtur, 
sperncrc  vel  agnosccre.  /.    j3.  infr.  dc  juve  fisci.  Ulpian,    i, 

(4)  Adde  l.    I.   5.    1.  Infr.   de  jnrc  fxsci. 

(5)  Id  ost  ,    hercdi  Prnetorio  ,  quasi"  heredi. 

(6)  Bonorum  possessoris ,  et  ejus  cuibona  sunt  addicta  simiiitudo. 

(7)  Non  heredi. 

(8)  Adde  l.l>p..  in  fm.  supr.  adSC.  Trelell.  l.  6.  Supr.  de  relig. 

(9)  /.3.    supr.  h.   t. 

(10)  Rei  Tocabulo  licrcditattm  dcfuncli  intellige.  dixi  ad  l.  i5. 
supr.   de  legat.  prcestand. 

(11)  Id  est  ,  alienus.  /.  ^7.  ^,   i.  infr.  h.  t. 

(12)  Et  ita  crit  orcinus.  /.   3o.   §.    12.  infr.  eod. 

(  :3)  Qufim  dcccm.  ut  sit  scnsus  :  Si  lanti  pott^t  servus  emi  , 
qnantum  Jtgatum  cst  ,  etiam  si  lcgala  modum  lcgis  exccdant  ,  fa- 
Tore  iLbertatis  periiide  est  ,  ac  si  id  tcslator  prohibuisset  ,  ne  ex 
lcgato  dctraheretur  Falcidia,  vid.  Cujac.  ad  /.  ii  minor.  33.  supr. 
de  miiiorib. 

(i4)  An  his  Tcrbis  adfirmamus?  Duarcnu»  negat. 

(i5)  Quando  servum  suum  manumitlerc  jussus  e«t. 

(16)  Quando  exlraacum. 

(17)  Vidt  /.    34.  5.    j3.  infr.  h.   t. 


(18)  Et  sic  Falcidla  libertatem  non  mlnult.  /.  8.  5-  9-  Siipr.  de 
inoffic.  tfst.  vid.  /.  33.  supr.  ad  lcg.  Falcid.  Golh.  vide  Fachin. 
lib.  5.  contr.  17.  Magon.  decis.  Florcnt.  i3'  arlde  Forcat.  Necjom. 
dial.  45.  Ans. 

(19)  Falcidiam  satis  apertc  vctat  dctrabi  ,  qui  integrnm  legatura 
pr?estari  jubet.  vide  Cujac.  ad  Nouell.  i.  ct  l.  38.  J.  ult.  supr.  ad 
l.  Falcid.  Quin  iioc  amplius  ex  hac  1.  coliigunt ,  Falcidiam  ex  piis 
lcgatis  non  detrahi.  dc  quo  vide  quM  scripsi  ad  /.  i.  5-  5,  supr. 
ad  l.  l<alcid.  et  Nofell.  i3i.  cap.  12.  adde  Tiraq.  26.  privilegio 
pice  caiisce. 

(20)  /.  48.  Infr.  h.  t. 

(21)  Dignum  scil. 

(22)  Suum. 

(23)  /.  33.  Supr.  de  minor. 
(a4)  Vidc  /.   21.  pr.  itfr.  h.  t. 

(25)  Citra  ullam  necessitatem  a  defuncto  impositam. 

(26)  /.   31.  circa  fin.  princ.  infr.  h.  t. 

(27)  Id  est  ,  ut  non  debeat  :  hoc  euim  in  verbo  particula  dum , 
vacat  ,  ut  illo  Virgihi  loco  :  At  Phoebi  nondum  patiens.yiA..  Cujac. 
i5.  ohs.  5. 

(28)  /.  24.  5.  8.  iVi/r.  h.  t. 

(29)  Vobmtafis  igitur  hic  quscstio  est  :  an  his  vcrbis  vohiciit 
scrvos  ad  libcrtatem  pervcnire  ? 

(30)  Adde  /.   i2.  in  princ.  infr.  h.  t. 

(3i)  Rubriano  ,  quo  electionetn  habet,  vid.  /.   28.  in  pr.  infr.  h.i^ 


248 


DIGESTORUM 


E 


§.  2.  Is  cui  ex  fiJeicommisso  liberlas  dcbebalur,  ab  eo 
qui  solvtndo  non  cral  .  passus  csl  Si!  bonoc  fidei  cinpiori 
iradi  :  existinias  iu  manumissum  conslituendam  (i)  aclio- 
nem  e\emplo  cjus  ,  qui  libcii  hcminis  emp;orem  simulala 
Sf-rvitule  decepit.  Ego  quo<jue  adducor  ,  ut  pulem  recte 
adversus  venditos  (a)  aclionem  competere  :  et  magis  si- 
jjiiiem  videri  slatulibero  ,  tjui  pridie  (3)  quam  ex  testa- 
mcnio  ad  liLeitalem  perveuiret  ,  idem  fieri  passus  est. 

De  aucloritate  tutoris. 
II.   MoDESTiKXiS  lib.    1.  Diflerenliarura. 
X  causa  lideicommissi  servo  libertatem  (4)     dare  siue 
tutoris  auctorilate  pupillus  non  polest. 

De  commendatione  tie  cui  olii  serviant  ,  ct  de  publica- 
tione  bonorum.  i.  De  legatario  rogato  manwnitlere.  2.  De 
hereduate  fisco  vindicata. 

12.  Idem  lib.  singul.  de  Manumissionibus. 

IMperatcr  Antoninus ,  cum  Firmus  Titiano  Tragoedos  (5) 
tres  legasset,  et  adjecisset,  Quos  tibi  comniendo,  ne  (6) 
cui  alii  serviant  /publicatis  (7)  bonis  Tiliani  ,  rescripsit  , 
debere  (8)  eos  publice  manumitti. 

§.    I.   Lt    legatarius    (9)     non    minus  (10)  quam  heres 
rogari  potest  servum  manumittere  :  et  si  (11)  ante  manu- 
mjssionem  decesseril,  successores  ejus  debent  manumittere. 
5.   2.   Divus    Anloninus    et  Pertinax  rescripserunt  ,  he- 
ledifatc  fisco  vindicata  ,   quoniam    tacite  qiiis  rogatus  erat 
ei  qui    capere  non  poterat  ,    restituere  hercditatem :  el  di- 
lecio  ,  et  pcr  fideicommissum  datas  hbertutes  deberi. 
'De  mora. 
i3.  Idem  hb.  9.  Regularum. 

SI  pracgnans  ancilla  (12)  raoram  non  studio  raanumis- 
soris  ,  sed  forluiio  (i3)  paliatur ,  ne  manumillerelur, 
hberum  quidem  non  pariel  :  sed  cogelur  qui  manumiltere 
debuit  ,  natum  malri  iradere  ,  ut  per  eam  perveniat  ad 
lileriaiem. 


14.  J 
Ucius    Tiiius 


ex  hercdibus  arhiirium 
10.  Responsorum. 


zollala. 


De  liberlate  i/i  cujusdani 
^'     Idem  lib. 

testamento    facto    Sciuan   uxorcm  suam  , 
item    Titiam    filiam    communem ,    aquis  poriionibus 


scripsit  lieredes :  item  r.Iio  capite  ,  Erotetn  sermm  meum , 
(jui(iL\)  et  Psyllus  vocalur .,  lilerum  esse  volo  (i5),  si  (16) 
iixori  mccG  placeat  (17);  cum  iuique  Seia  uxor  Lucii  Ti- 
tii  abstinueiit  ab  eadem  heredilate  ,  et  ex  sulstitutione 
portio  ejus  ad  Titiam  fibam  pervenerit  (18),  Qua^ro ,  au 
Eroti  ,  qui  et  Psyjlus  vocalur  ,  ex- his  verbis  suprascriptis 
libertas  competit  ?  Modestinus  :  Eroti  ,  quod  uxor  tesla- 
toris  hereditale  se  abstinuit ,  non  obesse  respondit.  "]-  Item 
quaero ,  an  Seia  uxor  (jurc  se  liereditate  abstinuit ,  petcnti 
Eroli  hbertalem  juste  conlradicere  possit  ?  Mcdeslinus  re- 
spondit  ,  SeiaG  dissensum  nullius  (19)  esse  raonienti. 

De  jure  heredis  in  servum  manumiltendum  ,  et  de  ejiis 
servi  alienatione. 

i5.  Idem  lib.  3.  Pandectarum. 

SI  quis  cx  causa  fideicommissi  manumissurus  est  ,  nul- 
lo  (20)  modo  deteriorem  ejus  servi  condilionem  iiace- 
re  potest.  ideoque  nec  vendere  eum  interdum  afii  potest  , 
ul  ab  eo ,  cui  traditus  est ,  raanumittatur  :  ct  si  tradide- 
rit ,  redimere  illum  cogilur  (21)  et  manumiltere  :  intercst 
enim  noununquara,  a  sene  (22)  potius  munumilti ,  quam 
a  juveue. 

De  servis  propriis  vel  alienis. 

16.  LiciNNius  RuFiNts  lib.   5.   Regularum. 

Llberiates  etiam  per  (23)  fideicommissum  dari  possunt, 
el  quidem  largius  ,  qiiam  directo  :  nam  uon  tantuu) 
propriis  ,  [  sed  (24)  el  ]  alienis  servis  per  fideiccmniisMi)n 
liberlas  dari  potest  5  ita  tamcn  ,  ut  vuJgaribus  (26)  verbis, 
et  quidem  evideuier  volunlas  tcstaloris  exprimi  possit. 

De  fcrbis  ,  cum  tibi  visum  fuerit. 
17.  Ex  hbro  21.   Digestorum  Scaevolae  Claudius. 
y^Um  tibi  (26)  visumfuerit  mar.uniittere :  utilitcr  datur 
Vy    fideicomrnissa  liberlas. 


De  conditione ,  si  bene  se  rationibus  gesserit. 

18.  Sc^vOLA  lib.  23.  Digestorum. 

ri^^Eslamcnlo    ila    cavit  :    Patnphilus  ,  si  bcnc  sc  gesserit 

jL     ratioiiibus  meis  ,  libcr  csio.  Qua-situm  csl ,  cum  ma- 


(i)     In  fjctum.  /.  22.  in  }>r.  infr.  de  lil>.  caus. 

(2)  Venditorem. 

(3)  Itl  esl  ,  jiaiilo  anle.  vide  /.  7.  5.  2.  infr.  de  injuriis. 

(4)  Vide  /.  20.  supr.  de  manumiss.  vind.  Paul.  4-  sentent.  i3. 
5.  utt. 

(.'))     Tragados  servos  inlerdum  lofral^ajit  vcleres. 

(6)  /.21.  in  pr.  /.  24.  §.  7.  infr.  h.  t.  . 

(7)  iilienari  res  prohibita  non  potest  jHiUicari.  addc  /.  si  inli- 
lerlin.  28.  iUj>r.  ile  bon.  lih.  l.  Statius.  48.  infr.  de  jure  Jisci. 
dc  qiK)  V.  Marcunj  Aiilon.  Pcrcgrin.  lib.  5.  de  jure  Jisci.  n.  100. 
lui.    102. 

(8)  Ut  ne  serviant  fisco  contra  vohiiit;;ttm  defuncti.   Graci. 

(9)  /.   22.  5.    I.  infr.  h.  t. 

(10)  5.  2.  Inst.  de  singul.  reb.  pcrjidcic  rcl.  Ulp.  a6-  5-  iS' 
2.   Gaius  7.  5-  8. 

(11)  Decedcute  eo  a  quo  fidcicomraissa  libcrtas  cst  rclicla  ,  hc- 
rcdcs  ejus  cam  prseslare  sunt  cogcndi.  Paulus  4-  ^^"^-   *^*  S-  ^* 

(12)  Cui  dcbctur  libcrtas. 

(i3)  Mora  forluita.  vid.  /.  3.   C.  defideic.  Uhcrt. 

(i4)  Noincn  contralicntis  deinonstrationis  jilcnioris  causa  varium 
subjici  a  notariis  posse  liinc  colligit  Bnrtolus.  Goth.  vidc  Menoch. 
de  arbitr.  Jud.  lib.    i.  q,  8.  mtm.  7.  Ans. 

(i5)  Volo  :  hoc  ,  inquam  ,  verbum  volo  ,  liberam  volunlatira  ar- 
guit ,  ul  urbitrii  verbum  non  lil)eram  ,  s«d  Loni  \ui  arbitrium. 
Qnid  verbum  placct  ?  mox  dicctur. 

(16)  /.  8.  C.  h.  t. 


(17)  Vox  placet ,  viri  boni  arbitriura  nolat.  uikIc  nolant  ,  lii)«- 
latcm  confcrri  non  posse  in  nrcram  voluntatem  bcredis,  l.  fideicom- 
niissa.  4G.  infr.  h.  t.  scd  iu  arbilriuin  boui  viri.  vidc  MciirK-fs. 
lib.   de  arbitrariis. 

(18)  Aidc  /.  2G.  J.  6.  infr.  h.  t.  ^     . 

(19)  Cur  ita?  Qui  instifuiiur  heres,  et  fidcicommi$sanu5  ,  Sdoj- 
connnissarius  csse  non  potest ,  nisi  sit  hercs.  Eart. 

(20)  /.   24.   $.21.  infr.  h.   t. 

(21)  Et  ita  cliiiit.   vid.  /.  20.  infr.  eod. 

(22)  Seiieni  quani  juvcnem  jiafronum  habcrc  ,  noslra  intcrcat.  dc 
seiie  vide  qure  nolavi  ad  /.   5.   Infr.  dc  juix  immunitatis- 

(23)  Vidc  /.  43.  supr.  cte  manumiss.  teslam.  5.  a.  Inst.  dc  sing. 
reb.  ]>er  fdeicomm.  rclictis. 

(24)  /.  14.  infin.  supr.  de  leg.  1.  J.  a.  Inst.  de  ting.  rcl.  ycr 
fdcicomm. 

(26)  Vulgaria  vcrba,  id  cst,  qune  vulgo  accijiiuntur  jmo  prccariis; 
precaria  sunt  autciu  h.Tc  vcrba  ,  J  cto  ,  ro^o  ,  volo,  /.  4'-  "i/'"-  ''•  '• 
mando  ,  fidcicouimitto  ,  ^.  ult.  Inst.  de  sing.  reb.  l.  2.  C.  conm. 
dc  legat.  dcjirccor  ,  cuj.io  ,  injungo  ,  desidero  ,  /.  1 15. /.  118.  sfipr. 
de  leg.  1.  jubeo  ,  /.  38,  ^.  pen.  supr.  de  liber.lcg.  rclinquo,  /.  78. 
5-  8.  supr.  ad  SC.  Trebell.  Commcndo  ,  uon  cst  prccarium  ,  L 
12.  C.  h.  t.  l.  II.  5.  2.  supr.  de  leg.  3.  nisi  tcslalor  proMur  co 
^erbo  fidcicommittcrc  voluisse  ;  nam  c\  novis  constitulionibus  rm. 
ne  vcrbum  ad  iidcicomuiitlendum  utilc  cst.  yidc  Cujac.  Jhl_4-  ^***- 
lus  I.  5-  G. 

(2(>)  Yia.  /.  46.  5.  3.  infr.  h.  t. 


LIBER   QUADRAGESIMUS 

rerte  ecdem  te^tamento  post  aliquot  (i)  annos  decesserit  , 
iiec  [  ullac  (2)  ]  queielac  locus  de  Panipliilo  ciica  ralio- 
nes  palrcni  sil  ,  an    ex    leslamcnto  libcrlatejn  sit  consecu- 


249 


tus  ?  Respondit,  niliil  proponi  ,  cur  non  sit  conseculus. 

De  herede  absente.    i.   De  fdeicommissr,  uxoris  legatarice. 

ig.  Idem  lib.  24.  Digestorum. 
TlErede  instituto  marilo  (3),  per  lideiconimissura  liber- 
X-l  falem  servis  dedil  ,  in  quibus  et  Slicho  actori  mari- 
ti.  Quajsium  est,  cum  absente  domino  isli  PrBesidem  Pro- 
yincis  adierint,  ut  liberias  sibi  praestarelur,  quasi  ex  (4) 
justa  causa  licres  abesset  ,  et  Praises  Provinciae  pronuncia- 
vent  libertatem  (5)  deberi  :  an  agi  cum  Sticho  possit  ut 
rationcm  actus  a  se  administrali  redd^re  compellalur?  Re- 
spondit  non  posse  . 

5;  I-  l^xori  dotem,  et  alias  res  plures  legavit,  et  ejus 
fidei  commisit  ,  ut  Jquilinum  senum  proprium  mulieris 
apud  Consilium  mnnumilteret ;  id  negat  se  facere  debere , 
quod  ipsius  proprius  esset  :  quaero  ,  an  libertas  ei  debea- 
lur  ?  Respondit  ,  uxorem  ,  si  ex  testamenlo  nou  solum 
dolem,  sed  etiam  caefera  legata  prjpslari  [sibi]  vcIlel,com- 
pellendam  ex  (G)  causa  fideicommissi  Aquilinum  manu- 
mitiere  ,  eumque  ,  cum  liber  erit  ,  petiturum  ea  ,  qu« 
sibi  kgala  sunt. 

^d  Senatusconsidlwn   Trehellianum. 
20.  PoMPojxius  lib.   7.  Epislolarum. 

APud  Juliauum  ila  scriptum  est :  si  Ixercs  rogatus  ser- 
vum  manumitiere  ,  ex  Trcbelliano  Senatusconsulto 
heredilalcm  restiluerit  ,  cogi  debebit  manumiltere  :  el  si 
hititabit  ,  vel  si  (7)  justa  ex  causa  aberit,  Pra;lor  ,  causa 
cognita,  secundum  Senatusconsulla  ad  eas  causas  pertinen- 
t.a  pronunciare  dcbebit :  si  vero  servum  susceperit  (8)  is 
cui  hereditas  restituta  fuerit,  ipsum  (9)  competit  (10)  ma- 
numitlere  ,  et  eadem  in  personam  ejus  observari  conve- 
met  ,  qua-  circa  emptores  custodiri  solent.  An  haec  vera 
putes  ?  nam  ego  disceudi  cupiditate,  quam  solam  vivendi 
rationem  optjmam  in  octavum  (1 1)  et  septuagesimum  an- 
num  alalis^ duxi ,  memor  sum  ejus  sententite  ,  qiii  dixisse 
lertur^,  KjjV  toV  tTipov  (12)  •jro^u  eV  tw  aaf^^  1^^  Tpo- 
cfiu^iiv  Ti  0s\o:[^ijv.  Id  est  ,  Ltsi  (i3)  al/eruni  peclmt 
iH  lumulo  haberem  ,  non  pigeret  aliquid  addiscere.  Bellis- 
smic    Ansto  et  Oclavenus    (i4)  putabant ,  hunc  servum  , 


de  quo  qusereretur  ,  fideicommissse  hereditatis  non  esse  : 
quia  teslator  rogando  horedem  ,  ut  eum  manuuulteret  , 
non  videtur  de  co  restituendo  scnsisse.  si  lamen  pcr  erro- 
rem  ab  herede  dalus  fuerit  ,  ea  dicenda  sunl  quse  Jalia- 
nus  scribit. 


Si  testator  rogavit.,  ne  servus  sen^itulem  alterius  paliatur. 

21.  Papijniaivus  lib.  19.  (>ua;siionum. 
jyOgo  (i5)  ,  ne  Stiihus  aherius  (x6)  sennluteni  expe- 
J.L  rialur  (17).  inlelligi  (18)  dat;ini  lidcioomniissam  Ii- 
bertatem,  placuit  Principi:  tpiid  enim  tam  conlrarium  (iq) 
est  servituti  (20)  ,  quam  libertas  ?  Ncc  (amen  quasi  posl 
mortem  hcredis  data  videbitur  :  quod  eo  pertinet  ,  ut  si 
vivus  eum  alienaverit,  conlestim  libertas  petatur;  nec  (21) 
prosit  ad  impediemlam  libcrtatis  petitionem  ,  si  redemcriL 
eum,cujus  semel  conditio  extilit.  -j-  Idem  probandum  est, 
si  (22)  non  voluutaria  alienatio  ab  herede  facla  est.  ncc 
refragabilur  ,  quod  nou  per  ipsum  alicnatio  facta  est :  fu- 
it  enim  c£uasi  slatuliber  ,  et  quacunque  ralionc  conditio 
impleta  est. 

De  legatario  rogato  manumittere.  1.  De  duobus  ex  tri- 
hus  servis  manumittendis.  2.  De  herede  absente  vcl  noti 
e.vislente. 

11.  Idem  lib.   22.  Qua^stionum. 

SI  legatario  fundi  decem  pretii  (^3)  nomine  relicla  sint 
in  lioc,  \ut\  servum  suum  manwnitlat:  quamvis  \un- 
di  legatum  adgnovcrit ,  si  tamen  j>ecunia;  propier  inter- 
YCiitum  Falcidia?  non  adgnovcrit ,  cogendus  est  et  pecu- 
niani  accipcre  habjla  Icgis  FalcidiaE:  ratione  ,  et  servo  fi~ 
deicommissariam  libertatem  prseslare  ,  cum  semel  iu.n<\i 
legalura  adgnovit. 

5.  1.  A  duobus  heredibus  ,  qui  tres  (24)  servos  habe- 
bat  ,  petit  ,  ut  duos  e.v  his  quos  voluissent  ,  manumittant; 
aliero  heredum  latitanle  (2$)  ,  alter  declarat ,  quos  velil 
manumittere  :  potest  dici  ,  fieri  libcros ,  ut  perinde  liber- 
tas  coinpetat  ,  ac  si  pra?sens  (26)  solus  manumittere  po- 
tuisset.  -j-  Quod  si  ex  servis  nnus  dccesserit ,  sive  justa  ex 
causa  absit  heres,sive  fari  non  possit,  a  qno  petilum  est; 
decerneute  Pruetore,  duos,  c^ui  supersunt,  fieri  libertos  (27) 
convenit. 

5.  2.  Cum  is  ,  qui  fideicommissam  liLertatem  pracslare 


(r)  Posf  mulfos  annos.  Graci.  Goaiofr.  vfd.  Alclat.  m>.  i.  dis- 
l>unct.  cap.%.  Cujac.  i3.  obs.  16.  Auton.  Augustin. /tZ/.  i.cmend. 
cuj,.  2.  Aus. 

(^)  Id  cst ,  si  sit  satisfactum  Yolunlati  defiincti.  vidc  l.  i3.  m 
Jin.  pr.  infr.  de  statulib. 

(3)  Ab  uxore. 

(4)  /•   22.  5.    ,.   Infr.  k.  t. 

(0  Yulc  l.   %i.  §.'/!n.  infr.   h.  t. 
JS>)  Q"»a  aliq(,id"acctpit  a  tcstatorc.  /.  23.    5.   2.     infr.  h.  t.  l. 
iJ.  ^.  k-  infr.  de  siatulib.  sccus  si  niliil  rccepit.  vid«  l.  5.  |.  4. 
snpr.  de  his  ,  quce  ut  indign. 

(7)  /.    19.  supr.  f.   22.   5.    I.  ittfr.  k.   t. 

(8)  TJsuccpcrit.  Grceci  apud  Cujac.  i3.  ohs.  i6.  Goth.  Adde  Ant. 
Aii^uslin.  lib.   I.  emendut.  cajj.  8.  Ans. 

(y)  i.    i5.  in  /in.  supr.  l.   23.   ^.    i.  t.   24.  §.  2r.  /.     20.   in  pr. 

^'-  "'  p-.  infr.  h.  t.  l.  9.   §.  'j.   infr.  de  statuUb. 

(10)  Conveiut.  Hal.  -^ 

(ii).  Pojnponius  ad  octavum  et  septuaRcsimum  anmira  Ktatis 
pcrvenjt. 

(J2)  Addc  /.  r,5.  5.  3.  supr.  de  leg.  3. 

(r3)  Sic  Solon  apud  Cic.  lib.  de  srnectute  ,  gloriatur  se  qfuoti- 
dic  addiscentcin  scuem  fieri.  ct  ipse  Ciccro  ,  9.  epist.  farn.  ultim. 
addc  Suidam  in  Marcus.  llaud  possem  ,  inquit  ,  vivcic  nisi  in  iite- 
ris  vivercni  :  et  t.imen  turpis  et  ridicula  res  est  elementarhts  se- 
m».  Scueca  5.  epiit.  36.  ut  ct  uihil  turpius,    (juaia    seutf\  viycr» 


itTciprcns.  Idom  2.  ep.  i3.  in  fin.  qucmadm^dum  et  nihil  furpiiT?, 
yuam  grandis  natus  scucx,qiii  nullum  aliud  habet  arguinentura  , 
quo  se  probet  diu  vixissc  ,  praeier  letakm.  Idem  i.  de  TranquH- 
litale. 

(i^)  Saljinus.    Grcsci. 

(i5)  Vide  Cujac.  ad  banc  lcg.   i5,  observ.  5. 

(iC)  V.  /.  9.  9upr.  h.  t. 

(17)  /.  4i.  §•   I-  iiyr,  k.  f. 

(iS)  His  veibis  .  superioriJjus  sc.  ut  sif  scnsus  :  his  verBis  dats 
videtur  libertas  lideiconiniissaFia  sub  conditione ,  si  extraneo  afic- 
nciur.  Nam  qai  alicnam  servitutem  servum  experiri  non  vidt,sant 
vult  is  libcT  fiat.   vid.  Cujac.  ilid. 

(19)  Coutraria  csl  servitati  libertas. 

(20)  Infn.  /.;/'.   Inst.  de  lihertinis. 
C^^i)  L   10.  Supr.  h.  t. 

(22)  /.  9.  in  fin.  supr.  h.  t.  l.  69.  5.  »•  supr.  dc  ieg.  1,  yuk 
Cajac.  ifi. 

(23)  Et  si  cum  oiiere.  vide  l.   5.  §.   i.  supr.  deleg.  2. 

(24)  Legis  Caninia;  niodus  hic  servatur  a  tcstatore. 

(2.5)  EIoGtione  duobus  data  ,  si  unus  eorum  latitet  ,  quotJ  ebgcre 
noluit :  qui  non  latitabit  ,  is  solus  eligcrc  poterit.  facit  /.  i.  5,  st 
plures.  supr.  dc  exeieitoria.  c.    19.  t^ers.  it^n    post.  ext.    de  ekdt, 

(2(i)  Id  est  ,  ac  »i  unus  potuisset  duos  servos  raaruunittere. 

(27)  Al.  libercs.. 


200 


DIGESTORUM 


debet  (i)  ,  justa  ex  causa  abest  aut  latitat  ;  aut  quidam 
praeseiiles  sunt ,  alii  ex  justa  caiisa  absunt  ,  nonnuLli  fru- 
Btrandi  gralia  fideicommissi  copiam  sui  non  faciunt ;  aut 
ei ,  qui  libertatem  d.buit  ,  Ijeres  non  extitit  ,  aut  (2) 
suus  heres  hereditate  se  abstinuit ;  Praetor  pronunciare  de- 
bet  ,  ex  testanienlo  Lucii  Tiiii  fideiconimissam  liberta~ 
leni  (3)  competere  :  idque  Senatusconsalto  demonstratum 
est.  quo  Senatusconsulto  comprehensum  esl  ,  ne  dubium 
eX  obscmum  esset  ,  cujus  libertus  fieret  ,  Praetorem  pro- 
nunciare  debere  ,  qufi  ex  justa  causa  ,  et  qui  delrectandas 
libertalis  gratia  absit. 

De  compilata  hereditate.  De  rationc  gesta.  1.  De  he~ 
rede  heredis  ^  et  ad  SC-  Trebell.  2.  De  casirensi  pecu- 
lio.  3.   De  die.  4-  De  die  et  conditione. 

i'6.  loEM  lib.   9.   Responsorura. 

Fldeiconimissaria  libertas  praetextu  (4)  compilatae  (5) 
hereditatis  ,  aut  (6)  rationis  gestas  (7)  nou  (8)  dif- 
fertur. 

5.  1.  Fideicommissariam  libertatem  ab  herede  non  prae- 
stitam  cogendus  (9)  est  heredis  heres  ,  qui  restituit  ex 
Trebelliano  Senatusconsulto  hereditatem ,  proestare  ,  si  ejus 
personam  (10)  eligat  ,  qui  manumittendus  est. 

5.  2.  Servum  pecuHi  castrensis  ,  quem  pater  fideicom- 
missi  verbis  «(ii)  legitimis  [^filHs^  heredibus  liberari  vo- 
luit,  filium  militem,  vel  qui  mililavit,  si  patris  heres  ex- 
titit,  manumittere  cogendum  (12)  respondi:  quoniam  pro- 
prium  manumisisse  defunctus  ppst  donalionein  in  filium 
coUatam  existimavit.  porlionem  enim  a  fiatre  domino  (i3) 
fralrem  eundemque  coheredem  ciira  danmum  (i4)  volun- 
tatis  redimere  non  cogendum.  nec  ob  eundem  errorem(i5) 
caetera  ,  qua;  (16)  pater  in  mililiam  profecturo  filio  do- 
navit ,  fralri  ,  qui  mansit  in  (1 7)  potestate  ,  conferen Ja  : 
cura  (18)  pecuhum  castrense  filius  etiam  inter  legitimos 
heredes  pra^cipuum  retineat. 

5.  3.  Etiam  fideicommissaria  Hbertas  a  filio  (19)  post 
certam  £Etatem  ejus  data  ,  si  ad  eam  puer  non  pervenit  , 


ab  herede  filii  praestituta  die  reddalur  :  quam  sentenliam 
jure  (20)  singulari  (21)  rcceptam  ,  ad  ca;tera  (22)  fidei- 
commissa  relicla  porrigi  non  placuit. 

5.  4.  Servum  a  filio  post  quinque  annos,  si  eo  tem,po- 
re  mercedem  diurnam  (^3)  fllio  prmsliiisset  ,  manumitti 
voluit  j  biennio  proximo  vagatus  (^4)  ,  non  prcestiterat  : 
conditione  defectus  videbatur.  si  tamen  heres  filius  ,  aut 
tutores  ejus  ministerium  servi  per  biennium  elegisset  (26), 
eam  (26)  rem  ex  praelerito  ,  quod  per  heredem  stetissel  , 
impedimento  residua^  conditioni  non  esse  constitit. 

Qui  possunt  Jideicommissariam  libertatem  adscribere.  1 . 
De  sen-o  Principis  vel  municipii  ,  vel  cujusvif  alterius.  2. 
De  servo  hoslium.  3.  De  homine  libero .  4-  De  servo  post- 
humi.  5.  De  scrvo  damnato  in  metallum  ,  6.  Vel  conce^ 
pto  et  nato  ex  damnatn  in  metallum.  7.  De  petidone  ne 
postea  serviat.  8.  De  prohibito  alienari.  9.  Dc  tutore.  10. 
De  servo  pignerato.  De  favore  libertatis.  11.  De  agnatio- 
rie  posthunm.  12.  Dc  legatario  rogito  manumitlere.  i3. 
Si  quid  deduclo  csre  alieno  ad  heredem  pervenit  .^  vel  non. 
i4'  De  legatario  rogaio  manumiitere.  21-  De  alienatione 
el  usucapione. 

24.   UlpiAnus  [  lib.   5.   Fideicomraissorum  ]. 

GEneraliter  dicemus ,  eos  posse  fideicommissariam  liber- 
tatem  adscribere  (27)  ,  quifideicommissum  pecunia- 
rium  f^S)  possunt  (29)  rclinqiiere. 

$.  1.  Et  Principis  servo  vel  municipii  ,  et  (3o)  cujus 
alterius  ,fideicomniissa  libertas  adscripta  valet. 

5.  2.  liostium  (3i)  servo  si  fideicoramissaria  liberlas 
fuerit  adscripta  ,  potest  tractari  ,  an  non  sit  ineificax?  Et 
fortassis  quis  dixeril ,  indignum  esse  ,  civem  (3 2)  Roma- 
nuni  fieri  Jiostium  servum.  sed  si  in  cnsum  relinquatur  , 
in  quem  «oster  esse  incipit  :  quid  prohibet  [  dicere  ,  li- 
bertalem  valere  ]  ? 

5.  3.  Si  homini  libero  fuerit  libertas  per  fideicommis- 
sum  adscripta  ,  et  is  in  servitutem   redactus  proponatur  , 


(i)     /.   19.  in  pr.  supr.  h.  t. 

(2)  Aut  si  siius, 

(3)  Vide  /.    i5.   C.  de  Jideicrmm.  lihcrt. 

(4)  /.  5.  C.  dc  crimine  cipilatcB  hercditAt.  y\A.  l.  52.  5.  i. 
tupr.de  mamimiss.  testam.  vpoKx\vij./utfi  7'^ KKoirn>ixi  KKnpo^o/JLimx 
etc.  48-   Eclog.  4.  c.  23. 

(5)  /.  pen-  C.  de  crimine  expilatce.  l.  A.  supr.  de  manum.  tcst. 

(6)  Vidc  /.   37.    in  pr.  infr.   h.  t. 

(7)  A  servo  cui  rdicta  est  libcitas. 

(8)  /.  37.  infr.  h.  t. 

(9)  Vide  /.  "12.  5.    I.  supr.  h.   t. 

(10)  "Vide  /.   20.  supr.  rod. 

(n)  Pluribiis  univcrsitali  ,  vel  cnpitulo,  sl  aliqiiid  mandatur  ,  ct 
id  per  unura  expediii  potest  ,  id  i!li  tantum  vidctur  csse  mandalnra; 
teneliir  ille  inijjlcrc.  ,iddc  c.  cam  te.^j.  extr.  de  reser.  yide  laiuea 
/.  <j  tibi  homo.  86.  5.  pen.  Supr.  de  hg.   i. 

(19.)  Vide  /.    19.  J.    I.  supr.  h.  t. 

(i3)  Hapc  vox  doiiiino  ,  est  glosscma. 

(i4)  Damnnra  condilionis  ita  dicitur  in  /.  Imperator.  5o.  $upr. 
ad  SC.   TrebeU.  ^  ' 

(i5)  Error  hic  juris  nocct  :  cst  enim  advcrsiis  juri  publico  :  at 
error  facti  non  nocct.  /.  3.  injin.  .supr.  dc  supellect. 

(16)  Castrcnsia  ea  suul ,  quae  paler  iu  militiam  profecturo  Olio 
donat. 

(17)  Cujac.  lcgit  m  paganis  ,  ut  in  /.  jns  nostrum.  7.  Infr.  de 
regul.  jur.  It.i  ennn  loqinintur  alii  anctoies  ,  esse  in  puerilibiis  , 
in  senioriJ)us  ,  in  novissiniis  ;  alias  cum  bic,  dicatnr  fiatrcm  pa^M- 
num  mansisse  in  poleslale  ,  innuercliir  ,  aUernm  (Hinm  militem  so- 
lutum  fnisse  potestate  ;  qund  cst  falsum.  Piimum  enim  si  it.i  forct , 
patris  hcjcs  non  esset ,  nt  alter  fialcr',  cum  tamcn  hic  anibo  here- 
dcs  proponantiir.  Deinde  mililia  palriam  pofestatcra  non  iolvit.  /. 
fiUusfam.  35.  supr.  de  ritu. 

(18)  Castvenoe  pcculiuan  prcecipuura  fiHu*  retinet  Later  lcgitimo» 


ijcredes. 

(19)  /.  4i.  5.  10.  infr.  h.  t.  l.  16.  supr.  de  manum.  testam.  l. 
19.   Infr.  de  statulib.  /.    lo.    C.  de  Jldeic  lib. 

(20)  Jmi  singulari  opponimr  juscommune,  /.  78.  supr.  de  cond. 
ct  demonslr.  quas  Imic  lcgi  jungenda.  Est  vero  Uoc  jus  singular^  , 
bcnignmn  jus  ,  ut  /.  i5.  supr.  de  rch.  cred.  aliud  eniiu  jure  cora- 
muni.  Nam  quotics  dcficit  couditio  lcgati ,  non  debetur.  arg.  l.  55. 
/.   56'   supr.  de  condit.  cl  demonstr. 

(21)  Singulare  jus  cst ,  qnod  contra  regulas  juris  est  receptum.  /. 
16.   supr.  de  lcgibus.  .  -,         ■    1 

(11)  Escipiuut  iionDuUi  piana  causam  .  vide  Tiraq.  ii.  privil. 
pics  causcB. 

(23)  Unde  ?  ex  sua  induslria  ,  locallone  oprarum  ,  »uo  qusestH 
diurno. 

(24)  Puta  pcf  orbem  tcrrarum. 

(25)  Elcgisscnt. 

(26)  Id  esl ,  quod  biennio  proximo  servus  fiho  minislcrium  pra- 
bucrit  ,  non  diurnam  mcrccdcm  ,  ministcrium  pracoptante  iiUo  vcl 
tutorc  ,  qnam  mercedein  ,  ex  prsetcrlto  tcmpore  ,  hoc  est  tncunio  , 
qno  servus  couditioni  panut  ,  non  essc  impcdiniento  residuoe  con- 
ditioni  ;  id  cst,  ea  res  non  cflicit ,  nl  miniis  vidcatur  scrvus  condi- 
tioni  paruissc  bicnnio  rcsiduo  ,  quia  ncc  per  servum  stctit,  quomi- 
nus  et  eo  l)icnnio  paicret  condilioui. 

(A'-)  Et  rctio  ,  cujus  fidci  commilti  polest  ad  rem  ahquam  pra:- 
standam  ,  cjus-dcm  cliam  libertasfidcicominilti  potest.  Ul)>ian.  Q.  V  9; 

(28)  Dc  difleicnlia  6deicommis.arix  l.bcrlalis  et  lidcn;ouiuii»»i 
pectiniani  ,  vide  Cujac.    i5.   vbseru.  5.  in  Jin. 

(29)  Id  est  ,  qui  tcstari  possunt.  /.  a.  Supr.  de  leg.   i. 

(30)  Et  cujusvis  altcrius. 

(3i)  /.    3o.  m  pr.  supr\  de  manum.   tcst.  -,11' 

fS-^^  Rocalus  anciUam  manumillac,utiq.»e  rogan  ieiBpcr  mleUigi 

de  jusla  el  legiUma  Uberlate  ,  id  «»l ,  ciyUatc  liouiaua  ■  Tid«  tujac 

18.   obs.   20. 


petpre  potest  Jibertaiem  :  si  mcdo  raortis  (i)  tempore  vd 
conditionis  exislenlis  inveaiaUir   servus. 

§.  4-  Servo  ejus,  qui  nondun  in  rebus  humanis  est  (2), 
libt?rtas  recle  per  fidcicommissura  reliuquiiur. 

§•  5.  Si  servus  in  metalliim  fuerit  damnatus,  libertatem 
sperare  non  poterit.  -f-  Quid  ergo  ,  si  fideicommissaria  li- 
hevliii  [  et  (3)  relicta  sit  ]  ,  et  pa>na  inelalli  indulgen- 
lia  Principis  sit  liberatus  ?  Et  cst  rescriptum  ab  Imp?ra- 
tore  nos'a-0  ,  hunc  in  dominium  prioris  domini  noti  resli- 
lui:  ciijus  tamen  sit  ,  nou  adjicitur:  cerle,  cum  fisci  (4) 
cilicialur  ,  sperare  polest  hdeicommissariam  hbertalem. 

§•  6.  Ex  damnata  iii  (5)  metallum  conceplo  et  nato 
fideicommissaria  liberlas  dari  poterit  :  quid  mirum  ,  cum 
etiam  venundari  eura  posse  quasi  servum  Divus  Pius  re- 
scripsit  ? 

§'  7.  Si  petitum  a  testatore  fuerit  ,  ne  (6)  postea  Sti- 
chus  scn'iret :  placuit ,  fideiccmmissariam  hbertatem  datam 
videri.  nam  qui  hoc  petit  ,  ne  postea  savial ,  videlur  pe- 
tere  ,   lU  fibertas  ci  prtTSletur. 

5-  B.  Sed  et  si  ita  scripsit  ,  Ne  eum  (7)  alienes  ,  nc 
eutn  vcndas :  idem  erit  dicendum  ,  si  modo  (8)  hoc  ani- 
mo  fuerit  adscriptum  ,  quod  voluerit  eum  tes;a(or  ad  li- 
bertalem  perduci.  cxlerum  si  alia  mente  id  scripsit,  (  ut 
puta  quia  consilium  dabiit  heredi  retinere  talem  (c))  ser- 
vum  ,  vel  quia  coercere  vohiit  servum  ct  cruciare  ,  ue 
melicrem  doiTiinum  experiatur,  vel  aliqua  (10)  mente  (11), 
uon  iribuendoe  libertatis  animo  )  '■  dicenduin  est  ,  cessare 
libertntis  pra-stationem  ,  et  ila  Celsus  lib.  xxiii.  Digesto- 
rura  scribit.  Non  tcmtum  enini  i-erba  fideicommissi  \  sed 
et  me-is  tcstatnris  trHuere  solct  lihcrtaiem  fideicomndssariam. 
Sed  ciim  ex  prsesnmptione  libertas  prajstila  esse  videlur  , 
liercdis  cst,  ccnlrariam  voluntatem  testatoris  probare. 

§.  9.  Si  qins  tulorem  ideo  scripserit,  quia  (12)  liberum 
pufavit  :  certissimum  est  ,  neque  libertatem  peli  posse  , 
neque  tuiuiam  liberlatis  prsesi.aiioni  patrociuari  :  et  ita 
Marcellus  lib.  xv.  Digestorum  ,  et  Imperator  xioster  cum 
patre  rescripsit. 

§.  lo.  Si  quis  servo(i3)  pignerato  directam  libertatem 
dcderit  ,  licet  videalur  ywre  sulttili  inutiliter  reliquisse:  at- 
l8men,quasi  (i^)  et  fideicou)missaria  libertale  relicta,  ser- 
vus  pelere  potest  ,  ut  ex  fideicommisso  liber  fiat.  favor 
eniin  liberlalis  suadet,  ut  (if))  interpretemur ,  el  ad  liber- 
latis  petitionem  procedere  tesla?nenti  verba  ,  c{uasi  ex  fi- 
deicommisso  fuerat  servus  liber  esse  jussus  :  nec  [  enim  ] 
ignotum  est  ,  Cjuod  multa  conlra{iQ)  juris  rigorem  pro  U- 

(>)  Vidc  /.   im.  $.  6.   C.  dc  caducis. 

(2)  Et  ei  ,  qui  est  in  ventre.  /.  ^i.  C.  de  fideic.  libert.    . 

(3)  j4l    ei. 

(4)  Aiflc  /.  8.   infin.   C.  de  sent.  passis. 

(5)  \'idc  /.   4.    C.  de  posnis. 

(0)     Tiae  /.!•>.  in  /r.  supr.  h.  t.  addc  /.    41.  5.    i.  infr.  h.  t. 

(7)  /.    lo.  in  pr.  supr.   h.  t. 

(8)  /  17.  5.  I-  infr,  qui ,  et  a  quib.  manum.  l.  20.  C.  delib. 
cuusa. 

(<))     Utput^  ntikm. 

(10)  Vel  alia. 

(11)  Gonsideratione.    Grceci. 

(12)  /.  22.  .tupr.  de  testam.  tutela.  5-  »•  Inst.  qui  testam.  tuto- 
res  dari  possunt. 

(i.l)  Suo.       • 

04)  Vide  /.  9.    C.   de  fideic.  hb. 

(i5)  Ut  sic  iiiterpreleinur  vcrLa  dirccta  ,  quasi  cx  Gdeicommisso 
»it  rclicta  liberfas. 

(16)  5.  uhim.  Instit.  de  donat. 

(17)  Vide  /.   23.  supr.   de  manumisf.  tcslam.  f.   4?-  infr.  h.  t. 

(18)  Ab  iiitcbtato  venirntes  non  prxstant  onrra  scriptis  bercdibus 
imposita  ,  ut  hic.  yidc  Umeu  Auliiait.  tx  causa.  C.  dc  liberis 
piutcritis. 


LIBKR    QUADRAGESIMUS.  A^t 

bertate  sunt  conslituta. 

§.    11.  Vk  testamento  (17)),  quod  adgnaiione  posthumae 


ruplum  esse  [  constitit  ]  ,  neque  (18)  directas  libertates 
competere  ,  ne.jue  fideicommissarias  deberi  ,  [  si  ]  qnas 
non  (19)  a  legiiiuiis  quoque  heredibus  paterfamilias  leli- 
querit  ,  satis  conslat. 

5.  12.  Si  quis  aJienum  vel  suum  sorvum  rogatus  sit 
manumiltere  ,  et  rainus  sit  iu  eo  ,  quod  accepit  jadicia 
teslaioris  ,  pkis  sit  ia  pretio  sjrvi  :  au  co^^^alur  yel  alie- 
nuni  rediraere  vel  suum  manumittere  ,  videndum  est  ?  et 
IMarcellus  scripsit  ,  cum  ceperit  (20)  h  galum  ,  cogenium 
omnimodo  suum  manumiitere.  et  sane  hoc  jure  uiiumr  , 
ut  umltum  (21)  intersit  suam  quisque  rogaiui  sit  manu- 
mittere  ,  an  alienum  :  si  suum  ,  cogetur  mamunitlere  , 
etiam  si  modicuui  accepil  :  quod  si  aJienum  ,  non  ahas 
erit  cogendus ,  quam  si  tanti  possit  redimere,  quantum  ex 
judicio  teslaloris  consecutus  sit. 

§.  i3.  Proinde  cousequenter  Marcellus  ait ,  eum  quo- 
que  qui  heres  instituius  esl  ,  si  (22)  (luidem  aliquid  ad 
eum  deducto  aere  alieno  pervenit  ,  cogendum  esse  suum 
raanumiltere  :  si  vero  nihil  pervenit,  nou  esse  cogendum. 

§.  i4-  Plane  si  forte  minus  reliclum  est  alicui ,  verum 
credit  legalum  ex  ali(|ua  causa  :  «quissimum  erit ,  tanli  eum 
cogi  rediuiere  ,  quantum  ad  pnm  p/:>.-'".»it.  ne'"  -"■■«.'iri  de- 
berp  ,  -quoJ  «»;•»„,  ;lii  relictum  sit,  cum  crcverit  ejus  le- 
gatum  per  testameuti  occasionem.  nam  etsi  ex  (28)  mo- 
ra  fructus  usuraive  fideicommisso  accessisseut  ,  dicendura 
est ,  libertalem  praesiandam. 

§.  i5.  Proinde  elsi  servi  pretium  decreyit  ,  dicendum 
cst  ,  redimere  cogendum. 

§.  16.  Quod  si  iegalum  sit  imminutum  ,  videndum,  au 
cogalur  servum  manumittere  ,  qui  speravit  (24)  legatum 
uberius  consecuturum  ?  et  putem ,  si  legalum  retuudere  sit 
paialus  ,  non  esse  cogendum  :  idcirco  ,  quia  alia  contem- 
platione  adgnovit  legatum ,  quod  ex  inopinato  deminutum 
cst.  parato  igitur  ei  a  legato  recedere  ^  concedendum  erit: 
nisi  forte  residuum  legatum  ad  pretium  sufficit  (25). 

§.  17.  Quid  ergo  ,  si  plures  sen^os  rogatus  sit  manu- 
mittere  ,  et  ad  quorundain  pretium  sufliciat  id  quod  reli- 
ctum  est ,  ad  omnium  non  sufficiat?  au  cogendus  sit  quos- 
dam  manumittere  ?  £t  putem  ,  debere  eum  cogi ,  vel  eos, 
quorum  pretium  patilur  ,  raanumittere.  Quis  ergo  slatuet, 
qui  potius  niaimmitlitur  ?  utrumne  (26)  ipse  legatarius 
eligat  ,  quos  manumittat  ,  an  heres  [  «"st  ]  ?  Et  fortassis 
quis  recle  dixerit  ordinem  (27)  scriptune  scqucnditm  (28). 

(.9)  /.   1.  C.  h.  t. 

(20)  Id  cst  ,  agnoverit. 

(21)  Idem  diccndum  in  minore.  /.  20.  in  princ.  supr.  de  manii- 
miss.  vind. 

(22)  /.  6.  circa  fin.  supr,  h.  t.  /.  ^^.  §.  i-  infr.eod.  l.\\.  C, 
ad  les^.  Falcid. 

(23)  Fidcicommissis  ex  mora  fructus  et  usBra:  accedunl. 

(24)  Speravit  se  lcgatum. 

(2.1)  Sufficiat  qnod  apud   eum  rcrnanci. 

(26)  l.   20.   supr.   de  leg.    1. 

(27)  Ulp.  i.  5-  '4-  '•  ^4-  Supr.  de  Usufr.  et  qtiemadm.  L  i.\< 
Infr.  qui  ,  ct  a  quib.  mvnim.  l.  60.  Supr.  dc  hercd.  iitstituenci. 
Ita  cx  ordine  scriptura;  conigitiir  voliintas  testatoris :  ut  prius  »10 
niiuati  intclligaiitur  prtus  vooati  ,  ut  hic.  addc  /.  qui  solwndo.  6n. 
iSupr.  de  hercdib.  instit.  l.  si  quis  habciis.  94.  infi:  qui ,  ct  a  quib. 
nianuin.  l.  quolies.  34-  supr.  He  usufr.  l.  cum  pater,  77.  ^.  a  te 
pcto.  32.  supr.  de  lcg.  2.  /.  heredcs  mei.  5").  §.  ult.  supr.  adSC. 
Trcbell.  niiii  volantas  trstatoris  ordini  scripturse  rcpugm.t :  ncccniiu 
ordo  scriptnrce  im)udirc  debet  causam  juris  ct  voluntafis.  /.  curu 
putcr.  77.  $.  fidei  tuae.  12.  supr.  de  lcg.  2.  vidc  pkira  apud  Man- 
ticain  ,  6.   de  covjecluris  uUiinaruin  voluntat.    i3.   n.    1. 

(^<8)  Iino  ordo  soriplurae  nou  est  scquciidus  .  vid.  /.  6.  itfr.  de 
toIuUonib. 


252 


DIGESTORUM 


quoJ  si  ordlo  ncn  pareat  ,  aut  sortiri  (i)  eos  oportebit  , 
no  aliquam  ambilionis  vel  gi-atiae  (2)  suspicionem  Praetor 
subeat:  aut  meritis  cujusque  allegalis  arbitrari  eos  oportet. 
§.  18.  Simili  modo  dicendum  est ,  etsi  redimere  jussus 
sit  ,  Jibertatemque  praestare  ,  nec  pecunia ,  quae  legata  est, 
sufilciat  ad  redempliouem  omuium  ,  quibus  libertas  data 
est :  nam  et  hic  idem  erit  ,  quod  supra  probavimus. 

5.  19.  Si  cui  Irgatum  sit  relictum  ,  is  [  que  ]  rogatus 
sit  servum  proprium  manumitlei'e  ,  et  id  ,  quod  legatum 
est  ,  praestare  :  an  fideicommissaria  Jiberlas  prfestanda  sit? 
Quosdam  movet ,  quia  ,  si  fuerit  coaclus  ad  liberlalem 
praestandam  ,  ex  necessitate  ad  fideicommissi  quoque  prse- 
slalionem  erit  cogendus  (3)  :  etsi  (4)  qui  pulant  non 
esse  cogendum.  Nam  et  si  raihi  legatum  fuisset  rehclum, 
et  id  rogatus  essem  Titio  restituere  confestim  ,  et  praete- 
i"ea  fideicommissam  libertatem  servo  meo  pra;stare  :  sine 
dubio  diceremus  ,  non  esse  me  cogendum  ad  libertatis 
pra^stationem  ,  quia  nihil  pretii  nomine  videor  accepisse. 
♦f-  Plane  si  forte  post  tempus  fuerit  rogatus  restituere  sibi 
legatum  relictum  ,  dici  potest  ,  propter  medii  temporis 
fructum  cogendum  eum  manumittere. 

§,  20.  Si  rogatus  quis  aliij^unduni,  ciim  morietur,  cUii 
centum  prcestare  ,  [si]  tanlum  ex  fructibus  fundi  percepe- 
,-*  ,  ^..xjiu»»  ^ct  iix  ca^i^^mmisso  :  cogendum  eum  pras- 
stare.  sic  fit  ut  sit  in  pendenti  /ide;c.on.i,«^ioo«.T^  poonnia- 
rium  ,  et  fideicommissae  liberiatis  praestalio. 

§.  21.  Quotiens  autem  fideicommissaria  libertas  relin- 
quitur  efficaciter  ,  in  ea  (5)  causa  est ,  ut  neque  alieria- 
tione  ,  neque  usucapione  extingui  possit  :  ad  quemcimque 
enim  pervenerit  is  servus,cui  fideicommissa  liberlas  relicla 
est  ,  cogi  (6)  [  eum  ]  manumittere.  et  ila  est  saspissime 
constitutum.  Cogetur  igitur  is  ad  quem  servus  pervenerit , 
fldeicommissam  Lbertatem  praestare  (7)  ,  si  hoc  nialuit 
is  ,  qui  rogatus  est  :  latius  enim  acceplum  est  ,  ut  etsi 
sub  conditione  fuit  ei  libertas  relicta  ,  et  pendente  condi- 
tione  alienatus  sil,  atlamen  cum  (8)  sua  causa  alienetur 
Quod  si  nolit  ab  eo  manumilti  ,  sed  potius  ab  (9)  eo 
velit  ad  libertatem  perduci ,  qui  erat  rogatus  eum  manu- 
miltere  :  audiri  eum  oporlere ,  Divus  Hadrianus  et  pivus 
Pius  rescripserunt.  f  Quinimo  et  si  jam  manumissus  est , 
veiit  tamen  potius  (10)  ejus  libertus  ficri  ,  qui  erat  roga- 
tus  eura  mamimittere  :  audiendum  eum  ,  Divus  Pius  re- 
scripsit.  I  Sed  elsi  ex  persona  manumissoris  ,  vel  f  ex  ] 
quacunque  causa  manumissus  ostendere  potest  ius^^suum 
[  Ixdi  ]  manumihsione  ,  [  vel  etiam  ]  Jassura  j  succurri 
ei  ex  his  Constiluljonibus  oportet  ,  ne  contra  volunlatem 
defuucti  dnrior  (11)  ejus  condilio  coaslituatur.  4-  Plaue 
si  ea  sit  defuncti  voluntas,  ut  vei  a  quocunque  manumit- 


ti    voluerit  :    dicendum  est  ,  Constitutiones    supra  scriplas 
cessare. 

25.  Paulus  lib.  3.  Fideicommissorum. 

SI  Iieres,  qui  veudidit  servum  (12)  ,  sine  successore  de- 
cesserit  5  emptor  autem  extet  ,  et  velit  servus  defun- 
cti  libertus  esse  ,  non  emptoris  :  non  esse  eum  audien- 
dum  ,  Valens  scripsit  ;  ne  emptor  et  pretium  (i3)  el  li- 
bertum  perdat. 

De  servo  mortalitatis  necessitate  vel  honorum  publicaiiO' 
ne  ad  alium  perducto.  De  rogato  manumittere  cum  more- 
retur.  De  manumisso  ab  alio  ,  quam  ab  eo  ,  qui  rogatus 
est.  De  favore  et  effcctu  fideicommissariie  liberlutis.  i.  De 
mora.  6.  De  legaio  habito  pro  non  scripto.  7.  Ad  SC. 
Rubrianum.  Scopus  ,  tempus  et  verba.  8.  i5"t  Ubertas  th' 
beaturs  vel  non.  9.  De  evocatioJie.  10.  De  absenCia^  11. 
f^el  prcesentin  rogati  manumittere. 

26.   ULPiAiiCS  lib.   5.   Fideicommissorum. 

CUm  vero  is  ,  qui  rogalus  [  non  (14)  ]  est  alienum 
servuni  manumittere  .,  mortahtatis  (i5)  necessitate,  vel 
bonorum  publicalicne  ,  ad  alium  servum  perduxit,  mag:s 
opinor,  Constitutionibus  (16)  esse  locum,  ne  deterior  cou- 
ditio  fideicommissarjae  libertatis  fiat.  Naru  et  cum  quidam 
rogatus  esset ,  cum  morerelur  servum  munumitterc  i  isque 
decpssisset  libertate  servo  non  data  :  perinde  eum  iiaben- 
dum  ,  consiitutum  esi ,  atquo  si  ad  libertatcm  ab  eo  p3r- 
ductus  essel.  potest  euim  eo  testaraento  dare  libertatem  , 
utique  directam.  "f-  Sic  fit  ,  ut  quouens  quis  liberlatem 
acccpit  fideicommissariam  ,  si  ab  alio  .  quam  qui  erat  ro- 
gatus  ,  manumittatur  ,  auxilium  Constitulionum  hai>eat  ; 
perindeque  habeatur  ,  atque  si  ab  eo  manumissus  fuissetj 
quoniam  fideicom?nissis  liberlalibus  faror  cxhibetm- ,  nec  iu- 
tercidere  solet  destinata  (17)  fideicommissa  liberlas.  qui  e- 
nim  ea  douatus  est  ,  in  possessionem  libertatis  interim  (i3) 
esse  videtur  (19). 

5-  1  •  Apparei  igitur  ,  subventum  fideicommissis  liber- 
tatibus  ,.  ut  iu  (20)  re  mora  fada  es>e  his  vidcatur  5  et 
ex  (21)  die  quidem  ,  quo  libertas  peti  potuit  ,  malri  tra- 
derentur  manumittendi  causa  \  ex  die  vero  ,  quo  peljta 
esl ,  ingejnui  nascantur.  Plerunque  enim  per  i"naviam  vel 
per  limiditatem  eorum  ,  quibus  relinquilur  libertas  fidti- 
commissa  ,  vei  ignoranliam  (22)  juris  sui ,  vel  per  auctc- 
ritatem  et  dignitalem  eoruui,a  quibus  relicla  est,  vel  se- 
rius  peliiur  ,  vel  in  totum  non  petitur  fideicommissa  li- 
bertas:  quae  rcs  oLfSse  libertati  non  debct.  -f-  Quod  igitur 
defeudimus  ,  ita  determinandum  est  ,  ut  iugenui  quideru 
exinde  nascanlur  ,  ex  quo  mora  libertati  facta  esl  :  ma- 
numiiii  aulem  pariiua    djci    debeal  ,    ex  quo  peti  libertai 


(1)  Sortibtis  intcrdum  qn.nedam  jnre  conimifluntor.  /.  ult.  C 
communia  dc  lc^.  5.  23  iu  fin.  Jnsl.  de  leg.de  sortibus .  vide  Ti 
raqucllnm  ,   tr.   cie  jiire  fjyi^ncgenitor.   q.   7.  opiti.  i. 

(2)  Cicer.  1.  ad  Quintnm  Fralrcm  :  CotistanUa  igitur  adhi- 
Jicnda  ,  quse  rcsirtat  non  .^olnrn   gratia;  ,  sed  ct  suspicioni 

(3)  J^dde  /.    16.  5.    i5.  supr.  ad  SC.   TrebeU. 

(4)  Al  et  sunt. 

(5)  Cui  fuleiconimissaria  fibcrtas  relicta  tst  ,  is  .statuliberi  lociim 
obtinct.  /.  i5.  supr.  h.  t.  l.  5i.  5.  3.  infr.  eod.  1.  g.  «  i.  et  2 
itifr.  de  statulih.  Golli.  i\i\.  Alciat.  lib.  i.  dispunct.  cao.  1/1.  et 
(ib.  no.  parcrg.  cnv.   14.  Ans. 

(6)  /.   26.  supr.  dc  ::'ict. 

(7)  Vido  /.   20.  supr.  L.   t. 

(8)  Q»!3c  alicnautui-  ,  c  .m  sna  c.iu.<ia  transcant.  StatuliW  siv,- 
n<ienrtnr  ab  Ifcrcde  ,  sivc  sustipiatur  ab  aliquo  ,  UbertaUs  coaditij- 
nrm  srciini  Irahit.  IJIpian.  3.   5-  3. 

(<))     lidc  qnse  nolavi.   1.  J'euil    ai. 

(jo)  /.   43.  circH  mtdium.  siipr.   dr  act.  empt. 


(11)  Durior  liberti  tlt  conditio ,  si  duriorem  habet  patronum. 
(ii)  Cui  rclicta  crat  libcrtas  a  dcfuuclo. 
(i3)  /.  43.  supr.  de  act.  empt. 
04)  Hccst  h.xc  De^'alio  Basilicis  ct  Graecis. 

(r5)  Id  cst  ,  aut  morkns  .aut  bonis  ejus  publicatis  semun  train- 
tuiit  ad  aJlerius  dominium. 

(16)  De  qnibns  l.-2..\.uifn.  supr.  h.  t.  in  pruic.  et  ^.  i.  //itf. 
dc  co  ,  cui  tiherttitis  causa. 

(17)  Scmel  data  lib<rt;is  adirat  non  solcl.   Graei. 

(18)  Ini|.licifiis  .«.tatus  liberlalis  in  eo  case  ob  id  dicitur.  /.  uh. 
suvr.   si  ex  noxuli. 

(.•9)  Inio  non  videtur  :  quia  statuliber  quamdiu  pcndet  eoDditkt , 
servus  c?f  hercdis.  Ulpian.  2.   (j.  a. 

(20)  P.iruin  di.stans  ,  nihil  d"istarc  vidclur.  vid.  /.53.  i>:^-.  h.i. 
1.  4a-   supr.   de  tat-  milit.  I.  3;).   iiifr.  de  rrg.  C  a.i.  h.  t.  intext. 

(u)  Id  est  ,  si.^c  intcrpellatione.  /.    3i.  sui>r.  de  usutis. 

{■i-i)  Ignavia  ,  timiditas  ,  ignorantia  lcgatarii ,  el  a:«loris  heredit- 
ve  (lignitJi  libertati  uon  oincit. 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


a53 


potuit,  quamvls  non  sit  petita.  j-  Certe  minoribus  xxv.  (i) 
annis  ,  et  in  hoc  tribuendum  est  auxilium  ,  ut  videatur 
in  (2)  re  mora  esse :  nam  qua  raiione  decretum  ,  et  a 
Divo  Severo  (3)  constitutum  est  ,  in  re  moram  esse  cir- 
ca  pecuniaria  fideicommissa  ,  qme  minorilus  relicta  sufit  ^ 
multo  magis  debet  etiam  in  liberlatibus  hoc  idem  admitti. 

§.  2.  Cum  quidam  Caecilius  ancillam  ,  quam  pignori 
obligaverat,  dimisso  creditore,  per  fideicommissum  manu- 
initti  voluissel  5  et  heredibus  creditorem  non  liberantibus  , 
infantes  (4)  ,  qui  postea  erant  editi,  venissent  a  credito- 
re  :  Imperator  noster  cum  patre  rescripsit ,  secundum  ea 
quce  Divo  Pio  placuerint  ,  ne  pueri  ingenuitate  destinata 
Jraudarcntur  ,  pretio  emptori  (5)  restituto  perinde  eos  in- 
gcnuosjhre^  ac  si  maler  corum  suo  tempore  manumissafuisset. 

5.  3.  Idem  Imperator  noster  cum  patre  rescripsit  ,  si 
post  quinfjuennium  mortis  testatoris  tahulce  testamenti  nper~ 
tcB  essent  ,  vel  codicilli  ,  et  partus  medio  iempore  editiis 
sit  ;  ne  fortuita  (6)  mora  servitutem  partui  irrogaverit  , 
matri  partum  (radendum  ,  ut  ab  ea  ad  libertatem  perdu- 
calur. 

5-  4'  Apparet  igitur  ex  hoc  rescripto  ,  item  eo  ,  quod 
a  Divo  Pio  rescripium  dixiraus  ,  noluisse  eos,  moram  li- 
bertati  fortuitam  nocere  edito  ex  ea  ,  cui  lideicommissa 
liberias  data  est. 

5.  5.  Non  tamen  (■;)  si  a  substituto  impuberis  fidei- 
commissa  hbertas  data  sit  ancillae  ,  quae  vivo  impubere 
parlum  ediderit  5  vel  si  post  tempus  ,  vel  sub  condilione 
libertatem  acceperit  ,  et  ante  (8)  diem  ,  vel  conditionem 
partum  cdiderit  :  ad  libertatem  partus  perducetur.  quia 
horum  alia  conditio  est:  non  enim  moram  fortuitam  (9), 
•ed  ex  voluntate  testantis  ,  passi  sunt. 

5-  6.  Si  (10)  pro  non  scriplo  habitus  sit  servus  alicui 
legalus  ,  cui  servo  per  fideicommissum  libertas  adscripta 
est  ;  quaestionis  (ii)  est ,  num  fideicommissa  libertas  de- 
beat  intercidere  ?  et  an  ,  si  serv^us  peiat  fideicommissam 
libertatera  ab  eo ,  penes  quem  rejnansisset  ,  pro  non  scri- 
pto  habito  legato  ,  quod  erat  relictum  ei  ,  qui  eum  ro- 
gatus  fiierat  manumiltere  •,  vel  si  ipse  servus  ,  ut  supra 
dictum  est  ,  fuit  legatus  :  an  liberlas  non  debeat  interci- 
dere  ?  Et  putem  ,  debere  dici  ,  fideicommissam  libertatem 
salvam  esse  ,  licet  ad  eum  nihil  pervenerit  ,  qui  eum  ro- 
gatus  erat  manumittere.  cogetur  igitur  libertatem  praestare 
is ,  ad  quem  pervenit  legatum  :  quia  libertas  fideicommis- 
»a  uuUum  impedimentum  pati  debet. 

(t)  A.n  idem  in  majorihus  t  Acctirsius  ait :  JacoT).  Aretinus  nc- 
gat.  Movetur  autem  ,  quod  in  minore  duplex  sit  favor  jetatis  et  li- 
bertatis  :  in  raajore  ,  favor  tantum  liberlatis  :  duse  autera  rationes 
unicam  yincant  ,  et  unica  sint  potiores :  diio  ita  specialia  hic  eirca 
idem  concurrunt. 

(^)  Id  est  ,  sine  interpcUatione.  vide  /.  5.  supr.  de  minorib.  l. 
drz.  supr.  de  usuris. 

(3)  Et  a  Diocletiano  et  Maximiano.  /.  3.  C.  in  (juibus  caus.  in 
integr.  rest.  necessaria  non  cst, 

(4)  Vid.  /.  53.  ,nfr.  h.   t. 

(5)  /.   1,  /.  3.   C.  si  vendito  piqn.  agn. 

(6)  De  qua  vide  §.  5.  infr.  h.  t. 

(7)  /.  J.    C.  h.  t.  vid.  /.   16.  infr.  dc  statuUB. 

(8)  /.  53.  iftfr.  h.  t.  l.  22.  supr.de  stalu  hom.  l.  a6.  infr.  de 
statuliber. 

(9)  De  qua  vide  5.  3.  supr.  h.  t. 

(10)  Yide  /.  un.  ^.  3.   C.  de  caducis. 

(11)  /.  14.  supr.  h.  t.  /.  47,  5.  /in.  infr.  eod.  l.  6S.  in  fin.supr. 
de  /eg.  2.  l.  8.   C.  h.   t.  "^  "^  ^^  ^ 

(12)  Rubrii  meminit  lex.  3.  f.   3.  supr.  dr.  legitimis  tutorihus. 
(i3)  Anno  urbis  854.  Plin.  4.  epist.  ad  Ursum.    Porro  hi  suffe- 

eti  Consules  fuerunt  nou  ordiiiarii.  dixi  ad  Thtvph.  $■  4.  Inst.  de 
/ideic.   liberl. 

(i4)  fleredes  vcl  legatarii. 
Tom  III. 


5-  7-  Subventum  libertatlbus  est  Senatusconsulto  ,  quod 
factum  est  temporibus  D.  Trajani  ,  Rubrio  (12)  Callo  et 
Caeho  Hispone  consuhbus  (i3)  inhac  verba^iyi  hi  (x4)  a 
quibus  libertatem  prcestari  oportet  ,  evocati  a  Pnetore  , 
adesse  (i5)  noluissent  ;si  causa  (16)  cogniia  Prcetor  pronun" 
ciasset  ,  libertatem  his  deberi  :  eodem  jure  statum  servari^ 
ac  si  directo  manumissi  essent. 

5.  8.  Hoc  Senatusconsultum  ad  eos  pertinet,  quibu?  er 
causa  fideicommissi  libertas  debeatur.  Proinde  si  liberta» 
non  deberetur,  obreptum  (17)  taraen  Praetori  est  de  liber- 
tate  ,  pronunciatumque  :  ex  hoc  Senatusconsulto  liberu» 
non  (18)  competit:et  ita  Imperator  noster  cmn  patre  suo 
rescripsit. 

5.  9.  Evocari  aulem  a  Praetore  oportet  eos ,  qui  fidei- 
conamissam  liberiatem  debent  :  caeterum,  nisi  fuerint  evo* 
cati,  cessat  Rubrianum  Senatusconsultum.  Proinde  denun- 
ciationibus(i9)  et  Edictis  (20)  Iiterisque(2i)evocandi  sunt. 

§.  10.  Hoc  Senatusconsultum  ad  omnes  pertinet  latitan- 
tes  (2:3)  ,  quos  fideicommissam  libertaiem  praestare  opor- 
tet.  Proinde  sive  heres  rogatus  ,  sive  quis  alius  :  Senatu»- 
consulto  locus  est  ,  omnes  enim  omnino  ,  qui  deberent  fi- 
deicommissam  libertatem  praestare  ,  in  ea  causa  sunt  ,  ut 
ad  Senatusconsultum  periineant. 

5-  II-  Quare  si  heres  quidem  latitet  ,  legatarius  autem 
vel  fideicommissarius ,  qui  rogatus  sit  libertatem  praesta- 
re  (23)  ,  praesens  sit  :  Senatusconsultum  deficit  ,  et  nihil- 
orainus  impedietur  [libertas].  proponamus  enim  ,  legata- 
rium  nondum  dominium  servi  nactum  esse. 

27.  Paxjlxjs  lib.  3.  Fideicommissorum. 

ITaque  hoc  casu  (24)    Princeps  adeundus  est  ,  ut  et  ia 
hoc  casu  libertati  prospiciatur. 

De  absentia  emptoris  et  prcesentia  venditoris.  1 .  D^e  his 
qui  non  latitant ,  sed  venire  contemnunt.  2.  De   pluribus 
heredibus.    3.    Quorum    sit    libertas.    4-    SenatusconsuUurn 
Juncianum.  5.    Qui  dicuntur  ex  justa  causa  abesse. 
28.  Ulpiakus  lib,   5.   Fideicommissorum. 

ST  eum  servum  ,  cui  erat  fideicommissa  libertas  relicta  , 
distraxerit  is  ,  qui  erat  rogatus  :  et  emptor  quidem 
latitet  ,  is  autem  qui  rogatus  erat  ,  praesens  sit ,  an  (^5) 
Rubriano  Senatusconsulto  locus  sit  ?  Et  ait  Marcellus,  Ru- 
brianum  locum  habere  ,  quia  abest  is  quera  manumittere 
oportet. 

§.   1 .  Haec  autem  verba  ,  Adesse   noluissent  (26)  ,  non 

(i5)  Prastor  cognoscit  etiam  parte  absente  :  atque  ita  ante  litk 
contestationem  te.stes  interrogare  potest. 

(16)  Vide  /.  28.  5.  3,  /. '3o.  infr.  h.  t.  Causa  cognila  fit  inter- 
dum  ,  quod  fit  nna  tantum  parte  prEesentc. 

(17)  Obreptitia  non  valent ,  nec  sunt  valida.  /.  5.  C.  dc  prad. 
et  aliii  rcbus  minor,  /.  si  quis  obrepserit,  29.  infr.  ad  leg.  Corn. 
de  fals. 

(i8)  Imo  competit.  J.  6.  Inst.  quih.  ex  caiis.  manumitt.  Aliud 
est  impcfrare  libertatem  indcbitam  ,  per  obreptionem  ,  uf /uo,  aliud 
ex  falsa  seii  npn  vera  causa  ,  id  est  non  idonea  ;  alioqiiiu  et  «jlh- 
ciente  ,  sed  leni  domino  cam  proponentc ;  judice  vero  qui  de  jure 
re.spond-^t  ,  idquc  notum  habct  ,  eam  adprobante ,  ut  in  d.  J.  6. 

(19)  Si  domi  sint.   c.   ult.  extr.  dc  eo  ,  qui  mittifur    in  poss. 

(20)  Si  in  urbe  sint. 

(21)  Si  absentcs  sint.  Citationes  fiunt  denunciationibus  ,  edictis  , 
literis. 

(22)  /.    17.  in  princ.  C.  h.  t. 

(28)  Vidc  /.    1.  in  princ.  supr.  h.  t. 

(24)  Ut  et  in  iis  ,  quje  lcgibus  oon  sunt  dcfinita.  /.  n.  C. 
de  legib. 

(25)  /.    10.  5-   ••  fupr.  h.  t. 

(26)  Adde  /.  3o.  5-  '6.  infr.  eod.  Lalitare  non  continuo  vide. 
titf  ,  qoi  venire  contemnit  ;  tenctur  is  tamen  reque  ,  ac  si^iatitasset. 

33 


254 


DIGESTORUM 


"tique  exiguat  ,  ul  latitet  is ,  qui  libenalem  prccsiare  de- 
'^ebii  ;  iia:ii  et  si  11011  laiilel ,  coatemuat  aulcm  venire  , 
Seaalusconsultum  lccuiii  habebit. 

^.  2.  Idcia  obscvvatur  ,  eliam  si  piures  lieredcs  consti- 
tuti  ,  fideicommisfam  libertatem  prasjtare  rogati  ,  noa  ju- 
£!a  ex  causa  abesse  prcnuncialuin  fuerit. 

<$.  3.  Eoruni  ,  qui  ex  justa  causa  abesssnl  ,  et  eorum  , 
qui  (1)  pi-aesentcs  fideicommissa?  libertati  moram  non  fa- 
cient ,  perinde  libertus  erit  ,  atque  si  soli  rogati  ad  ju- 
stam  libcrtatem  perduxissent. 

5.4-Si  quis  servum  (2)  non  hereditarium  rogatus  mauumit- 
lere  latitet ,  factum  esl  Seaatuscousultum  iEmilio  Junco  et 
Julio  Sevei'o  Consulibus  ,  in  lia^c  vcrba  :  Placere,  si  qtiis 
ex-  his ,  qui  fi.dcicomniissain  iibertatem  ex  qvacunque  causa 
dtbcrent  servo  ^  qvi  mortis  tcmpore  ejus,  qui  rogavit  ^  non 
fuerit  ,  ["<7«e]  adesse  negahiiur  ,  Prcetor  cognoscat ;  et  si 
m  ca  caiisa  esse  videbitur  ^  ut  si  pnvsens  esset^  manumi'- 
tere  cogi  deberet,  id  iia  esse  pronunciet.  Cumquc  ita  pro~ 
hunciasset  ,  idem  juris  erit ,  quod  esset  ,  si  iia  ,  ut  ex  fi' 
deicomndsso  manumitti  debuisict  ,  manumissus  esset. 

§.  5.  Ex  Jiista  causa  abcsse  eos  (3)  demuui  diccndum 
est  ,  qui  non  habent  iujustam  (4)  causam  absenlias: 
rum  (5}sufnciat,quod  non  in  fraudcm  libertatis  absint,quo 
Inagis  videantur  ex  jusla  causa  abesse.  -f^  Cajlerum  non 
est  neccsse  ,  ut  Reipublica?  causa  absint.  Proinde  si  alibi 
domicilium  quis  habcat  ,  alibi  pelatur  fideicommissaria  li- 
berras  :  dicendum  est  ,  non  esse  nccesse  evocari  (6)  cnm  , 
qui  fideicommissam  libertatem  debf>re  dicitur:  quia  eliam 
absente  e6,si  constiterit  hbertatem  deberi ,  pronunciari  po- 
test,  jusla  de  causa  eum  abcsse,nec  libertuin  perdit.  nam- 
que  eos  ,  qui  apud  sedes  suas  ,  et  domicilium  suum  suut, 
uemo  dubiiabit  ex  justa  causa  abesse. 

De  alienatione 

29.  Paulxjs  h"b.  3.  Fideicommissorum. 

Sl  quis  ,  poslcaquam  in  ea  causa  csse  cceperit  ,  ut  ei 
fidcieommisso  manumitti  deberel,  alienatus  sit :  is  (7) 
quidem  ,  cujus  interira  scrvus  erit  (8)  ,  manumitlerc  co- 
g  lur;  sed  Juc  uon  distinguitur,  justa,  an  non  justa  cau- 
ia  alsil:  omnimodo  enim  liberlas  (^)  ei  servatur. 

Si  quasi  absente  eo  ,  qui  mortuus  erat  ,  decretum  s/t 
interposifum.  1.  De  infante.  3.  De  pupilh.  4.  Dc  infan- 
ie.  7.  pc  furioso.  8.  De  muto  et  surdo.  g.  Si  rogatus 
m^mimiUere  non  habcat  sncccssorem  ,  lo.  Fel  habeat  ah~ 
slimnlem  se.  12.  Cujus  fit  iste  lihertus.  i3.  Si  cdier  sine 
succe3Sore  deeesserit  ,  afler  ex  Justa  cnusa  absit.  i^.  Si 
duhitctur  an  successor  e.vstet.  i5.  Si  heres  e/ ,  cin  liher- 
tutem  debet  ^  cdiquid  sine  libertate  rclinquat.    16.  De  ccta- 


te  ,  condidone  ,  niora  dehentium   lihertcttem.   17.  De  irri" 
tis  codicilUs. 

Zo,  Ulpianus  hb.   5.  Fideicommi&sorum. 

CUm  quasi  absente  quodam  ,  decretum  fuisset  interpo- 
situm  ,  ex  Justa  causa  eum  abesse  ,  is  (10)  autem 
morluus  [  jam  ]  esset,  Imperator  uoster  nsscripsit,  in  he- 
redis  personam  transfereudum  (11)  decrctum  ,  eoque  loco 
jus  csse  ,  quasi  hunc  ipsum  ex  eadem  (12)  causa  abesse 
pronunciassct. 

5.  1.  Si  (i3)  infans  sit  inter  eos ,  qui  manumittere  de- 
bent  ,  Senatus  censuit  ,  Cum  unius  cetas  impedierit  :  ut 
libtri  libensque  sint  hi  ,  quibuS  libertates  ex  causa  fidci- 
conimissi  prcestari  oportet. 

$.  2.  Hoc  idern  erit  dicendum  ,  et  si  solus  sit  h^re» 
instilutus  ,  qui  fari  non  potest. 

§.  3.  Si  vero  pupillus  tutorem  habet ,  isque  noht  ad 
hbertatem  prsestandam  anctor  esse  :  adeo  non  debet  impe- 
dimcnto  esse  neque  pupillo  ,  ut  libertos  noa  habeat  ,  ne- 
que  libertati  ,  ut  D.  fratres  rescripserint  ,  ex  causa  fidei- 
commissi  liheiialem  prcestnri  dehere  servo  ,  perinde  atque 
si  ah  ipso  pupillo  (i4)  tutore  auctore  manumissus  esset . 

5.  4.  Quicunque  igitur  casus  inciderit  ,  quo  is  ,  qni 
fari  non  polcst  ,  fidciconjuiissa;  libci  tati  subjcctus  est :  ac- 
commodabimus  mcntem  Seuatpsconvuhi.quaj  etiam  ad  he- 
redem  inraii'em  (i5)  rogaii  trahenda  esl. 

§.  5.  Adeuiidus  est  (16)  f;uu"in  elinni  ex  hae  causa  Pnr- 
tor.  prxsertim  cum  Rescripto  1>.  Pii  eirectum  est  ,  ut  si 
(juidam  ex  rogatis  pnvsenJes  sunt  ,  clii  hititeitt  ,  alii  rc 
c.atsa  alfsint :  inierce 'en'e  infanlis  per-^iona  .,  non  omniurn 
Ubertus  efilciatur .,  sed  tantum  infmlis  et  (17)  evrurn  .,  qui 
e.c  justa  causa  ahsunt  ,  vel  eti  ;in  prcfsentiunt. 

§.  6.  Si  plures  heredes  sunt  iiislituti,  et  inler  to3,  qtn 
fari  nou  polest  (18)5  sed  uon  ipse  rogalus  sit  servum  mn 
numilUre  :  non  oportere  int 'roidere  liberlafm  oh  hjc  ^ 
quod  colierrdibus  suis  vendcre  euni  inrans  non  pos&it.  Ft 
exslat  quidem  Senatusconsullum  Vitrasiannm  ,  sed  et  1). 
Pius  Cassio  Dextero  resciipsit ,  //'7  rem  explican ,  ut  pctr- 
tes  scrvorum ,  quihus  perfideicominissum  Uhertas  daia  tst, 
Jus'o  prctio  (cslimentur :  atque  ita  servits  ab  his  ,  qui  ro- 
gaii  sant  ,nuinumi!fa!ur.  Hi  autem,qui  eos  mnninniseruDt. 
pretii  nomiue  perinde  fralribus  (19)  et  cohcredibus  ('io  : 
suis  obligali  erunt^  atque  si  ob  eam  rein  ex  judicali  ciu- 
sa  cura  iiis  agi  possit. 

§.    7.   In  (2i)y;/r/o.«  pevsKua  Divus    Pius  if-scrip^it ,   / 
deirommissiim  Ubertutein    non  (22)  impecUri  suh  fond-fio^.f 
srripti  heredis  ,  quent  compotcm  mentis  non    esse  adfinnn- 
tur.   Igitur  si  consiit(>rit  ,  ei   rccte    datara  per  rideiccm:!.i;- 
sum  libertutem:  dccrelum  interponetur,  quo  idij>suiu  oora- 
plectatur. 


(i)  Absens  ex  justa  catrsa  non  perdit  hlertnm  ex  Scnatuscon- 
tulto.  vide  l.    I.  in  vriiic.  supr.  l.   3o.   «.  5.  /.  5i.  K.  /1.  irifr.  h.  t. 

(2)  Vidc  /.   47-   S-    '.  infr.  eod.  ' 

(3)  Sic  injusta  e?t  eausa  clcrici  a  sua  ccclesia  abcsse  pi\E3umuii- 
tur.  Innocent.  c.  ult.  extr.  de  eo  qui  mitt.  in  poss.  causa  rci  ser- 
randce :  ut  et  maiiti  ab  HxorilHis  suis.  Iniioc.  et  Bart. 

(4)  Sed  cl  si  nou  absint  ,  libortalcni  non  inipcdiunt,  /.  \ .  supr. 
h.  t.  et  jus  liberti  amittunf.    /.   |.  5.  ultim.  supr.  dc  leg.  tutorU), 

(5)  /,    1.  infr.   dc  statulil). 

(6)  Td  cst  ,  abstrahcre  euin  a  siro  domicilio. 

(7)  Emptor  ,  donafarius  ,  vcl  similis. 

(8)  V.  /.   20.  snpr.  h.  t. 

(0)     <^»'«cihicmaleiegunt, /<7>frfMi.Cujac.  18.  oij.ij).  qucm  tiMc. 

(10)  Decrctum  inlcrpositnm  adv<rsns  dcfiinclum  tanqiiain  advcr- 
.tiu  abscntem  ,  trwisfcrlur  ad  litrcdem  ;  quod  iu  lilxiilate  spcckv 
1«  «Kt,  * 


(n)  Atqni  non  tcnclur.  /.   74.   5.   uit.  supi:  <A'  juJ^cits. 
(i'.?")  Tusta  sc.  ut  supr.  h.  t. 
(i3)  /.   36.   in  pr.  infr    eod. 
(lij)   V.  /.   II.  supr.  er)d. 
(i5)  Infantcin  rogatnm. 

(16)  Pcr  queni?  pcr  scrvum.   Graii. 

(17)  V.  /.  nS.  §.  3.  supr.  eod. 

(18)  /.   5i.   5.    11.   it,rr.  eod. 

(19)  Prx>umitar  lala  intordum  senlcntia  ,  et.M  lat;i  non  sit  :  Irx- 
aliquando  fingit  sententiam  latam  csse  ,  nbi  lala  non  c^t  ,  ct  e*f 
cntioni  mandalnr  ,  ac  si  lala  cssct.  vid.  Rirt.  in  /.  si  quis  pTX>  #"* 
ptore.    t5.  infi:  de  usurfiat.   ubi  de  fictionibus  tuttat. 

(-20)  Aide/.   49-   '»./"»•  "j/i'-  h.  t. 

(21)  /.  36.   «t  pr.  vifr.  eod. 

(^ia)  noc  ipso  solo  quod  iusaniat.   Gra^i. 


LIBER    QUADHAGESIMUS. 


255 


liber- 


§.  8.  Ad  exemplum  infanlis  ergo  ct  [  in  ]  muto  (i)  , 
el  [  in  ]  surdo  subvenietur. 

^.  9.  Sed  et  si  quis  sine  herede  ,  vel  alio  successore 
decesserit ,  qui  fideicommissam  libertatcm  prsestare  debe- 
bat  :  adito  Praetore  libertalem  praestandam  esse  ,  ceusuit 
Senatus. 

§.  10.  Sed  et  si  suus  heres  (2)  se  abstinuerit  , 
tati  fideicommissoe  per  Senatusconsultum  subvenlum  est  : 
tamelsi  non  est  sine  herede  ,  qui  suum  heredem  habet  , 
hcet  abstinentem  se. 

5.  11.  Idem  dicenuum,  et  si  minor  xxv.  annis  adierit 
hereditatem  ejus  ,  qui  liberlatem  fideicommissam  debebat , 
«t  in  integrum  sit  reslitutus  (3)  abstioendi  causa. 

5;  12.  Qujrreudum  cst  autem,  cujus  liberlus  [iste]  fit : 
ex'Constitutione  enim  servo  libertas  perinde  competit,  at- 
que  si  ex  lestamento  hbertafem  conseculus  esset  ?  erit  igi- 
tur  libertus  orcinus  (4)  ,  non  ejus  ,  qui  fideicommissam 
liberlatem  debebat. 

5.  i3.  Si  aller  sine  successore  decesserit  ,  alter  ex  jiista 
causa  absil :  extat  rescriptum  Divorum  Marci  et  Veri ,  per- 
icde  dicentiiwn  eiim  ad  Uberlatem  peiventurum  ,  ac  si  ab 
eo  ,  qui  sine  smcess-re  decessit  ,  et  ab  eo  ,  qui  ex  jusia 
eausa  abesset ,  ad  libertatem ,  ut  oporluit ,  perductus  esset. 

§.  i4-  Eleganter  quaeri  potest  ,  cum  [  heres  ]  sine  suc- 
cessore  decedit,  ulrum  exspectari  debet,donec  certum  sit, 
heredem  vel  bonorum  possessorem  non  extaturum  :  an 
vero  eliam  dum  incertum  est  ,  forte  deliberante  herede 
«cripto  ,    possit    ad    liberlatem  pervenire  ?  Et  melius  est  , 


bitus  est.  3.  De  patrono  qui  petit  hononim  poSsessionem 
contra  tahulas.  4.  Si  dominus  nolit  velitve  strvum  vendere 
ut  manumittatur. 

-    3.1.  Paulls  lib.  3.  Fideicommissorum. 

ALieno    (i4)    servo  dari    potest  per  fideicommissum  li- 
berlas  :  si  tamen   ejus    sit  ,    cum    quo  testamenti  fa- 
ctio  est. 

§.  1.  Cum  intestato  (i5)  moriturus  (16)  fidei  filii  com- 
misisset  ,  ut  servum  manumitteret  ,  et  posthumus  ei  natus 
fuisset  :  Divi  fratres  rescripserunl  ,  quia  dividi  (17)  non 
potest  ,  ab  (18)  iitroque  pnGstandum. 

§.  1.  Qui  fideicommissariam  libertatem  debet,  etiam  (19) 
eo  tempore  ,  quo  alienare  prohibitus  erit  ,  manumittere 
poterit. 

§.  3.  Si  patronus  contra  tabulos  bonorum  possessionem 
acceperit  ,  quia  eum  (20)  praeterierit  liberlus  :  iion  coge- 
tur  vendere  servum  proprium  ,  quem  rogatus  erat  a  li- 
berto  suo  manumittere. 

§.  4.  Si  is  ,  cujus  servus  est  ,  nolit  eum  vendere  ,  ut 
manumitteretur  (21)  :  nuUae  (22)  Praetoris  partes  sunt.  \ 
Idem  est  ,  et  si  pluris  (23)  juslo  vendere  velit.  \  Sin 
autem  certo  quidem  pretio  ,  quod  non  prima  facie  vide- 
tur  esse  iniquum  ,  dominus  serviim  vendere  paratus  est  ; 
is  vero  ,  qui  rogatus  est  manumittere  immodicum  id  esse 
nilitur:  Proetoris  partes  erunt  interponendse ,  ut  justo  pre- 
lio  volenti  domino  dalo  ,  liberlas  ab  emptore  praestetur. 
Quod  si  et  dominus  vendere  paratus  sit  ,  et  servus  velit 
manumitti ,  cogendus  est  heres  redimere  et  manumittere  : 
exspecrari  oportere  ,  quoad  certum  esse  coeperit,  successo-  nisi  dominus  velit  servum  mannmittere,  ut  actio  (2^)  sibi 
rem  non  extaturum. 

§.  i5.  Imperator  noster  Antoninus  rescripsit  ,  eum  cui 
fideicommissa  lihenas  debetur  (5)  ,  sine  lihertate  aliquid 
ex  testaniento  heredis  accipere  posse. 

5.  16.  Divus  etiam  Marcus  rescripsit  ,  Jideicommissas 
lihertales  neque  (6)  cetaie  ,  neqi,ie  (7)  conditione  (8)  , 
neque  (9)  mora  non  prcestantinm  ,  tardiusve  reddenlium 
eorrumpi  ,  aut  in  delerioretn  slatum  perduci. 

§.  17.  Quamquam  ex  irritis  (10)  codicillis  (11)  liber- 
latesnon  debeantur  ;  attamen  ,  si  heres  hos  codicillos  ra- 
tos  (12)  habuit  ,  et  ex  his  qi!cedam  prcestitit  ,  et  servos  , 
praestandae  fideicommissae  liberlatis  gratia ,  in  libertate  mo- 
rari  voluit  ,  ad  justam  (i3)  libertatem  eos  pervenisse,  re- 
•cripto  Imperatoris  nostri  et  Divi  palris  ejus  declaralur. 


De  iervo  alieno.    1.   Si  posfhumus    ei  nascatur  ,  qui  fi- 
lium  rogavit  manumittere.  2.   De  eo  ,     qui  alienare  prohi- 


pretu    in    heredem    detur.  Idque    faciendum  est  ,  etiam  Si 
heres  latitet  :   et  ita  Imperalor  Antoniuus  rescripsit. 

1.  De  sen>o  invito.  1.  De  re  aliena  certo  pretio  redi- 
menda  et  alii  prcestanda. 

32.  M.EciANus  lib.   i5.  Fideicommissorum. 

SEd  si  alienare  quidem  sit  paratus  ,  non  ante  tamen  id 
velit  facere  quam  sibi  in  (^5)  pretium  salisfiat  ,  non 
erit  manumittere  compellendu^:  ne  et  servum  manumittat, 
ei  iutcrdum  nihil  aut  minus  consequatur  ,  si  forte  is  (26) 
qiii  rcgalus  est  manumitlere  ,  solvendo  non  sit, 

5.  1.  Invito  (27)  lamen  servo  ,neque  alii  neque  domi- 
no  eam  rem  persequi  concedendum  est :  qiiia  nou  tale  sit 
hoc  fideicommissum  ,  ex  quo  domino  qiiid  adquiratur  : 
alioquin  ipsi  datum  videretur.  quod  potest  contingere  ,  si 
testator  pluris  (28)  eum  servum  ,  quam  quanti  est  ,  redi- 
mi  ac  manumitii  voluit  :-  nam    tunc  et  domiuo  e«it  fidei  = 


(j)     Mutus  et  surdus  infattti  comparantur. 

(2)  Ejus  qui  rogatus  est  maniimiltcre, 

(3)  /.    3i.  in  princ.   supr.  de  minoribus. 

(4)  Orcinus  liberlu» ,  Orci  librrtus.  /.  5.  in  ftn.  supr.  h.  t. 
Churoatis  ,  Plutonis  ,  Cfcaronianiis  Theophilo  :  ea  foiroa  ,  qua  Or- 
cini  Senatores  (  quorura  nieminit  Suetonius)et  a  Plutarcho  in  M. 
Aiilonio  Cbaroniie  .  vitie  Cujac.  ad  Ulpian,  2.  C.  9.  addc  et  qua; 
Twtavi  ad  l.  49-  infr.  eod.  et  vcro  orcinum  hic  innuit  dtfuftcti 
seu  teslatoris  lihertum  esse  ,  non  ejus  ,  qui  Edeicommissam  ULert»- 
tera  debet. 

(5)  Vide  /.   4.    C.   de  legat. 

(6)  /.  4-  5-    '•  supr.  h.  t. 

(7)  l.   4.    5-  6.   supr.   eod. 

(8)  Neque  statu.  /.   30.   infr.  eod. 
{q)     l.   3o.  supr.   h.   t. 

(!t>)  Codicilii  ,  ut  et  testamenta  ,  irriti  TJtium  pati  pos»unt. 

(11)  Ex  codicillis  irritis  ,  ne  quidem  libertas  debetur  ,  nisi  eo»  Le- 
rc»  latos  habuerit. 

(la)  Codicillos  irritos  hcres  ritoa  hatere  potest. 

(i3)  Id  est  ,  ciritatem  Roniaaam.  vide  quas  uolayi  ad  /.  a^-  5- 
1    »upr.   h.    t. 


(i4)  Ulpian.  2.  5.   II. 

(i5)  Ah  intestaso  Gdei  coramiltcre  possumus. 

(16)  /.  ^9.  circn  fn.  supr  dc  lonis  libert. 

(17)  Libertas  d!yidi  ,  id    est   pro  pai-te    prsstari  ,    non    potcst  , 
ut  hic. 

(18)  Et  sic  libertus  hoc  casu  tenetur.    vide  /.   n.  sup7\  de  Jure 
codicitl. 

(19)  /.  5i.  5-    1  •  i>}f''"-  h.   t. 

(20)  Vide  /.  28.  supr.  de  legat.  2. 

(21)  Al.  ut  manumiltatur. 

(22)  Invitus  nemo  rcs  suas  veudere,  aut  non  justo  pretlo  vendere , 
cogi  polcst ,  etiam  a  judice.  adde  /    ncmo.   C.    de  Judceis. 

(23)  Idcm  f st ,  si  ilolit  vendtrc.  /.    14.  inftn.  supr.  de  legat.  3. 

(24)  Addc  /.    I.    C.   de  his  ,  qui  a  non  dom. 
(20)  Vcrbi  gratia  ,  heres  ,  icgatariiis,  vel  siniilis. 

(26)  Dc   prttio. 

(27)  Atqui  nulli  scrvo  Romanara  civilatem  recusare  licuit.    l.uh. 
J.  2.  vcrs.  lidet  enim.   C.   de  test.  manumiss. 

(28)  IJem  ct  si  sequo  pretio  jussit  cmi  vel   distrahi.  /.66.  supr, 
dg  Ug.   i. 


:k5e 


DIGESTORUM 


commissi  persecutio ,  cujus  interest,prjeter  verum  preiium, 
id  quod  plus  ei  jussiis  est  dare  ,  consequi  ^  et  servi  ,  ut 
ad  liliertatem  pervcuiat. 

5.  2.  Quod  eveniet  ,  et  si  rem  alienain  corta  (1)  pe- 
ciuiia  redimere  atque  alii  praestare  heres  vel  legalarius  in- 
tfUigereutur.  namque  lunc  et  domino  rei  ,  et  cui  eadem 
pia-stare  deLeret ,  persecuticnem  (2)  esse  :  ulriusque  enim 
interesse  ,  et  domini  ,  ut  praeter  pretium  aocipiat  (3)  , 
quo  pluris  eam  teslalor  redimi  jussit  j  et  ejus,  cui  relicta 
«t  ,  uti  eam  habeat. 


De  fiUo  defuncd  rogato  serfnm  patris  sui  mamimittere. 
\.  An  sit  lociis  Senatusconsulto  Rubriano  ,  libenate  ilata 
itib  conditione.  2.  Si  lcgatarius  rogatus  manumittere  nolit 
accipere. 

33.  Paulus  lib.  3.  Fideicommissorum. 

SI  filius  defancti  rogatus  fuerit  servum  sui  patris  manu- 
millere  ,  dicendum    est  ,    posse  eum  etiara  contra  ta- 
JbuJas    (4)  habere ,    et  operas  imponere  :  hoc  enim  poluis- 
sct  ,  eliam    si    direclam    liberiatem    accepisset ,  quasi  pa- 
»  Ironi  filius. 

§.  1.  Erit  Rubriano  (5)  S enatusconsulto  locus  ,  etiam 
si  sub  condilione  libertas  data  sit  ,  si  modo  per  ipsum 
sei-vum  non  fiet ,  quo  minus  conditioni  pareat.  j-  Nec  re- 
fert  in  dando  ,  an  in  faciendo  ,  an  in  ahquo  casu  condi- 
tio  cousistat.  Trao  etiam  amittit  hbertum  heres  ,  si  condi- 
tioni  inipedimcntum  fecerit ,  etsi  fllius  defuncti  sit:  quam- 
vis  (6)  aho  jure  habiturus  sit  libertum  ;  nonnullam  (7) 
euim  et  hic  poonam  palitur.  nam  et  si  in  (8)  servitutem 
petierit,  aut  (9)  capiiis  accusaverit:  perdit  boriorum  pos- 
aessionem  contra  taliuLis. 

5.  2.  Si  is  ,  cui  scrvus  legatus  est  ,  rogatus  fuerit ,  ut 
eum  manumitteret  ,  et  nolit  eum  accipere :  compellendu* 
est  [aui]  actiones  suas  ei  praestare ,  [cui]  servus  velit,  ne 
intercidat  liberlas. 

Si  alii  manumittenclus  tmdatur.  1.  De  minore  viginti 
annis.  2.  De  sen^o  legafo  ,  ut  manumittaiur ,  qui  nisi 
manuinittalur  ,  Uher  esse  Jussus  est. 

34.  PoMPONius  [  hb.  3.  Fideicomraissorum  ]. 

INvilus  is,  cui  fideiconjmisso  hbertas  relicta  est,non  (10) 
cst  fradendus  alii ,  ut  ab  eo  manumittatur  et  flat  alte- 
nus  hbei  tus  ,  quam  qui  rogatus  cst  raanumittere. 

5-   1-   Carapanus    ait  ,  si    minor  annis  viginti  rogaverit 

(0  Forte  majnre  quam  valcat. 

(2)  Fideicoinmissi  scilicet. 

(3)  E  contrano  ccrto  pretio  damnatris  facere,  necesse  habet  (.11111 
Tendere ,  quanti  daninatus  cst  ,  etiam  minori  ,  quam  res  valcat.  /. 
49-  'n^n.  supr.  dc  le^at.   i. 

(4)  Libcrti. /.   i.   C.  de  bnnor.  possess.  contr.  tab.  Uhert. 

(5)  De  quo  /.  26.  5.  7.  supr.  h.  t. 

(6)  DifficiJius  id  amittimus ,  qnod  proprio  labore  habcmiis  quam 
quod  ox  alieno ;  quod  per  nos  hahemu.s  ,  quain  aliunde  .  adde  /. 
tjuod Principi.  56.  /.  si  Augusta.  57.  supr.  de  leg.  2, 

(7)  Id  cst  ,  aliqnani. 

(8)  Vido  /.  g.  supr.  de  bon.  Ubert. 

(9)  Vide /.  10.  supr.  de  jurc  patronat.  l.  iL  Supr.  de  bon. 
iibcrt. 

(10)  /.  i\.  Jin.  Supr.  h.  t.  Vasallo  invito  dominum  jus  vasalli 
ahcnarc  non  possc  hinc  coUigit  Accuvsius  :  itcm  dominum  suos  sub- 
ditos  alienare  non  pos.se  in  duriorcni  dominum.  vide  qu«  ad  cain 
rem  hotavi   i,  Jhudor.  22. 

(n)  /.  37.  infr.  de  statuliben. 

(12)  Paedagogi  sui  ,  sivc  liberorum.  vid.  /,  i5.  5.  16.  infr.  de 
itijuriis. 

(i3)  In  dominum  scilicct. 

(i4)  Vlde  /.  5.  5.  4.     injin.  supr.  de  his  qua  ut  indign. 

(16)  Vidc  /.  3o.  ^.   I,  Supr.  h.  t. 


heredem  ,  ut  proprium  servum  manumittat  ,  praeslandam 
ei  Jibertatera:  quia  hic  lex  .TElia  Sentia  locum  non  habel, 
5.  2.  Servus  legatus  eiat  Calpurnio  Flacco  ,  isque  ro- 
gatus  erat  eura  manuraittere:  et  si  non  raanumisisset,  idem 
servus  Titio  legatus  erat ,  et  is  aeque  rogatus  erat ,  ut  eum 
manumitteret :  si  non  manumisisset  (11)^  hber  esse  jussus 
eral  :  Sabinus  dicit ,  inutihter  legatura  fore  ,  et  ex  testa- 
mento  eum  continuo  hberum  futurum. 

De  manumitfendl  necessitate  non  remittenda. 
35.   MECiA^fus  hb.    i5.   Fideicommissorum. 

GAii  Cassii  nou  est  recepta  sententia  existiraantis  ,  et 
heredi  et  legatario  reraitlendain  interdum  proprii  ser- 
vi  manumittendi  neccssitatem  :  si  vel  usus  tam  necessariiis 
esset,  ut  eo  carere  non  expcdiret,  veluti  dispensatoris  pae- 
dagogive  (12)  hberorum  ;  vel  tantum  dehctum  est  (i3)  , 
ut  ultio  remJttenda  non  esset.  visum  est  enim  ipsos  in  sua 
poteslate  habuisse.  nam  (i4)  potuissent  discedere  a  causa 
testaraenti  ;  qua  non  omissa  ,  debere  voluutati  defuncti 
obsequi. 

De  inf.inte  ,  furioso  ,  capdvo  ,  eo  quem  reUgio  aut  aUa 
justa  causci  moratur  ,  pupiUo.    » .   De    eo  ,  qui  per  procu- 
ratorem  dcfenditur.   2.  De  jurisdiciione  non  interpellanda. 
36.  Idem  lib.    16.  Fideicommissorura. 

NEque  (i5)  infantes  (16),  neque  fuviosi,  neque  ab  ho- 
stibus  capti  ,  neque  hi  ,  ((uos  (17)  religio  ,  aut  ho- 
neslior  causa  (18)  ,  vel  calainilas  aliqua  ,  vel  majur  res 
familiaris  aut  capitis  famaeve  pericukim  ,  aut  similis  causa 
moretur  :  Rubriano  SenaUisconsulto  coatinentur  (19).  ac 
nc  pupilh  (20)  quidem,  qui  tulores  non  habent  *,  aut  ers 
habeaut  ,  quos  earum  quae  causa  dctinet.  Sed  nec  si  hi 
data  opera  sui  potestatem  non  faciunt ,  puto  pupillis  li- 
bertos  eripi  :  quia  et  iniquum  (21)  est  ,  faclo  tutoris,  qui 
forsilan  solvendo  non  sit,  pupillum  damno  adfici.  et  Se- 
natusconsullo  non  conlinetur  ahus  [  quis  ]  quam  qui  ex 
causa  fideicommissi  debet  pra;stare  hbertale.rn.  Quid  ergo 
est?  Dasuraiano  (22)  Senatusconsulto  subvenitur  (23)  bis, 
quo  cauiura  est  de  his  ,  qui  (24)  justa  ex  causa  abcsseul: 
ut  nec  libcrias  impediatur,  nec  libertus  eripialur  his ,  qui 
fraude  careant. 

5-  1-  Si  per  procuralorem  quis  defendatur ,  semper  fu- 
sta  ex  causa  abesse  (2  5)  dicilur  ,    nec  libtn-lus  ei  cripilur. 

§.  1.  Niliil  fltcit  ad  inlerpellandam  (26)  jurisdictionem 
ejus  (27)  ,  qui  de  fideicommissa    libertate   cognoscit  ,  pri- 

(16)  Vidc  /.  3o.  5.  6.  supr.  e.od. 

(17)  Yidc  /.  i3.  m  princ.  infr.  de  vucat.  munerum.  VKie  <\<i» 
scripsi  ad  /.   2.  supr.  de  in  jus  i'ocand.  Cujac.    i3.   oi.t.   29. 


(18)    Versic.  quid  rrgo.  infr-.  k. 
(10)  Nec  ieitur  excidunt  jure  pa 


fr.  h.  t.  l.  5i.  5.  4-  »■»/'••  eo^- 


tronatus. 

(20)  Vid.  Paiil.   4.  sentent.    i3".  $.   uk. 

(ii)  Tuloris  contninacia  pnplllo  non  nocct. 

(2i)  Dasnni.aiano.  //«/.  /.   5i.  5-  4-  '"/'''•  ^"  '* 

(•23)  Ponc  Stirhum  scrvuin  filio  tntoroni  datum  :  ciindcm^  filium 
roffalnin  manumitterc  eundem  Sticluim.  Hic  quaestio  tvj  ixopvt  , 
quia  pupiUus  non  potest  Stichum  .<:inc  Uilorii  .-lucloiifate  nianumit- 
tcre.  /.  ex  causa.  11.  supr.  h.  t.  Hursnin  ei  lutoroiu  liabcnit  lutor 
dari  non  potcst.  /.  idem  fiet.  27.  suyr.  dc  tcst.  tutela.  Quid  igi- 
tnr  ?  pnpillns  vice  absenlis  habebilnr  :  ct  ex  SC.  Dasumiano  perm. 
de  libcrtas  servis  competct ,  afcpie  si  e%  causa  fideicommissi  inanu- 
missi  cjsent.  vid.   Paul.   4-   ^ent.    |3.  5-   ult. 

(24)  \it\c-  in  princ.  supr.  h.  t. 

(o.S)  Instit.  de  iis  ,  per  quns  agrre.  in  princ.  vcrsic.  alien. 

(26)  Impcdicndam  ,  cvLlandam.  Goth.  1.  ult.  C.  ubi  causa  sta- 
tus.  QucB  sint  causae  in  prima  instantia  jurisdictioncm  noa  imp»- 
dientos  ,  vid.  Andr.  Gail.  lib.   i.  ob.^eTvat.  cap.    i.  Ans. 

(27)  Id  cst  ,  Pr.-etoris  liberalis.  vidc  qua  notavi  ad  /.  uUim.  C. 
ubi  causa  slutus. 


LIBER    QUADRAGESIMUS 


yilegium  cujusque  vel  civltatis  ,  vel  corporis  ,  vel  officii, 
jn  quo  quisque  est  ,  vel  conditio  persouarum. 

Si  servus  rationes  adrninislrasse  dicatur. 
87.  Ulpiands  lib.  6.  Fideicommissorum. 

SI  pure  data  sit  fideicommissa  liberlas  ,  et  is  servus  (1) 
rationes  adminislrasse  dicatur  :  D.  Marcus  rescripsit  , 
moram  (2)  libertati  non  esse  faciendam  ,  ex  continenti 
Tamen  (3)  arbitrum  dandum  esse  ,  qui  computationem 
ineat.  Vcrba  rcscripti  ita  se  habent:  yEfjuius  videlur  Tro- 
phimo  ex  causa  fideicommissi  prceslari  lihertatem  ,  quani 
stne  conditione  reddendarum  rationum  datam  esse  constat. 
neque  humanum  fuerit  oi  rei  pecuniarice  quxstionem  liber- 
tali  moram  fieri.  qua  tamen  reprcescntata  ,  confestim  ar~ 
biter  a  Frcvrore  erit  dandus  ,  apud  quem  rationem.,  quam 
adniinistrasse  eum  apparuit  ,  ex  fide  reddat.  Tanlum  igi- 
lur  rationes  reddere  cogelur.  4-  Sed  an  et  reliqua  resti- 
tuere  debcat  ,  nihil  dicitur  (4)  :  Nec  puto  (5)  cogen- 
dum  :  nam  (6)  de  eo  ,  quod  in  servitute  gessit ,  post  li- 
bertatem  conveniri  (7)  non  potest.  corpora  (8)  plane 
rationum  et  si  quas  res  vel  pecunias  ex  his  detinet ,  co- 
gendus  est  per  Praetorem  restituere  :  item  de  singulis  in- 
fltruere  (9). 

De  testamento  imperfecto. 
38.  Paulxjs  hb.  3.  Decretorum. 

1N  testamento  quod  (10)  perfectum  non  erat  ,  ahmi- 
nae  (11)  suae  libertalem  et  fideicommissa  dedit  :  cum 
omnia  ut  ab  intestato  egissent  ,  quaesiit  Imperator  (12)  , 
an  [ut]  ex  causa  fideicommissi  manumissa  fuisset  ?  Et  in- 
terloculus  est  ,  etlam  (i3)  si  nihd  ab  intestato  pater  pe- 
tiisset,  pios  tamcn  filios  debuisse  manumitiere  eam ,  quum 
pater  ddexisset :  pronunciavit  igitur ,  recte  eam  manumis- 
sam,  et  ideo  {i^)  Jideicommissa  (i5)  etiam  ei  prcestan- 
da  (16).  ^ 

Si  seno  alie?io  quasi  proprio  libertas  relicta  sit.  i.  Si 
iestator  dixit  heredem  gratiam  relaturum. 

P39.  Idem  hb.   i3.  Responsorum. 
Auhis  respondit  ,  etsi  (17)   afienus  inveniatur  servus  , 
quem  ut  suum  testator  ab  uno  ex  heredibus  voluerit 
manumitli  :    lamen  cogendum    eum  ,  qui  rogatus  est  ,  re- 
dimere  euni  et    manumittere  :    ('uoniam  non  putavit  Simi- 
esse   causam  libertatis   (18)  ,    et   fideicommissi  pecu- 
ii.  ^ 

§.  \.  Paulus  rcspondit  his  verbis,  TWtivjov  «Tg  yi.01  Zaai- 
X«  ,  07-/  Tas  ;)^«'/:/T«'?  coi  ecToS-uaii  0  Ciii  fiv  Meeprtee- 
^m  ,  Ktti  aoi  Kf  ro'n  e-o»?  nruirlr.  Id    est  ,  Crede  mihi  ^ 


lem 
niarn. 


=57 

Zoile ,  gratias  tihi  referet  fiUtis  meus  Martialis :  imo  non 
tibi  solum,  sed  et  filiis  tuis  ,  plenam  voluntatem  defun- 
cti  contincri  circa"benefaciendum  conjunctis  personis  Zoi- 
lum:  qui  si  seivi  sint,  niM  \_  est  (19)  ]  gratum  (20)  his 
prcestari  posse  quam  libertateni  :  idc^oque  Praesidem  debe- 
re  sequi  voluutaiem  defuncti. 

De simplici domitione.  i-   De  petitione.,ne  m^nnvaiiUtm. 
40.   Idem  lib.    i5.   Responsorum. 

LUcius  Titius  Septiciag  fihae  su?e  nalurali  Concordiani 
ancillam  suam  donavit :  idem  poslea  teslamento  fifiae 
sua?  cum  a!iis  quibusdam  ancillam  suprascnptam  legavit, 
ut  manumitteretur.  Quaero,  an  Septicia  filia  naturaUs  an- 
cillam  suprascriplam  manuinittere  cogi  possit  ?  Paulus  re* 
spondit  ,  Si  vivo  patre  naturali  donatio  ancilloe  fuit  ,  ne- 
que  patris  naturalis  judiciurn  in  caeteris  legatis  fiha  agrio- 
vit  (21):  non  posse  eam  compeifi  ,  anciliam  propriam  ex 
causa  fideicommissi  mannmittere. 

5.  1.  Lucius  Titius  Siichum  servum  Maevio  legavit  , 
et  petit ,  ut  neque  ab  eo  ,  neque  ab  herede  ejus  unquam 
manumiltcretur.  Paulus  respondit,  testatorem  potuiase  po- 
stea  Jmnc  servum  ad  libertatem  perducere :  quia  non  (22) 
sibi  legem  dixisset  ,  sed  legatario. 

De  ea  ,  quam  tesfator  vohdt  post  certum  tempus  suani 
Uhertani  esse.  1.  De  conditione  implenda.  2.  De  tutoris 
fideicommisso.  4-  De  conditione  si  heredi  placuerit.  5.  De 
anciUa  cum  liberis  redimendis  et  manumiitendis.  6.  De  ur- 
bitrio  absque  necessitnte  manumittendi  permisso.  'j.  De  ra- 
tiofiibus  dandis.  8.  Dc  peculio  reddcndn.  10.  De  rationi- 
nibus  reddendis.  De  conditione  ,  cum  filius  sexdecim  an- 
nos  impleverit.  i^.  De  eo  quod  dandum  est  heredibus. 
i5.  Z?e  tempore  in  quod  liberlas  dilata  est.  16.  De  conr 
ditione  ,  cum  filia  in  familia  uupserit.  17.  7>e  rationibus 
reddendis. 

41.  SciEvoLA  lib.  4.  Responsorum. 

rhais  ancilla  mea ,  cum  heredi  meo  ser^ierit  annos  de- 
cem  .,  folo  (23)  sit  mea  liberta.  Qua^ritur  ,  cum  li- 
bertam  suam  esse  voluerit  ,  nec  id  heres  facere  potucrit  , 
wc  directa  pure  dala  sit  libertas  ,  an  etiam  post  decezn 
annos  in  servitutem  renianeret  ?  Respondit ,  nihil  proponi 
cur  non  Thaidi  libertas  (24)  debeaiur. 

5-  1.  Lucius  Titius  ita  cavil  :  Mitvi  fili  carissime  ,  te 
rogo  ,  ut  si  Stichus  et  Damas  et  Pamphilus  te  promerue- 
rint  (25) ,  tere  aUeno  UbercUo  (26)  ,  ne  (27)  cdlerius  quam 


0)     /.23.  m  princ.  supr.  h.  t.  /.  i\.  in  princ.  C.  de  neg.  ^cst. 

Cj)  RaUoni:ra  reddeudarum  conditio  non  frustra  liberlati  servo- 
rum  solet  adjici  :  hac  cnim  omissa  ,  servus  pure  manumissus  non 
cogUur  reliqiia  omma  solvere  ,  ut  hic.  idque  juris  ex  regula  ,  quae 
vult  servt.m,  <lc  co  qnod  in  scrvitute  gcssit  ,  post  libertatem  con- 
vcnui  non  possc.  l.  i  infh.  si  is  ,  qui  tcstam.  liber.  l.  ullim.  C. 
an  ser^us  ex  suo  facto.  l.    i.   C.  cfe  nox.  act, 

Qa;     /.  43.  infr.  de  libcrali  causa. 

(4)     j4i.  adjicilur. 

/S    l™"?  cogcndus.  /.  82.  injin.  supr.  de  condit.  et  demoitrctt. 

{.o)     Vide  i.  0.   C.  an  sen^us  ex  suo  facta. 

(7)     Vidc  /.    x-j.  supr,  de  nes.  gest. 

({■')     Libri  rationum  pars  ipsms  rationiiS  sunf, 

(y)     Hcrcucm. 

(10)  \idc  /.    j.   C.  dc  testament.  manumiss. 

(11)  De  aluiuno  vidc  quK  scripsi  ad  /.    i.supr.  qucE  res  pisnor. 
f  ^'  p  ^"^°  «*'3ni  iinpcrfccto  hercditas  alumno  conscrvatur: 

(12)  Ex  impcrfecto  tcstaracnto  si  quid  traditum  ,  aut  eo  nominc 
transactum  sit,  valct.  vidc  /.  2.  /.  ^3.  C.  de  fideicommiss.  l.  9. 
3.  5.  supr.  de  jwis  et  facti.  Goth.  vide  Covarruv.  ad  cap.  re- 
iatum.  n.    \o.  exir.  de  testam.  Am. 

(i3)  Etiam  ei  mihi  ab  intestato. 


(i4)  Vid.  quae  notavi  ad  /.  89.  supr.  dc  prohat. 
(i5)  Rclicta. 

(16)  Ex  impGrfecto  testamento.  vide  ia  hunc  locum  Cujae,  «od. 
l.  29.  snpr.  qui  test. 

(17)  Vide  /.   4-  5'   '•  *"?'■•  ^^  manum.  vind. 
(j8)  5.  4.   List.  de  leg. 

(19)  Legend.  oeque. 

(20)  Libertate  nihil  gratins  praestari  potest,  et  insestimabile.  yuft, 
Inst.  quib.  ex  caus.  manumitt.  Tcrentius  vocat  summuin  pretiuru. 

(2i)  Secus,  si  agnoveril.  /•  6,  /.   i3.    C.  h.  t. 

(22)  /.  pcn.  supr.  de  rccept.  qui  arbitrum.  v.  /.  7.  ^.  8.  supr. 
de  don.  int.  fir. 

(23)  Vide  /.  4^-  supr.  de  manumiss.  testam.  Hisvcrbis  (ideicon»- 
missa  liberlas  coropctit.  5-  ullim.  Inst,  de  singulis  rebus  pcr  fidei^ 
comm.  relict. 

(24)  Fideicommissaria  sciL  nam  directa  compctit  ab  adita  here- 
ditate.  /.  23.  supr.  de  manumiss,  test. 

(25)  Adde  /.   21.  supr.  h.  t. 

(26)  Id  est,  postquam  ses  alicuum  solvcris  ct  dcbitoribiw  sati»- 
feceris. 

(27)  Hac  formula  fiJeicommissa  libcrlas  vitlctur  dala.  /,  3  4.  J, 
7.  supr.  h.  t. 


258 


DIGESTORUM 


tuam  sertitutem  expepiantur.  Qujcro  ,  an  si  per  heredem 
sleterit  ,  quominus  ass  alienum  exsolveretur  ,  ex  causa  fi- 
deicommissi  libertatem  consequi  possit  ?  Respcndit  ,  non 
quidem  imputandum  heredi  ,  si  pro  coramodilalibus  rei 
iuce  administraudae  ses  alienum  tardius  e-xsolverit :  verum 
si  raanifeste  studium  non  solventis  ei  rei  paratum  ,  ut  li- 
bertatibus  mora  fieret,  prcbaretur  ,  reprzesentandas  (i)  li- 
hertates. 

5.  2.  Tutoris  ,  quem  et  ipsum  testamento  liberis  dede- 
rat ,  fidei  commisit ,  de  manuraitteudis  servis  ipsius  tuto- 
ris  :  scd  is  a  tutela  cxcusatus  luerat.  Quscro  ,  an  eisdem 
servis  liberlatem  prffstare  deberent  tutores  ,  qui  in  locum 
excusati  dati  lutelam  adminislrarent?  Respondit ,  secundum 
ea  quae  proponereutur  ,  iibertates  et  ab  heredibus  scriptis 
videri  datas. 

5.  3,  Seio  auri  libras  tres  ,  et  Stichum  notarium .,  (/uem 
peto  manumittas.  Seius  eodem  testamento  tulor  dalus  ,  a 
tutela  se  (2)  excusavit.  Quaeritur  ,  an  nihilominus  fidei- 
commissa  liberlas  debealur.  Kespondit ,  nihil  proponi  ,  cur 
txon  debeatur. 

5.  4«   Sorore  sua  herede  instituta  ,de  servis  ita  cavil(3)  : 

^iKofjtui   y^  TecpeixetXa  yKvy.vraTU  fJtu   et^i^K^pn    iv    tTupo.y.ct- 

Tota^ily.t!  ce   iX^'"  ^'rix°"   ^  Aa'/te«y  T»?  'TrpxyfictTtvTai  {xt 

a5    iyo    ijH   t^Kii^ifucec  ,    eiyjii   av    T«<i     •^li^pisi     aircxot.7et- 

^iicuciv-   ittv  S^i  xj  coi  apiccociv  ffitjvvcd  ioiTily  yvbjfjtnv  fxti- 

Id  est  ,    f^olo  et  a  te  peio  ,  soror  suavissima  ^  ut  Sticlwm 

et  Damam  actores  meos  ,     quos  ego  ,  quoad  rationes  retu- 

krint  (4)  ,    non    manumisi ,     tibi   esse    commendatissimos. 

Quod  si  ipsi  iibi  quoque  prohentur.,  exposui  tihi  meam  sen- 

tenliam.   Qusero  si  paratis  actoribus  rationes   reddere  ,  hc- 

res  libertattm  non  procstet  ,  dicendo  ,  eos  non  (5)  placcre 

ftibi  ,  an  audienda  esset  ?    Respondit  ,    non    speclandum  , 

qucd  heredibus  displiceret  :  sed  id  ,  qucd    (6)  viro  bono 

posset  placfre,  ut  libertatom  conseauantur. 

§.  5.  Lucia  Titia  heredum  fidei^  commisit  ,  uti  Pam- 
philrm  ancillam  Seiai  cum  ftliis  ejus  redimcrent  et  mamt- 
milterent  ;  et  (7)  juridicus  *(8)  ,  quanli  singuli  essent  rcdi- 
jBaendi  asstimavit  :  medio  ttmpore  Pamphila  ,  antequam 
pecunia  sclveretur  ,  pcperit.  Qjia^ro  ,  id  qucd  natum  est 
©X  Pamf  hila  ,  ufruni  ad  heredes  Scia;  ,  an  ad  hcredem 
Titiae  perlineat  ?  Respondit  ,  id  quod  nalum  est  ex  Pam- 
philo  ,  ejus  quid(m  esse  ,  cujus  ca  fi.erat  lunc ,  cum  pa- 
reret  :  ven:m  ,  hercdem  (9)  si  roorsm  fideicoramissa:'  Ji- 
berlati  fecit  ,  compelkndum  paiium  qucque  ad  libertatem 
perducere. 

5.  6.  Lucius  Titius  ite  resUimento  cavit  :  Mcdicos  tibi 
ccmmendo  (10)  dlum  et  iUum  :  in  tuo  Judicio  erit ,  ut  ha- 
beas  boiios  libertos  (  m  )  et  medicos  :  quod  si  ego  liherta- 
iem  eis  dedisicm  ,  veri/us  sttm  ,  quod  sorori  me(B  carissi- 
miB /eccriini  medici  servi  ejvs  manumissi  ah  ea ,  qui  sala- 


lario  expleto  reliquerunt  eam  .  Quaero  ,  an  fideicommissa 
libertas  suprascriptis  competere  potest  ?  E.espondit ,  secun- 
dum  ea  quae  proponerentur  ,  non  necessitatem  heredibus 
imposilam  ,  sed  arbitrium  permissum. 

5-  7.  Titius  Sticho  servo  suo  libertatem  dedit,  si  ratiO' 
nes  [5/c]  dederit.  Quaero  ,  an  i'atio  per  eum  gesta  ita 
pulari  (12)  debeat  ,  ut  damna  (i3)  ,  quae  casu  contige- 
runt  ,  ad  onus  reliquorum  non  pertineant  ?  Respondi  , 
in  negotio  qucd  voluntate  domini  adrainislrasse  propona- 
tur  ,  ea  danina  ,  quae  casu  ita  acciderint  ,  ut  seyvo  nihil 
possit  imputari  ,  non  pertinere  ad  reliquorum  (14)  onus. 
5.  8.  Item  qusEro  ,  cuni  onine  peculium  reddere  jussus 
sit  y  an  ita  peculium  computari  debeat  ,  ut  id  solum  pe- 
culii  esse  videatur  ,  quod  quaque  ex  cauaa  domino  debeat 
superesse  ?  Respondit ,  in  ea  specie  ,  de  qua  quaereretnr  , 
non  debere  dcduci  ex  peculio  ,  quod  domino  debeatur. 

5.  9.  Item  quaero  ,  an  si  ex  reliquis  in  peculium  ali- 
quid  converterit  ,  deduci  hoc  ex  peculio  reddendo  debeai? 
Respondit ,  si  id  ,  quod  ex  causa  quae  proponerelur  ,  in 
peculium  versum  est ,  rehquorum  nomine  desolulum  (st , 
fieri  saiis  conditioni  ,  si  jd  ,  quod  reliqr.uni  Cst  peculii  , 
solvatur. 

5.  10.  Libertatem  ita  testamento  dedit ,  Cupitucn  ser- 
vvm  mcum  ,  wm  (i5)  Marcianus  Jilius  meus  sedecim  {16) 
annos  impkverit  ,  rationibus  reddiiis  (17)  liberum  esst  vo- 
lo :  posl  mortem  lestatoris  tutores  Cupito  exaclionem  com- 
niiserunt,  isque  nuraraos  redactos  e^ipcnsavit  eisdem  tuto- 
libus  :  dtinde  filius  impubes  decessit  ,  cui  malcr  heret 
exlitit ,  et  tutorem  tutelae  judicio  filio  condemuatum  ha- 
buit:  Cupiius  ad  libertetem  proclamat  eo  tempore  ,  quo  si 
viveret  Marcianus  ,  annos  st  decini  a^alis  habiturus  esset , 
oflerens  rationes  unius  anni  in  dieni  mortis  testatoris,  quod 
Cicterae  subscriptae  fuerunt.  Quaesifum  est  (18)  an  easqno- 
que  raticnes  ,  quas  tutores  pericrJo  suo  egerunt ,  Cupitus 
reddere  compelii  dtbeat  ?  Respcndit  ,  eum  de  quo  quae- 
ritur,  conditioni  rationis  reddendae  ila  videri  p^iuisse  ,  ti 
omno  ex  eo  ,  quod  gessit  ,  [  et  ]  recte  desiderari  potest  , 
reddiderit ;  nam  altrram  concliiionem  humaniore  inter- 
pretaticne  ita  accipi  posse  ,  ul  defuncto  papillo,  tem- 
pus  (19)  ,  quo  si  viveret ,  sedecim  aunos  impleret  ,  ex- 
ispectare  satis  fuerit. 

§'  11.  Stichus  et  Damas  servi  mei  ,  si  (20)  rationts 
reddideritis  ,  libcri  eslote.  Quaesitum  tst ,  an  non  solum 
rationes  ,  verum  si  qiia  alia  consilio  (ii)'^'-  ^'*"''^  eorum 
amota  sunt  ,  pra^stari  ab  his  debeant ,  ul  ad  libertatera 
pervcniant  ?  Rcspcndit  rationum  (22)  rcddendarum  con- 
diticne  contincri  omije  quod  quoquo  geuere  «crvi  actum  fi- 
deraque  respiceret. 

§  la.  Intra  (28)  cerUi  lempora  couditioni  reddenda- 
rum  ralionuni  uon  parueruut  :   postea  parali    eiaat.   Qui«- 


(1)  Facto  aut  \chmtate  hcrctlis  Don  exfeclandis.  /.   i5.  C.  h.  t. 

(2)  V.  /.  '^8.  5-    ••   ftipr.  de  cxcus.  nu. 

(3)  V.  Alcialus  lib.  k  ciispunct.  c.  ii.  Jac.  Menoch.  (Je  ahittar. 
fucl.  lib.    I.   quaU.  8.  fl  v..  7.   M«'d. 

(/[)  Rctldidorint. 

(f>)  Placcrc  verliupi  non  r.onliticl  oixircm  polcstatem  et  libcrum 
arMlrlinn  ,  sicc!   id  ,  quod  viro  bono  placeat. 

(6)  /.  \Q.  §.  .3.  W7'.v.   caterum.  iitfr.  h.  i. 

(7)  Judex  wsfiourc  d<btt  ,  quotics  dinicultai  aliqua  occurrik  in 
prclii  jcstimaticne. 

(8)  Juridici  locp  inlcllij:;e  qncincanquc  judiccra. 

(9)  Yidc  /.  b3.  5.    I.  Jtift^.  h.   t. 

(10}  I;oc  vcrlio  ccnichir' fjdeirculmissnria  liberlas  data.  /.  »a.  C. 
h.  l.   at  «lc  C{i:{c  nota\'i  ;id  /.    16.  stipr.  h.  t. 

(n))  Mcdicinam  j;cr  libcrtos  cxticchint  Tcttycs.  dixi  «d  /.  a5. 
5.  2.  l.ii).  siipt.  (ie  oprtit  lihcrtoiMKt.  l.i.  ^.b.C.de  cctr.muni  tervo. 


(o)  Pulari  ralbnes  dicuntnr  hic  ,  nt  alibi  iumptus  putari.  /.  3i. 
5.  3.  .siipr.  de  ncgot.  dixi  ad  Viinon.  5.  de  Urigua. 

(i3)  l.   '.vi.  circdfin.  sitfir.  de  rnnnunnxs.  test. 

04)  /•   2i.   infm.  sufr.   de  mjnumi.ts.  test. 

(1.')   Vidc  /.   v3.  5.  j<cnult.  suj.-r.  h.   t.  . 

(i())  QuaHiordccim.  Cujocius  scriLU  errorem  creatum  tx  iUi»m>- 
tk  XVI.  et  XIV.  Tide  C.ujac.  Q.  Qbsen'.   ».  adde  ^.iS.  liifi.  h.  l. 

(1;)  Cuni  rationes  reddiderit. 

(iS)  5-   J^-  infn-  i'ifr-  h.  t. 

(19)  Addc  /.    \o.  circujjtn.   C-   h.  t- 

(10)  /.   4.    C.  de  test.  maiiumiss. 

(5.W.    40.   in  pr.  Infr.  dc  staUdih.  1.3.   C  dc  test.   iMrmnuss^ 

{-xi)  R.^tionuin  rcddcmlarum  tmditionecontinetur  id  oo^ne,  quod 
quoqi:o  Rcncre  dcbiloris  acti.m  Gdcmquc  reepiclt  :  v.rt>.uda  u  «{•M 
conbiho  ^el  fr.iude  amoyit,  dtbhor  id  pSBfctnre  «ogikur. 

(a3)  /.  -^3.  in  pr.  infr.  dc  staluliL 


LIBER    QUAD 

fitum  est  ,  an  pei-veniant  ad  liberiatem  :  Ilespondit ,  si 
per  (i)  ipsos  slelisset  ,  quo  miaiis  inira  tempora  procscri- 
pla  conditioni  parerent  •,  non  idcirco  liberos  fore ,  quod  po- 
«tea  raliones  velint  reddere. 

§.  i3.  ydb  heredibiis  meis  peto  ,  fideique  eorum  com- 
mitlo  ,  cum  filius  meus  sedecim  (2)  annos  implcverit  , 
Stichum  ralionihus  reddilis  mmumillanl.  Qiiaero  ,  an  eun- 
dem  serviiin  leslaior  in  diem  iisqne  pul>erlalis  filii  sui 
actum  (3)  ngere  voluerit  ?  Hespondit  ,  manifestnm  esso  , 
•testaiorem  (4)  bujns  quoque  actus  rationem  a  Sticlio  red- 
.di  voluisse. 

5.  i4-  Stichus  serius  meiis  ,  jubeo,  ut  det  ,  prcestet fi- 
iice  et  uxori  tnece  heredihus  meis  ,  sine  ulla  connwe/sia 
iot  aureos  ;  el  ut  ipsum  manumiltant  ,  fidei  eorum  com- 
mitto.  Qiwesitum  est ,  cum  uxor  ab  hercdiiate  abstinuerii, 
utrum  ,  dtiobus  ,  an  filise  prrcstare  dtbeat?  Respondit  , 
filias  ,  qiiae  heres  ex  asse  extitisse  proponereiur ,  pro  soli- 
do  (5)  dandum. 

5.  i5.  Iferede  filio  suo  ex  asse  instituto  ,  liberlatem  de- 
dit  io  ha^o  verba  :  Decemher  dispensator  meus  <f  Severus 
t^dlicus  et  Victorina  villica  Sevcri  contuberualis  ,  in  (6) 
annos  octo  l'heri  sunio  :  qtios  in  minislerio  filii  niei  esse 
volo  :  te  autcm  ,  Sevcre  fili  carissime  ,  peto  ,  uti  Decem- 
brem  et  Severuni  commcndtitos  hcd^eas  ,  quibus  prcvsentem 
libertatem  non  dedi  ,  ut  idonea  ministeria  haberes  ,  quos 
spero  te  et  liberlGS  idoneos  hnbilurum.  Quanro  ,  cum  eo 
tempore  ,  qno  Titius  testamenlum  faciebat,  iilius  natus  an- 
norum  fuerat  novem  ,  et  Titias  post  biennium  et  sex  men- 
«es  deccsserit  :  anni  octo  in  tjuos  libertas  erat  dilata  ,  ex 
l^stamebti  facli  tempoie  ,  an  vcro  ex  mortis  nunierari  de- 
beant  ?  Respoadit  ,  posse  videri  teslatorem  eos  aunos  octo 
dilatas  IiLM?rtalis  comprehendis-ie  ,  qui  computandi  sunt  a 
die  testamenti  (-)  facti  :  nisi  aliud  voluisse  testatorem 
probaretur. 

5.  16.  Spendophorus  cum  filia  meain  familia  nupserit , 
.oi  ratioties  idonee  (8)  fi-lia}  mecc  adminisfraias  rcddiderit ., 
liher  csto  :  filia  ,  cum  adhuc  iinpubes  esset  ,  vivo  patre 
decessit  ,  el  ex  subsiitulione  Seius  heres  exlitit.  Quasro  , 
cum  Spendophorus  (9)  rationes  pupillae  (lo)  non  admi- 
lislraverit  ,  et  vivo  patrefarnilias  desierit  ipsir.s  rationes  ad- 
ininistriire  ,  et  si  viveret  TifJa  ,  annos  haberet  araphtis 
duodecim  ,  an  ex  tcslarrento  libr^r  sit  ?  Respondit  ,  si  nul- 
las  ralioues  adniinistrasset ,  ({uas  reddere  heredi  dcberel  , 
»e(;undum  ea  ,  quoe  proponerenfur  ,  liberum  esse. 
^  5.  t7-  Siichjim  rationihus  redditis  manumiiti  volo  :  Sli- 
rhus  arearius  (11)  probaiJte  domino  nomina  (12)  fecit  , 
ct  rationrs  a  domino  seriplas  exhibet  ^  nec(i3)  poslea  no- 
men  ulium  f,;cii.  Qujoro  ,  an  (i4)  si  qui  minus  solvendo 
foerint  debitores  ,  quibus  alii  exactorcs  erant  applicati  , 
Boi.dum  vidcatur  conditioni  satisfactam  ?  Respondit ,  secun.- 

(0     \"idt  l.   50.  j.   3.   infr.  de  slntulih. 

(■;0  <?i'in(len)tn  ,  IJal.  qiiatiiordecim  ,  Ctijac.  errorcm  ralculi  ex 
BOds  XYI.  ct  XIV.  vi(Je  Cnjac.  2.  observ.  i.addej.  \o.  supr.h.l. 

(3)  j^ctuni   agcrc  filii ,  est  ejus  res  adininistrare. 

(4)  5-    'o.  supr.   h.  t. 

(■9  i'j  est  ,  solidum.  Cur  ?  proptcr  alistentionem  matria, 

C>)  Vide  /.    33    supr.  de  murnauiss.   tc.-it. 

(7)  ''•    18.   in  fiii.  iiipr.   de  maiiumiss.   test. 

(5)  Idoncc  I  atioacs  reddcre  ,  est  fideliler  rcdderc. 

(9)  Vrd.   AltiAt.   8.  pnrerg.    18.   el   12-  cap.   5. 

(10)  /.    26.  in  fin.   infr.  de  statulU). 

(11)  Dixi  ad  iV<5t/.    1/17.   c.  2.  et  1.  ad  Atlic.  7. 

(12)  Yic  nojninuni  ol)lij,'ationc  sciip.n  ad  /.  i.  supr.  de  ^annuis 
ftgatis.  Noruina  non  phiyium  ,  scd  plnrcs  contralicrc  diccbantur. 
Sic  non   iiniiis  ,  scd  iinus  nonicn  faccre  diccbalnr  :    ibidcm  dixj, 

(i3)  Ncc  postca   (jiiidquain  fcencra;iis  cst  ,  aut  fnp.nori  dedit 
C'4)  '•   iHr  in  Jin.  iupr.  de  cond,  et  dcmonscr,- 


RAGESIMUS. 


5^9 


dum  eja  ,  quae  proponerentur  ,  non  perlinere  ad  onus  red- 

dendarum  rationum  ,  quod  solvendo  non  essent  debitores. 

1^/  instilutus  et  substifutus  inconfinenti  dccesserint. 

42.   IVIi^ciAwrs  lib.    7.   Fideicommissorum. 

ANtoninus  Augustus  Pius  nostcr  (i5)  ,  ciuo  militum 
suorum  per  omnia  rata  esset  voluntas  suprema  ,  cum 
et  inslitutus  et  substilutus  incoutinenli  ,  prius-.juam  adirent 
heredilatcm  ,  decessissent  ,  eos  cjuihus  ah  his  et  lihenas  ct 
hercdiias  a  miliie  per  f/deicommissum  duta  esset ,  perincL 
liheros  et  hcredcs  esse  Jussit  ,  ac  si  ufrurnc/ue  directo  at- 
ccpissent  :  Eorum  antem  ,  cjui  a  pagaiio  libertatem  et  he- 
reditatem  (16)  per  fideicominissum  accepcrant ,  cum  aeque 
inconlinenti  et  instilutus  et  subslitutus  decessis^et ,  satis  hu- 
buit  Iibertatein  confirmare. 

De  €0  ,  quem  postea  dominus  vinxit, 
43.   Patjlus  lib.   4-   ''^d  Sabinuin. 

Fldeicommissa  liberlas  non  debetur  ei  (jy)  ,    quem  po~ 
slea  (i8)  vinxit  (19)  dominus. 

De  servo  contendente  cunt  domino. 
44-   PoMPOJNius  lib.   7.   ad  Sabinum. 

DE  libertate  fideiconiraissaria  praestanda  servus  cumdo- 
mino  recte  coniendit. 
De  dehitore  rogato    a   creditore    ancillam    suam    manu- 
ndilere.    1.   De   le^a'ario  ro^^afo    manumiitere.  1.  De  ^tatu 
ejus  ,  cui  fideicommissaria  lihertas  dehetur. 

45.  Ulmainus  lib.   5.   Dispulationum. 

SI  debitor  rogatus  sit  a  creditore  ,  ancillam  suam  pi- 
gnoratam  raanumitlere  ,  dcfendendum  esl  .,  fideiconi- 
missariam  libertntem  utiliter  relictam  (20)  a  debitore. 
Quid  (21")  enim  interest ,  oerta  quantitas  ab  eo  relinqua- 
tur  ,  an  fideicommissaria  libertas  ?  Sive  plus  sit  in  pretio  , 
sive  minus  ,  cogitur  liberlatem  prsestare  ,  si  modo  semel 
adgnovit  volunlatem  creditoris.  "^-  Jdgnovisse  autem  sic 
accipiinus  ,  si  forte  ,  cum  conveniretur  ab  herede  ,  usus 
est  exceplione  ,  vel  alias  voluntatem  suam  ostendit.  nam 
si  conveniatur  debitor  ab  herede  creditoris  :  doli  exceptio- 
ne  uti  potest  in  id  ,  quod  intererit  debitoris  ,  anciilam  suam 
habere. 

5.  1.  In  fideicommissaria  libertaie  qaamvis  quis  (22) 
modicum  legalum  fuerit  consccutus  ,  necesse  habet  servufn 
suiim  manumittere:pecuniarium  enira  fideicomn.issum  si  di- 
visum  (23)  fiierit ,  satis  injuriam  facit  (24)  Jiberlali  ,  quam 
fideicomraissario.  Saiius  est  igiiur  eum  qui  adgnovit  lega-- 
tum  ,  onerari  ,   cjuam  lihertalem  intercidcre. 

§.  2.  Quoliens  servo  vel  ixuciWx  fidcicommissaria  liber- 
tas"^  rehnquitur ,  in  (2 5)  ea  condilione  es$  ,  ut  quoad  ma- 
nuraitfatur  ,  servilis  conditionis  sit  :  et  qnidem  si  nullam 
niorain  pra^standae  libertali  ,  qai  p^^seslare  debet  ,  fecit , 
nihii  de  siain  eoram  mutatur  :  ideoque  eos  (26)  interim 
legari  posse  ,  sed  eum  sua  causd  ,  constat, 

(i5)  Caracalla  :  qiind  tamen  nonmiHi  ad  Antonin.  Piunv  rcferant?, 
Jisi  /.   uJtim.  infr.  de  vcieranis. 

(16)  Vide  l.  "14.   Siipr.  de  manamiis.  te.^t. 

(17)  Yido.  /".  5i.   injiii.  Siipr'.  de  mamimiss.  test. 

(18)  Id  est  ,  post  li]>er!atcm  datam. 

(19)  Vide  Paul.  4  sent.  12.  5.  4.  6.  7  8.  Ts  fcbat  dcdititiuS. 
tllpian.  I.  5.  II,  Gaius  i.  tit.  i.  5.  4- vincti  servi  deleriori-j  (irai>t' 
olim  conditionis. 

(20)  ^.    I.    hist.  de  singulis  rehus  per  fidsicommiss.   relict. 

(21)  id  est  ,  quid  intcrest ,  an  creditor  rogcl  siium  debitoremaiv'- 
ciii  daic  ccrtam  quantifaiem  ,  an  ancillae  libertalem?- 

(22)  Vid.  /.  24.  5.   i3.  supr.  h.  t. 

(23)  Si  donatiim. 

(24)  Facit  tom  lilKTtatr ,  quam  <Ac,- 
(2.^)  /.   29.   rnfr.  de.  .'^tatulihr 

(.a6)  /.   25,  Irfr.  dc  sUUidih.- 


s6q 


D     I    G    E    S 


De  libertatis  datiofie  collata  in  arbitrium  aUerius, 
^6.  Idem  lib.  6.  Disputationum. 

Fldeicomnaissa  libertas  ita  (i)  potest  dari  ,  Heressivo- 
lueris  ,  fidei  iuce  committo  ,  ut  Slichum  manumittas : 
quamvis  niliil  aliud  in  testaraenlo  polest  valere  ex  (2) 
nutu  (3)  heredis. 

5.  1 .  Plane  et  si  ita  ,  si  Siichus  voluerit ,  potest  ei  li- 
terlas  adscribi, 

5.  2.  Sed  si  ita  adscriptum  sit  ,  si  Seius  voluerit:  Sti- 
chum  liberum  esse  volo  :  mihi  videtur  posse  dici  ,  valere 
libertatem  :  quia  condilio  polius  est  ,  quemadmodum  si 
Hlihi  legatum  esset  ,  Si  Titius  Capitolium  ascenderit. 

5-  3.  Quod  si  ita  scriptum  sit  ,  Si  heres  (4)  voluerit: 
noa  valebit.  sed  ita  demum ,  si  totum  in  voluntate  fecit 
lieredis  ,  si  (5)  ei  libuerit.  '}'  Cseterum  si  arbitrium  il- 
li  (6)  quasi  viro  bono  dedit  ,  non  dubitabimus  ,  quin  li- 
Lertas  debeatur.  +  Nam  et  eam  libertatem  deberi  placuit : 
Si  tibi  videbitur  ,  peto  manumittas.  ita  enim  hoc  accipien- 
dum ,  si  tibi  quasi  viro  bono  videbitur.  •]-  Nam  et  ita  re- 
lictum  ,  si  voluntatem  meam  probaveris :  puto  deberi.  Quem- 
admodum ,  si  (7)  te  meruerit  (8)  quasi  virum  bonum  , 
vel  si  te  non  cffencierit  quasi  virum  bonum  ,  vel  si  com- 
probaveris  ,  vel  si  non  reprobaveris  ,  vel  si  dignum  putave- 
ris.  Nam  et  cum  quidam  Grsecis  verbis  ita  fideicommis- 
eum  dedisset ,  T^S^ilvi,  foiv  S^oKifieiaps  ^  iKiu^ipieiy  l'oS»/'*< 
fivKofixr  Id  est ,  /fZi  ,  si  probaveris  ^  libertatem  dari  vo- 
io :  a  D.  Severo  rescripium  est ,  iideicommissum  peti 
posse. 

5.  4«  Quamquam  autem  in  (9)  heredis  arbitrium  con- 
ferri ,  an  debeatur  (10)  ,  non  possit  :  quando  (11)  tamen 
debeatur ,  conferri  potest. 

5.  5.  Quidam  ,  cum  tres  servos  legasset ,  fidei  heredis 
»«i  commisit ,  ut  ex  his  duos  ,  quos  vellet ,  manumitteret : 
fideicommissa  libertas  valebit  ,  et  quos  ex  his  vellet ,  he- 
res  manumittet.  quare  si  eos  vindicaret  legatarius  ,  quos 
iieres  vult  manutnitiere  ,  esceptione  doli  repelletur. 

De  adgnatione  pcsthiimi.  i.  De  absentia  heredis.3.  De 
servo  pure  legato  tt  sub  conditione  manumisso.  4«  I^ver^ 
bis  j  ancillas  ineas  liberas  esse  volo. 

47.  JuLiANUS  lib,  42.  Digestorum. 

SI  pater  duos  filios  heredes  instituerit,  et  adgnatione(i2) 
posiliumi  ruptnm  testameiiiuip  fuerit :    quamvis  here- 

(i)  In  arbitriiim  heredis  fideicoininissaria  Ubcrtas  relinqui  po- 
lest.  adde  /.  7.  5-  '•  ^upv.  de  reb.  dubiis,  Goth.  Vide  in  hanc 
Jeg.  Eman.  Costa.  lil.  i.  select.  cafj.  21.  et  -iu.  et  Sarmient.  lib. 
'i  select.  cnp.  6.  Ans.  Conf.  Mcnoch.  lib.  \.  de  arbitr.  jud.  ijnt^- 
suf^n.  8.  a  n.  ^.  Mod. 

(i)     Vide  /.  43.  5-  /""«■  supr.  de  Irg.  i. 

(3)  Id  est ,  ex  luera  et  libcia  voluiitatc.  vide  /.  5>4-  siipr.  de 
leg.  2.  sed  cx.  ejug  arbitrio  tanqiwin  viri  honi.  /.  jS.  supr.  de 
ieg.   1. 

(4)  5-  p*"-  '«A-  *•  '• 

(5)  Libcruni  arbitriimi  hac  formula  ,  si  volueris  ,  »i  tibi  libuerity 
comraittitiir. 

(6)  Arbitriu|ii  yiii  boni  tt  mcnim  differnnt.  /.4».  5-  4-  '^upr.  h.  t. 
(^7)     /.  4'-  S-    ■•  '^'W-  h.  t.  l.   II.  5-  8.  eupr.  dc  leg.  3. 

(8)  ObseiTiiverit. 

(9)  Vidc  /.  4^-  §■  fn^  Supr.  de  leg.   |. 

(10)  Libertas  scil. 

(11)  5.  3.  Supr.  k.  t.  l.  17.  Surr.  h.  t.  t.  ^\.  %.  &.  Supr.  de 
lcg.  3.  (n  bcrtdis  .iibitrii  m  dcbendi ,  seu  debiti  substantia  confer- 
iri  iion  }  Qttst  ;  terapus  scu  qiio  tempore  dcbeatur  ,  |>ofcst. 

(!•?)  Testamentum  rumpilur  adgnalione  posthumi  non  instituti^ 
erque  co  rnpto  hbeitates  ,  kgata  ,  fidcitomniissa  non  dcbentur.  ut 
hic.  l.  24    $•   !*'  *"/"•  A.  t.  V.  laipcn  Auth.  ex  caus».  C.  de  li 


T    O    R    U    M 

ditas  pro  duabus  partibus  ad  eos  perlineat ,  tamen  fidei» 
commissa;  libertates  praestari  non  debent ,  sicuti  ne  legjita 
quidem  aut  fideicommissa  praestare  coguntur. 

5.  1.  Si  ,  cum  (i3)  alienum  servum  heres  rogatus  sit 
manumittere  ,  item  communem  ,  vel  eurn  in  quo  ususfi-u, 
ctus  alienus  est ,  latitet  :  uon  inique  Seuatuscynsulto  liber- 
latibus  succurretur. 

§.  2.  Si  Slicho  liberlas  per  fideicommissum  data  fiierit 
sub  conditione  ,  si  rationes  reddidisset  ,  et  is  abseate  he- 
rede ,  paralus  sit  reliqua  solvere  :  Praetoris  officio  contine- 
tur  (l4),  ut  virum  bonum  eligat  ,  eujus  arbitrio  rationes 
compulentur  ;  et  pecuniam  ,  quoe  ex  computatione  colligi- 
tur  ,  deponat  ^  atque  ila  pronunciet ,  libertatem  ,  ex  cau- 
sa  fideicommissi  deberi. 

•J*  Haec  autera  fieri  conveniet ,  si  heres  ei  justa  causa 
aberit.  Nam  si  lalitavit  ,  satis  erit  ,  liquere  Praetori  ,  per 
servum  non  stare  quominus  conditioni  pareat  :  atque  ita 
pronunciare  de  liberiate  oportebit. 

5.  3.  Cum  sub  conditione  legato  servo  libertas  da- 
tur  (i5)  ,  non  (16)  aliter  fideicommissario  (17)  tradi  de- 
bet  ,  quam  ut  caveatur  ,  existente  conditione  traditu 
iri  (18)  eum. 

5.  4-  Quacdam  cum  in  exlrema  esset  valetudJne  (19), 
piaesenlibus  honesiis  viris  compluribus  et  matre  sua  ,  ad 
quam  legitima  hereditas  ejus  pertinebat  ,  ita  locuta  est  , 
Ancillas  meas  Mceviam  et  Sciam  liheras  esse  volo ;  et  in- 
teslata  decessit.  Quaero  (20),  si  mater  (21)  ex  Senatus- 
consulto  legitimam  (22)  hereditatem  ejus  non  vendicasset , 
et  hereditas  ad  proximum  cognalum  pertinuisset :  an  fi- 
deicommissa  libertas  deberetur  ?  Respondi  deberi :  nam 
eam  ,  quae  in  extremis  dixisset  ,  Ancillas  meas  illam  et 
ilLnn  liberas  esse  volo  ,  videri  ab  omnibus  (23),  qui  legiti- 
mi  heredes  aut  bonorum  possessores  futuri  essent ,  petisse, 
ut  hoc  fieri  possit. 

De  legato  ut  manumittatur. 
48.  Idem  lib.  42.  Digestoruin. 

CTJm  in  testamento  scriptum  est ,  Stichum   Tilio  lego  , 
vel  heres  meus  dato  ita  ,  ut  (24)  eum   Titius    manu- 
miitat:  diii  ,  petenti  legatario  Stichum    exceptionem  doli 
mali  obstaturam  (aS)  :  nisi  caverit  (26)  se  libertatem    »e- 
cundum  voluntatem  defuncti  praestaturum. 
De  eo  qui  latiiat. 
49.  Africanus  lib.  9.  (27)  Quaestionura. 

SI  is ,  oui    servus    legatus    est  ,    rogatus    manumitterc , 
latitet :  orcinuro  (28)  fieri  libertum  ,  respondit. 

beris  prateritis.  scd  iUe  loquitur  in  jam  nato  pratwito ,  hic  iJi 
posthtimo  prjeterito  ;  iu  «juo  jus  hoc  autiquum  obtioere  putat  Al- 
beric.  hio. 

(i3)  7.  5.  »>i  princ.  l  aSi  $.  4-  Supr.l.  5i.  5.8.  Infi:  h    t. 

(i4)  /.  5o,   i;j  pr.   Supr.   de  comd    et  dcinomtr. 

(i5)  Pure  ab  hcrcde  prrcslauda. 

(16)  /.   4o.   §.    1.  Supr.  de  matuuniss.  test. 

(17)  Id  tst  ,  legatario. 

(18)  Id  cst ,  tiadituin  iri. 

(19)  ICx  Tcrtulliano.  Insz.  ad  SC    Tcrtull.  in  pr. 

(20)  Vide  /.   26.   5-  ^'  ■"'P'"-   ^'  *•    .       . 

(21)  Mater  igitur  cognato  dafuncti  in  intastati  auccessiohc  prae- 
fcrtor. 

(22)  Legitjnja  hercditas ,  quas  ab  jntcstalo.  l  i.  ^upr.  dt  h<. 
rcd.  pet. 

(nS)  Verbj  in  codicillis  prolata  dirccta  videntur  ad  omncs  ab  in- 
lestato  vcniontes  qtiiounquc  et  quocunqtie  gtaJu  ilU  sunt. 

(24)  Vide  I.  1.   C.  de  his  .  qua:  sub  modo. 

(25)  /.   7.  Supr.  h.  t. 

(2(i)  ViJe  /.  a.  ct  ibi  Castr.  et  SjUccI.  C  de  his  ,  qua  rub  nio- 
do.   Ans. 

(o^^  Vide  Cujac.  9.  ad  Afnc.  fol.  223. 

(28^  Et  directo  ,  idque  e»  Rubnauo  ,  ut  /.  a6.  j.  7.  <»upr.  h.  t. 


LIBER    QUABR  AGESIMUS. 


26] 


"h  Idem  fore  ,  etsi  non  legatarii  ,  sed  heredis  fideicom- 
missum  esset.  Sed  [  et  ]  si  non  omniam  sed  quorundani 
hnedum  fideicomraissum  sit  ,  seque  dicendum  orcinum(i) 
fieri.  in  eos  autem  ,  qui  latitaverint  ,  colieredibus  (2)  , 
a  quibus  redimendoe  partes  essent ,  utilem  actionem  eo  n 0- 
mine  dari  debere  :  vel  etiam  familiae  erciscuudae  judicio 
recte  eos  actaros. 

De  scri'o  legafo  ct  per  fideicommissiim  manumisso. 
5o.  MARCiAisiis  lib.  7.  Institulionum. 
^I  servus  legalus  ,  et  per  fideicommissum  manumissus 
O  S)t  -,  Ccrvidius  Sca^vola  consultus  putabat  novissimam 
scriptiiram  valere  ,  sive  liberias  sil ,  sive  legatum  :  quia 
cum  libertatem  datam  postea  placeat  (3)  adimi,etper  le- 
gHium  constal  posse  adimi.  -f^  Sed  si  in  obscuro  sit,  qua 
naenie  post  libertatem  legavit  eundem  servum  ,  in  (l\) 
obscuro  iiberlatem  prjevalere  :  qua;  sententia  mihi  quoque 
Yerior  esse  videtur. 

Qui  posfunt  manumittere.  2.  De  pecunia  lcgata ,  iit 
scn-us  enialur  et  manumitlatur.  3.  De  slatu  ejus  cui  de- 
hetur  ffdeicommissaria  liberlas.  4-  ^^  absentia  rogad  ma- 
numittere.  10.  De  emptore.  11.  De  coherede  pnesente  et 
de  impubere.  \i.  De  rogato  manumittere  malrimonii  causa. 

5i.  Idem  lib.  9.  fnstilutiomira. 
]V[  On  tantum  [  ipse  ]  ,  qui  rogatus  (5)  est  manumitte- 
i\  re  ,  ad  libertatem  perducere  potest :  sed  (6)  et  suc- 
cessores  ejus  ,  sive  (7)  emptione  ,  sive  quo  alio  modo 
successerint.  Sed  etsi  nemo  successor  extiterit  ,  ad  fiscum 
ita  transil  ,  ut  liberLis  ab  eo  prsesletur. 

§.  i.  Is  autem  qui  rogalus  est  manumittere  ,  etiam  (8) 
eo  tempore  ,  quo  alienare  prohibeiur ,  potest  manumittere. 

^.  a.  Si  alienum  servum  quis  rogatus  fuerit  manumit- 
tere  ,  cura  ei  pecunia  certa  legala  esset ,  ut  emat  eum  et 
nianumiitat  ,  et  dominus  nolit  eam  vendere  :  legatum  re- 
tinrt  ex.  voluntale  defuncti. 

5.  3.  Cui  per  fideicommissum  libertas  debetur  ,  liberi  (0) 
quodammudo  loco  est,et  slaluiiberi  locum  obtinet :  vel  eo 
uiagis  ,  quod  nec  (lo)  in  alium  iransferendus  est  ,  ut  aut 
libertas  ejus  impediatur  ,  aut  jura  patronorum  graviora 
experiatur. 

§,  4-  Seaatusconsulto  Dasumiano  (1 1)  cautum  est ,  ut  (12) 
si  ex  justa  ( x  3)  cuusa  ahsit  ( 1 4)  1  '7'"  fidcicommissam  li- 
bertatsm  debet ,  et  hoc  pronunciatum  fuerit  ,  perinde  Uber- 
tas  competat  ,  atque  si  ,  ut  oportet  ,  ex  causajideiccmmis- 
si  manumhsus  esset. 

5.    5.   Abesse  aulem  is  inleiligitur  ,  qui  a  tribmiah  abest. 

5.  6.  Et  quia  heredibus  (i5)  tantum  cautum  erat ,  ad- 
jeetum  est  eodem  Senatusconsnlto  ,  ut  quicunque  fideicom- 
missam  libertatem  [  debeat  ]  ,  ex    quacunque    causa  pro- 


nunciafum  fuerit  eum  eosve  ahesse  ,  perinde  habeatur , 
arque  si ,  ut  oportet  ,  ex  causa  Jideicommissi  manumis- 
sus  esset. 

§.  7.  Sed  Articulciano  (i6)  Senatusconsullo  cavetur , 
ut  in  provinciis  Pnesidts  provincics  cognoscant  ,  licet  ke- 
res  (17)  non  sit  ejus  provincics. 

§.  b.  Sed  si  (18)  non  hereditarium  servum  quis  roga- 
tus  fuerit  inanumittere  ,  sed  proprium  :  ex  Senatuscon- 
sulto  Junciano  post  pronunciationem  pervenit  ad  liber- 
tatem . 

5.  9.  Sive  (19)  justa  ex  cansa  abest  ,  sive  lalitet  ,  sive 
praesens  non  vuk  manumittere  :  pro  absente  eum  habeii , 
D.   Pius  rescripsit. 

5.  lo.  Emptor  quoque  ut  manumittat,  eodem  Senatus- 
consulto  expiessum  est. 

§.11.  Et  prccseus  coheres  perinde  manuraittat,  atque 
si  traditum  a  cohersde  accepisscL  -1-  Quod  et  in  impube- 
ris  persona  cohercdis  (20)  ,  qui  non  erat  rogatus  manu- 
mittere  ,  eimdem  Principem  rescripsisse  ,  relatum  est. 

5.  12.  Sed  si  matrimonii  causa  quis  manuraittere  roga- 
tus  est :  non  est  cogendus  eam  uxorem  ducere  ,  sed  suifi- 
cit  fideicommissa  libertas. 

De  servis  alienatls  a  creditorc. 

52.  UlpiAtjus  lib.    1.   Responsorum. 

POsleaquam  a  creditore    alienali  sunt  servi  ,  quibus  £- 
deicommissa  hbertas  adscripla  est  ,  noii  nisi  ex  jusia 
causa  adversus  heredera  subveniri  eis  posse. 

De  mora.    1.  De  adilione  dilata. 

53.  MarciAnus  lib.  4-  Regularura. 

SI  quis  (21)  rogalus  ancillam  manumitfere  ,  moram  fe- 
cerit  :  si  interea  enixa  fuerit ,  constitutum  est  ,  hujns- 
modi  partum  liberum  nasci,et  quidem  ingenuura.  ssd  sunt 
Constituliones  ,  quibus  cavetur  ,  statim  ex  quo  libertas  de- 
beri  cceperit  ,  ingenuum  nasci :  et  hoc  raagis  est  sine  du- 
bio  sequendum  ,  quatenus  liherta'}  non  privata  ,  sed  publi- 
ca  res  est ,  ut  uliro  is  qui  eam  dehet ,  offerre  deheat. 

%.  1.  Sed  si  nondum  debita  libertate  fideiyommisia  an- 
cilla  peperit  ,  studio  (22)  tamen  heredis  faerit  elFectum  , 
ut  nondum  liberias  deberetur  ,  utiqae  quod  tardius  fadiit 
hereditatem  ;  ut  qui  nati  sint  ex  ancilla  ,  servi  ejus  fiant : 
placet  manumittendos  (28)  ,  sed  tradi  matri  oportere  ,  ut 
ab  ea  manumitlantur  ,  et  liberti  potius  matris  fiant.  nara 
quos  (2.4)  indignus  est  heres  servos  Iiabere,  ne  quidem  h- 
bertos  habebit. 

54.   MECiANtJ.s  lib.    16.   Fideicommissorum. 

SI  niaier  (25)  ,  poslquam  fiiium  accepisset  ,  vel  qui  in 
ejufi  locum  successit  ,  prsnstare  noluit  libertatem  :    com- 
pellendi  sunt.  Amplius  si  mater  aut  nollet  sibi  filium  tradi 


(.)  ""lAii  c[\xji  notavi  fie  orcino  ad  /.  3o.  5-  *^-  '^"•pr.  h.  f. 
adHf  quod  Lucrenus  januas  orci  charoneas  scrobes  vocat.  AretEus 
roedicus  ,  U  y,tfOv!oi<r:*  ecVy/J^ift  «'iJrociflti  ytyMoy-x*t-  Autigoiuis 
historicus  ,  tm'  $ttfoij(,»j  it-xXufAixjy  >g  Jt»/"""*"»  »■''««  y.*'"'^'  ^^*^^ 
Cajac.  hic.  alil  tlicuut  horcinum.   Ulp.    2.  5-  8.   Trxpoi  to  Ipnoi- 

(2)  Adde  /.  3.  5     '-  supt.  k.  t. 

(3)  f.    14.  supr.   de  ieg.  3.   l.    10.   jj-    '•   ■»«/"'•   de    manum.  test. 

(4)  '    '4    "*  pr-  '!upr.  de  leg.  "i.  vide /.  u/r  5-  »•  iup7:  dt  vtdg. 

(5)  Aut  jussus  »el  oneratus ,  seu  giayatus.   Graeci. 

(6)  Vid.  /.  20.  supr.   !<.  t. 

(7)  Succdcndi  verburn  cxtenditor  ad  oinocin  surcctsioocm  quo- 
ctaquc   tno<lo  ea  fiat.   Ita  vox  xuceedcndi  communis  est. 

(8)  Vide  /.  3i.  5.   u.  supr.  h.  t. 

(,9)     Is  rui  per  fideicommissuno  libertas  data  est,  noacst  Uber  ,sed 
Idberi  quodainmr>do  5oco ;  non  statnlit>«r,  sed  stalulilifri  Vocum  obtiucl. 
(ic)Vide  /.  24.  5.  -21.  Supr.  h.  t. 
(i  i)Da»umaiano.  HaU.l^.infiH.S.tpT.h.t.yiA  Paul.4  itnt  i3.§.uft. 


(12)  Vide  /.    36.  in  pr.  supr.  h.   t. 
(:3)  Adde  «.   9.  infv.  hic. 
(j4)  Vid.  f.    5.   infr.   h.  t. 

(i5)  Vid    Leonin.   einend.   lib.  4-  cap.    j5.   Ans. 
(16)  Arctulianum    Scnalusconsult-an)  appellant    Grseci    hqp  Sena- 
iujcoisuitum. 

(!':)  Q:;  hbcj-tatcm  pr.r-slarc  debet. 

(18)  Vid.  /.   47.   §.    I.  supr  h.   t. 

(19)  Absens  quis  hic  cst ,  sive  ex  j-ista  caiisa  absit  ,  sive  latilet , 
sive  prffsens  noUt  nianumittere. 

(•->.o)  /.  3o.    C.  5.  supr.  h.  t. 

(?.i)  /.  26.   (.    I.  ^'ers.  ex  die  vero.  siipr.  l.  3.  in  fin.   C.   h.   t. 
l.  22.  supr.  de  stat.  hom, 

(22)  /.  4''  S-  ^-  ^upr.  l.  55.  infr.  h,  t. 
(!i.3)  /.   3.    C.  h.  t. 

(24)  Adde  /.   7.  5.  nlt.   in  pr.  infr.  de  iuterdict.  et  releg. 

(25)  Accipit  scil.  ut  manumittcrct.  Accurs. 

34 


m 


DIGESTORUM 


aut  in  Terum  natura  csse  Jeslsset ,  non  ah  re    est  dicere  , 
nihiloininiis  iia  natis  ab  h^rpde  liberiaiem  praestari. 
55.  Marcianvs  lib.  4-  Reguhiruin. 

SEd  etsi  (i)  iion  tlata   opera  lardius  adierit  ,    sed  dum 
<le  adeuuda  Iieredilate  deiiberal  :  idem    diclum  est ,  et 
jii  postea  cognovit  ,  se  heiedem  institutum  ,  quam  ancilla 
l^eperit ,  placct  hoc  quoque  casu  subveniendum  esse :  hoc 
lamen  casu  ipse  manumittere  debebit  ,  non  matri  tradere. 
§.    X.  Sed  si  directo  libertas  data  fuerit  ancillK  ,   et  ho- 
rum  aliquid  evenerit  :  quemadmodum  nalis    subvenietur  ? 
]:<ani  ibi  quidem  petitur  lideicommissa  libertas  ,  et  Praetor 
parvulis  subvenit  5  cum    vero  directo   libertas  datur  ,  non 
petilur  :  sed  etiatn  hoc  casu  puto  nato    subveniendum  es- 
se  ,  ut  aditus  Pra;lor  in  rem  malri  (2)   decernat  actionem 
eiemplo  fideicommissarise  liberiatis.   Sic    denique    et  Mar- 
cellus  libro  xvi.  Digestorum  scripsit  ,   et  ante  (3)  aditam 
hereditatem  usucaptis  ,    qui    testamento    manumissi    sunt  , 
subveniendum  esse  ,  ut  eis  liberlas  conservetur  :  utique  per 
Praetorem.  quamvis  his  et  impulari    possit  ,  quare  usuca- 
pti  sunt  :  in  pamilis  auiem  nulla  (4)    deprehenditur  cul- 
pa  (5). 
j4n  conditio  apposita  in  primo  gradu ,  censeatur  repeliia 
in  secundo. 
56.  MAncFLLtJS  lib.  singul.  Responsorum. 

LTJcius  Tiiius  testamento  (6)  ita  cavit  ,    Si  quos  codi- 
cillos  rcliquero  ,  valere  volo  :  si  quis  nuhi   ex  Pnnla 
quie  uxor  men  fiiit ,  intra  de<  em  meuses  nalus  natave  erit , 
€x  semisse  heredes  sunto  :   Gaius    Seius    ex    semisse  heres 
esto  :  Stichum   el    Parnphilum  sercos    meos    et    Eroteni  et 
Diphilum  peto  j  et  fidei  heredum  committo  ,     ut  (7)  cum 
ad  pubertdtem  liberi  niei  pervenerint ,  manumittant.    dein-" 
de  novissima  parte  ila  cavit ,    Quod  si  nnhi  liberi  nati  non  .'; 
trunl  .,  aul  intra  pubcrtatem  decesserint ,  tunc    heredes    exl 
paribus  parlibus  sunt  Mucius  ct  Mxvius  :  legata  qua;prio-% 
re  (8)  le.ttarnenlo  ,  quo  filios  et    Seium    \_instiiui'\  ,    reli^ 
qui  ,  pr(tstnri  volo.   [  hoc  est  ]  e<  a  sequentibus  heredibtis.^, 
deinde  codicillis  ita  cavit  ,     Lucius     Titius  heredibus  pri-^\ 
rnis  et  substilutis  salutem  :  peto  ,    ut    en  ,    qucK   testamento 
cavi .)  iegofi^  et  ea  quK  codicillis  cavero  .,  legavero  ,  pm-^S 
stetis.   Quaero  ,  cum  liberi  Lucio  Titio  nali  non  sint  ,   arf  ' 
Sticho  el  Pamp[)ilo  el  Eroii  et    Dipliilo    servis  confestim 
lideicommissa  liberlas  pra^stiiri  debeal  ?  Marcelhis    respon- 
dit  ,  conditionem  ,  qua;  libertaii  eorum  de  quibus  quaere- 
retur  ,  si  filii  heredes  extilissent  ,    apposiia    esset ,  repeti- 

(0    /.  53.  5.  I.  iupr.  h.  t. 

(2)  Atqui  iilii  siibrcpti  actioneni  malcr  non  habct.  /.  38.  in  pr. 
iitfr.   de  Jurt.  Mcel  paler  liabcat.  /.    i.  supr.  de  rei  vind. 

(3)  /.  9.   5'   ^tl^-  '"/'■  ^^^  statuUler. 

(4)  Nibil  itaque  eis  iuipiitabitiu- ,  qnod  tisucapti  sint. 

(5)  Adde  /.  12.  irifr.  ad  l.  Cnrn.  de  sicariis.  Poslbumos  cxhc- 
ledari  non  posse  ,  hinc  colligeie  possis  :  cum  cxlKrcdalionis  causje 
noininatim  hodic  sint  inferendoe.  Ncf.  iif).  c.  3.  Ntnio  autcm  sa- 
ni  judicii  possit  dicere  infanlcin  possc  ingratum  a  niatre  sua  voca- 
»i.  /.  33.  5-    t.  C.  de  iiioff'.  testom. 

(6)  Id  cst,  priori  parte  testaintnfi. 

(7)  Haec  est  conditio  ,  de  qua  cst  quxstio  ,  an  a  substitutis  sit 
repetita. 

(8)  Id  cst  ,  prima  parte  lctanienli. 

(9)  Repctitum  non  intcUi^itur  ,  quod  rcpetitum  vitiaref.  Bart. 
vide  /.  II 3.  5.  pen.  supr.  dc  leg.  i.tl  /.89.  i>j  pr.  supr.  dc  cond. 
*t  demonstr. 

(10)  Sicut  libcrtas  dari  ,  ita  ct  adiini  tain  testamento  ,quam  co- 
dictUis  testamcnto  confirinatis  potcst  :  ut  tainen  codcm  modo  adi- 
niatur  ,  quo  dala  cst.  Ulp.  t.  1.  in  fin.  adde  /.  5o.  Supr.  tit.  prox, 
»t  tit.  Instit  de  adempt.  legnt.  "i.  Instit.  21. 

(11)  Propter  impodimentum  juris. 
(19)  Lege  adimititr. 

(i?«)  Libeitas  tcMnjntnto  rdicta ,  qua:  Legc  adiniilw  ,  vd  pro  non 


tam  (9)  non  viderl :  ideotjue  confestim  libertatem  praslan- 
dani  fsse  et  a  priinis  ct  a  substitutis  heredilus.  nam  ,  ut 
supra  scripium  est ,  petiit  ,  ut  quae  lesiauicnto  cavisset  , 
pra-starentur  :  cavit  autem  de  liberlate  eorum  servorum  : 
atquin  sub  conditione  cavit  *,  et  si  allerius  generis  conditio 
esset ,  expectanda  esief.  sed  non  est  verisimile  ,  ut  hoc 
in  ista  conditione  cogitaverit  ,  cum  Cdei  'substitulorum 
comniitteret  ;  et  admilti  ad  hereditatem    non    possent  ,    si 


implerelur  coiiditio 


T  I  T.     VI. 


DE  ADEMPTIOISE  LJBERTATIS  (10). 

Si  libertas  lege  (tdimatur. 

1.  Terejjtius  Clemens  lib.   18.  ad  Legem 
Juliam  et  Papiam. 

CUm  libertasLege  (1  i^adimaiur  (12)  ,aut  (i3)  pro  non 
data  haberi(i4)dek^al(i5),aut  certe   perinde  obser- 
vari ,  ac  si  a  testatore  adempta  esset. 

T  I  T.   vn. 

DE  (16)  STATULIBERIS  (17). 

Definitio.    1.   De  conditione  cxpressa  .^  et  vi  ipsa. 

1.  Paulus  lib.   5.   ad  Sabinum. 

STatuliber  est ,  qui  staiutam  et  deslinatam  in  (iSi)  tem- 
pus  vel  conditioncm  libertatem  habct  (19). 
;  5-  ^-  F'u"t  [  autem  ]  stalnliberi  vel  conditione  exprc^- 
'  sa  ,  vrl  vi  ipsa.  •f^  Coudilione  expre-.sa  quid  (20)  est  ,  \r\A- 
nifestum  est.  -[-  \i  ipsa  ,  cuin  crcditoris  (ai)  fraudaiidi 
causa  manumittuntur.  uam  duni  iucertum  est  ,  an  credi- 
tor  jure  suo  utatur  (22)  ,  interim  staluliberi  stint  :  quo- 
niam  fiaus  cum  eflecto  (28)  in  Leg.  iEIia  Seutia  accipitur. 

Dc  aUenatione  ,  usucnpione  ,  manumissione.  De  hercdi- 
tatis  aditione.  i.  De  tabulis  pupiUaribus.  2.  D"  servo  cuni 
libcrtate  inslituto  ex  parte  ,  3.    Fel  suhslituto. 

2.  Ulpiakus  lib.   4-   ^^  Sabinuin. 

QlJi  stafuliheri  causam  (24)  apprehondit  ,  in  (26)  ea 
conditione  est  ,  ut  sive  tradatur  ,  salva  spe  libertatis 
alicneturj  sive  usucapiaiur  ,  cum  sua  causa  (16)  usu- 

data  habctiir ,  vcl  a  tcstatorc  adeinpta  videtur. 
(i4)  Habcri  debrt. 
(i.^i)  Legc  :   debet  ,  debe.t  id  certe. 

(16)  Llp.  2.  st.-ituUberi,  01  iJira  oiipsfiv  t\  u^^ipti^ifiti  ioff^i>Te<- 
^S.Eclog.  9.  c.  25. 

(17)  Quid  sit  statulibcr  ,  vidc  /.  i.  infr.  h.  t.  Goth.  AiWe  Dua- 
ron.  ail  tit.  ff.  Si  ex  noxali  caitsa.  Rcvard.  lib.  1.  var.  cap.  11. 
Ilotoman.  lib.  2.  rcspons.  amicabil.  c.  37.   Ans. 

(18)  Id  cst  ,  cx  tempore.  vide  /.    17.  Supr.  de   manunnss.  trst. 

(19)  Id  cst  ,  cui  relicta  esf  diiecta  libcrtas  iii  dicm  vel  contlilio- 
nrin  cprtan>,  /.  69.  5.  2.  supr.  dc  ei'ict.  lllp.  2.  5.  i.  hinc  nndi- 
tio  proposita  ,  Festus  /.  ult.  Supr.  dc  cond.  et  demon.^^tr.  Tfio»..f 
tii'>l  >  /•  7-  Supr.  de  excusat.  aliud  est  staliiu  libcr.  stalulilcr  e.C 
c.\  dic  ct  conditionc. 

(20)  Quid  sit  manifcstum  etc. 

(21)  Vide  /.  23.  Iiifr.  qui  et  a  quib. 

(22)  Adsercns  libertatts  in  fraudcin  datas  :  vel  sic  cas  iinpeclicns. 
/.    16.  5.  idt.   Infr.  qui  ct  a  quib. 

(23)"Entclu.  vulg.  Hat.  .    . 

(24)  Li  cst ,  qui'  in  dicia  vcl  sub  condifiome  manMmittitur. 

(25)  Vid.  /.  24.  5.  quotics.  21.  supr.  de  Jldiia^mm.  libert. 

(26)  Statulibcr  ,  scii  alienctur  ab  licrcde ,  scu  sHswpiatur  ab  ah- 
quo ,  libcrtatis  conJilioncm  sccuiii  tiahit.  Ulpian.  a.  $•  3. 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


263 


capiatur  ;  sive  Tnanumittatur  ,  non  perdat  spem  orcini 


li- 


beiti.  Srd  stntuliberi  causam  uon  prius  servus  nanci.sci-  , 
tur  ,  nisi  adita  vcl  ab  utio  ex  institutis  hereditate  .  C^te-  j 
rum  ante  aditionem  sive  tradeiur  (1)  ,  sive  usucapietur  ,  j 
sive  maoumittelur  ,  spes  statK  (2)  libertatis  intercidit. 

§.  1.  Sed  si  impuberis  (3)  tabulis  liberias  servo  sit 
adscripta  ,  an  vivo  pupillo  ,  post  adilionem  videlicet  he- 
reditatis  patris  ,  statuliber  sit  ?  Cassius  negat  :  Julianus 
contra  exfslirnat  ;  qiaj  sententia  verior  (4)  habetur. 

§.  2.  Plus  scripsit  Julianus  ,  et  si  legatus  sit  servus  ab 
herede  patris  ,  libcr  esse  jussus  in  pupillaribus  labulis  , 
praevalere  libertatis  dalionem. 

5.  3.  Si  primis  (5)  tabulis  sub  conditione  servus  cum 
lihiertate  ex  parle  dimidia  heres  sit  institutus ,  an  statuli- 
beri  causam  obtineat  ,  ut  adeunfe  coherede  cum  sua  cau- 
»a  usucapiatur  ?  cum  a  semelipso  acceperit  libertatem , 
non  potest  statuliberi  causam  obtinere. 

f  Plane  (6)  si  conditio  hereditatis  deficiat  ,  quo  casu 
secundum  Julianum  [  vel  ]  liberlatem  apiscitur  (7)  ,  di- 
cendum  est  ,  statuliberi  causam  oblinere  ,  eo  quod  non  a 
senietipso  ,  sed  a  coherede  accepisse  libertatem  creditur. 

5-  4-  Quocunque  gradu  pupillo  (8)  servus  cum  liber- 
tate  substitutus  sit  ,  necessarii  causam  obtinet  (9)  :  quae 
sententia  utilitalis  (10)  causa  recepta  est ,  et  a  nobis  pro- 
batur.  Celsus  quoque  pulat  lib.  xv  ,  cum  liberlate  substi- 
tutum  statidiberi  causam  obtinere. 

De  conditione  implenda.  1.  De  conditione  dandi  here- 
di-  Si  heres  statuUberum  impediat ,  quo  minus  impleat  con- 
ditionem.  5.  Si  staluliber  minus  ,  o.  Vel  plus  dederil , 
quam  jussus  sit.  7.  De  vendiiione  statuliberi.  8.  De  ope~ 
ris.  De  nunimis  surreptis  ,  vel  redactis  ex  re  surrepta.  10. 
De  conditione  implenda.  u.  De  aditione  dilata.  12.  De 
eondilione  ,  cuni  decem  dare  poterit.  i3.  De  eo  quod  an- 
nua  ,  bima  .  trima  die  dandum  est.  i5.  De  conditione  ., 
si  quinquennio  hercdi  servierit.  16.  De  conditione  ,  si  tres 
pcpererit.  17.  De  venditione  statuliberi  jussi  hertdi  servire. 
3.   Idem  lib.   27.   ad  Sabinum. 

STatuliberos  (11)  conditioni  (12)  parere  oportet ,  si  (i3) 
nemo  eos  impediat  ,  et  sit  conditio  possibilis  (i4)- 
5-    1.   Sed  si  in  heredis  persona  jussus  sit  parere  conditio- 
ni  ,  quid  dici  debeat  ?  Si  quidem    paruit   conditioni  ,  sfa- 
tim  hber  est  ,  etiam  (i5)  invito  herede.   quod  si  (i6)non 
patilur  heres  pareri  ,  pula  offert  (17)    decem  ,  quae    dare 


jussus  erat ,  proculdubio  liber  est  :  quia  (i8)  per  heredeoi 
stare  videtur  ,  quominus  conditionem  impleat.  Et  parvi 
refert  ,  de  (19)  peculio  ei  offerat  ,  an  ab  alio  accepia  : 
reccptum  est  euim  ,  ut  scrvus  (20)  peculiares  quoque  num- 
mos  dando  perveniat  ad  iibertatem  ,  sive  ipse  heredi ,  sive 
alii  dare  jussus  est. 

f  2.  Inde  quaeritur  ,  si  forte  debeaiur  pecunia  huic 
servo  vel  ab  herede  ,  quod  in  domini  ralionem  phis  ero- 
gaverat  (21)  ,  vel  ab  exiraneo ,  nec  velit  heres  debitorem 
convenire ,  vel  statulibero  solvere  pecuniam  :  an  debeat  ad 
libertatem  pervenire  ,  quasi  moram  per  heredem  patiatur? 
Et  aut  legatum  huic  statulibero  fuit  peculium  aut  non. 
Si  legatum  peculium  fuit  :  Servius  scribit  ,  moram  eum 
libertatis  passum  ob  hoc  ipsum  ,  quod  ei  aliquid  ex  ra- 
tione  dominica  deberetur  ,  nec  ei  ab  herede  prjesiaietur  : 
quam  sententiam  et  Labeo  probat.  f  Idem  Servius  pro- 
bat  ,  et  si  in  eo  moram  (22)  faciat  Jieres  ,  quod  nolitexi- 
gire  a  debitoribus  :  nam  perventurum  ad  hbertatem  air. 
mihi  quoque  videtur  verum  ,  quod  Servins  ait.  Cum  igi- 
tur  veram  putemus  seutentiam  Servii  :  videamus  ,  an  etsi 
non  fuerit  praelegatum  pecuHum  servo  ,  idem  debeat  dici- 
constat  enim  statuliberum  de  (^3)  peculio  posse  dare ,  vel 
ipsi  heredi  jussum  ,  vel  alii.  et  si  (2^)  eum  dare  impe- 
diat  ,  perveniet  statuliber  ad  libertatem.  f  Denique  etiani 
remedii  (25)  loco  hoc  monstratur  domino  statuliberi  ,  ut 
cum  extraneo  jussum  dare  prohibeat ,  ne  et  nummos  per- 
dat  cum  statulibero  :  proinde  defendi  potest ,  etsi  non  vult 
exigere  ,  vel  ipse  solvere ,  ut  hic  habeat  ,  unde  condi- 
tioni  pareat  ,  libertatem  competere  :  et  ita  Cassius  quoque 
scribit. 

^.  3.  Non  solum  autem,  si  dare  jussum  (26)  [  dare  ] 
prohibeat  ,  statuliber  ad  libertatem  pervenit :  verum  etiam 
si  ascendere  Capitolium  (27)  jussum  ,  ascendere  vetet  9 
item  si  Capuae  dare  jussum  ,  Capuam  (28)  ire  pi'ohi- 
beat.  nam  ,  qui  prohibet  servum  proficisi  ,  intelligen- 
dus  est  impedire  magis  velle  libertatem ,  quam  operis  ser- 
vi  uti. 

§.  4-  ^^^  6t  si  jussum  coheredi  dare  ,  non  patiatur  unus 
ex  heredibus  dare  ,  seque  liber  erit  :  sed  is  ,  cui  jiissus 
erat  dare  ,  et  liber  esse  ,  familia»  erciscundae  judicio  ab 
eo,  quiimpedit,  consequetur,  quod  sua  intererat ,  prohi- 
bitum  statuliberum  non  esse. 

§•  5.  Si  decem  jussiis  dare  et  liber  esse  ,  quinque  det : 
[  non  (29)    ]    pervenit    ad    iibertatem  ,    nisi  (3o)    totum 


(1)  Leg«  in  praesenti  ,  Iraditur  ,  nsucapitur  ,  manamittitur. 

(2)  Statutae. 

(3)  Yide  5.  fn.  Infr.  /.  M.  Infr.  h.  t. 

(4)  Cur?  Auilione   hcrcditalis    tabul»    pupillares    et  omnia  eis 
adUumptft  convalescunt.   l.  ■}..  ^.    i.  ^Hpr.  de  yulg. 

(5)  De   priiais  et  sccundis  tabulis  dixi  ad  /.    ii.  Sufr.    tesCam. 
quemadnt    apcriantur. 

(6)  Vidc  /.    14.   supr.  de  man.  test. 

.   (7)     Apiscendi  verbura  freqnens  in  his  Pandcctis.  Plautus  in  Ru- 
d^nte.   Qui  hic  litem  apisci  postutat  perjurio. 

(8)  J.    I.  supr.  h.   t. 

(9)  Vid.  Emanucl  Zoares  lib.   i.  observ.  c.   3.S.  Mod. 

(10)  Vide  qu.edum  ad  unc  locuni  apud  Cujac.  9.0^15.  17.  i/i  pr. 

(11)  /.  61.  5-  pen.   in  fin.   supr.  df  manumiss.  test. 
(la)  Cur?   siib.  qua  liberta.s  eis  est  relicla. 

(i3)  Vid.e  /.    20.    $.   3.   infr.   le.   t. 

(i4)  Impossibili  conditioni  parcre  nemo  cogitur. 

(»5)  /.    i3.   C.  de  test.  man    l.  7.  /.   3?..   C.  de  lib.   caus. 

(16)  Dixi  ad  Ulp. 

(17)  Hercdi. 

(18)  Vidc  /.  20.   Infr.  h.   t. 

(19)  3tatuUb«r  cui  daU  dizeclo  libert.is  est  siib  eonditiouc  dandi 
^eia  ,  daie  ca.  d«c«m  potest  de  peculio  .  si  quod  babmt  apud  te- 


statorem  a  festatore  concessnm  coiiditionis  implendaj  causa  ,  ut  hic. 
et  /.  3.  in  fn.supr.  de  cond.  caus.  daia.  Qaod  benigne  receptam 
est  ,  et  probatum  Jurisperitis ,  ut  statuliber  ck  eo  peculio  'dando  , 
quasi  ex  suo  patrimonio  ,  siiave  pecutiia  peiveniat  ad  libcrtatem  , 
conjectura  facta  voluntatis  domini  ,  quasi  voluerit  dominus  ,  ut  et 
ea  decem  posset  dare  cx  pcculio  suo  tacite.  /.  17.  infr  h.  t.  /. 
in  bello.    12.   ^.    11.  infr.   de  capti<.>is. 

(20)  Vide  /.  i3.  5-  ^.infn.  infr.  h.  t.  vid.  /.  uo.  in  fn.  supi . 
famil.  ereisc.  l.  3.  in  fin.  supr.  de  cond.  caus.  data. 

(21)  Erogavit.    Hal. 

('i2)  Si  per  heredem  factum  sit,  quominus  statuiiber  conditiont 
pareat  ,  {■«rinde  fit  liber  ,  atque  si  conditio  expleta  fuisset  Ulpian. 
2.  5.  3. 

(23)  *J.    I.  supr.  h.  t. 

(24)  Vide  /.   20,  5.  5.  infr.  h.  t. 

(2.'))  Remedium  hic  idcm  quod  cautio  ,  cautela  ,  seu  prudens  con- 
silium.  /.  66.  iiifn.  supr.  de  jur.   dot. 

(26)  d.  l.  20.  5.  3.  infr.  h.  t. 

(27)  Vid.  /.  4.  5.  7.  Infr.  h.  t. 

(28)  /.  20    5.  5.  inCr.  h.  t. 

(29)  /.  ao.  5. 
Venit.   Hal. 

(30)  Viii*;  /.  6.   C.  de  di^tract.  pign. 


5.  infr.  h.  t.  quinqw  det,  ad  hbcrtalem  nou  per- 


264 


DIGESTORUIM 


det  (i).  intcrim  igltur  vinclicnre  qulnfjue  nummos  df- 
K)iuus  oonnn  potesJ.  s.  <1  si  residuum  ruerit  soluUiin ,  lunc 
eliam  id  aliduauia,  cuji=s  antc  doininiuni  u-m  erat  trans- 
laluni.  i:a  pi-udebit  pracudinlis  sumuiae  alicuiatio  :  sic  ta- 
meu  ,  ul  nou  (2)  rttro  nu.nmi  fiant  acclpientis  ,  sed  lunc 
cum  residiia  suinma  fucril  [  cx  ]  soUila. 

5.  6.  Si  plus  quain  -jussus  erat  ,  dcderit  siatulib(!r  (  pu- 
tA  deceuj  jussus  dare  ,  viginti  dedit  )  :  sive  numeravit  , 
sive  in  sacculo  (3)  dedit  ,  pervcnit  ad  libertatem  ,  et  su- 
perfluum  pottst  repetere. 

5.7.  Si  quis  servnm  justum  decem  dare  el  liberum  esse, 
vendideril  sine  (4)  pecnli.»;  uirum  statim  liber  sit  ,  quasi 
proiiibiius  videatur  de  pecuiio  dare  ,  hoc  ipso  ,  qucd  si»e 
peculio  (lisliacius  [  esi  ^  ]  ^^  vero  ,  cum  fuerit  prohibi- 
tus  pecuiium  tangere  ?  El  puto  ,  lunc  den.um  liberum  fo- 
re  ,  cum  volei.s  dare  pvoiiibealur  :   non  slatim  ubi  v^niit. 

§.  8.  Si  quis  servum  jass-.im  decem  dare  ct  lihevuin  es- 
5e  ,  operari  pruhibeal  ;  vel  si  ,  quod  ex  operis  suis  meref , 
abstuleiit  ei  heres  j  vel  si  quod  ex  mercedibus  suis  coe- 
git  ,  heredi  dedeiit :  an  ad  libertatem  perveniat  ?  el  puto 
si  quidera  ex  opcris  dederit  ,  vel  (5)  undecunque  dede- 
rit  ,  ad  liberlatera  pervcnturum.  Quod  si  proliibealur  ope- 
rari ,  nou  (6)  lore  libeium  :  quia  operuri  doinino  de- 
bet  (7)  .  Plane  si  ei  ablala  fueril  pecunia  ex  oper;s  col- 
leota  ,  liberum  fcre  arbitror  :  quia  de  p  culio  dare  prohi- 
belur.  sane  si  testator  ,   vel  ex  operis  ut  det ,  jussit  \   prohi- 


Litura 


op 


ad  libertatcm  puventurum  non  dubilo. 


§.  9.  Sed  et  si  argeuto  (8)  subtracto  ,  vel  rebus  aJiis 
distractis  ,  nummos  corrasos  (c))  dcderit  :  perveniet  ad 
liiertatera.  quariivis  si  numnios  su!)tractos  dedifset  ,  ad  h- 
bertafem  non  peiveniret :  nec  euim  vid(  tur  dedisse  ,  sed  (10) 
magis  reddidiSie.  sed  uec  si  aliis  subripuerit  nuinmos  ,  et  he- 
redi  dederit  ,  ad  iibevlateni  perveniet :  quia  avelli  nuin- 
Ku  ei  qui  accipil  ,  possunt.  "^  Piane  si  sic  consumpti 
fuerint  ,   ut  nullo  casu  avelli  possint  ,    comptMet   liberla.s. 

5-  10.  Non  sohjm  aulem  si  hercs  moram  facit  liberla- 
li  ,  sed  et  si  (1 1)  tutor  [  vei  curator  ]  ,  vei  procurator  , 
ve)  (12)  alius  quivis  ,  m  cujus  persona  condilioni  paren- 
d;;m  est  ,  libeilatem  competere  dicemus  :  ft  sane  hoc  ju- 
le  (i3)  utimui-  (i4)  in  statulibero  ,  ut  suficiat  (i5),  per 
eura  non  stiire  ,  qucminus  condiiioni  pareat. 

5.  11.  Si  quis  hcrcfji  in  diebus  (Hginta  proxiniis  mnr/is 
lcitator.s  (l  re  jiisaits  fneril  ^  deiude  heres  tardius  (if>) 
--■difTit  :  Trtbalius  el  Labeo  ,  si  sine  dolo  malo  tardius 
sdierit  (i^)  ,  dMitcm  eum  intra  dies  triginfa  adilae  here- 
ditaiis ,  ad  libertatem  pervenire.  quae    sententia    vera   est. 

(i)  Imo  ,  ut  totum  non  det  pcrveuire  ad  libertatfm  potest.  /.  4. 
V  G.  ih/t.  h.  t. 

(2)  "Cur  iicn  fieiit  refro  immmi  .nrcipientis  ad  cxcmphim  et  ad 
iniiai   ratihabitioriis  ?  /.  7.   C.  (id.  SC.  Mavcd. 

(3)  K.^tiorcs  non  reddil  ,  qui  reliqiia  tartum  oflerl  in  sactulo  ct 
foile.  /.  82.  Supr.  tlo  cnnd.  vt  dcmonsfr.  Jiissus  tainen  dare  vigin- 
ti  ,  lihcratur,  moiamqne  evilat  ,  pcriculumqne  transrcrl  rci  in  crc- 
ditorcm  ,  eliamsi  peciiuiaiu  ci  oflcral  in  folle,  nt  /</.;.  Distat  igifur 
•■-onditio  rcciiniae  dandfi*,  a  rationuni  ied(!endanim  conditionc.  adde 
aiiam  diiierentiam  ex  /.  5.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(4)  Qiiod  sempcr  inltllisiltir.  /.    20.  supr.  do.  contr.  empt. 

(5)  Vide  /.   35.  in  /r.  infv.  h.  t. 

ifi)     Atqui  per  eiim   non  stat.  §.  10.  infr.   h.   t. 

(7)  Ut  uxori  ,  yiio.   /.  .'{8.  mpr,  de  opcris  libtrt. 

(8)  /.   17.  infm.  infr.   h.  t. 

(9)  48.  Kclog.   5.   c.  7. 

(10)  DiflTerentia  dandi  cl  Kddendi. 

(11)  Conditio  libcrtali.» ,  si  bcredi  rationes  reddiderit ,  «lilitatis 
«ausa  pro  implcta  habrtur  ,  si  ))crtuto)em,  <:uratorcm  ,  piocnrato- 
jtra  ,  ajiumve  ,  in  cuju3  pcrsona  parendum  est  coiKlilioni ,  ilel  4U0- 
rainus  ei  pareatur. 

(la)  Dixj  ad  V\p.  2.  §.  6, 


Sed  (niid  ,  si  daia  opcra  traxit  ?    an  cb  id  statim  ,  [  ut  ] 
afJila  esl  hcredilas  ,  ad  libertatem    pcrveniai  ?  quid  enlm 
si  tunc  habuit  :   post   aditam    habere    dcsiit  ?     s?d     et  hic 
e.xplefa  videtnr  condilio  :   quoniam  per  ewn  non  gtelerit  . 
quominus  impiv^alur. 

5.  J-z.  Si  quis  sic  acceperit  libertatem  ,  Cum  decem  dn- 
re  potcrit  ,  liher  eslo  :  Trebatius  ait  ,  licct  hal  uerit  d^- 
ccm  ,  vel  idoneus  fuerit  ad  acquirendum  et  ccnservandiim 
pcculiinn  ,  tamen  non  alias  ad  libertaiera  pcrVeniurum  , 
nisi  dederit,  aut  per  eum  non  steleril,  qucmiiius  deli^iS:. 
quse  sententia  vera  esf. 

5.  t3.  Sticlius  ,  annua  ,  bima  .,  Iriina  die  detws  f.urco.'? 
heredi  si  dederit  ,  liber  esse  jussus  est :  si  priina  pensionc 
stelit  per  heredem  ,  quominus  acciperet  decem  ,  espectan- 
dam  esse  trimam  pensionem  ,  piacet :  quia  tt  (19)  ttrripu.s 
adjectum  est  ,  et  adhuc  supersunt  duse  pensioi:es.  Sed  n. 
eacJem  derera  sola  habeat  ,  quse  obtulit  ad  primam  pn- 
sionem  :  an  etiam  ad  sequcntem  quoqte  prcs;t  ,  si  <;f;f- 
rat  :  et  an  et  ad  tertiam  ,  si  sequens  pcnsio  non  sil  ao- 
cepta  ?  Et  puto  ,  sufficere  haec  eadem  ,  et  pocniti  n(ia'  h«- 
redi  locum  non  esse  :  quod  ct  Pomponius  prcbjt. 

5-  i4-  Quid  ,  si  servus  ,  qui  annuo.  hinia  ,  trin.a  d:e  (ao) 
jux.tus  esf  dena  da^e  .  tota  simul  ofierat  heiedi  ,  !rcn  <x- 
pectafa  die  ?  vel  decem  primo  anno  daii:>  ,  &ccundo  anno 
viginti  obtulit  ?  Bfjnignius  est  ,  eum  in  li!  ertntem  ]  ervfnii- 
re  :  cmiu  utriusque  proTidenlia  in.fertur  ,  et  svrvi  ,  qua;iv 
luis  malurius  in  lil)f>rlatoin  pervenia:  ;  et  heicdiS  ,  qiiau'- 
nus  dilalione  inlerernpta  illico  accipijit,  qucd  post  i«"i!i- 
pus  consequi  poterit. 

$■  i5.  Si  ila  sit  librrfas  sc^rvo  dala  ,  si  fiifKjun.io 
heredi  servierit  ,  deinde  eiim  heros  manumiser  t  :  sta- 
tiin  (t(i)  !ib;r(22")  fit  (?.3)  •-  qn-^si  V^^  *^""*  sit  cficc  un). 
quon.inus  ei  serviat.  quamvis  si  non  paierelur  ei  m  siiu 
servirc  ,  non  sfafim  perveniret  ,  quam  si  quiuqutnniuro 
praeterisset.  ratio  hujus  rei  evidens  est  :  manumissus  cniiu 
amplius  servire  non  potesf  :  at  is  ,  qurm  quis  ncn  pati- 
tur  sibi  servire  ,  postea  pafi  polest  intra  quinquennii  iem- 
pus.  Ai([ijin  jam  quinqucnnio  ei  servire  uon  potest  ;  yd 
vcl  (24)  mimis  potest. 

5-  if).  il.m  Juliaiuislib.  xvi-  Big?slorum  scrip.sii  ;  Si 
Ai-eliius.T£;  libert.is  it.i  sit  dati  ,  si  tres  servos  pejjererit  ,  <t 
per  heredem  stelerit  f?.'^)  quoininus  ptpereril  (  pula  cpicd 
ei  niedicamfntum  dedisset  ,  ne  conciperet  )  :  st.ilim  lile- 
ram  futuram  esse.  quid  cnim  expeclaruus?  hienifue  [<t  ] 
si  egisset  heres  ,  ut  ab^rtum  faceret  :  quia  ct  uno  ui..(. 
potuit  (26)  tres  edere. 

(i3)  Hoc  jiis  communc  dfcitur.  /.  juri:  2.(.  l.  ci.m  pupilti^.  -8 
^upr.  de  ccndit.  ct  demonstr. 

(i4)  Non  passim  tanien.  vide  5.  8.  i-ers.  qm^d  .«  J  r^hif.eiitur. 
snpr.  h.   t. 

(rS-)  /.   38.   infr.  h.   t. 

(16)  Atque  ita  statiiliber  impediftis  sit.  Cr''th.  E\  ho<:  §.  itiie- 
riiJit  Closs.  et  R.ut.  quod  iuventarium  intia  :•().  dicsaroortr  tesi.i 
(oiis  fieri  debeat.  Rora.  cof.sil.  28.  Mcnoch.  de  arbitr.  jud.  Ub.  -i 
cas.  ^-i.  n.  8.   Am. 

(17)  A  dic  scicnfi»  currit  mora.  vid.  Bart.  rr«j.  a3o. 

(18)  A>\de  l.   23.  in  fin.  ."upr.  Je  lecept.  qii  arlntr. 

(19)  5.    i5.   Itifr.   h.t.   adde  /.   20.   $.  5.   Jufr.  h.  t. 

(20)  id  e.«t  ,  Jrinis  pensiouibiis. 

(3i)  /.   un.   5.  3.    C.  de  Lntina  libertate  toHemlu. 

(:>  >)  riiam.^i   non  scrvierit  quinquennio. 

(■.)3)  Tmo  iion  fit  :  nec  cnim  contra  defuncti  vf>lmttatmB  Iibcitu. 
c.a  prastanda.  /.  3i.  5.  i.  supr.  ad  SC.   Ttrhell. 

(2^j)  Id  est,  potest  saltem  aliquot  annis  vcl  inensibus  vel  di.biu 
scrvire. 

(55)   (.    i3.   Supr.  h.  t. 

(9.6)  Tres  uno  utero  cdi  possunt. /.  i^^.  supr.dr  .itatuhomv.uml*^ 
Supr.  si  pajs  htnditatis  petatM.  et  pluies.  /.  ^.infr.de  sclutHu.tb. 


LIBER    QUADR  AGESIMI/S. 


265 


r 
veiiire 


17.  Itera  si  hered 
voudidit  et  iradiait 


i  srrvire    jussurn     slatuliberum  lie- 
,    crcdo  siatiiu  ad  liberlaiem    per- 


De  absentia  heredls  ,  <ui  dara  oporfet.  1 .  De  prolixi- 
lale  temporis  el  dijficultale  conditionis.  2.  Dc  nwne  ejus 
cui  jussus  est  staluliber  anno  seri>irc.  3.  Vc  decem  duo- 
ius  dandis.  4-  De  condiiione  ^  si  per  triennium  servierit, 
vel  operas  dederit.  5.  Annus  ,  quo  statuliler  servire  jussus  , 
esl  ,  quQwodo  uccipitur.  6.  De  soluiione  pcr  parles.  7. 
De  conditivne  ,  si  Titius  (.apili)liun\  ascenderit.  8.  Jnnus 
quo  statuliber  seirire  jussu>  est  ,   quomodo  accipitur. 

4-  Pai'Li;s  lib.    5.   ad  Saliinum. 

CUm  heres  Reipiibiicae  causa  abesset  ,  et  pecuniam  sta- 
tuliber  Jiaberel  :  vel  cNspeclari  enm  debere  ,  donec 
redeat  is  ,  cui  dare  debtt  ,  vel  deponere  in  aedem  pecu- 
niam  consignatam  oportet  :  quo  subsecuto  ,  slatim  ad  li- 
bertatem  pervenit. 

5.  i.  iNou  (1)  pst  slatuliber  ,  cui  Jibertas  in  (2)  tam 
longum  lenipus  coUala  est  ,  ut  eo  tempore  is  ,  qui  inanu- 
missus  est  ,  vivere  non  pcssit  (3)  :  aiit  si  tam  ciifiicilem, 
imo  pene  impossibilem  conditionem  ndjecerit ,  ut  aliunde 
ea  libertas  obtingn-e  non  possit  :  vehiti  (4)  si  hered:  mil- 
lies  (5)  dedisset  :  aut  (6)  ,  cum  morereJur  .,  liherum  es- 
se  Jussisset.  sic  euim  lilx^rlas  inutiliter  (7)  datur  :  et  ita 
Jnlianus  scriljit  ;   quia  ncc  auimus  dandse  libcrlalis  est. 

§.  2.  Scrvire  Titio  cimo  .^  et  liler  esse  ju^sus  .,  Titio 
mortuo  non  statira  liber  liel  ,  sed  cum  anuus  transitnit  : 
<jUod  Vjdeliir  non  tanlum  sub  conditione  ,  sed  etipni  ex 
tempore  data  liberlas.  cteniju  absurdum  est ,  maturius  eum 
JiJ  eruni  fieri  ,  cum  conditionem  non  implet ,  c|uam  futu- 
rus  foret ,  si  eam  expleret.' 

§.  3.  Si  duubus  (8)  decem  dalis  ,  liber  esse  jussus 
sit  ,  et.  unus  cjuinque  .icoipere  (9)  noluerit  ;  meliiis  est 
dicf  re  posse  eum  eadem  c^umque  Vlteri  oiferentem  ad  ii- 
berlatem  pervenire. 


§.4-  Siichus  y  si  Titio  pertrienniumservierii .,  vel ,  Si 
illi  ceniuni  opcrus  dederit  ,  li''er  esio  :  constat  lioc  mndo 
Jibcitatem  uliliter  dari  posse.  nam  ct  alienus  servus  ssrvi- 
re  nobis  potcst  ,  secuti  iiber  (10)  ^  ct  multo  magis  operas 
dare.  nisi  teslator  s-rvitulis  apppllatione  doininum  magis  , 
quam  operum  inlellexit  •.  ideocjue  ,  si  proliibet  Iieres  Tiiio 
servire  ,  pervenit  ad  libertaiem. 

5-  5.  Siichus  ,  si  heredi  meo'  anno  servierii  ^  liber  esto. 
Qua;reridum  est  ,  anims  quomcdo  accipi  dcbeat  :  an  cmi 
ex  conlinuis  diebus  irecentis  Cii)  s.-xagiuia  quinque  con- 
s:el  :  an  cjuibublihet  (12)?  sod  sup^rius  (i3)  magis  intel- 
ligendmn  Ponqionius  scribit.  Sed  eisi  (piibusdam  diebris 
;:ut  valeludo  ,  .tut  alia  jiista  causa  impedimento  fuerit , 
quo  minus  serviat  ;  et  iii  anno  imputuidi  saat.  scrvjr;? 
enim  nobis  intelliguntur  'Hiarn  iii  ,  quoi  cuvamus  a^gros  , 
qui  cupientes  servirc  ,  piopier  adversam  valetudiuc;m  im- 
pediunlur. 

§.  6.  Item  si  derem  heredi  dare  juss;js  fuerit  :  hf  res 
etiam  per  parles  accipere  ,  favore  liberlatis  cogendus  (i4) 
est  (i5). 

§.  7.  Ila  liber  esse  jussus ,  Si  Titilis  Capitolium  (16) 
as>cndcrii  :  si  Titius  nolit  ascendera  ,  impc^dietur  liberUib. 
Idemcjiie  juris  est  in  simiiibtis  causjs  et  conditionibus. 

5-  a.  Iteju  Cassius  ail  ei  ,  qui  sen^ire  jussus  e:>t  an- 
no  (17),  Jllud  lempus  ,  quo  in  fuga  sit  vel  ;n  coulrover- 
sia  ,  pro  libertaie  non  procedere  (i53). 

De  rationibus  reddendis,    i.    Dc  peci^ia  danda. 

5.  I^OMPONiUS  lib.   8.   ad  Sabiniira, 

STataliber  ralioiem  reddere  jussus  ,  reliquum  quod  ap- 
paret ,  solvit  ;  de  eo  (19)  quod  obscurius  (20)  eat  , 
satisdare  paratus  est  (21)  :  iN'erat;us  et  Ariste  recte  putanl 
liberum  fore  ,  ne  multi  ad  libeftatem  pervenire  non  pos- 
sint  ,  iacerta  (22)  causa  ratioms ,  el  genere  negotii  hu- 
jusmodi. 


(>)     Tifle   AJiioD.  Fab.  6.  cn,.ject.   i3. 

(^)     \i(ic  /.    i-^.  1,1   jiriiic.  suj,r.  di  manum.  test. 
.     (3)      4,d(le  l    59.   in  fn.  I.   uh.  in  j>r.  suj^r.  de  manum.   tcst. 

(0  ITac  coiiditio  non  nioHo  difhcilis  ,  sfA  pene  iinpossibilis.  de 
qna  Xo^ulo  ante. 

(  ))  lior.  aiitpm  milcs.  niille.  i'«/^.  Hah  etmale:nam  Je^Mmns 
sul)  hac  conditione  ,  Si  dcfm  millia'  heredi  dederit  ,  libertatein  re- 
linqui  ,  apud  Uljiian.  2.  5.  \.  et  Caciiis  ea  est  conclitio  .  Si  mille 
(Ifi.erit.  Miliies  crgo  legrndnrn  :  cst  eiiim  ea  .sumraa  di1is.simi  bonii- 
lus  patnnKjnium  ,  conlinens  deius  ccnfcna  miliia  mnnmorum  ,  vd 
cx  Budaei  astimalione  ,  vicics  qiiinquies  cenleD%  millia  aureoriun 
mimmori;ni  ,  qnibus  bodie  utimi.r.  vide  Ai  gust.  2.  rmend.  6.  m 
Ji n.  sed  fcoe  jiiv.-<t  ex  mafni  Jnrisconsiiltiobfervationibus  ,  21.  c.i/;. 
o<).  Ciiji;iii  ,  jiKjiiam  ,  hoc  aridcre,  Uasilira  m;d<;  htinc  locnrn  intcr- 
pretori  hoc  iiiodr) ,  si  heredi  crntum  mrnadas  tmnmiwn  dedrit  , 
et  pcju>  Dorotlicum  ,  si  chiliudas.  Nain  cliiiiados  sunt  infcricires 
ujjrnadibijs  :  ct  illa  ,  si  centum  myriadus  .,  non  cst  aceo  diflicili.s ; 
guippe  ciuii  cpntum  myriadcs  eliioiant  d\iiitaxat  dcci^s  conlcna 
rmljia  ;  sicut  duccnt.-«  vicies  ccntcna  inillia  ;  tl  trercnt»  iii  Cou- 
.stitiiUo.ie  Giaca  Jn.^^tiniani ,  dc  cnn{irmalimic  Digcstoii.m  ,  tiiciens 
rcntcna  mdlia,  id  esf  ,  ut  vulgo  kqnimur  ,  Ircs  miiliones  :  ot  ntio 
iRjtur  ciucciita;  ,  dijos  mi!liones;  ceniuni  voro  .  nnun  mrllioncm. 
Ax.  nnlhes  fiHciunt  myiia  mjriadum,  fivc  dcrcm  millia  inyriadum  : 
quaR  vuleus  his  wolis  exprimit  ,  loooooooo  ;  d  bis  vcrbis  ,cenlum 
millioncs. 

(6)  Haec  adjcctio  nullam  lil.evtati  condifioucm  adjicit  ,  scd  ijisam 
lantuni  Ijherlatcm  diflert  iu  fcinpus  post  m.rtcm  ,  qno  viverc  noti 
j.os.sif.  Scd  tum  liac  lige  dn.R  rcjcclioiirs  i.ro;)!,iiaiitiir  (  quanim 
i:na  f<it  ,  si  millie.i  dcderit ,  Uc  cst  ,  non  modc)  difllcilis,  .scd  ucuc 
inij  osabiUs :  altcra  iu  tam  longum  tcropus  collata  ,  ul  eo  tcmpore 


manumissiis  non  possit  vivcre  )  ,  non  ^ibs  re  fuerit ,  si  hic  legeri- 
mns  ,  aiU  M.  annonun  t- rit ,  id  est ,  c;!rn  mitle  annorum  crit.  iYain 
hac  ralioT^c  uiraque  formula  babituri  sumjis  conditiones  peae  iin- 
])Ossibiics  :  unara  ,  si  n.iilies  hercdi  dedent  ,  altcram  in  longissi- 
miim  tempus  piotractaiji  ,  boc  modo  ,  cum  mille  annorum  erit. 

(7)  Atqiii  hiijusmodi  conditio  jno  noa  scrijita  babefur.  ^^  10. 
/?.'.'«.   dc  her.  inst. 

(8)  Id  est  ,  sub  hac  condilione  ,  d  duobus  decem  dederit. 

(9)  Vide  l.   20.  5.  3.   i/i//-.  h.  t. 

(10)  Nam  scrvire,  cst  facli  :  scrvum  essc  ,  juris. 

(n)  Anaus  365.  dicbiis  constat  ,  i.5i.  §.  2.  supr.ad  leg.  Aqut. 
l,  <)8.  «■«  /■'»•.  infr.de  vfrb.sign.  et  l.  iS^.  eod.yut.  oia-ton.  in  Jul. 
Cmare.  c.  \o'.  vid.  Forncr.  ad  l.  98.  G<)lb.  Addo  Alb.  Gnitil. 
tr.  de  divers.  temjy.  nppdlat.  c.  3.   et  c.   4-  in  Jin.   Av.s. 

(12)  An  qui  bissexto?  i'ulg. 

(i.3)rdcbt,  anuus  luc  accipiendus  est  constans  365.  diebus 
continuis.  .     ^ 

(74)  Atqnc  ifa  fiet  Jibcr.  48.  Eclr^g.  7.  c.   .).   '/(,;'.•<. 

(1:))  Imo  non  cst  co^emhis.  arg.  l.   3.  5.  5.  supr.  l.  18.  wfr.  h.  i. 

(16)  Addc  /.  3.  §.  3.  sufjt:  k.  t.  .,„  ,  . 

(,7)  l.  li.  5.  ..  /.  39.  §.  3.  rnfr.  k.  t.  l.  38.  infn.  Infr.  d^ 
Ulrr.  caus. 

(18)  48.  Eclog.  .'■).  c.  5. 

(19)  /.    I.   §.    if.   supi:  de  coll.   lon. 

(20)  Ttc  quo  dubil.itur. 

(21)  Obscuritas  r;..t:oni3  non  impedi»  hbcrtiifcm  :  Pt  slatulibcr  p.^- 
ratus  cst  pio  his  safiflc^irc.  /.  3^.  in  Jiu.  Infr.  h.  t.  l.  02.  sujr. 
dc  cond.  (t  dcmoslr.  l.  i.  §■  n.  in  fin.  nipr.  de  coil.  I.  1.  C. 
de  j>rocur. 

(23)  Iiiserta  cauo»  .  ralioue  et  ;,cr,cre.   litd. 


266 


DIGESTORUM 


5.  1.  Statuliber  ,  qui  non  rationes  reddere  ,  sed  (1) 
peouniam  jussus  est  dare  :  numerare  (2)  debet ,  non  fi- 
dejussorem  dare. 

De  poena  capitali.   1.  De  captivitate.     3.  De  emptore  , 
eofe  ad  quem  ulio  jure    dominium    statuUberi    transiit.  4- 
De  jusso  darefiliofamilias  heredi.  5.  De  emptore  statuliberi. 
6.  Ulpianus  lib.   27.  ad  Sabinum. 

SI  statulibera  serva  poenae  facta  sit  (3)  ,  et  post  damna- 
tionem  statulae  libertatis  conditio  extiteril  :  quamvis 
ipsi  statuliberse  nihil  proficiat  ,  partui  tameu  proficere 
oporteat :  ut  perinde  liber  nascatur,  atque  si  mater  damna- 
ta  non  esset. 

§.  I.  Quid  tamen  ,  si  qua  conceperit  in  servitute  ,  dein- 
de  ab  hostibus  capta  peperit  ibi  post  existentem  conditio- 
Tiem  :  an  liberum  pariat  ?  Et  interim  quidem  qain  servus 
hostium  sit  ,  nequaquam  dubium  est.  sed  verius  est ,  po- 
stliniinio  eum  liberum  fieri :  quia  ,  si  mater  in  civitate 
esset  ,  liber  nasceretur. 

5-  2.  Plane  si  (4)  apud  hostes  eum  concepisset  ,  et 
post  existentem  conditionem  edidisset  :  benignius  dicetur  , 
corapetere  ei  postJiminium  ,  et  liberum  eum  esse. 

5-  3.  Statuliber  parendo  conditioni  in  personam  empto- 
ris  pervenit  ad  libertatem.  Et  sciendum  ,  hoc  ad  siatuli- 
beros  omnis  (5)  sexus  pertinere. 

•\-  Non  solum  autem  si  venerit  (6)  hasc  conditio  , 
ad  (7)  eum  transit ,  qui  emit  :  verum  etiam  ad  omnes , 
quicunque  quoq^o  jui-e  dominium  in  statulibero  nacfi  sunt. 
sive  igitur  Jegatussit  tibi  ab  herede  staluliber  ,  siv?  acijudi- 
catus,sive  usucaptus  a  te,  sive  traditus,  vel  aliquo  jure  tims 
factus :  sine  dubio  dicemus  ,  parere  couditioai  in  persoiia 
tua  posse. 

'I'  Sed  et  in  heredem  eraptoris  idem  dicitur. 

§.  4-  Si  filiusfamilias  heres  sil  institutns  ,  et  statnliber 
fllio  dare  jussus  est  et  liber  esse  :  sive  fiHo  ,  sivc  patri 
dando  ,  pervenit  ad  libertatem.  quia  et  ad  pairem  here- 
ditatis  emolumentiun  pervenit.  "^-  Sed  et  si  post  mortem 
flii  ,  patri  dedoril  (8)  ,  quasi  heredis  heredi  :  liber  erit. 
Nacn  et  si  quis  exlraneo  dare  jussus  sit  ,  et  librr  esse  , 
demde  [hic]  heredi  heres  extiterit  ,  non  qucsi  in  exlra- 
nei  pevsona  ,  sed  qu«si  in  heredis  ,   conditioni  parebit. 

5.  5.  Staluliber  deccm  daro  jussus  et  liber  esse  ,  si 
qumque  datis  distractus  sit  ,  residua  (9)  quinque  emptori 
dabit. 

§.  6.  Si  servus  luus  statuliberum  emerit  ,  tibi  datur 
quod  heredibus  dare  jussus  est.  sed  et  si  ino  servo  dede- 
rit ,  s:  modQ  is  eum  peculiari    nomine  emit    neque  ei  (u 


peculiura  ademisti  :  puto  liberum  fore  :  scilicet  ut  eo  (10) 
modo  tibi  dedisse  intelligatur  ,  perinde.atque  si  tua  volun- 
tatc  cuivis  alii  tuorum  servorum  dedisset. 

§.  7.  Si  quis  non  dare  decem  ,  [  liber  esse]  ;  sed  ra- 
tionibus  reddiiis  (11)  liber  esse  jussus  sit:  an  ad  empto- 
rem  haec  conditio  transeat  ,  videamus.  Et  alias  sciendura 
esl  ,  eas  (12)  demum  conditiones  ad  emptorem  transire  , 
quae  sunt  in  dando.  caiterum  (i3),  quae  sunt  in  faciendo, 
non  trjuseunt  :  u^uta  si  filiuin  ejus  literas  edocuerit  :  hae 
enim  psrsonis  eorum  (i4)  cahaerent  ,  quibus  adicribantur. 

'j'  Rationum  autem  reddendarurn  co-idiiio  ,  quod  ad  re- 
liqua  quidem  attinet  ,  iu  danda  pecunia  consistit  ,  quoi 
autem  ad  ipsa  volumina  rationum  tradenda  ,  percotandas- 
que  et  examinanJas  rationes ,  et  [  in  ]  dispungendas  (i5) 
atque  excutiendas  ,  factum  habjt.  •f-  Numiuid  ergo  ,  rali- 
qua  qnidem  et  emptori  daudo  p?rveniat  ad  libertatem  : 
caGtei'a  in  persona  h^redis  consistant  ?  Puto  igitur  ,  et  ad 
emptorem  reliquorum  solut  onem  traiismitti  :  sic  fiet  ,  ut 
dividatur  conduio  ;  et  ivx  Pomponiiis  iib.  viu.  ex  Sabino 
scripsit. 

De  alienatione  ususfructus. 
7.  Paulus  [  lib.   5.  sd  Sabinam  ]. 

USusfrucius  (i6)alienatio  conditionem  statulib?ri  f^cuna 
non  (17)  trahit. 
De  Jusio  dare  ,  non   adjecto   cui.    x .  Si  pnrtes    suas 
quiscjue  heredun  diversis  ementibus  vendiderit. 
8.  Po.MPONius  [  Hb.    8.   ad  Sabinum  ]. 

ITa  libar  esse  jussus  ,  Si  decem  dederit  ,  liber  esto  :  he- 
rsdi  (i8)  dare  debet.  num  qui  nou  habeL  cui  det^ig), 
hercdi  dando  ,  ad  libertatem  pervenit. 

§.  I .  Si  partes  suas  quisque  heredum  diversis  emenii- 
bus  vendiderit :  quas  portiones  heredibus  dare  statuliber 
debuit  (20)  ,  easdem  dabit  emptoribns.  Labeo  aittem  ait  , 
si  nonaina  duntaxat  h-^redum  in  testamento  posita  sint,  Vi- 
uies  (21)  partes  eis  dandas  :  »i  rero  ita  ,  Si  hertdibui 
dcdit  ,  hereditarias. 

De  jure  statuliberi.  De  novce  deditione.  i.  De  vendiiio- 
ne  stafuliberi.  2.  De  noxoi  deditione.  3.  De  aditione  he~ 
reditaiis.  De  usucapione. 

9    Ulpianus  [  Hb.   28.   ad  Sabinum  ]. 

STatuIiberum  medio  (22)  lempore  servum(23)  heredLs  es- 
se  ,  nemo  est  ,  qui  ignorar.i  d.?b-at  :  ea  propter  noxae 
dedi  poterit.  sed  deditus  sperare  adiiuc  lib?rtate.m  polcrit : 
nec  enim  deditio  (2^)  spem  ilH  adiinit  libertatis. 

§.  i.  Si  (25)  staluliberum  non  eadsm  conditione  (26)  he- 
re$  vendat  (27)     causa  ejus    immutafcili»    est ,  et  iuere  se 


(t)  Ratlomiai  Keddendarttm  ct  pocimi.i?  d.mds  rondihotKx  intcr 
se  difierunt  :  Qui  pecuniam  dehet  ,  Dtimerarc  deJ>ot ,  non  fiilcjn.sso- 
rem  dare  •.  Qui  rationes  redchre ,  ali({uando  intplesse  vidctur  con- 
dilioDem  ,  ct  fit  Uber  ,  .-^i  de  co  quo«l  est  in  r.itionibus  oK^scur^a-.  , 
aut  liquidum  minus,  jiaialiis  sif  fidejussorem  dare,  ne  alioquin cobi- 
heatMir  occasio  pcrvcnicndi  ad  libcrtatcm  inccrta  exisicntc  ca-.isa  ra- 
tionis  et  gcnere  ncgotii  ejasraodi  ,  ot  nt  Gracci  intcrprctantnr .    J,« 

adde  aliam  diflerentiani  e.\  /.   .3.  §.  6.  sufrr.  /1.   t. 

(2)  Pccuniaia  nou  dat  ,  qni  cam  nou  numerat  ,  9ed  dat  £id«. 
jus  orcm. 

(3)  ]^odie  nemo  fit  pcense  »ervus.  Nouelt.   ivt.  c-  8. 

(4)  Si  hac  apud.   i^utf;.  vidc  /.  9.  infr.  de  coptivis. 

(.5)  Id  est  ,  iion  soliim  ad  masculos  ",  sed  eliana  ad  focmiiiAt. 

(6)  Evcnerit.    Halnand. 

(7)  Vid.  /.  8.   $.    ..   infr.   h.  t. 

(8)  Yid.  /.   34.   m  pr.    Tnfr.  h.   t. 

(9)  Adde  /.  3i.  iiifr.  k.  ' t. 

(10)  Vid.  /.    !.'>.  inftn.  infr.   h.  t. 

(11)  A,blatiYi  ab»oluti  conditiotktm  faciunt. 


(ii)  Conditiones  pcrson»  ooharentc»  «d  alium  non  «r<n>euQt. 
Persoiiae  aiitem  cobasrent  ,  quae  in  fiicieado  coDsistunt,  u(  hic. 

(i3)  Conditionum  dandi  et  facicndi  dirtcrentia.  HU  ad  empto- 
rem  trinseunt  ,  aon  ba. 

(i4)  /.  iin.  5.  9.  et  J.    10.    C.  de  caducis  tollendit. 

(i5)  Dispangere  c^t  conferre  .iccepta  et  dala./..'>6.«V»/>'.t/«*'eri.ji£'/i. 

(16)  Ususfnictus  solus  si  iu  stitulibcro  fucri»  alicn.-\t»s  ,  ad  em- 
ptorom  ususfructus  conditio  non  transfcrtur.    Graci. 

(17)  Iiuo  trahrre  videtur.  vide  Ulp.   a.  j.   3. 

(18)  /,  aa.  infv.  h.  t. 

(19)  d.  l.   aa.   /.   4.   5.  6.  aipr.  de  ftdeic.  librrt. 

(»o)  /    6.   J.  3.  supr.  h.  t.  I.  27-  '    ^^.  »;»  pr.  tnfr.  h.  t. 
(ai)  !mo  hcredifanas.  t.    la.    infr.  h.  t. 
(■>-x)  Id  est  ,  quamdiu  pendet  conditio.  Ulp.  2-   $•   2. 
(^3)  /.  n.   in  pr.  supr.  de  fegat    a. 

<o4)  Noxje  deditio  spem  libcrtatis  statuUbcro  non  adnait. 
(25)  /.  69    i.  5.  supr.  de  t-tct. 

(16)  Sed  dutiore  :  puta  ne  hoc  lo«o  servial:  aiit  ne  >»nq»«im  ma- 
n-jmittatur.  48.  Echg.  5-  c.  a«. 

(•»7^  Yide  /.   14.   $.   ai,  Snpr.  de  fitUie.  tit$rt. 


I 


LIBER    QUAD 

ab  (i)  eo  poiest  simili  modo  ,  ut  ab  lierede.  Si  tamen 
fuppitsscril  condilionem  Siiiiulibeii :  et  ex  empto  quidcm 
t.nelur  j  graviorcs  autem  eliam  slellionalus  cnmen  iirpoi- 
tanl  ei ,  qui  scieiis  dissimulr.ta  (2)  coudilione  slalulae  li- 
bertatis  ,   siinpliciter  euto    vfndideril. 

§.  2.  IUud  tractatuin  ost ,  an  Lbcratio  contingat  ei  ,  qui 
noxae  dederit  staluliberum  ?  Et  Oclavenus  putabat  libera- 
Ji  :  et  idem  dicebat  ,  ei  si  ex  (3)  slipulatu  Stichum  de- 
beret  (4)  ,  eumque  staluliberum  solvisset.  nam  ft  si  an- 
te  solutionem  ad  libertateni  pervenisset  ,  extingueretur  ob- 
ligalio  tola  :  ea  enim  in  obligatione  consislcre  ,  quae  pr- 
cuiua  lui  pra?starique  possuut  :  libertas  autem  pecunia  lui 
non  potest  ,  nec  reparari  potest.  quae  seulenlia  mihi  vide- 
tur  vera. 

§.  3.  Siatuliberi  conditio  ita  demum  imrautabibs  est  , 
si  adita  Iierediias  fuerit  :  cxterum  ante  (5)  aditam  here- 
ditaiem  in  propriam  usucapitur  servitutem  ,  libertalisque 
spes  infrigitur  :  sed  adita  postea  heredilate  ,  spes  liberta- 
tiS  ,  favore  sui  ,  redinlegrabitur  (6). 

De  venditione  statuUberi^  et  mendacio  venditoris. 
10.  Pattlus  lib,    5.   ad  Sabinum. 

SI  decem  dare  jussum  heres  (7)  vendiderit  et  tradide- 
ril  ;  dixerilque  adscriptuui  libertati ,  si  viginti  dedisset  : 
ex  enipto  erit  actio  cuai  vendilore.  aut  si  dupla  promissa 
est  ,  ob  evictionem  dunlaxal  duplae  repelitio  erit  :  ex  em- 
pto  ob  mendacium  (8). 

De  pecunia  ab  herede  donata  statulibero. 

11.  PoMPONius  lib.    14.   ad  Sabinum 

01  Iieres  pecuniam  donasset  statulibero  ,  ut  (9)  sihi  eom 

^  dnret  et  liber  esset :  non   fiei-i  liberum  Arislo  ait.  sed 

Si  in  plenum  ei  douasset  ,   fieri  liberuni. 

12.   JiJLiAMjs  lib.   7.  Digestorum. 

SI  quiS  testameulo  Jiberiatem  accepcrit  sub  condilione  , 
si  rjtionem  dederit :  debet  pro  (lo)  heredilaria  parte 
heredibus  reliqua  solvere  (it),  etiamsi  nomina  quorun- 
dam  heredum  sint  in  conditione  posita. 

T)e  conditione  si  heres  testajnento  suo  nbn  manumiserit. 
1.  De  nummis  pecuUaribus.  2.  De  ra'ionibus  reddendis  a 
duobus.  3.  Dc  jurejurando.  4.  De  sen-o  hcredis.  5.  De 
adempdone  co.tditionali . 

.     i3.  luEM  lib.  43.  Digesiorum. 
m  qnis  ifa  libertatem  dcdissel  ,    S/ichus  ,    si    eum    heres 
^  meus  testaniento  suo  non  manumiserit ,  Uber  esto  (12)  , 


RAGESIMUS.  267 

secuudum  voluntatem  defuncti  hoc  significari  videiur :  si 
testami^nto  suo  herejs  non  adscripserit  ei  libertatem.  quare 
si  quidem  iieres  Iibertatem  snvo  teslameiito  suo  detlttru, 
defectus  couditione  vidcbitur  :  si  non  dederit(i3),  miple- 
ta  condttione  ultimo  vit»  tempore  heredis  ad  libertaiem 
perveniet. 

^.  1.  Servus  cc>mmu;ii8  liber  esse  jussus  ita  ,  si  de  tm 
dederit  .,  ex  pcculio  dare  polest  [qujd  (i4)  ]  quoouuque 
modo  adquisiliim  Ji.ibuerit  :  nej  n.lert  ,  apud  hcredemid, 
an  apud  socium  fuer.t  ^  et  Jxeredi  (i5)  ,  an  eKlraneo  da- 
re  jussus  sit.  nam  per  omnia  c&us«  sMtubberi  applican- 
tur  (16)  ,  qui  conditionis  irnplejjda?  grutia  alieuaje  (i;) 
peculiares  nummos  potest. 

5.  2.  Si  dao  sorvi  rationibus  redditis  Lberi  es;e  jussi 
fuerint ,  et  separatim  rationes  gtsserinl  :  non  (18)  dubie 
scparatim  quoque  conditioni  parere  poterunl  .  •[•  Sed  si 
acius  eorum  communiter  geslus  ,  ila  immixtus  fuerit ,  ut 
scparari  (ig)  non  possit  :  necessario  uller  cesiandj  alterius 
libertatem  impediet  :  nec  videbitur  cojidilio  in  altcrius  per- 
sona  impleta  ,  nisi  id  quod  computatione  raiionum  habi- 
ta  rcli(£aum  fuerit  ,  aut  uterque  ,  aut  aller  toium  solverit. 

§.  3.  Qui  ita  liber  esse  jjssus  est  ,  si  juraverit  se  Ca- 
pitolium  asce.nsurum  :  confestim  ut  juravera  ,  quamvis  Ca- 
pitolium  non  ascenderit  ,  Iil>er  erit  (20). 

§.  4-  Servus  heredis,  rem  ipsius  heredis  dcire  jussus  et 
liber  es^  ,  ad  libertaiem  perveniet ;  quia  potesl  testalor  , 
siue  ulla  dandi  conditione,heredis  (21)  servum  manumilli 
jubere. 

§.  5.  Hapc  scriplura  ,  Stichus  ,  cum  erit  (22)  annorum 
triginta ,  liber  esto  ':  Stichus  si  decem  non  dedcrii  ,  libtr 
f.e  esto  ,  hanc  -vim  habel;  :  Stichus  si  decem  dederit ,  et 
ad  aonos  triginta  pervenerit  ,  liber  esto.  xramque  adem- 
ptio  libertatis  vel  legati  sub  conditione  facta  ,  incipit  (20) 
contrariam  conditionem  legalo  vel  iibertati  ,  quaj  prius  da- 
ta  erat ,  injecisse. 

De  niercede  pro  operis  data  a  statulibero  ,  ({ui  decem 
dare  debcbat.  1 .  De  fuga  statuliberi  ,  qui  dare  operas  aut 
servire  debebat. 

14.  Alfenus  Varus  lib.  4.  Digestorum. 

SErvus  ,  qui  testaairnlo  donrui ,  cum  deccm  leredi  de- 
diiset  ,  liber  esse  jussus  erat  ,  heredi  mercede.n  reter- 
re  pro  op.-ris  suis  solebat  5  cum  ex  mercede  heres  ampiius 
decem  recepisset  ,  sei  vus  liberum  esse  aiebat  :  de  ta  re 
cousulebatur.  Rcspondit  ,  non  videri  liberum  esse:  110.1(24) 


0)  Aide  l.  10.  supr.  dcfiJcic.  Ubert. 
Y2  '•   l-  ^-    '•   '■"/>■•  stcUionatus. 
>,}  b  ^'-  "^f^-  ^^  ^erb.  cblis. 
(4)  Vidc  /.  5i.  infr.  de  i^crb.  olHs. 

eJct.  '*  '''*■  '"  ■^'"'  '^"P"'-  "^'  ^'^'''''-    ^'^-  '•  ^9-    S-  4-    ^upr.  dc 

(<>)     \ide  qnj«  scripsi  ad  /.    1.6'.  si  senms  fxportandu^. 
1    f -^    ;•   ^3.  <:/>•,  a/n.  Supr.    de  act.    cmvt.    adde  /.   46.  in  fin. 

:'9-  5-  ^-  "ifi".  iupr.  de  cvict. 

(b)     /,  69.  55.  Supr.  dc  evicl.  Goth.  De    mcndacii  actionibus 

l>crms  vide  Capyc.  dccis.  19.  rMrn.  iG.  Sciaphln.  de  privilccr. 
juram.  vap.  3i.  num.  41.  e<  scqq.  MarsiU.  ruhr.  C.  dc  fidejuss. 
tiutn.  oo3.  Ans. 

(9)  /.   39.  §.  2.  infr.  h.  t 

(10)  Ciir  pro  hercditaria  partc  cuiquc  reliqtia  solvcrc  deLet,  mm 
nic  nojnina  l.(rttii.m  siiit  aprrlc  expre.ssa  ,  ct  (Cili  juris  sil  nomi- 
Bibus  pioprns  cxprcssis  viiilcs  prirslari.  /.  54.  $.  uk.  si  hcrrdes. 
'■  ly-^.  Supr.  de  le^at.  i.  /,  r.omuaiquum.i^.  Supr.  ad  SC.Tieb. 
^ccuisiiis  so  m  gyrum  vcrtit  ,  ncquc  exitiim  haWt.  Dicaraus  •  no- 
Miina  quoriindam  hercdnm  nou  K.lutioni  reliquorum,  sc-d  coiulitioni 
JCftdcndae.rationis  adjrcta  fuisse.  adde  La..;5cheki..n. ,  r.  34.  unnot. 

('!)  Imo,  cl  co  casu  virilis  dafur.  /.  8.  iu  fn.  snrr.  h.  t. 
(■-!)  Addc  /.  20.  $.fn.  infr.  h.  t.  ' 


(!3)  /.  3.  in  pr.  supr.  h.  t.  l.  7.  infn.supr.  de  man.  test.  l. 
18.  infn.  su,'r.  de  fideic.  Ubert.  l,  4-  "'J^'  ^iui  sinc  munum.  ud 
Ubert. 

(.4)  Al.  Id. 

(1.^)  /.  3.  5-    '•  supr.  h.  t. 

(lO)  Al.  applicatur.  lcgcndum  itavidetur:  nam  pcr  omnia,  cau- 
sap  itatiiliheri  applicatur  ,  ut  conditionis  impkndae  gratia  alieiiaic 
|eculiares  uiimmos  possit. 

(17)  /.   3.  5.    1.  infn.  su;>r.  l.  a3,  5.   1.  infr.  h.  t. 

( ( 8)  Id  est  ,  fndubie. 

(19)  Vd  dividi.  /.  i3.  supr.  da  manum.  tcsCam.  vid.  /,  pen.  C. 
de  coiid.   in<s.  _ 

(.^o)  Cur  ita?  quia  asccnsio  Capilolii  in  conditioue  no;i  fiiit,  sed 
idramcntum :  ciini  priinuni  jiuavit,  condiiioni  paruit.  at  non  idcin 
est  in  contmrio  ,  «yi"  CapitoUum  ascenderit  ,  ficc  juraucrit :  ti.iu: 
enini  conditio  JMrisjnrandi  remittitur.  /.    12.  supr.  uc  munum.  tcsl. 

(•2i'i  Vide  /•    if)-   S  /'"■  supr.  de  fdeic.  Ubcrt. 

(2'4  Dixi  ad  Ulp.   i.  §■   12. 

(23)  Qiiotics  lcgatuni  sul)  condiUone  adimituF  ,  pcrindc  cst  ,  ac 
si  6'jl)  contraria  conditione  datuin  fuisscl.  /.  lo-  supr.  de  adiniend. 
i.  36.  .•^upr.  de  reb.  cred. 

(■^^)  Noii  oraiiii  uumeralio  implct  couJidonera,  aii;.  l.  uj.supr^ 
de  reb.  cred. 


a68 


DIGESTORUM 


enim  pro  libertate  ,  sed  pro  operls  eam  pecuniam  dedisse. 
rec  magis  ob  eam  rem  liberum  esse  ,  quam  si  fundum 
a  dommo  conduxisset ,  et  pro  fructu  fundi  pecuniam  de- 
disset. 

5.  I.  Sarvus  cum  (1)  heredl  annorum  septem  opcras 
dedisset  ,  liber  esse  jussus  erat ;  is  (2)  servus  fugerat , 
et  annum  in  fuga  fecerat  (3)  :  Cuati  septan  anni  praeta- 
issent ,  respondit  non  esse  liberum  :  non  enim  fugitivum 
operas  domino  dedisse :  quare  (4)  nisi  totidem  dies ,  quot 
abfufsset ,  servisset ,  non  fore  liberum.  Scd  et  si  ita  scri- 
ptum  esset ,  iit  tum  liber  esset  ,  cum  seplem  annis  seri^is- 
sst  :  potuisse  liberum  esse  ,  si  tempus  fugae  reversus  ser, 
visset. 

Si  statuUber  locupletiorem  fecerit  hercditatcm .  1 .  Lex 
venditionis  de  pecunia  sohenda  a  statuhbero. 
i5.   Africanus  lib.   9.   (5)  Qua;stionum. 

MOrtuo  (6)  herede  ,  si  statuliber  (7)  locupletiorem 
hereditatem  tanta  pecunia  ,  quantam  dare  sit  jussus, 
fecerit  :  veluli  crediloribus  solvendo  ,  cibaria  famiba^  dan^ 
do  :  statim  eum  ad  liberlatem  esse  venturum  existimavit. 
5.  1.  Hercs  ,  cum  statuliberum  decem  dare  jussum  ven- 
deret ,  conditionem  pronunciavit  ,  et  traditiop.i  legem  di- 
xit  ,  ut  sibi  potius  ,  quam  emptori  ,  eadem  decem  daren- 
tur.  Quserebalur  ,  utri  eorum  slatuliber  pecuuiam  dando  , 
itbertatem  consequeretur ?  Respondit  ,  heredi  dare  deberc. 
4-  Sed  si  [  talem  ]  legem  dixisset  ,  ut  exiraneo  alicui 
statulibev  pecuniam  daret  :  Respondit  ,  et  hoc  casu  con- 
ventionem  valere  :  quia  heredi  videtur  solvere  ,  qui  (8) 
yoliLi.niate  ejus  alij  solvit. 

De  partu  statiiUhercc . 
i6.   Ulpiakus  lib.   4-   Regularum. 

STatulibera  (9)    quidquid  peperit  ,    hoc    servum    here= 
dis  est. 

De  decem  dandis. 
i^.   Neratius  lib.   3.   Membranarum. 

SI  decem  heredi  dedisset  ,  jussus  est  liber  esse  \  deoem 
habel  ,  et  tantiindem  domino  de];et  :  dando  h»c  de- 
cenn  ,  non  libsrabitur  (10).  nam  quod  statulibero  ex  (ii) 
pcculio  suo  dare  explendae  conditionis  causa  concessura 
est,  ita  iuterpretari  (12)  dpbemus  ,  ut  non  eiiam  ex  eo  da- 
re  |K>ssit,  quod  exlra  peculium  cs'.-  Ncc  me  prarterit  hos 
nuiiLmos  pecuUares  posse  dici  ,  qramvis  ,  si  niliil  praete- 
jea  strvus  habeal  ,  pecidium  mdlum  si!.  sed  dubitari  non 
oportet  ,  quin  hsec  «urs  (i3)  fi;erii  f  id  ]  coustituentiura  , 
U4  <qtia.si  ex  pa(ri<nonio  suo  dandi  eo  nomine    servo   pote- 


stas  esset  :  quia  id  (i^)  maxime  sine  injuria  domino- 
rum  (25)  concedi  videbalur.  quod  si  ullra  quis  progredie- 
tur  ,  non  multum  aberit,  quin  etiam  eos  nummos  (16), 
quos  domino  subripuerit ,  dando  ,  statuliberum  conditioui 
salisiacturum  txistimet. 

De  dcnis  triennio  dcindis. 
18.   Paulus  lib.  singul.   De  lib.-rtatibus  dandis. 

SI  tneimio  dena  dure  jussus  primo  aauo  vigiuti  obtuls- 
rit :   non  accipiente  herede  ,  uoa  slatim  liber  est :  quia 
etsi  accepisset  heres,   nondum  (17)  liber  esset  (18). 
De  condilione .,  si  flUus   i^-   anium  complcuerit. 

19.  Ulpianus  lib.    14.   ad  Edictum. 

SI  (19)  servus  liber  esse  jussus  sit  ,  et  legatum  ei  da- 
tura  ,  si  filius  quartunadeclmura  annum  compleve- 
rit  ;  et  fiiius  ante  d^cesserit  :  libertas  favore  competet  die 
veniente  ,  legati  autem  conditio  deficit. 
« 
De  pecuUo  legato  statuUbero.  1.  De  nummis  pecuUaribus 
conditionis  implc/idce  caiisa  dandis.  1.  De  compens.itione. 
3.  De  morte  ejus  ,  cui  conditionis  implendce  gratia  dan- 
dum  erat  ,  et  de  herede  prohibente  dire.  4-  Cui  dare  pos- 
^t  jussus  dare  heredi.  5.  De  operis.  De  sin^ulis  aureis 
S)lutis.  De  jusso  ire  Capuam.  6.  De  conditiote  ,  si  he- 
Jes  aon  manuiniscrit. 

20.  Paclus  lib.    16.  ad  Plautium. 

^!I  peculium  servo  legatum  sit  ,  qui  jussus  est  alii  dare 
^  decem  ,  et  sic  Uber  essc  ;  et  heres  eum  prohibaerit  (20) 
dare  ;  deinde  mamimissus  peculium  petat  ex  causa  legati : 
aii  per  doli  exceptionem  ,  eam  summam  ,  quam  daturu» 
esset,  deducere  l».eres  possit ,  ut  ipsi  (23)  prosit  ,  non  ma- 
immisso ,  qaod  ea  pecunia  data  non  est  :  an  vero  indi- 
gnus  sil  heres  ,  qui  contra  volunlatem  defuncti  fecit,  eani 
pecuoiam  lucrari  ?  Et  cum  servo  nihil  (22)  absit ,  liber- 
tas  ei  competil :   invidiosum  est  heredem  fraudari. 

$.  1.  De  ilio  quaeritur  ,  si  invito  hereda  det  ,  aut  ne- 
sciente  :  an  faciat  nummos  accipientis  ?  Et  JuUanus  vere 
existiraat  ,  ex  liae  causa  concessam  videri  (aS)  statulibe- 
ria  aiienationem  nutnmorum  etiam  invito  lieredc-  ;  et  idco 
facere  eos  accipientis  pecuniam. 

5  1.  Quod  si  heredi  dare  jussus  est  decem ,  et  eara 
summam  heres  debeatsetvor  si  velil  sarvus  eam  pecuuiaia 
conipeasare  (2^)  ,  ent  iiber. 

5.  3.  Is  ,  cui  servus  pecuniam  dare  jussus  esi  ,  ut  )i- 
ber  es.set  (26)  ,  decessit.  Sabinus  ,  si  decem  habuisjset  pa- 
rata  ,  liberum  fore  •    quia  (26)  non    staret  per  eum  ,  quo 


(s)     Cum  particula  condilionem  facit. 

(i)  Vidc  t.  4.  1«  /f'i.  .^upr.  h.  t.  Fos;iliviJS  non  servit  :  fiig» 
taajtia  s;ice  tcujpijs  coiiipcnfarc  pnstcrf  .servicndo  pntcst. 

(3)  Facero  annuiu  in  fjiga  liic  dicJUir,  «t  in  /.  ir.  j  ^.  infr. 
ad  L  Jid.  de  adult.  tlies  i^i  cii.stotlia  faeere.  ct  Grapci  in  /.  a.  ('. 
de  incolis.  vottl»  l*  tcKu  iiK*  .*:>(■  et  ia  ins<!ji',tioiie  quadasn  : 
Mcaioria3  C.  F.  L.  Rtdirnia:  Julianrs,  moribiis,  -i.iL.libus  ,  ac  pan- 
lo  piiscis  illuslrihnsqoe  rcerainis  rc.rnparandae,quae  vixit  annos  xiji 
DXL.VII.  cum  marito  iccit  MD.  DXX. 

(4)  ^Sg.  5.  3.  infn.  i,fr.  h    t.  f.  38.  in  fin.  i„fr.  de  lib.   eaus. 
(.<))     Vide  Cijjac.   9.   ad  Afric.  fol.    i33. 

(G)     Aliud  si  yivo    viJc  Cujac.  i'iV/. 

(■;)     Qui  vcrhi  gratia  jusrus  est  dare  d<cf  m  nmnmoe,  ft  csac  Jihcr, 

0)     /.  6.  5.  6.  Supr.   h.  t.  addc  /.    13.  /.   4r).   I;,f,.,  d^  gnlut. 

W)     ^  --6.  5.   ^.  fupr.  defdcic.  Hbeyt    l    3     C.  de  fuleic.libeit. 

(10)  fnio  lihrr  crit  ,  vi,?.   /.   /,6.   ^.    i.   infr.  h.   t. 

i^ii)  3latulih«T  coin;iti(neni  d.mdi  impKre  potcst  ,  dando  ex  pe- 
ci;.tn>  qiiod  hahsiil  apuu  domiji.inn ,  Don  apiid  :iUiiin.  vide  qua:  scri- 
psi  ad  h.nnc  lcgcm  ,  i.   3.  ^.   2.  supr.  h.   t. 

(12)  Interpretatjoncs  kgum  ?i>ic  cnjnsqu.-^m  initnla  sumcR<l,-c. 

(i3)  Id  cst  ,  conjtctiiiia  quaOam  tacit.i  est  eam  domiui  rohin».» 
tcH.  tuiesc:  ut  ctiuio  ex  j^dio    s\u)  decem    dcret  ,  lihe.vtati*  conoc 


qnendae  cans.%. 

(i4)  Ul  dct  ex  8tt3  pecuUo. 

(!.'))  Id  cst,  citra  dainnuin  voluptatis  dominoram.  l.  36.  mfr.  h.t. 

(!6)  /.   3    5.  9.  supr.  h.  t. 

(17)  lujo  slatim  liber  csl :  cogitur  enim  hcres  pcr  partes  accipc- 
rc    /    4-   ^    ^-  »*.pr.  h.  t.  >n,     ,    ...    ,     ■• 

(.8)  Cur?  tiuia  nondum  co»di»ion?m  impJevit.  Gnth.KMe  l.siita 
fuerii  supr.  de  .metnumiss.  testam.  Jason.  ad  /.  ti  Jiliusfam.  nuni. 
1     supr.  ci  cert.  pet.   Aus.  . .     ,      /• 

(19)  Vide  /.  a3.  5.  penuU.  supr.  de  fideic.  hbtrt.  adde  /.  .6. 
supr.   de  mannm.  test.  , 

(•jo)  Caura  dnhitandi  in  e.  consistit.  /.  3  1«  pr>,K.  supr.  h.  t. 
l.    tdt.   (irca  fin.    C.   de  cnnJitiortib.   iiiser. 

(j«0  Ot  eos  lucrctur  harw  potius  ,  quatn  ser?us  mamirau«i«. 

(aO  Nul?o  darano  sit  affeclus. 

(a3)  Hino  aliud  cst.   /    ito.  aupr.  de  cond.  ft  dem. 

(54)  Conapensalioucra  hcredi  objiccie  polest  statuliber. 

(a5)  /.   3q.  S-   4-  '"'"'■•  ^-  ^-  .        .  •      . 

{■}£)  Lex  supplet  Cimditioncm.ct  eara  habct  intcidum  pro  »m'..c- 
ta.  /  3.  in  prirc.  $  o.  ^ers  cum  igitur.  I  4-  $.  ^-  *Hr";. /^  ' 
/.  38,  /.  .\o.i.  7    Lifr.  h.  (.  l.  41.  S-    »«•  "^P^-  *^'M'"-'-  '•*'" 


^  LIBER   QUAD 

minus  daret.  Julianus  aufem  alt ,  favore  libertalis  , .  con- 
stitulo  (i)  jure  iiiinc  ad  libertatem  pervenlurum  ,  efiam  si 
posiea  habere  co3pLn-it  dece.m.  f  Adeo  autem  consliluto  po- 
tius  jure  ,  quara  ex  testamento  ,  ad  liberlatem  pervenil  : 
«t  si  eidein  et  k^galum  sit  morluo  eo  ,  cui  dare  jussus 
est :  ad  libsrtatem  quidem  perveniet  ,  non  autem  ct  lega- 
tum  habiturus  est :  idque  et  Julianiis  pu(at  ,  ut  in  hoc 
caeleris  legatariis  similis  sit.  j^  Diversa  causa  est  ejus , 
quein  ]ieres  prohibet  conditioni  parere  :  hic  enim  ex  te- 
stamento  ad  Jiberlatejn  pervenit. 

J)-  4-  fiercdi  aiit :m  jussum  dare  ,  etiam  (2)  heredis  lie- 
redi  dure  posse  Divus  ]ladrianus  rescripsit  :  et  si  hoc  sen- 
«t  testator  ,  etiam  in  legatario  [  idem  ]  dicendum  est. 

5.  5.  Quajdani  condiliones  natura  sui  nec  possunt  eo- 
«em  tempoie  implr-ri  ,  sed  uecessariam  habent  temporis(3) 
divisioueui  :  velut  cum  decern  operarum  (4)  jussus  est  da- 
re  j  quia  operae  per  singulos  (5)  dies  daniur.  igilur  etsi 
smgulos  aureos  det  s'atuliber ,  potest  dici  (6)  ,  eum  im- 
plesse  conditionem.  -f-  Alia  causa  est  operarum  :  quia  ha; 
uecessario  singulac  edenda!  sunt.  Sed  si  hcres  accipere  no- 
luent  ,  non  statim  libr-r  crit  ,  sed  cum  tempus  transierit, 
per  quod  operarum  quanlitas  consumatur.  -^  Idem  diceu- 
duin  est  ,  si  jussiwi  Capuam  (7)  ire  ,  et  liberum  esse  , 
heres  prohib^at  ire  :  lunc  enim  erit  liber  cum  pervenire 
Capuam  potuisset.  Inesse  (8)  enim  videiur  tempus  tam 
operarum  praestationi  ,  quam  ilineri. 

5-  6.   Si  ita  quis  acceperit  liberlatem  ,    Slichiis  ,  5/  hc- 

rpn  piim.  r}i\yt    ^,-, «,•«„„;*       /,/.„„  -„/„  .    ^ -^      i.     i.  _  j^ 

ST1T'V"'^'  (9);«'f'a  voluniatem  testatori^  adimmir 
ei  lj.euus  (io).s.d  (,i)  non  tam  continuum  tempus  exi- 
geudum  est,  ui  priEcipitari     cogatur  heres  ,     vel  ex  pere- 

nirllTn'  '  '"'  ''^'''^  "'^  inanumittendum  ,  vel  admi- 
nislralionem  rcrum  necessar.arum  iutermitt^re  :    nec  rursus 

r.  iTZli."'  '/^"r^'"  ^^^'*'  protraharur  manumis- 
810  sed  .nod.cum  (12)  ,  quo  primum  possit  sine  mogno 
inco.nmodo  suo  heres  manumitt.re.  quod  si  tempus  U§) 
adjeclum  fuent  (14)  ,  jDad  speotabitur.  ^      ^     ' 

De  condilione  ,  si  rationes  diligenter  tractasse  videbitur. 
dejusso  aare  ,  nor,  adjecto  cui.  ,.  De  .erbis  ,  cui  eorun 
voies  ,  rogo  restituas.  ^«jiuiji 

L  21.  PoMpoNiTJs  lib.   7.  ex  Plautio. 

Abeo  hbro  posteriorum  )ta  refert  :  Galenus  dispensafor 

bcresto,    suac^ue    omnia  ,    et    cenlum     habeto  :     diligen- 


RAGESIMUS  269 

tiam  (16)  desiderare  eam  deberaus  ,  qna;  domlno  ,  non 
qux'  servo  iuorit  ulilis.  erit  autem  ei  diligentiie  conjuncta 
hdes  bona  ,  non  solum  in  rationibus  ordinandis ,  sed 
^J!'\'"  ('7)  "1  rcliquo  reddeudo.  Et  quod  ita  scriptum  est, 
P^ulebi_ur:  pro  hoc  accipi  debet ,  Videri  poterit  :  sic  et 
veil>a  Legis  xir.  Tabularum  veteres  inlerpretali  sunt  ,  Si 
aqua  phivia  nocet ,  id  est  ,  [  si  ]  noc^re  poterit.  Et  si  qu^- 
reretur,  cuienm  dib-.-euliam  probaii  oportcat:  herodum  (18) 
arburatum  viri  boni  more  ageniium  sequi  debebimus.  ve- 
luti  si  L  is  ,  qux  ]  certam  pecuniam  dedisset ,  libcr  ess- 
jussusest,  noa  adscripto  eo  (.9),  cui  :  si  dedisset ,  eo" 
modo  potent  hber  esse  ,  quo  posset  ,  si  ita  fuis^et  scri- 
ptum  ,   Si  heredi  dedisset  (20). 

5.  1.  Pactum  ejus  Ckmens  aiebat  :  Si  ita  sit  fideicom- 
missuai  rehclLtm  ,  Cui  eonwi  voles  ,  rogo  restinuis  ,  si 
nullum  elegisset,  cui  reslitueret  (21)  :  omnibus  deberi  Im- 

per^atorem  Antoninum  constituisse. 

• 

De  jusso  dare  ,  r?on  adjecto  cui.  1 .  Si  cjuidam  cx  hc- 
redibus  ^  fjuibus  dari  debct  ,  nominali  sint.  2.  Si  heredi- 
bus  nominatis  exiraneus  vel  exlranei  junganlur. 

22.  Paulus  lib.   3.  ad  Vitelhum. 

QXJi  pecuniam    dnre  jussus  est ,  nisi    adjectum    sit ,  cxd 
det  (22),  heredibus  (23)  dare  (2^)  del^et  pro  pani- 
bus  hereditariis  :   pro  ea  enim  parte  quisque  accipere 
debet  ,  pro  qua  dominus  est. 

1«^r  /  K\^'  1'"'^'""  '"^  hcrcJU,„s  ,  [  quibus  ]  dare  de- 
«eat  (25)  ,  nommali  sint  :  dabit  his  pro  hereditariis  UQ') 
poriionibus.  ^     ' 

$•  2.  Si  heredibus  nominatis  etiani  extraneus  iunctus 
sitiextraneo  virilis  ,  ca^teris  heredilarije  daii  debent.  El  si 
non  solum  Titium  ,  scd  eliam  alics  adjecissel  :  hos  virl- 
iem  parlem  iiabituros  ,  coheredes  autem  hertditarias  Ji> 
lianus  scribit. 

De  dando  infra  quinquenniura.    i.   Si    per    heredem. 

slet  ,  quominui  raiiones  reddaniur. 

i^.   Celscs  [  Jib.    22.   Digestorum  ]. 

QI  (2;)  intra  (juinquennium  Stichus  centum  dederit  ,  /- 

W-J  ler  esto :  nec  Titio  ,    vel    heredi ,    vel    emptori    post 

quinquennium  dabit. 

$.  1.  Si  rationes  reddidisset  ,  libenira  esse  jussum  ,  mm 
palitur  heres ,  rebus  (28)  pecuHaribus  vend.tis  ,  relicfua 
sclvere  :   perinde  hber  est  ,  quasi  condilicni  paruerit.    " 


s, ,  L  *%r;;;;z:;:  ';":""„  's- 1:^-  '""'=  «•  ■"=^"'"  ■"«' 

(4)     Id  est  ,  decfm  opf  ra» ' 

VJ)     Won  enim  ronfri     rT.,t    '.aa^  /     .1     • 

<.o)  Libertas.;7a/,w/^"^-  "^^'  ^'    '^"  '"  ^"  '"'P'--  ^'  '■ 

«..^cl^SSi"'"""  ''''■^''  <V^^^^-rn  fvorabilc  We  jus- 
/  ';  ^^''"^'^'^atum  ennn  sp.u.nra  oi  concfilcndiun  e.t.  ' 

/?«    i  J  T'''!"^"*""'/^'  ^i''"'"^'^  ^'-    ''""^"^  cantrarib.  /. ».  m 

<«3)  Certum, 

C'4)  liibcrtati. 
Tom.Ul. 


{i^)  l.  8.  supr.  de  mannmhs.  test. 

(16)  /.  4o.  5.   3.   Tnfr.  h.  t. 

(17)  Redditione  ration  im  continentur  rcliqna.  Gnih.  AMc  Pap 
ad  consuetud.  Borhori.  §.  3;(J.  B.nrt.  ad  l.  1.  /f.  de  manumiss.  te- 
st((,n.  Rot.  Grn.  drcis.  91.  n.   1.  l.   3i.  infr.  h.  t.  Ans. 

(18)  Vide  /.  8.  supr.  h.  t. 
09)  L   29..   in  pr.   inO:  h.   t. 

(20)  Ifa  quoq.ie  lcgit  Ilaln;uidor.  dedissct ,  et  €.  1.  pactum  eius. 
Pil!-.reus  9..  not.  Mosaic.  fol.   28.  '  ■>  r  j 

(•21)  Vid.   /.   24.  i'ers.   idan.  supr.  de  le^. -2. 

{'!->.)  l.  8.  inprinc.  l.  aj.  in  fin.  pr.  supr.  h.  t.  L  4.  «.  G.fr/pr.' 
de  ftdeccomm.  iihert.  ./        .  r  t    j  r 

(•i3)  Ilcrcdi  dare  ju.ssus  vidctnr  ,  qoi  tcitamcnto  darc  indefiaite 
jussus  cst. 

(•j4)  Videtiir  obstare  lex  ^.  in  fin.  supr.  si  umsfr.  pet. 

(25)  Statuliber.  .y  t  j       r 

(30)  Non  singrdis  e\  reqr.o. 

(9.7)  /.  4i.  §.  12.  stipr.  dc  fideic.  libcrt.  Goth.  At^dc  /.  8  .z/y/^-, 
de  sclut.   Ans. 

(2«)    Vid.    /.     l3.    5.    I.    s'Wr.    h.    l. 


»*}& 


DIGESTORUM 


De  promissione. 

24.  Marcelltis  Ijb.   16.  Digeslorum. 

QTichus  ,  si  liciedi  meo    dttcem  promiserit  ,     vel  operas 

i3    dalwum  se  Juraveril  ,  liber  eslo  :    polest  (1)  explcri 

woiiditio  ,  si  promiserit.   nain  spopondisse    aliqua  significa- 

iione  dici  patest  ,    eiiam  (2)  si  non  sit    secuta    obligatio. 

De  ve.ndilione  statuliheri. 
25.   MoDESTiNus  lib.  g.  Differenliarum. 

STaluliberos  (3)  venumdari  (4)   posse  ,  Lcges  xii.   Ta- 
bularum  putaveruut  .   duris    (5)    autem    condiliouibus 
ja  veuditione  minime    onprandi    sunt  :    veluti  ne  intralo- 
«a  serviant  (6)  ,  nec  unquam  munwnillantur. 
De  rationibus  reddcndis. 
26.  Idem  lib.  9.  Regidarum. 

Llbertate  servo  sub  conditione  rationis  rcdditoi  leslamen- 
^to  data  ,  heres  non  solum  scriptam  rationem  exi- 
git  ,  verumetiam  (j)  quae  siue  scriptura  ab  eo  admini- 
strata  est. 

§.  I.  Servus  jussus  reddifa  rntione  ad  libertatem  perve- 
nire  ,  licet  (8)  nuUam  administraverit  rationem  ,  nihUo- 
jninus  erit  liber. 

Si  is  ,  cui  dare  jussus  est ,  redemerii  siaiuliberum ,  eunique 
vendiderif. 
1'].  Idem  lib.  I.  Paudectarum. 
^I  is  ,  cui  dare  jussus  est,  redemcrit  statuliberum  ,  eum- 
^  que  rursus  alii  vendidpiit  :  novissiino  ^0)  empt/^-: 
^abit.  jam  enim  cum  apud  eum  ,  cui  dare  jussus  est  , 
dominium  quoque  servi  pervenit ,  si  eum  alienet  ,  condi- 
tionem  quoque  al>  eo  ad  emptorem  transire  ,  Juliano 
placuit. 

De  rationihus  intra  iriginta  dies  a  morte  tcsiatoris  red- 
de.ndis  ,  et  Jiertditate  post  xxx  dies  adita.  \.  De  eo^  quod 
italuliler  comparavit. 

2J3.  Javolenus  lib.  6.  ex  Cassio. 

SI  hereditas  ejus  ,  qui  servum  intra  dies  (riginla  mortis 
sua;  ,  si  ratior.es  reddidissct  ,  liberum  esse  jusserat  , 
post  dies  Iriginla  adita  est ,  jure  quidem  slricto  ita  ma- 
numissus  libtr  rsse  nou  potest  ,  quoniam  conditione  defi- 
citur  :  sed  (lo)  favor  libertatis  eo  rem  perduxit  ,  ut  re- 
spondeatur,  expletam  conditionem  (11)  ,  si  per  eum  ,  cui 
data  esset  ,  uon  staret  ,  quo  minus  expleretur. 


5-  J.  Staluliber,  anlequam  conditio  lihertatis  obtigerit  , 
si  quid  oomparasset  ,  peculio  legato  nou  cessurum  ,  iu  li- 
hris  Gaii  Cassii  scriptum  est ;  nisi  id  legatum  in  tempus 
libertalis  coUatum  e,set  :  videamus  ,  ne  ,  cum  peculium 
et  accessionem  et  decessbnem  habeat  ,  augmfnlum  (12) 
quoqueejus  peculii,  si  modo  ab  herede  ei  ablatum  non  sit, 
legato  cessurum  sit  ?  Et  magis  hoc  jure  utimur. 

Collatio  stattdiberi  ei  scrvi.    1 .  De  jusso  dare  heredi  , 
et  de  conirovcrsia  hereditatis. 

29.   PoMPONius  [  lib.    18.  ad  Quintum  Miicium  ]. 

CXatuJiberi   a  (i3)  ca;teris  sorvis  nostris  nihilo  pene  dif- 

►^-^  ferunt  (i^).    Et  ideo  quod  (i5)    ad    acliones  ,    vel  ex 

dclicio  venientes  ,  vel  cx  n>'gotio  gesto  ,   [  vel  ]   contractu 

pertinet  :  ejusdem  conditionis  sunt  statuliberi  ,  cujus  caete- 

ri.  Et  ideo  iu  pubJicis  (16)   quoque    judiciis    easdem  poe- 

nas  patiuntur  ,  quas  cceteri  sei-vi  (17). 

§■    i.  Quintus    Mucius    scribit  :    Paterfamilias  in    testa- 

mento  scripserat  ,  si  Andronicus    servus    meus  hertdi  meo 

dederit  decem  (18),   liber  csto  :  deinde  de    his    bonis  coi- 

perat  controversia  esse  ;  qui  se    Lege    (19)    heredem   aio- 

bat  esse  ,   is  eam  heredilatem  ad  se  pertinere  dicebat ,   al- 

ter  ,  qui  hereditatem  possidebat ,    ^ebat  testamenlo  se  Ije- 

redem  esse  :   secundum  eum  sententia  dicta    erat  ,  qui    fe- 

stamento  (20)  aiebat  se  heredem  esse  :   deinde  Andro;iicLis 

quserebat  ,  si  (21)  ipsi     viginli    dedisset  ,    quouiam  secun- 

dum  eum  senientia.  dicla  est  .   fufurnstic  es«!pf  liber  :   an  ni- 
hil  vKleatur  sententia  ,    qua    vicit  ,     ad    eam  rera    v.Tlerf. 

quaprop!cr  si  viginti  iiercdi  scripto  dedi.^set ,    et    rrs  cou- 

tra  possessorem  judicata  essel :   illum  in  scrvitute  fore.  La- 

beo  hoc  ,  quod  Quintus  Mu<nus  s.iribit  ,   iia  putat    verum 

esse  :  si  revera  Lego  ab  inrestato   iieres  fuit  is  ,  qui  vicit- 

nam  si  injuria  judicis  victus  esset  scriplus  verus  heres  ex 

teslamento  :   nihilominus  eu  m  paruisse  conditioni  ,  ei  dan- 

do  ,  et  liberum  fore.  Sed  verissimum  est  ,  quod  [et  ]  Ari- 

sto  Cel^o  rescripsit  ,  posse  dari  pecuniam    lieredi  (22)  ab 

inteslato  ,    secundum    quem    sentenlia  dicta    est.  quoniam 

Lex  (23)  xn.   tabularum  emptionis  (2^)  verbo  omnem  a!ie- 

nationem  coinplexa  vidoretur ,   non  intcresset  ,  quo   genere 

quisque  domiuus  ejus  fieret.   et     ideo  hunc    quoque  ea   lc- 

ge  contineri  ,  secuudum  quem  sententia  dicta  esl  :   et  lil  !•♦ 

rum  futuruin  eum  ,  qui  ei    dedisset    pecuniam  :    hunc  2::- 

tem  ,  id  est  possessorem  lierediiaiis  ,  cui  daia  esstt  «um-. 


(i)  Id  est  ,  sufficit ,  si  proraitlat ,  etiara  si  nou  consislat  obli- 
galio. 

(a)     Vide  /.  uk.  in  pr.   Infr.  de  lib.  causn. 

(3)  Statutiberum  hcrcs  vonderc  potest  salva  libertatJs  causa.  /. 
35.  i/ifr.  h.t.  l.   45.  in  fln.  su/n:  de  fidcic.  lit>ert. 

(4)  Lcgari.  l.f\b.  infn.  supr.  de  pdcicafH.  lif>.  pignorari  ,  /. 
«3.  5.  I.  m/r.  de  pignorib.  cum  sua  tanien  causa  ,  d.  l.  f\S.  ut 
exi  tenle  conditionc  cvancscat  pignus ,  d.  $.  i.  et  servum  interim 
pariat.  /.    16.  sufr.  h.  t. 

(5)  Vidc  /.   33.  infr.  h.  t. 

(6)  l^^.  Eclog.  5.   c.   2-2. 

(7)  Rationum  appellatione  rontinentur  etiam  gesta  et  administra- 
U)  »ine  scriptura.   Goth.  \  irlc  Sarmicnt.  IH>.  a.  select.  cap.   i.Ans. 

(8)  /.   4'«  §•    16.  supr.  de  fidcic.  libert. 

(9)  Vid.  /.  8.  5.    I.  supr.h.  t. 

(10)  Ditrerentia  stricti  jiiii.s  ct  favoris. 

(11)  Vide  /.   3.  5.    10.  /.  20.  5.  3.  supr.  h.  t. 

(12)  Vide  /.  8.   5.   8.   supr.  de  pcculio  lcg. 
(i3)  /.   45-   i'»  /in.   supr.  de  fideic.  lil)ert. 

(t4)  Vid.  S.irmicn.  lib.  3.  selecl.  c.  i.  et  a.Pitlioeiim  in  notif 
tid  frugmctita  Jurisconsultorum  pag.  94.  Alciatum  lib.  3.  parerg. 
<•    22.  Mod. 

(k^)  SUUihbcri  a  jeryis  nihil  pene  difTmint,  siyc  actioncs  c\  dc- 


licto  ,  sivc  ei  negotlo,  vel  ex  contiactn  ,  sivc  poenas  *ix-cteinii>. 
Ooth.  Vide  Ij.onin.  emend.  lih.  7.  cap.    i3.    Ans. 

(iG)  Cnjac.  I.  observ.  37.  le^endum  putat.  Sed  nnn  in  puUicts. 
a  quo  disscntit  llobert.  i.  utiitttadv.  1.  Gotli.  Adde  Revard.  »'.i- 
rinr.  lib.  1.  cip.  11.  Accurs.  ct  Albciic. /uc.  Ilippolit.  de  Marsil. 
iti  l.  edictuin.  $.  stattdiber.  ff.  dc  qucestinn.    Ans. 

(17)  Aliiul  "in  privalis  jiidiciis  :  eoque  rdertur  /.  i4-  ««/'■•  '^»" 
qucest.  l.  9.   5-  /'"•   "'^''-  ^^  poenis. 

(iS)  Ciijnc.  2  ol>seiv.  7.  notat  hic  male  lepi  x.  pro  xx.  trot/j. 
Vidc  Sarmient.  lib.  3.  c.  i.  Fal).  de  montc ,  dr  emp.  pat^t.i.  qu. 
I.  M.    I.   Dccian,  /r./x.  crimitud.  lib.    ').  cap.  8»-  niun.  h.   .Ans. 

(19)  Id  rst  ,  Icgitimum  ,  et  ab  intestuto.  /.  1 .  /.  2.  supr.  Je 
hcred.  prtit. 

(20)  Qui  lege  aicl>at  ctc.  Cujac.  2.  obs.  7.  a  quo  disMiJtit  Ro- 
bert.  I.  mnmadv.  7.  .ilius  legit  ,  qui  ab  ititestato. 

(21)  Si  dccein  liercdi  scripto  dedisset.  Hal. 

(22)  Di.\i  £id  Ulpian.  2.  _$.  4- 

(23)  Statulibcr  potest  implerc  conditioncm  Iiberl»tis  m  pcr^ona 
cmptoris  dando  craptoii  decem  ,  qiiod  e.st  cx  -vii.  Tabulis  ,  lU  hic. 
Ulpian.   in  fragtnetil.  in  tit.  de  statuUb. 

(24)  Emptlonis  vcrbo  in  lesje  xii.  Tabularum  omnis  ahenatio  i«- 
telligifur.  vidc  qu;e  nolavi  ad  /,  9.  tupr.  de  act.  empt.  (■  ^-  3 
i.  iiirr.  de  libcrali  causa. 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


271 


tna  ( i)  ,    sl  victus  esset  heredltatls  petitione  ,  cum  caele- 
ris  eam  (2)  quoque  pecuniano  victori  restituere  debere. 
Dt  conditione  si  heres  non  ahenaverit. 
3o.  Idem  [  lib.   7.  ex  Variis  Lectionibus  ]. 

Sl  ita  liber   esse  jussus  sit :   Slichus  ^    si  eum  heres  non 
alienaverit  ,   liber   esto  :  etiamsi  statuliber  est  ,  ahena- 
ri  (3)  tamen  poterit. 

7)e  lcgafo  sub  condilione  rationura  editarum.  1.  Deeo, 
qui  cum  rationes  dederit ,  cuni  contubernaH  sua  liber  esse 
iussus  est. 

3i.  Gajus  [  hb.    i3.  ad  Leg.  Juham  et   Papiam  ]. 

Sl  servo  sub  condilione  (4)  rationum  editarum  lega- 
tum  sit  :  per  eam  conditionem  eum  ju?sum  esse  lega- 
tum  accipere  ut  pecuniam  (5)  rehquorum  reddat  ,  non 
dubilatur. 

§.  I.  Et  ideo  [  cura  ]  quaesitum  est ,  Stichus  ,  cum 
raiiones  dcderit  ^  cum  contubernali  sua  liber  esto:  ^n  mor- 
tuo  Sticho  anle  conditionem ,  contubernahs  ejus  hbera  es- 
»e  possit  ?  JuHanus  dixit ,  quaestionem  esse  in  hac  specie, 
qus  et  in  legatis  agitatur  ,  Illi  cum  illo  t/o  ,  an  ,  altero 
deficiente  aher  ad  legatum  admittatur  :  quod  magis  sibi 
placere:  perinde  (6),  ac  si  ita  scriptum  esset ,  Illi  et  illi. 

•p  Aham  etiam  esse  quaestionem  ,  an  contubernah  quo- 
que  condilio  juncta  sit?  quod  magis  esse  (7).  Itaque  si  (8) 
tmha  rehqua  Stichus  habuerit  ,  statim  eam  hberam  esse  • 
si  habuerit  rehqua,  debere  eum  (9)  numerare  pecuniam  : 
nec  tamen  hciturura  ex  suo  pecuho  dare  :  quia  id  ilhs 
permissum  sit ,  qui  principahter  pro  sua  hbertate  pecu- 
oiam  dare  jubentur. 

Si  heredibus  dcwe  Jussus  ,  ab  altero  illorum  venierit. 
32.   LiciNNitis  RuFiNus  [  lib.    1.  Regularum  ]. 

SI  duobus  heredibus  institutis  ,  servus  hber  esse  jussus 
sit,  si  decem  heredibus  dederit  (lo):  ab  altero  ex  he- 
yedibus  venierit  ,  et  traditus  fuerit?pro  parte  (11)  ,  alteri 
•x  heredibus  ,  a  quo  non  venierit  ,  daado  pecuniam  h- 
bei   erit. 

De  jurp  statuliberi. 
33.  Papihianus  [  hb.  2.  Quaesiionnm  ]. 

ST  atuliberorum  jura  per  heredem  (12)  (ieri  non  possuut 
duriora. 

An  heredi  heredis  dari  debeat.  \.  De  rationibus  red- 
dtndis. 

34.  Idem  r  lib.  21.  QusEstionum  ]. 

SErrus  ,  si  heredi  decem  dederit  ,  hber  esse  jussus  est  ; 
•tatuhberum  heres  eum    manumisit ,    ac  posiea  defun- 

(I)  Tide  /.    i3  5-  6.  iupr.  de  pet.  hered. 
(a)      Alias,    An  ,  vel    j4m.  apx«<R«i  pro  eam  y  ul  /.  8?.  supr. 

ife  acquir.  vel  omitt.  her.  Cujac.  2.     observ.    7.  et  ad  l.   5i.  Infr. 
de  usurpat.   et  3.   obs.  38. 

(3)     Imo  ,  alienari  non  polesl.  l.   i3.  C.  de  test.  manujn. 

(J\)     Vide  /.   83.  circa  pr.  supr.  dc  cond.  et  demonstr. 

(5)  Raliones  rcddere  jussus ,  et  ab  his  redditis  legalum  acciperc, 
«am  pritnum  pecuniam  reliquornra  reddiderit,  legatum  accipere  po- 
tcrit.   /.   89.  in  Jin.  infr.   de  vcrbor.   vignificat. 

(6)  Hinc  colligeic  possiimus ,  vocem  cum  uou  facere  conditionem. 
Vide  /.    i3.   5-  3.  snpr.  de  muiMm.  tcst. 

(7)  Dicendam  est  scil. 

(8)  Rationura  reddenddriim  conditione  liberlati  prjeposila  ,  pure 
relicta  libcrtas  videtur  servo  ,  qoi  nulla  rellqua  babuit  :  si  parialor 
yeliquator  non  apparuerit.  /.  Julius.Qi.  supr.  de  cond.  et  demons, 
l.  4-   ^.   de  test.  manum. 

(9)  Al   eam. 

(10)  Et  ab  3.\iero.  Hal. 

(II)  Et  alia  parle  emptori.  /.  6.  5    3.  tupr.  h.  t. 
(ja)   /.   a5.  supr.     h.   t.   l.  i3.    C.  dd  tetta/m.  mofiumt^-».  dixi  ad 


clus  est:  heredis  heredi  pecunia  danda  non  est.  quod  enim 
placuit  (i3),  heredis  heredi  dari  oportere  ,  tunc  memine- 
ris  locum  habere  ,  cura  prior  heres  dominus  acceptunis 
pecunian^  fuit :  quae  causa  facit  ambulatoriam  (  ut  ita  di- 
xerim  )  conditionem.  duse  sunt  enim  causae  ,  per  quas  in 
primi  heredis  persona  conditio  irapletur  :  dominii  ratio  , 
item  personae  demonstratio  ;  prior  causa  transit  (i^)  in  om- 
nem  successorem  ,  ad  quem  pervenerit  statuhber  per  do- 
minii  translati  continuationem  •  sequens  ,  personai  dunta- 
xat  ejus  ,  qui  demonstratus  est ,   adhaeret. 

^^.   1 .  Imperator    Antoninus    rescripsit  ,  jussum  rationes 
reddere  et  liberum  esse   ,    si  heres  causabiiur  accipere  ra- 
tiones  ,  nihilominus  hberum  fore.  Quod  rescriptum  ita  ac- 
cipi  debet ,  ut  si  reliqua  non  trahat,  hber  sit  j  quod  si  tra- 
hat ,  ita  demum ,  si  obtuht  eam  quantitatem  ,  qu£e  refun- 
di  debuit  ex  fide  veritatis  :    non    enira  hbertati  (i5)  sufFi- 
cit  heredem  (16)  in  mora  fuisse  ,    si  non  id  fiat  (17)  per 
statuhbsrum  ,    quod  ,  remota    mora  ,  hbertati  aditum  da- 
ret.  Quid  enim  ,  si  iia  raanumissum  ,    Dama   ,  si  in  Hi- 
spaniam  profectus  anno  proxinio  fructus  coegerit ,  liber  esto^ 
Romae  retineat  heres  ,  neque  proficisci  patiatur  ?  nunquid 
dicturi  sumus  ,  statim  ante    fructus  coactos  liberum  fore  ? 
Nam  et  cum  Xlomae  stipulatio    concipitur  ita  ,  Centum  in 
Hispania  dare  spondes  ?    inesse    (18)  terapus  stipulationi  , 
quo  possit  in  Hispaniam  pervenire,  nec  ante  jure  agi  pla- 
cuit.  'I'  Sed  si  heres  ,  acceptis    rationibus  et  rehquis  com- 
putatis  ,  donare    se  eas   statuhbero  non  habenti  ,  quod  in- 
ferai  ,    proscribat ,  aut    etiam  hteris  ad  eum  missis  palam 
faciat  (19)  :  conditio  libertatis  impleta  videbitur.  ^  Quid 
ergo  ,  si  neget ,  se  rehqua  (20)  traxisse ,  atque  ideo,  quia 
per    heredem   steterit ,    ut    accipiat    rationes  ,   hberum  fa- 
ctum  (21)  ;  heres  autem  ,  neque  se  fecisse  raoram,  et  re- 
liqua    debere    statuhberum ,    contendat  ?  Apud  eurn  ,  qui 
de  libertate  cognoscat ,  an  conditio  sit  impleta  ,  constabit: 
cujus  officio  continebiiur  ,  de  mora    considerare  •,  nec  mi- 
nus    computare    rationes  \    et  si  rehqua  trahi  compererit  , 
non    esse    liberum  ,    pronunciare.   ■\  Sed  si  nunquam  ne- 
gavit    rehqua    debere  ,    cum    autem  conveniret  heredem  , 
[et]  lationes  offerre  professus  [sit],   refusurum  quidquid 
in  rehquis  esse  constiterit ,  et  ejus  pecunise  reum  (22)  nu- 
raerare  paratum  idoneum  obtulit  ,  et  heres  in  mora  fuit  : 
sententia  pro  libertate  dicetur. 

Si  venditor  staluliberi  peculium  retinuerit. 
35.   Idem  hb.  9.  Responsornm. 

NOn  videbitur  per  statuhberum  (2 3)  [  non  (24)  ]  sta- 
re  ,  quomiuus  condltio  hbertatis  ex.islat ,  si  (k  pecu- 

XJlpian.  2.  5.  3. 
(i3)  /.  6.  5-  4-  ^^^'-  ^^^  ^i  *'   /•  20.  5    4-  •»"/"'•  ^-  '• 
(i4)  Vide  /.  8.  5-    «•  "upr.  h.  t. 
(i5)  Id  est ,  ad  libertatem  obtinendam, 

(16)  Adde  /.  4o'  5-  P^"-  ''}f''-  ''•  '• 

(17)  Id  est ,  si  non  obsfrraverimus  reliqua. 

(18)  /.  20.  5.  pen.  infn.  supr.  h.  t.  adde  /.  iS;.  5-  2.  ittfr. 
de  verb.   ohlig. 

(jc))  Vide  /.   45.  supr.  de  cond.  et  demonst. 

(ao)   Reliqua    sunt  ,   qnae    rationibus  subductis  debita  rcmancnt 
reliquari  is  dicitiir  ,  apud  quem  remanent   pecuniae  subductis  ratio- 
nibus.  Reliqua  habere  ,  idem  quod  rcliquari, 

(ai)  Se  contendit  scil. 

(22)  Vide  /.   5.  supr.  h.  t. 

(23)  Cui  directa  libcrtas  data  crat  sub  conditione  ,  si  bcredi  de- 
cera  dedisset.  Goth.  Vid.  Cujac.  obs.  Ub.  8.  cap.<j.  Bodin.  de  rc 
pubt.  Ub.  5.  c.  6.  Ans. 

(2'i)  Hac  particula  Non ,  non  cst  apnd  Haloand.  Kst  hic  recte. 
Id  enim  significatur  ,  pcr  statulibcruja  ipsum  starc,  quominus  con- 
dlitio  impleatur. 


'7: 


DIGESTORUM 


Jio  (i)  ,  quod  apnd  (2)  venditorein  (3)  servus  habuit, 
pecuiiiani  conditioals  oiFerrp  iion  posiit  ;  ad  (4)  alienum 
enim  pecjlimu  volunlas  (5)  djfuncti  porrigi  uoa  poluit  . 
"j*  Idem  erit  ,  et  si  cum  psculio  servus  venterjt ,  et  ven- 
ditor  fide  (6)  riipla  peculiiim  retitiuerit :  quaraquuin  euim 
ex  eitipto  sit  aclio  ,  taiiien  (7)  apud  empiorem  peculium 
scrvus  non  Iiahait. 

De.  sci\'o  cum  lilertate  suhsliluto. 
36.   Idem  lib.   2.   Definilionum. 

IN  tabulis  (8)  secuadis  filio  servum  data  libertate  sub- 
slitutuiu  ,  jure  statuliben  prudentes  munieruut  :  quod 
utilitas  recipit;  sc.  ut  cum  sua  causa  alieuarelur  ,  ne  pa- 
rris  teslamemum  puer  filip.s  rescindat. 

*J*  QtUT  juris  auclorilas  (9)  ,  cilra  dileclum  (10)  ordi- 
nis  ,  ad  secundum  quoque  vel  lertiura  substitutum  porre- 
cta  est. 

De  lcgaio ,  itt  manumittatur  :  et  nisi  manumiltatur ,  li- 
her  sit. 

3-].   Gajus  libro  singulari  de  Casibus. 

SI  i(a  scripiuin  sit  ,     Slichwn  Tiiio  do  ,   ut  eum  maim- 
mittat  ;  Si  non   manumiserit    (11)    lilier    eslo  :  sLalim 
Stichum  liberuiu  esse. 

De  herede  inipediente  conditionem  impleri. 
38.   Paultjs   [  lib.    1.  ad  Neraliuin  ]. 

NOn  omne  ab  heredis  persona  interveniens  impediraen- 
fum  stalulibero  pro  (12)  expleta  conditione  cedit  ; 
sed  (i3)  id  duntaxat  ,  quod  impediendas  liberialis  la- 
ctum  est. 

De  stalulihero  legafo.  1 .  De  conditione  ,  quando  (fs  aJie- 
num  solulum  salisfactumve  erit.  2.  De  pecuuia  ^  quctm  he- 
res  statulihero  ad  negotianditin  dedit.  3.  De  operis  anno' 
runi  septeni  soheadis.  ^.  De  morte  (jus  ,  cui  dari  debc- 
iat.   5.   An  extruneus  pro  seri>o  dari  possil. 

39.   Javolencs   [  lib.   4-  cx  Poilerioribus 

Labeonis  ]. 

^TicJmm    Tilio   do  ,    /e^o  :    ei  si  is  ei  nummos  centum 

kj    dederic ,  lihcr  eslo  :  si  servus  ex   lesiamenlo  nummos 


Tilio  (14)  dedisset  (iS),  ecs  rcpetere  heredeni  non  posse, 
Labeo  exislliual  :  quia  Tilius  eos  a  (16)  servo  suc  acce- 
perit ,  nou  ab  heredis  servo.  Eum  autem  siEtulil  erum  es- 
se  ,  Qiiinius  Mucius ,  Gallus,  et  ipse  Labeo  puianf.  Scr- 
vius  ,  Ofiliiis  ,  non  (i^)  esse.  Suptriprem  (18)  ffntctilian» 
probo  :  ila  tamen,  ut  is  serviis  iiercciis,  non  Irgalarii  sit, 
ulpote  cum  legaluiu  statulibertale  (19)  tol]i.lur. 

5.  1.  Slichas  liuer  csto  ,  quando  ws  cdienum  mcinn  so- 
lutum  ,  uediiorihusve  meis  saiisfaclum  crit  :  quamvis  he- 
res  lccijplcs  exlilissel  (20)  ,  lamen  non  |  rius  i^^liduim  li- 
berum  luturum  ,  quam  cr-ditcres  pecuniani ,  aiit  salis  ac- 
cepissent  ,  aliove  quo  modo  sibi  cayissent  ,  Labeo  ,  Ofi- 
lius  ,  responderi?nt. 

5.  2.  Si  hcres  servo  pecuniam  ad  (21)  negotiandum 
dedissel  :  statuliberum  eam  ipsam  numerando  Lberari  ex 
testaurento  non  posse  ,  Labeo  ,  Trebalius  ,  responderunl  • 
quia  (22)  reddere  (aS)  eam  Uiagis,  quam  dyre  videietur. 
ego  puto  ,  si  peculiares  numnii  fucrunt  ,  ex  leslamento 
eum  liberum  futurum. 

§.  3.  Dania  servus  ^  cum  heredi  meo  annorum  [septenil 
operas  s  herit  ,  liher  esln:  cum  is  servus  intra  sep.lem  an- 
nos  (24)  in  judicio  publico  esset,  et  septinjus  ai  uus  prx' 
leriisset:  Servius  ait  eum  non  libcrari  debere;  Labco  ,  et- 
si  (25)  postea  solvisset  annorum  septem  operas  ,  liLcrum 
futurum  ;  quod   verum  est. 

§.  4-  Si  Slichus  Alti(&  mille  nummos  d(de:-it.  lihrr  esio^ 
Atlia  vivo  teslatore  (26)  decissit  :  non  pcsse  Slichum  b'- 
berum  esse  Labeo  ,  Ofiiius  ,  responderiuit  :  TrebatuiS  ,  si 
ante  teslameulum  lactum  A!'.ia  d;'cessisset ,  idem  si  po.^ica, 
eiim  liberum  fnturura.  Labeouis  et  Olilii  sententia  ralio- 
nem  qiiidcm  habet :  sed  hoc  jure  ulimur,  ul  is  servus  ex 
testamenlo  liber  sit. 

5-  5.  Si  servus  operas  extraneo  dare  jussns  esset  ;  uul- 
lus  (27)  nomine  servi  suas  operas  daudo ,  liberare  seivum 
polest  (28).  quod  in  pecunia  aliter  obscrvalur  :  litptle 
cum  extraneus  ,  pro  eo  servo  daudo  pecuoiain  ,  servuiu 
liberaret. 


(1)  /.  3.  5.  6.  siqr.  h.  t. 

(2)  Quid  ,  si  apud  testatorem  pcculiura  habuit  ?  vidc  /.  3.  5« 
1.  siipr.  h.   t. 

(3)  Slatulilerum  hcrcs  polest  vcndcrc  ctiam  sine  pcculio.  /.  aj. 
9upr.  h.  t, 

(4)  Statuliber  conditionem  daiidi  cx  alicno  peciilio  implcre  non 
I)otest  :  polest  quidcm  ex  peculi  ),f{iiod  apud  testalorcm  habtiit,/.  17. 
supr.h.t.l.i-i.  §.i  i.infi.de  cujniuis  ef  postlimiii.  al  11011  e.\  oo,(juod 
apud  hercdem  ,  euiidcinque  vcndilorcm.  Proinde  cuin  scrvns  v\  co 
f*eculii»  deccm  dare  non  possil  ,  pcr  licrcdem  starc  non  vilcbitur  , 
quomiiius  decem  dct :  quia  taim.tsi  dare  non  possil  cx  peculio  quod 
habuit  apud  heredem  ,  polcst  aiiundc  pccuniam  corradere  ,  et  cam 
iiercdi  testatoris  dare. 

(5)  Sentcntia  vidj,'o  rccppta ,  ut  stUidibcr  do  pccuHa,  quod  apud 
testatorem  possit  dare  ,  et  conditionem  impierc  ,  ducta  cst  cx  vo- 
luntiile  dcfiincti  tacila.  /.    17.  supr.  h.  t. 

(6)  Fidcm  runipit  ,  qui  slatuhbcrum  ciim  pccnlio  vcndit  ,  nec 
pcculium  tradil  :  fidcs  anlcm  hiec  rupta  vindicatur  pcr  aclionem 
honse  Gdci.  /.  peniilt.   C.  de  dolo. 

(7)  Minus  cst  haberc  aclioncm  ,  quaiia  rem.  vidc  /.  204.  iifr. 
de  trgul.  jur. 

(8)  /,  u.  §.  uh.  it\  fin.  supr.  h.  t.  vide  /.  64.  .uipr.  de  htircd. 
instit. 

(9)  Dcfinitio. 

(10)  Ila  hgilur  in  /.  3.  Infr.  ^d  I.  Jul.  Mnjcst.  /.  4.  5.  10. 
Infr.  dc  re  mit.  non  delcetum  ,  ul  lcgil:  Haloand.  ct  hanc  lcctio- 
nem  Fcstus  cpnfirmal.  Diicclus  ,  inquil  ,  mililuni  ,  ct  is  ,  qui  si- 
gnificalur  amitus  ,  a  lcgemlo  dtcti  snnt  ,  rt  ita  iioii  tcmcrc  rcoc- 
dtndum  csl  a  Pandcclaruin  1  lorcntinarum  scriptuva,  quarum  cditio 
ic\i\  juri»  stiidiosos  docuit  ,  dcdocuitquc  mulla  ,  Bart.  similiumquc 
aUcrprrtian  liadilioiu»  ad.Gs.il  maxima  ex   patte.  Cujac.  6,  cbs.  7. 


Scntcnlia  qui<lrm  bujiis  loci  talis  rst :  nihii  rcferrc ,  qoo  gradu  wr. 
Vis  cu!u  libortalc  filio  iinpiibai  substiliiatiir ,  primo  ,  secutuUj  ,  vcl 
lerlio;  ciim  vcl  sibi  vcl  l?!io  impiiberi  plures  gr.idus  substdutioi.i* 
lacere  quis  posrct.   /.   35.   Siipr.  de  fulg. 

(11)  /.   34.  5.  ./7/1.  supr.  d-  ftdeic.  lih. 

(li)  Id  est  ,  fiicit  eum  implu-.ssc  conditioneni. 

(i3)  /.  3.  in  pr.  $.  8.  supr.  h.  t.  l.  -28.  5.  3.  &iipr.  de  fidac- 
liheit. 

(i4)  Lcgatario. 

(i5)  Vid.  R.evard.  lih.  1.  varior.  c  ^9.  Eman.  Zoarcs  /«l.  i- 
obsert'.  c.  3?..   iNlod. 

(iG)  Id  abrogaluui  infn.  infr.  h.  t. 

(17)  Et  male. 

(18)  Labeonis  ,  Mucii  ,  Gtdli. 

(19)  M  csl,  cum  couditio  slalidihcrtatis  extitcrit :  sic  cnin»  Grw- 
ci  inlcrprclanlMr.  nc  interprctcris  dalionem  iihcrtatis  :  aliud  esl  , 
slatulibcrlas  ,  aliod  datio  statiilibjrlalis.  dc  quovid.Cujic.g.o/w.  17. 

(70)  tirg.  l.  9.4.   C.  dc  iiupl. 

(•21)  /.    n.  Supr.  h.  t 

(29.)  Vid.  /.  94-  '"/''•   de  verb.  sign. 

(■23)  lUddcndi  ac  dandi  difkrcnlia. 

(24)  /.   4-  infn-  siipr.  h,  t. 

(i.^)  Vid.  /.    i4-  circa  fv,  sup.  h.   t. 

(•26)  /.  -io.  §.  3.  in  pr.  supr.  h.  t. 

(7,7)  /.  i3.  in  pr.  supr.  dc  nuuiuin.  test.  natb.  Ea  qiiae  in  f;t- 
ciciulo  consistunl  ,  gcncralitcr  pcr  alium  lieri  non  po-.-unt  ,  hic.  et 
l.  fdricommissa.  $fn.  snpr.  de  leg.  3.  l.  inter  urtifces.ibi.Cd!>tr. 
iiifr.   de  .<;ohit.   Aas. 

"  (■i'^)  Cur?  qu.-e  in  facicndo  consistnnt,  gcueralitcr  pcx  alium  uoo 
possuiii  iicri.  vid.  /,  3i.  Infr.  de  solut. 


LIBER    QUAD 

T)e  ra'ionihus  nddendis.  i.  TJe  peculio  heredi  vere  dan- 
do.  x.  Ve  morlc  cjus-,  cui  diri  debeat.  De  ralionibus  red- 
dendis. 

40.  SctYOLA  lib.  34.  Digestorum. 

STicho  libertas  daii  cst  ,  Ab  l.ercdibus  meis  pero  ,  _fi- 
diiqiie  eorum  commitlo ,  ul  ratioiiibus  redditis  SiicJiuni 
manumittant.  QiiSbiliim  esl  ,  cikii  arnpla  pecunia  exacJa 
post  moitem  testaloris  sibi  coinmiisa  r(li(jneiur,et  quasdatn 
sjmraas  a  colouis  (i)  exactis  (2)  raliooibin  noa  iiitido- 
Tit  ,  lin-ecJitaleiJique  (3j  spnliaverit ,  ap^rlis  clr  m  liorrcis, 
s.iblalis(jue  sjippelleclili  et  vesle,  et  apolhecis  exh'»uslis :  an 
non  prius  ei  fideicommissr»  lib(>rtas  tlebentur  ,  (i^uam  ea  , 
quss  ina'a  ralioiie  veliquiilu.i  cst ,  qu^e  furafus  est  ,  repo- 
siuTit  ?  Rrspoodit  ,  iioa  (4)  prius  (5)  ei  fidsicouimis- 
sam  libprlalem  praestaudam  ,  quam  el  rcliqua  ,  et  omuia, 
quae  per  eum  alje^sent  ,  rcstiluissct. 

5.  1 .  Pamphilus  liber  ts!o  ,  pcculio  suo  hercdibus  vere 
dato.  QiicTsitiun  cst  ,  cura  plus  domino  debeat  ,  quam  in 
peculio  habeat  :  ct  omnes  res  ,  quas  in  peculio  hahebat  , 
bona  hde  Iieredibus  dederit  :  an  liberlas  ex  testameulo 
com|Ktat  ?  Respondit  nihil  proponi  ,  cur  non  conipete- 
ret  (6). 

§.  2.  Pamphilo  liberto  ,  quem  hercdem  ex  parfe  iusti- 
tuerat,  Slichum  servum  prielegavcrat ,  et  ei  liberfalem  Jus 
verbis  dederaJ  ,  ilu  ut  si  tibi  ex  die  mortis  mcie  pcr  annos 
cojitinuos  (juinque.^  memtraos  sexagcnos  dederit ,  tuuc  eum 
manumittas:  Pamphilus  ante  quiriquennium  morieus  here- 
dibtis  iiisiilutis  filio  et  uxcra,  de  eociein  Slicho  ita  cavit , 
Stiihus  scrvus.)  qui  mihi  test  miento  patroni  mei  certa  con- 
ditione  reliCus  est.,jubco  (V/,  pnes-e! .,  filio  et  u.vori  mcie 
sine  (7)  ulla  confrocenia  ;  ct  eum  tcmpore  pcr.icto  ma- 
nuniitiunt.  Quffsitum  cs!  ,  [.si]  Fti(.i^,g  sexagencs  nununos 
JTK  nstruos  non  pra^stitrrit  ,  an  implcto  quiuquennio  fidei- 
commissa  liberlas  ci  debfatur?  Respondit  ,  uisi  (B)  prae- 
stitisset  ,  fideicommi.<;sam  libinlalem  uou  debeii. 

5.  3.  Setvus  (eslaiiiento  ila  manuinissus  est  ,  Sfichus 
serfus  nuus  aetnr  ,  si  rotiom/n  (9)  cmnem  acfiis  sui  he- 
redi  meo  reddideril  .,  eoiue.  nomine  saiisfccerit .,  liber  csto: 
eiijue  cum  liber  erit .,  duri  volo  viginti.,  ct  peculium  suum. 
Quajsitum  est  ,  an  si  raliones  ,  qnas  egit  per  ihuIics  an- 
nos  sine  (10)  .subscriptirue  (11)  testatoris  ,  heredi  reddere 
paratus  sit  ,  Lber  ex  lcstamento  fiat.  cum  proptrr  giavsm 
valeliidinera  teslator  non  pflueril  ralionibus  siibscribere  , 
teslamento  tamtni  subicripseril  ?Ikspoudit  :  si  cx  fide  (12) 
ratio  rcdderelur  ,   reliqu«que  iufcranlur,  libcrum  fore. 


RAGESIMUS.  273 

5.  4-  ^■^'"  q'-;?ei  o ,  an  ea  ,  qUae  cxacta  sunt  ,  per  ad- 
julor.s(i3)  «jus  ,  ueque  calcndario  (14)  illata  sant  ,  aut 
fraudulciiter  acia  ,  huic  (i5)  adscrihi  potsint  :  cum  cssot 
is  prceposifus?  H.cspondit  ,  si  id  esset  (16)  ,  quod  culpcE; 
ejus  deberet  impulari  ,  spcotare  ad  ratioait;  reddendae  ue- 
oessitiitsm. 

^.  5.  Item  qucnro,  an  corum  (|U)f{!ie  uomin'?  ratio  ha- 
\kii  debpat  ,  (|Uod  neque  a  co:iviu  :toribus  procdiorum  ne- 
quc  a  villicis  pension.\s  exegeril,  el  su-uper  eliam  piomu- 
tuuni  (17)  eis  ded^rit?  Hespondit,  supra  rciporisain  esl(i8). 

5.  6.  Item  quajro  ,  au  eo  nominc  tcnsal  ir  ,  (juod  om- 
nera  rem  suain  ,  id  cst ,  pecuHu  u  ,  (•.xportavent  ,  auie- 
nuam  rationes  reddcret  ?  Rrspondit  ,  iiih.l  eam  rem  im- 
pedire  condiiionem  ,  si   modo  ratio  rcdderelur. 

%.  n.  Titiiis  testament  >  servos  aclores  singulos  diversis 
personis  legavil ,  cum  adjectii  ne  ,  si  rationes  hercdi  red^ 
diderint :  deinde  proprio  capile  ita  scripsit,  Omnes  acto- 
res ,  quos  legavi  ,  vel  rnanumisero ,  inira  c/uurtum  mcn-^ 
sem  mortis  mece  rationes  reddere  volo ,  et  dominis  ,  quibus 
a  me  legati  sint ,  reddi:  [  iufra  ]  deiude  alios  actores  li- 
beros  esst:  jussit  «qiie  cum  hac  adjeclii/ue  ,  si  ritiones  Ae- 
redi  reddiderint.  Qi)aero,cum  per  lieicdem  fiat,(pio  miuus 
reddaiilur  :  ulrum  slntuliberi  ess ;  dcsiuaot  :  au  nJiiloau- 
nus  cpiandoqne  possint,  rcddita  r.itio;ie  f.t  reliuuis  iliatis  , 
libertatem  ex  tpstainento  coubequi?  Ilespoudit,  legaia  qui- 
dem  el  liberlatcs  non  alias  compotere,  quam  ratiuues  red- 
dita?  essent,  aut  (19)  per  hercdem  staret,quo  raiuus  redde- 
rcntur:verum  judicaluro  aJstimauduni  ,  ulrum  tempus  con- 
ditioni  legatoriiin  liberlatumiiue  addilum  vidtaiur  [an  (20) 
Ilbero  teiupore  reddcre  volenlibus  relfqua  iicredibus  qua- 
tuor  merises  apposiii  siiit,  soUicito  lebtatfre  cuucsalionem, 
cl  moram  eorum  (21)  proscribente  ].  melius  auleai  est  , 
pra^sumpiionem  pro  statuHberis  csse. 

^.  {).  Aigentarius  coactor  (22),  cam  pcne  lotam  fortu- 
mm  in  nouiinibus  habcret,  servis  actoribus  lihertai,em  ila 
dedit  :  Quisquis  mihi  heres  erit ,  si  Dcni:i  scn^us  meus 
octus  sui ,  qui  agilur  nondue  ejus  et  Pamphili  conserA  sui., 
heiedi  mco  raliones  reddiderit ,  p^riaque  ('23)  feicrit  a  die 
morlis  mc(e .,  inlra  rnensem  scxiuni  (2^)  :  ider  esio.  Quaj- 
&ilum  cst,  an  ha-c  verba  ,  pariM/ue  Jedl  ,^iid  omnia  [uo- 
mina  ]  periineant  ,  exceptis  [  pcrditis  (26)  ]  ;  ul  h.c  si- 
gnificenl  ,  si  omnem  pecuniam  ab  omnibus  exegerint  ,  et 
heredi  solverint  ,  vel  co  nomine  sat!s!(;c(  rint  5  el  si  in  ex- 
actioue  uominum  cessaveriiit  inira  s.;x  menses ,  Jibcrias  il- 
lis  nou  compelal?  ri<?,9poHdit ,  manifeslam  esse  conditionem 


(I)  Domini.  Goh.  vid.  Alcxand.  ab  AIc.\.  gcn.  dier.  c.  n.Am. 
(-x)     Exa;-t;is. 

(!?)     Yid.  /.  4»-  5-   "•  *"P'--  dc  fideic.  lih. 

(({)  Irno  ,  pnijj  :  nec  enim  fuiti  causa  libcrJas  est  diflerenda  . 
43.  Eclog    8. 

(,=i)  Cur  non  priiis  ?  vel  idco  qnod  slatuliheri  (klincrucntes ,  vol 
•ontrahcnl»,  cadeni  rjijas;  calcii  scrvi  sitslinent.  48.  Ectca.  .').c.23. 

(Ci)     Iino  Mon  compcltt  libert.is,   /.    17.   in  pr.  supr,  h.  t.     ' 

(7)  "Vide  /.  ult.  5.  pen.  sitpr.  de  cond.  indcb. 

(8)  Conditio  ab  honorato  eA  iin|J(nda. 

(f^)  Act(3ies  scryl  ta  condilione  j)ler.inqiie  in.nnumitli  so!cl>ant  , 
n  aoiin  sui  oninojn  rationcni  rcduitiissent ,  eoqac  nomine  satifcftcis. 
•rnt  ,  ut  hic.  et   ^.  7.   infr.   h.   t. 

(10)  Si;I),'.criptio  tcslatoris  non  e.s}  neccssaria  fcrvo  ejiis llhcro  csse 
junso  ,  $i  rationes  rcddidcrit.  lia  i<(]didissc  ralimics  ,  scrvus  vidcbi- 
tiir  ,  etiainsi  (ioHiinus  eis  nori  subscripscrif. 

(II)  Sub.scriLcns  aduni ,  cui  tub.scriJut  ,  rro^^are  inteUigilur.  /. 
I.  j.  8.  infr.  tul  l.  Coniel.  de  fal^is.  moAa  per  cnorem  iion  snb- 
scripsrrit.  /.  8.  $.  i5.  .uipr.  quibus  mod.  pignu.t.  niodo  s;:bscriplro- 
non  fiat  ab  eo,  ve/ul  tcMe,  noii  ut  principali.'  Aliud  enim  est  actura 
alupjcn)  s'ia  ipsius  c.iu.-,a  confinnaic,  et  ti.vtiniooii  lautiiin  tiiccKdi 
fereiidivc  causa  yclut  teslcm  ci  iulcK^se.  /.  34.  5.2.  supr.  de  Lgut.i. 


(i'>)  Ex   fiJe  ratio.nes  reddend.-e. 

(i.l)    Adj.iloi-es  scrvis  actoribus  eiant  ,  iidena  adniinistri.  Basit. 

()4)  C.i!e!id;uiuu«  acccpli  el  e.\peusi  ralio. 

(1.5)  Aclori. 

(iG)  Et  ita  dib'g(3illa  requiritiir.  vide    /.21.  in  pr.  supr    h.  t. 

(17)  Prnmiituuin  daie  ,  (Jaili  advancer .,  ivomatnum  Graecis  «-^». 
X  ?&«•  /   'i-   5-   ^-  *''/"•   locat. 

(18)  i.  e.  iinpiit:in(Uini  esse  :  nctov  igifur  ,  cum  proeuratoris  vice 
fiiiijiiitiir  ,  lenetiir  domini  Leicdibns  ob  pcnsioues  coioiiiordiu  ct,  in- 
quiiinnriim  imh  C)»;;clas. 

(ly)    \'ide  /.    20.   5-   ^-  siipi'.  h    t. 

(•Jo)  liicliisa  ,  simt  glos.^ema  Triboiiiani, 

(2i)  llcrcdiiin  ,  quae  sjej  e  ovenit.   /.    'i\.  ^.    i,  Supr.  h.  (. 

(■j'.j)  Dc  coactA)ribus  argeutanis  ali;is  di\i.  Goth.  Vid.  Akiat./i/j. 
1.  parcr.^.   cap.  24.    Ans. 

(a.l)  Id  csl  ,  sic  coioputiiverit  hiiic  et  ii^.do  ,  ut  nihii  d.  beat.  /, 
uk.   ^.  pfij.  Siipr.  de  cond.  iiidcb. 

(-i/j)  /.81.  in  pr.  sitpr.  da  coitd.  el  dcmnnst. 

(-.2  5)  .Statulihcr  ratioiics  redJei-c  jnssus  ,  iit  liber,  si  qMX.iaw  va;-- 
sa  pcrieriiit  sine  cu!p.T  cjus  ,  niodo  qu»^  leliiiua  siijcf.suat  y  icddaL- 
l,  22.  circ.i  fin.  iupr.  ik  m.munt.  i"sl. 


'■'A 


DIGESTORUM 


verbis  testamentl  suprascriptis  positam  :  igitur  ita  demum 
liberos  fore,  si  aut  ei  pareant ,  aut  (i)  per  lieredem  stet, 
quo  miuus  pareant. 

Dc  conditione  ,  si  servierit  ,  vd  si  triennio  operas  de- 
derit.   i .  De  promissione. 

41  •   Labeo  Jib.    I.   Pilhanon  a  Paulo  epitomatorum. 

Sl  quem  servum  tuum    ad  cerlum  (2)  tempus  statulibe- 
rum  relinquere  vis  :  nihil  interest  utro  niodo  caveas  , 
ii  senuerit ,  au  si  triennio  operas  dederit  ,   liher  esto. 

^.  I.  Paulus:  si  quis  liber  esse  jussus  fuerit,  si  dccem 
hevedi  promisisset :  quamquam  ea  promissio  imllam  rem  (3) 
habitura  est,  tamen  promiltendo  liberabitur. 

De  legato  uxori  ,  qui  ,  cum  ea  Jiupsisset  ,  liber  esse 
jussus  est. 

42.  Idem  lib.  3.  Pithanon. 

SI  quis  eundem  hominem    uxori  suae  legaverit  ,  et  cum 
ea  nupsisset  ,    liberum  (4)  esse  jusserit ,  et  ea  [  ex  1 
Lege  (5)  nupserit :  liber  fiet  is  homo. 

T  I  T.  vni. 

QUI  SINE  MANUMISSIONE  (6)  AD  LIBERTA- 

TEM   PERVEKIUNT. 

JDe  vendito  ,  ut  manumittatur. 
i.  Paulus  lib.   5.  ad  Plautium. 

SI  servus   venditus  est  (7),  ut  intra  certum  tempus  ma- 
numitteretur :  etiam  si  sine  herede  decessissent  et  ven- 
cfitor  ,  et  emptor  ,  servo  libertas    competit ,  et    hoe  Divus 
Marcus  rcscripsit.  -Y  Sed  etsi   mutaverit  venditor  volunta- 
fceir»  ,  nihilominus  hbertas  compelit  (8). 
De  habito  pro  derelicio. 
2.  MoDESxmus  lib.  6.  Regularum. 
jpErvo,  quem    pro  derehcto  (9)  dominus  ob  gravem  (10) 
O   mflrmitaiem    habuit ,   ex    Edicio    (u)    Divi    Claudii 
tfompetil  libertas. 


De  cendito  ,  ut  manumittatur. 
3.   Callistratus  lib.   3.  de  Cognilionibus. 

EUm  ,  qui  ita  veniit  (12)  ,  ut  (i3)  intra  tempus  ma- 
numitteretur  ,  cum  dies  proestandse  libertatis  venerit , 
vivente  venditore  ,  et  perseverante  in  eadem  voluntate  : 
perinde  (i4)  haberi  ,  ac  si  ab  eo  ,  a  quo  debuit  manu- 
milti ,  manumissus  esset.  mortuo  autem  vendilore ,  non  es- 
s;3  heredum  ejus  voluntatem  exploiandam  Divus  Marcus 
cum  filio  suo  rescripsit. 

4.  Ulpianus  lib.   3.   ad  Sabinum. 

EI  ,  qui    hac  lege  eraptus    sit  ,    ut  a  vivo  empfpre  ma- 
numitlatur.,  statim  (i5)  mortuo  eo  competit  libertat. 
De  ncce  domini  delecta. 

5.  Marcianus  lib.   5.  Regularura. 

QUi  (i6)  ob  uecem  detectam  domini   praeraium  liberta- 
tis  consequitur  ,  fit  orcinus  (17)  libertus. 
De  fendito.1    ut    manumittatur.     1.   De  lege  venditio^ 
nis  ,  ne  proslitualur. 

6.  Idem  libro  singul.   Ad  formulam  Hjpothecariam. 

SI  quis  obligatum  (18)  servum  hac  lege  emerit :  uf  mct' 
numittat:  competit  liberias  ex  Constitutione  Divi  Mar- 
ci  ,  licet  bona  omnia  quis  obhgaveril  (19)  ,  quae  habet  , 
habiturusve  esset. 

§.    I.  Tantundem    dicendum    est  ,    et   si  lege  hac  eme- 
rit  (20)  ,  ne  prostituatur  ,  et  prostiluerit. 

7.   PaUlus  libro  singul.   De  libertatibus  dandis. 

IMperator  noster  (21)  cum  Patre  suo  constituit  in  ro  , 
qui  ,  cum  possit  (22)  abducere  prostitutam  ancillam  , 
pecunia  accepta  raanus  injectionem  vendidit  ,  ut  libera 
ess(  t  :  niliil  enim  interesse  ,  ipse  (28)  abducas  ,  et  prosti- 
tuas,  an  (2^)  patiaris  prostitutam  esse  pretio  accepto,  cum 
pogsis  eximere. 

De  donato  ,  ut  post  mortem  donatarii  sit  liber. 
8.  Papiniawus  lib.  9.  Responsorum. 

MAncipia  mater  fihae    (^5)    donaverat  ,    ut  filia  curch- 
ret  (26)  ea  post  (27)  mortem  suam  es$e  libera;  Cum 
donationis  legi  non   e»set  oblemperatum   ex  »eateniia  (28) 


(t)  Paria  sunt  ,  conditioni  satisfaccre  ,  aul  per  Rdversariain  ca 
it»  re  inipediri. 

(2)  Puta  ,  septem  annoriim.  /.    lij.  5-   '•  mpr.  h.  t. 

(3)  Id  est ,  obiigatio.nem.  vide  /.  ult.  iri  pr.  infr.  de  liber.caus. 

(4)  Yide  /.  10.  5-  '•  supr.  de  manumis.  testam.  l.  9G.  in  fm, 
stipr.  de  cond.  ct  dcmonstr. 

(5)  Jidia  Miscelia.  vide  in  hunc  locum  Cujacium  ad  Nof.  25. 
cap.  43-   ubi  dixi. 

^  (6)     Pro  praemio  scil.  Lib.  7^.   C.   i3.   rt?i  ^Zf  Ueo^faisiiia»  iX 

3^   (Vaed-Aoi»-  t^8.  Eclos;.  2.  c.   7. 

(7)  Veuditus,  ut  intra  cerlum  tempns  manumitteretur  ,  morlno 
Tcnditorc,  sine  ejus  faclo  Jihor  est ,  cx  Constitutione  D.  Marci  ,  ut 
hu\  ct  /.  3.  infr.  h.  t.  imo  liber  est ,  etiam  si  vcnditor  intra  id 
ttinpus  raulet  voluntatfm  ,  ut  hic.  multo  magis  si  per.-^everet  in  ca- 
dcm  voluntale.  ita  accipio  /.  3.  iifr.  h.  t.  guid  si  veiditor  decesse- 
nt  j-elictis  hcredibus  ?  cliamsi  tcmi>us  manumittendi  adjectum  non- 
dum  pra:tcrierit  ,  heredum  vendiloris  ca  parle  voluntas  non  cxplo- 
ratur:  vel  sine  torum  tacto  tiber  csse  potcrit.  d.  l.  3.  i/i  fin.  Quid 
,si  non  venditus  ,  sed  donatus ,  ut  inlra  ccrhim  tempus  manumitto 
retur  ,  et  donatarius  mortuus  sit  ?  Divi  Marci  CoHstitufio  ,  de  qua 
&upra  dictum  est,  ad  (ionafum  ila  servus  extenditur.  /.8.  infr.  h.  t. 

(8)  Imo  non  toinpelu.  cum  liber  antea  nou  videatur ,  quam  veu. 
ditor  in  ea  volunlate  «ivravtrit.  /.    3.   supr.  de  seryis  exportaitd. 

(9)  Is  irpovo'>n®-,  vcl  aV/>o»i)VT9-  dicitur  48.  Eclog.  2.  /.  /?,:. 
Mann.  ult. 

(10)  /.  un.  $.  3.  C.  de  Lntina  libertat.  vid.  No*'.  i53.  c.  l. 
in  pr.  vid.   /.   4.  5.   5.   C.  de  honis  lihert. 

C«i)  Do  quo  videSuidam  i/f  C/rtu</if>./.wi  5-3.  C.  de  Latina  libert. 
(li)  Vide  qua;  S(ripsi  ad  /.  C.  infr.  h.   x.  et  ad  I.    i.  suf/r.  h.  t. 
ul.i   [«anc  legem  txpobii. 

(li)  /.  8,   I    I.     supr,.  de  jiue  pcKrona:.   I.   0.    C.  ti  nwrtcip.  i:a 


fuer.  alien. 

(i4)  .Servu»  vendhuj  ca  legc ,  nt  intra  cerlum  t«mptM  ab  eaipto- 
re  manumitterelur  ,  emptore  inlra  constitutum  lcmpus  non  m^nu- 
wiltente  ,  ipjo  jure  lilier  est  ,  ct  ipsum  emptorem  patronum  habct. 
lU  patrouus  est  interdum  etiam  is,  qui  non  manumuit,  quod  ptac 
incredihile.  /.   38.    ^.    i.  infr.  de  liberali  causa. 

(i5)  /.   20.  i;i  pr.  supr.   de  stntulib. 

(16)  Vide  /.   4.  supr.  de  bonis   lihert.  l.   3.  $■  4-  supr.  de  sms. 

(17)  'cm^-  4«-  E<--t^H-  2-  ^"/^-  ^-    „         .  j 

(>8)  Per  vcndilorcm  alii.  Goth.  Vid.  Negtizant.  de  pignor.  pait. 
2.  me/nh:   1.  Ans. 

(19)  Id  est,  licet  gcneraliter  sll  oMigatui.  vide  /.  19.  supr.  uud. 
proxim.  l.  3.   C.  de  servo  pign.  dal. 

(ao)  /.  I.  in  pr.  C.  si  mancip.  ita  venierit  ,  ne  pr^ttituatur.  l. 
un.  $.  4.   C.  de  Latina  Uhert.  toUend. 

(21)  Septimius  Sevcrus  €t  Antoamus  Caracalla.  Ans. 

(oi^i  Possct.    Huloand. 

(23)  Vciulitor  sci!iceL  .      .  _       . 

(a4)  d.  i.  I.  i-ersic.  quod  si  eum  patier.tiam.  C  si  min^^tfiurt 
ita  vrnier.  ne  prostituatur. 

(95)  /.    I.    C.  si  -mancipium  ila  fuer.    aUen. 


(afi)  Ciirandi  vcrbum  non 


facit  "fidcia>inoiis6iim  ,  Oi^n  fidem  ur 


plorat,  scd  dihgentiara  aliqr.am  tautum.  /.  a6.  §•    i.  mpr.  qi> 


dies  Ifirnt. 


(.7)"FidoicommissMm  non  rcUnquitur  a    donafano  int..r  .vyo.J^ 


tioni  eouditioncm  sive  modum  potnik   unpoain 
sum  consfituunt. 


uon  fideicomro:!- 


(-28)  Non  ci  Tcrbis  :  hoc  igitur  iaiti«  oon  obl.nmt,  sed  mralait 
ioii  Pnplniau..,  q«i  ii  xntnxlux>t.  Coa«t:U  e.um  P-p.a»nam 
v*^is«;  .^linam  Jari,,uua..nl «  .    ot    m.dia  *duvye0.s^  noT.  ,   «l 


po^^i^i.--   , >      u 

uuxum  in  iujdam  a-npJificas*;  Ju»  Civiie. 


L  I  B  E  R     Q  U  A  D  R  A  G  E  S  I  M  U  S. 


ConslitiUionis  (i)  Divi  Marci  ,  libertates  obiingere  matre 
ccustniienle ,  rcspondi  ;  quod  si  atite  filiani  mater  vita 
iiectri^it ,  omnimudo. 

De  vendito  ,  ut  manumitlutur. 

9.   Paulus  lih.   5.  Qiu-estionum. 

LAtinus  Largtis  veudidit  ancillam  ita  ,  ut  manumittere- 
tur  1  non  addito  tenipon\  Qu.nero  ,  quando  ex  Con- 
stitiJtione  incipit  ei  liberl;is  compelere  ,  cpssanle  emplore 
in  manumiUendo  ?  Respondil  :  Inspiciendum  est  ,  quid 
aotum  sit  :  utrum  ,  cum  {1)  primum  potuissPt ,  ut  ma- 
nunii!tcret  \  an  ut  [  in  ]  pftestato  esset  emptcris  ,  qnando 
\ellet  maunmiitere  ?  Priore  casu  facilc  tempus  deprehen- 
di  pottnit:  posteriore  ,  utique  morientc  (3)  emptore  com- 
petil  libertas.  Si  non  appareat  ,  quid  convenerit  ,  favor 
priorem  inducet  opinioinem  ,  id  est  ,  ut  intia  duos  mcn- 
»es,  si  arabo  praesto  sunt,  tam  servus,quam  emptor  ejus: 
tervo  enim  absente ,  nisi  emptor  intra  qualuor  menses  im- 
posuerit  liberiatem,  es;  Constitutionibus  ad  libertatem  eri- 
pilur. 

T  I  T.     IX. 

QUI  ET  A  QUIBUS  MANUMISSI  LIBERI 

jcojv  riuNT  (1)  [et]    ad  legem 

.ELIAM    StNTXAM    (5). 


1.  ULPiArJus  lih.    1.   ad  Sahnum. 

C"^F,lsu5  libro  xn.   Digctornm   ,    ulilitatis  (6)  gratia  mo- 
*   tus  (7)  ,    surdum    ita    natum    manumittere  (8)  pos- 
9e  ait. 

De  relcgalo. 
2.   Tdem  lib.   3.   ad  Sahinum. 
C  Erro    comp(^tere    liberlas   non    potest ,   si  relegatus  (9) 
^  moratus  sit  in  uihe. 

De  opfione  lega'a  ,  et  de  legafo  generali. 
3.  Gajus  lib.  2.  de  Legatis  ad  Edicl.  Urbicum  (10). 
(Jl  optio  hominis  data  sit ,  vel  indistincte  homo  lcgatus 
*'-^  iit:  non  polest  heres  quoatlam  servos,  vel  omiies  ma- 
runiittendo  ,  aut  evertere,  ant  minucre  (li)  jus  elcctionis. 
narn  opsione,  sive  electione  servi  data  ,  quodammodo  sin- 
guli  sub  condilione  legati  videntur. 


75 


De  aervo  pignorata. 
4-  Ulpunus  lib.  3.  Disputalionum. 


OErvum  pignori  datum  manumitleEe(i2)  non  possumus, 

De  herrditate  noti  sohendo ,  et  herede  locuplete.  \ .  De 
conditione  ,  si  cicditorihus  solidum  solutum  fnerit.  2.  Dc 
setvo  ,  qui  in  ooligalione  est  ,   cc/  exlra  oUiganonern. 

5.  JuLiA^JUS  lib.   64.    Dig"6toru;n. 

C^^Um  ([3)  Jiereditas  solvoido  non  est,  qnamvis  hcrei(i4) 
i  locupies  oxislal ,  lihertas  ex  testamento   [  non  ]  com- 
pelit. 

5-  I .  Si  [  autem  ]  is  ,  qui  solvendo  uon  est,  hoc  (i5) 
modo  libertatem  dederit  ,  Si  credilori/ms  t/ie.is  solidurn  so~ 
Intuni  faetut ,  Stichus  liher  esto  ;  uon  potest  videri  frau- 
dandorum  creditorum  liberos  essc  jussissi^. 

$.  2.  Si  Titins  niiiil  amplius  in  bonis  qnam  Sticlmm 
et  Pamphilnm.  h.iheat  ,  eosque  slipulanii  Ma^vio  ita  pro- 
miserit ,  Stichum  aut  Painphilum  dare  spondes  ?  deinde  , 
eimi  alium  creditorem  non  haberet  ,  Siichum  manumise- 
rit  :  libcrUis  per  Legem  ^Eliam  Sentiam  (iG)  rescinditiir, 
quamvis  enim  fuit  in  potestatc  Titii  ,  nt  Pamphihim  cTri- 
vet,  tamen  quamdiu  eiim  non  dederit ,  f[uia  inlerini  mori 
possit  ,  non  sine  fraude  stipulatoris  Stichum  maniimisit. 
^"?'J  ^Viin''Snclms  ad  libertatem  'perveniret  ,  rpiamvis  si- 
militer  Pamphilus  mori  possit:  mullum  enim  interest^cpp- 
tiueatnr  ipsa  stipulatione  is  ,  qui  mamunittilur  ,  an  extra 
obligationem  sit.  Nam  et  qni  ob  aureos  qninque  Slichum 
et  Pamphilum  pignori  dederit  ,  cum  uterque  eorum  qui- 
num  aureorum  sit  (17)  ,  neuter  manumitti  potest  ;  at  si 
Stichum  solum  pignori  dederit  ,  Pamphilum  non  videtur 
in  fraudem  creditoris  manumittere, 

6.  Sc.«\roLA  lib.    iG.  Quaestionum. 

JUlianns  de  eo  loquitar  ,  qui  in  substanlia  (18)  nihil 
aliud  habeat.  nam  si  habeat ,  quare  nou  dicetur  unura 
pos.se  manumitti;  quia  et  uno  mortuo  ,  solvendo  est  (jq)^ 
et  uno  manumisso  ,  solvendoest:  nec  adventitii  (20)  ca- 
sus  compufandi  (21)  sint  ;  alioquin  et  qui  unum ,  et  cer- 
tum  (22)  ex  servis   suis  promisit  ,   neminem  manumiltet  ? « 


(i)  Q  Jifl  ?  qua;  fuit  Constitiiti"»  H.  Mnrci  ?  perlinuit  ad  servos 
▼cmlitos  ,  /.  f.  et  l.  3.  supr.  h.  t.  bic  exrenditur  ad  doiiatos  :  hac 
scntentia  :  In  donatis  servis  ca  Irgc  »t  nianumitterentur  ,  exigi  om- 
nimo.lo  ni.muniissioncm  donatoris  ;  iit  cxigitur  iu  servi^  eadem  lcge 
lenditis.  Similii  e^t  extensio  in  Z.    i.   C.  si  nmncipium. 

(i)     /.    4-   C.  si  mcindpwm  ita  fuerit. 

(3)     /.    \.   siipr.   Ivcati. 

(i)  Mi-inuiuitli  non  possiml  scil.  L.  7.  C.  it.  alias  qui  nianu- 
miltere  non  possunt.  L.  7.   C.   11.    i.  Inst.  6. 

(5)  Le\  yElia  Senlia  vctat  manuniitti  in  fraiidcm  crcditorum  , 
L.  7.  C.  II.  M.  Eclr.i^.  3.  huc  idVi-  Ulpian.   i.  5.  8.    11.   i^.ot  it>. 

(f>)  ,\on  aliud  oliin  fnit :  qnippc  olim  mutiis,  suidns ,  vindicfa 
5frvuin  nutniimitlcic  ideo  non  potcrat  (  licct  intcr  amicos,  vcl  pcr 
xpistfJam  posset  manuniiltere:  liret  quoqijc  •>(;  ad  jast.Tin  lihcrtatcin 
peivrtuie  possct,  couditione  vcnditioiiis  eicipcre  potcral.Paiil./l.ie/?/. 
ij.  5-  ^  addc  /.  scrvus  furivsi.  i3.  snpr.  iic  mnnumiss.  /.  discrr. 
tis.  10.  C.  tjui  iestam.  ),  quod  .stderania  vciba ,  quse  in  manumis- 
sifcoc  inttTvcnire  dcLchant,  aut  cffui,  aut  cxaudire  noii  posset.  scd 
cum  ca  \erhoium  sohmmitas  oiriiti  soFcat  ,  /.  manutn.  28.  supr. 
de  mjiiun/.,  vind.  et  puhlica;  utillalis  ratio  hoc  suadcat  ,  pofcril  ct 
hcdie  vjiidirla  manumitlere  surdus  ita  natus  ,  ut  hic. 

(7)  Mutuiu  surJurn.  Hal.  vide  ad  buoc  locum  ,  Paul.  4.  senf. 
n.  5.  2, 


(8)  Imo    nullo  iBoiJo  potest  mamimiltcie.  l.  10.   C.  qui  testarn. 

fac.    pO!:S. 

(9)  Facto  puta  ,  qui.i  juder  Ita  voluit  :  alias  jme  non  ita  puni- 
tur  servus.   /.    12.   ^.  ult.  infr.  de  accusationib. 

(10)  Edi<tuin  urbicum  ,  cst  Edicluin  l^raetoris  uibani. 
(ii)     Vide  /.    14.  supr.  de  opt.  leg. 

(la)  /.  27.  5.  ult.  infr.  h.  t.  I.  t.  C.  de  ^«vo  pign.  duto  ma 
numiss. 

(i3)  Syn.  Basif.  4S.  tit.  3.  et  7.  c.  4. 

(i4)  /.  18.  in  pr.  iiifr.  h.t.  /.  67.  in  pr.  supr.  de  m,vru/n.  tcsi, 
l,  5.    C.  de  test.  /nanuiniss. 

(i5)  /.  .^7.  circafin.  supr.  de  mannm.  test. 

(16)  Vid.  /.    10.  m  pr.   infr.  /».  t. 

(17)  Et  ita  debitor  sit  loci^ples  ,  /.  3.  .mpr.  de  manum. 

(/8)  Id  est  ,  qui  nilsl  aliud  in  bonis  habeat  ,  nisi  solos  scrvw. 

(19)  Manumissio  iimilis  est  morli  ,  quoad  scrvuni  do::iino  sub- 
liahendum.  /.  i.  5.  1.  supr.  quando  actio  de  peculio.  \id.  /,  ga. 
infr.  de  solut.  l.  46.   in  pr.  infr.  dc  furt. 

(lo)  OJ  x?>i  Tius  iiu^-.i  <r<u^i:nsa-i  yl<i.ix.Tt  Tf,3riy,nv  ^^'^ij.vid. 
Cujac.  8.   ad  Afric.  p.tg.    186. 

(21)  V.t  neovanus  tiinor.  /.    l3.  infr.  dc  re  judicata, 

(12)  Al.  i.ncerlunru 


276  D     I     G     E     S     T     O     R    U     M 

Quo  iempore  covsilium  fvaudulentwn  olsermtur.   1.  De 


minore  {'iginti  annis. 

n.  JuLiAKUs  lib.   2.   ad  Urseium  Fcrocem. 

SI  qiiis  integris  facullalibus  codicillos  coufirmavit ,  de- 
inla  ,  cum  cousilium  credilorum  Iraudaudorum  cepjs- 
set  ,  lil)cr(alps  codicillis  dcderit  :  oblineri  non  potest ,  quo 
minus  Lege  liLerlates  inlerpellarcntur.  nam  consiiium  te- 
statoris  fraudulentum  non  (i)  eo  tempore  obs?rvalur  , 
quod  (2)  codicilli  conlirmanlur  ,  sed  quod  libertas  codi- 
cillis  dalur. 

$.  1.  Minor  annis  viginti  ,  cum  servum  manumiltere 
vellet,  nec  justam  causam  ad  consilium  nianumittendi  Jia- 
beret  ,  tibi  eum  (3)  ,  ut  niauumJiteres  ,  dedit  :  negavit 
eum  Proculus  liberuni  esse  ,  ijuoniam  fraus  (4)  ^^gi  fa- 
cta  esset, 

De  eo  ,  qui  suh  condilione  debet.  i.  De  militari  testa- 
mento. 

8.   AfricAnus  lib.   3.   (5)  Quapstiohum. 

CUm  is  ,    qui  (6)    sub  condiiione  debet  ,    manumiltat 
fideicomraissi  (j)  causa  ,     Lex    ^EIia  (B)     Seutia  lo- 
cum  habet  (9). 

§.    1 .   Si  miles  (10)    jure    milifari  testamento  facto  ,  li- 
bertates  dederit  in  fraudem    crediforum  ,    et  non  solvendo 
->■     -      '•'  —-.-.„  « 

De  manumissione  coicta,  1.  De  eo  ,,  quem  dominus  in 
capiiali  crimine  non  defendit.   2.  De  prohibitis  manumitti, 

9.  Marcianus  lib.   1.  Institutionum, 

ILUe  servus  liber  non  erit ,  qni  (11)  coegerit ,  nt  enm 
domiuus  manumittat  ,  et  ille  perterritus  scripsit,  iibe- 
rum  eum  esse. 

$.  I .  Item  nec  ille  liber  fieri  potest ,  qui  a  doraino  ( 1 2) 
non  est  defensus  in  capitali  crimine  ,  posteaque  absolu- 
Jus  est. 

§.  2.  Qui  hac  Lcge  venierint  (i3)  «e  manumittantur : 
vei  qui  testamcnto  proLibiii  sint  manumifti  ,  vel  jussu 
Prsnsidis  ProvincicT :  licel  manumiuaatur ,  tamen  ad  liber- 
falem  non  pervcuium. 


Quid  sit  in  fraudem  credi'orum  niamtmittere. 
10.    Gajus  lib.  1.  Kerum  Cottidianiiriira  sive  aineorum. 

IN  (i4)  fraudcm  credilorum  manumitiere  videtur  ,  qui 
vel  jam  co  tempore  ,  quo  manumiltit  ,  solvendo  non 
est  ,  vel  datis  libertatibus  desilurus  est  so]vcndo(i5)  esse. 
S£Epe  enim  de  facultalibus  suis  amp!ius  ,  quam  ia  his  est, 
sperant  homines  :  quod  liequenter  accidit  his ,  qui  fraus- 
inarinas  negotiationes  ,  et  aliis  regionibus  ,  c^uam  in  qui- 
bus  ipsi  uioranfur  ,  per  servos  atcfue  libertos  exercent;  quod 
sajpe  adtiiti  istis  negotiationibus  ,  longo  tempore,  id  igno- 
raut  («6)  ,  et  manumiuendo  sine  fraudis  consilio  indul- 
geut  servis  sais  iibertalem.  jj 

De  delitore  cicitaiis  ,   vel  flsci. 
II.   Marciantis  lib.    i3.   Instilulionum. 

IN  fraudem  (17)  civiiatum  manumissi  (18)  ,  ad  libertn- 
feiu  non  veuiunt  ,  ut  Senafus  ccnsuit. 
5.  I .  Sed  ntc  ia  fraudem  fisci  datas  libertates  proce- 
dere,  Principaiibus  ConstitulioJiibus  cnvetur.  Sed  Divi  fra- 
tres  rescripserunl  :  non  ufique  ,  si  debitor  fisci  manurai- 
serit  ,  libertales  impedinniur  ,  s?d  (19)  ita  ,  si  ,  cum  non 
erat  solvcudo  ,  in  liaudeai  mauumisit. 


De 


quKSi 


U  non   suldu- 


>e  mancipiis  per  manuniissioncr, 
ccndis. 

12.   Ulpiaml'S  lib.   5.   (20)  de  Aduheriis. 
¥3Rospex;t  legislator,  ne  maticipia  per  manumissionem^ai) 
i^um^uJcevUim^B^\}./^'^!^']']^  ^prohibuit  ea  ina- 
numittere  non  liceat. 

$.  1.  Ipsa  igilur  ,  quoe  divertit,  cmties  omnimod®  ser- 
vos  suos  manumiitere  vel  alienare  prohibctur  :  quia  ita 
veiba  fiaciuut ,  ut  (23)  ne  euni  quidcm  servum  ,  qui  extva 
ministerium  ejus  mulieris  fuit  ^  vil  in  agro  ^  vel  in  provin~ 
cia  ,  poisit  manumiticre  vel  clienare.  qiiod  quidcm  per- 
fjuam  (24)  durum  est  ;  scd  (26)  ita  hx  (26)  scripia  e»t. 

§.  2.  Sed  etsi  post  divoriium  scrvum  Uiulier  paravit  , 
aut  alia  ratioue  adquisiit  :  oeque  (  qucd  ad  verba  atlintl  ) 
manumittere  con  poferit :  et  ila  isextus  quotjue  Cacilais 
adnotat. 

§.  3.  Pater  vero,  in  cuiu»  potcstale  filia  fuerit,  ee  tan- 
tum  mancipia  prohibotur  manuKiillere  ,  alienareve  ,  quae 
in  usu  filiae  fy,eiuut  iribu.a. 


(0     /.    16.  supr.  dc  manumiss.  vind. 

(2)  j4l.  quo. 

(3)  Vid.  t.  4.  supr.  dft  serv.   exvcrt. 

(4)  \idc  L  Qg.  snpr.   de  tee;if>. 

(5)  Vido  Cujac.  iii  !,anc  /.^3.   od  ACr. 
(6}     /.   27.  /.;  py.  infr.   h.  t. 

(7)  Fra.idandonini  acHtor.Mn  ca«sa:  sie  cnim  legitar  in  )  if^ 
5.  2.  in;r.  h.  t.  l.  5.S.  Stipr.  dc  lier.  insi.  l.  3.  /.  To.  J  r  Irfr 
aua  mfrcmd.  crrd.  Cvpc.  /,.  cl>s.  ^,.  id  ctJ.nm  coi>(lrmat'lrxt js 
Basdi«^y  bis^verl.is  :^^  ,  ^^^  Sip.ai»  h~i  yr..c'i  vtp  yr^Trip  nZ,  ?,:•«- 
sfBjv  sK-ud-tpu».  ct  T»  Kxrci  v<)?<t<;  ,  i(a  hobet  ,  ,!  k^  ulj)  rixi\  tc  t- 
XiiUysijU'.,  i'h(  it\  v,piypu((,if  TiVwt.  JvV«t«(  ihtv^i(Z<T.Ai.  Cuiao. 
j.  ad  Afric.  pag.   3i.  ' 

(8)  /.  -27.  vi!'r.  h.  t. 

(9)  Lociini  non  {i;!li(t.   vutcat. 

(10)  Milos  iu  frandcm  crciiitortim  sorvos  aios  rDanuiniltorc  nO) 
jH)te.st.   l.    i5.  supr.  de  te.-tfrtneiit.  miiiris. 

Cii)  /.  17.  "J  pr.  injr.  h.  t.  adde  /.  3.  C.  qui  mctmmilt.  non 
poisunt.  ' 


non  licet.  .-,      ,  •    , 

(16)  Vldc  quas  no{.avi  ad  i.   i5.  C.  de  resand. 

(17)  /.  4r).  in  pr.  iiifr    de  ji.rs  fisci. 
(iS)   A  (lcliitorc  civitatis. 

((»))  /.  •>.   C.  de  savo  pignori. 

(io)  Al.  qiiarlo. 

(m)  /.  8.  iitjiii.  rtpr.  ds  maimm.  l.  3.  C.  ad  l.  Jul.  di  ad- 
tdecriis. 

().\)  Subaudi  scxnginla  dirnim.  d.  /.  3. 

(v1)  Ll  iintniitalim»  .  /.  Sa.  C.  lut  I.  Jul.  de  aduheriis. 

(>'j>/.  i.  5.  .I0.  supr.  de  SC.  Sitaii.  l.  65.  §.  a.  supr.  <u/  SC. 
TivMF.  -,      ^ 

(■i5)  C.?cmcnfiorc.<  Lop;c  judicc*  ossc  non  oj-oilct.  IVcv.  ^  j.  r.  10 
vldc  tanicn  S"cin.  reg.  i3o.  addc  cltgans  ixcn:i>luiu  cx  Haiinoi»  1. 
tit.  i.  9,<)    ct  3(). 

()"G>  QiiM  ii"''s  ?  ar»  idco  jiidici  id  t«]iTcrdi;m  ,  qnia  Rrrirl<iin  ? 
.^n  nrtitis  irqnitas  ^tiirto  juri  piK-rc:ciu'n  ?  Dsr  ,  iuiiiri  maiiiii.nj, 
lirct  ri»''"»'"»  1  scqticndiiiu  os.c  :  t;ilfm    dnrit mi  a  .«iolo  Piino.j.c 


^*"»«-  (•„,  gti.i  c!i.nm  vindicanl  l.odic  cr"''  G«»o-;  ^  ■»'1  "i'"*-'»  r«'''«  f»f«''8 

yU  !■-  V    /"'"■*         *"'"  ^*""*-  ^-  »•  '"/'"•  ^e  Pnlificis  judiciis.      iodiclhiis  iiif.rloiHiis,  a  q.ril.i:8  «d  i;  !<.-w    c.iiiini  •jircMaiur  )  mol. 
{iS)  \ulcl.  Q.  supr.  de  maimmissioii.  i;rn<J.i.n    In  non  scii' Ha  ,  irdcx    nq.iilatnn    r  {;.  r.  r«-'«'<«»v  cebot  : 


"q 

('4)  '•  i6.  $.  2.  iifr.  h.  t.  Jnst.  avih.  c.x  cam.  mwium.  iirn 
it€'.:t.  in  pr. 

Ci5)  Pravahiit  tamcn  nop  impcdi.-i  libtTt;><cm,nisi  animi,ni  fr.".!^ 
^n^^x    Labucrit.  5.  i.  vcrs.  pim^uluiss,:  Insiil.  quih.  ex  caits.  ir.aa. 


licndam.  In  non  scii-tia,   jrdcx    nq.iilatnn    r.{;.  r.  pia(<iiv  cebot 
nam  ,    ut    scribit    Aii.>lctles  ,  xqnitas    nili!  ilv.d  c^l  ,  q  n-n  >  ip- 
p^omonlnm  ojiw  qnol  Lcc  prrelcn«ijit,.;S  >,>}»;/ ut»  pi..*»  lAAii^i. 
Vid.  Ciijac  t».  J['\iulcr.   i. 


LIBER    QUADRAGESIMUS. 


5.  4-  Matrem  quoque  prohibuit  manumittere  alienareve 
ea  mancipia  ,  quae  in  ministerium  filias  concesserat. 

§.  5.  Sed  et  avum  et  aviam  prohibuit  (i)  manumit- 
tere  :  cum  horum  quoque  mancipia  quaestioue  (2)  postu- 
lari  posse  Lex  voluerit. 

§.  6.  Sextus  Caecilius  recte  ait,  angustissimum  (3)  tera- 

?us  Legem  praestituisse  alienandis  manuinitteudisve  servis. 
''iuge  (  iuquit  )  ream  adultej-ii  intra  Lx.  diem  postula- 
tam  (4)  ,  quae  cognitio  tam  facile  expediri  potuit  adul- 
terii  ,  ut  intra  LX.  diem  finialur  ?  et  lameu  licere  mulie- 
ri  ,  quamvis  postulatae  adulterii  ,  servum  suspectum  (5) 
in  adulterio  vel  quaestione  necessarium  ,  quod  ad  verba 
Legis  allinel  ,  manumiltere.  Sane  in  hunc  casum  subve- 
niendum  est  ,  ut  destinati  servi  quasi  conscii  ,  vel  quasi 
Docentes  ,  uon  debeant  (6)  manumitji  ante  finitam  co- 
gnitionem. 

5.  7.  Pater  mulieris  vel  mater  ,  si  intra  lx.  diem  (7) 
decedant  ,  ex  his  servis  ,  quos  in  ministerium  filiae  de- 
denut  ,  neque  uianumittere  neque  alienare  poterunt. 

i3.  Paulus  lib.  3.  de  Adulteriis. 
Uod   si  (8)  intra  diem   sexagesimum    manumiserint  , 
erit  servus  statuliber  (9). 


Q 


Si  pater  filio  permiserit  mammiitere. 
i5.  Paulus  lib.   1.  ad  Legem  Juliam. 


277 


i4-  Ulpianus  lib.  4«  <Je  Adulteriis. 

SEd  si  maritus  (10)  intra  sexagesimum  diem  decesserit: 
au  manumitlere  vel  alienare  jam  possit  suprascriptas 
personas  ,  videamus  ?  Et  non  puto  posse  :  quamvis  accu- 
Mtore  mulier  deficiatur  marito  :  cum  pater  accusare  (11) 
possit. 

5.  1.  Et  sirapliciter  quidem  Lex  mulierem  prohibuit 
intra  sexagesimura  diem  divortii  manumittere. 

5.  a.  Sive  autem  divertit ,  sive  repudio  dimissa  sit:ma- 
■umissio  impedietur. 

5.  3.  Sed  si  morte  mariti  solutum  sit  matrimonium,  vel 
aiiqua  (12)  pocna  :  ejus  manumissio  non  impedietur. 

5.  4-  Sed  etsi  bona  (i3)  gratla  finierit  matrimonium  , 
dicetur  ,  manumissionem  vel  alienationem  non  irapediri. 

5.  5.  Sed  et  si  constante  matrimonio  mulicr ,  duni  (i^) 
divortium  (i5)  cogitat ,  manumittat  vel  aiienet,  et  [hoc] 
dilucidis  (16)  probationibus  fuerit  approbaluin  :  quasi  in 
fraudem  Legis  hoc  factum  sit ,  non  debet  alienatio  valere 
Tel  manumissio. 

$.  6.  Alienationem  omnem  (17)   omniao  accipere  de- 


OUaesitum  est,  an  is ,  qui  Majestatis  (18)  crimlne  reus 
factus  sit  ,  manumittere  (19)  possit  ,  quoniam  (20) 
ante  damnationem  dominus  esl  .'  Et  Iraperator  Anto- 
ninus  Galpurnio  Critoni  rescripsit  ,  ex  eo  tempore  ,  quo 
quis  propter  facinorum  suorum  cogitationem  jam  de  pcena 
sua  certus  esse  poterat ,  multo  prius  conscientia  delictorum 
quam  damnatione  jus  datae  (21)  hbertatis  eum  amisisse. 

§.  1.  Julianus  ait  ,  si  postea  quam  filio  permisit  paler 
manumittere  ,  filius  (22)  ignorans  patrem  decessisse  ,  ma- 
numisit  vindicta  :  non  fieri  eum  liberum.  sed  etsi  vivit 
pater  et  volunlas  (iS)  mutata  erit:  uon  videri  volente  pa- 
tre  filium  manumisisse. 

De  minore  xx.  anm's.  2.  De  manumissione  in  fraudem 
creditorwn.  Qai  dicuntur  crediiores.  3.  De  dehitore  fisci. 
4.  De  debitore  conditionali.  5.  Si  voluniate  palris  Jilius 
manuniiserit. 

16.  loEM  lib.  3.  ad  Legem  JEliam  Sentiam. 

SI  ,  cum  fideicommissa  libertas  debeatur  ,  minor  viginti 
annis  servum  vendat ,  ut  manumittatur  ,  vel  quia  hac 
lege  emerat;  non  impedietur  alienatio. 

§.  1.  Si  partem  ,  quam  in  communi  servo  habet  mi- 
nor  viginli  annis ,  manumittendi  causa  tradat :  nihil  aget. 
Sed  si ,  cuni  ipse  causam  probare  posset,  tradiderit:  nul- 
la  fraus  intelligetur. 

§.2.  Ne  quis  (2^)  creditorum  fraudandorum  causa  ler- 
vum  manumiitat  ,  hac  Lege  cavetur.  Creditores  auteai 
appellantur  ,  quibus  (^5)  quacunque  ex  causa  actio  cuoi 
fraudalore  competat. 

§.  3.  Aristo  respondit  ,  a  debitore  fisci  ,  qui  solvendo 
non  erat  ,  raanumissum  ita  revocari  in  servituiem  debere  , 
si  non  diu  in  libertate  fuisset :  id  cst ,  non  minus  decen- 
nio  (26).  plane  ea,  quae  in  fraudem  fisci  ia  (27)  sinus  ejus 
collata  sunt  ,  revooanda. 

5.  4-  Si  sub  conditione  alicui  pecunla  debeatur:  [qua- 
si  ]  statuliber  erit  a  debitore  raanumissus  :  ul  (28)  peu- 
deat  libertas  ex  conditione. 

5.  5.  Si  voluntate  patris  filius  manumiserit  :  sive  pater 
sive  fiUus  sciat  solvendo  patrem  non  esse  :  libertas  impe- 
dietur. 


(i)    Ln  Julia  de  aaulterii*  gcil. 

(a)     De  adulteriis.    Graci.  vel  tegendum  e$t ,  in  qucestionem. 

(3)  Duorum  mensium:  aut,  quod  e«k  tantundem,  »ejiaginita  die- 
Mm.  vers.  sing.  iiifr.  h.  t 

(4)  Vide  l.    i3.  injr.  k.  t. 

(5)  l.  un.   C.  de  muUeribus  ,  qua  se  propriis  serris. 

(6)  Vide  Inst.   de  heved.  inst.   in  pr. 

(7)  i.  ult.  circci  fin.  C.  ad  l.  Jul.  de  aduU. 

(8)  /.    12.  $.  6.  supr.  h.    t. 

(9)  Statim  liber.  rulg.  Hal.  aliud  est  «tatuliber  ,  et  statim  li- 
ker.  Statulibcri  non  statim  liberi  sunt,  sed  ex  die  Untum  vel  con- 
dtUuae.  Cujac.  hoc  tit. 

(jo)  Qifi  propter  adulterium  uioris  ab  ea  dirertit. 
(li)  /.  14.    C.  qui  accusaie  non  poss. 
(ta)  /.    I.   C.  de  repudiis. 
(t3)  Vide  Nov.  11.  c.  4. 

(i4)  An  alicnafio  facla  ante  delictum  valeat,  vide  quae  notavi  ad 
l     j5.  supr.  de  donat. 

(i5)  Vel  ut  crimiai  subtrahatur.  /.  8.  infin.   supr.  de  manitm. 

(16)  DiluciJe  probatur    alienafio    frauduieotcr  ewe  facta  aate  de- 

kctum  ,  81  omniuiB  boaurum  ,  si  peraona    coainacts  ,  si  clam  ,  »i 

T<m.\\l.  ^  ^ 


paolo  ante  delictum  ,  si  denique  ita    facta  sit  rei  alienatio  ,  ut  poj- 
sessio  rcmaacat  penes  donantem.  adde  /.    i5.  supr.  de  donation. 

(17)  Vid.  /.  ult.  in  pr.  C.  de  reb.  alien.  non  alienand.  addt 
Noi'.  71. 

(i8)  PerdueUionis.  /.   3t.  in  fin.  supr.  de  don. 

(19)  /.  8.  5     i.   snpr.  dc  manumiss. 

(50)  Dominium  rcrum  saarum  nemo  amittit  sola  accusatione  cri- 
minis  majestatis  ,  sed  sententia  sola  et  damnatione :  <;na  tamen  alie- 
nare  non  potest  ,  ex  quo  tempore  de  crimine  majestatis  cogitavil  , 
et  de  sua  pcena  certus  esse  pctuit. 

(21)  Al.  Aimdx. 

(ua)  /.  4-   circa  pr.  supr.  de  manum.  vind. 

(23)  Voluntas  ejus  mutata.  i>ul^at. 

(!»4)   Vid.   /.    io.  in  pr.   supr.  h.   t. 

(26)  Vid.   /.   27.  circu  fin.  pr.  iiifr.   h.  t- 

(a6)  Alias  rfm  bienniiim  significat. /.  .5o.  supr.  loeati.  Goth.  Do- 
cennium  hic  pro  tempore  non  diuturno  habctur  ,  aliquanJo  pro 
longo  tempore.  /.  3.  §.  si  servus,  Iiifr.  de  acqu.  ^^ti  amitt.  poi- 
ses-   Ans. 

(17)  Vide  Petrura  Fabrum.    i.  semestrium.   aa. 

(q8)  /.    1.  infin.  supr.  d»  statutib, 

36 


^. 


D     I     G     E    S     T     O     11     U     M 


De  matmn^ssione  cQocta.  x.  Si  m^nUtus  dommits  ,  ne 
a  RIagis:tuUlius  castigarcMr  ,  dixii  ase  liberurn.  2.  De 
f»\>hibitis  m.v.v.mi:Li  int.a  rerut  tenipo.a. 

i^.   Iui:m  iib.  siiigul.  de  Liberlatibus. 

SI  privaUis  (i)  coactus  a  (•2)  populo  (3)  inanumiserit  , 
_  tjuamvis  voluutatein  acoomruodavcrii  ,  lamen  uon  erit 
liber;  uam  et  Diviis  Maicus  (4)  prohibuit ,  ex  adclama- 
liona  populi  inaaumitl  re. 

§.  i .  Ilem  uon  fit  liber  ,  si  (5)  menlilus  dominus ,  ne 
^  Magistralibus  (6)  caslignr^ur  ,  dixil  esse  liberunl  ,  si 
jun  fuit  Vuluiitatis  mauumUtvudi. 

§.  2.  la  his  ,  quoi  (7)  inira  cerla  terapora  non  licet 
n;aumuillere  »  si  tPslamento  acceperint  5iberlalem,  non  te- 
slameuti  facti  ,  sed  competeniis  (8)  libertalis  tempus  in- 
spiciendum  est. 

De  bereditate  aucta  vel  demimita,  1 .  Si  scrvus  jussus 
sit  heredi  dwe  tantum  ,  quanti  esl  ,  et  liher  esse. 

18.  Idem  lib,  16.  ad  Piautium. 
C*!  moriis  tempore  (9)  soK'eado  sit  liereditas  :  si  tamen 
*<5  [cum]  adilur  ,  desierit  esse  solvendo :  liberlas  a  testa- 
tore  in  fraudem  credilorum  relicta  ,  non  compete;.  nam 
sicut  (lo)  aucia  herediias  piodest  iiberiatibus  ,  ila  nocet 
diminuta. 

§.  1.  51  is  ,  cui  lil^ertas  relicia  est  .  jussus  sit  her^di 
dare  tantum  ,  quinti  esi ,  et  iilier  esse  :  videamus  an  ad- 
huc  fraus  sil  crjdiiorura  ,  quia  lieres  monis  causa  acce- 
plurus  est  5,  an  vero  ,  si  alius  pro  eo  ,  vei  ipse  non  de 
psculio  det ,  uilia  sit  fraus  ?  Sed  si  heres  iocuples  (11) 
nbn  proflcit  ad  liberlatem  ;  nec,  qui  dat  pecuniam  ,  pro- 
desse  potest. 

Si  is  ,  fjui  nanumisit ,  p  stea  servus   pronuncielur. 
jg.   M,.jKr:sTiNUs  Lb.    1.   Regularum. 

^TUila    cainpetil    iiberlas    df^ta  ab  eo  (12),  qui  postea 
I    servus  ipse  pronuuciatus  est. 

De  servo  edieno  manumissn. 

ao.   loz:4  lib.  singui.  di  Enucieatis  casibus. 

CI  servo  ()3)   alifno  libertas  ,  non    consenticnte  domino 

^^  data  es( ,  vaiere  ex  auctoriiale  jurls  non  potosl;quam- 

vis  posiea  niuiumisior  djmino  her.-s  exiilit.  nain  licet  ejus, 

JLU-e  cognatiouis  ,   qui  manumlsit ,  liens    cxlitit  :  non  ideo 

editioni,'  her.-duatis  iibe.talis  datio  confinnalur. 

De  m vmmissione  m:i'n'moiii  ciusa. 

21.   ioLM  hb,   1.   Pandectarum. 

MAtrimonii  ciusa  manumiui  aucilla    a  nullo  alio  (i^) 
potest ,  quam  (i5)  qui  eam  usorera  dudurus  esi    f 
Q  iod   si   alter  mauumiaerit    raatrimonii  causa  ,  aiier  eam 

_(i)  He  Magistratii    a-que  id    explorotam  non  fuit  ant*  oiatiomm 
xy.  Marci.  /.   3.    C.  qiti  ruanumiii.  non  poss. 
ip)   \  i,ie  /.   <).  J..J  ^,r    supr   h.  t 

(3)  \id,  /.   )2.  C.  de  pcenis. 

(4)  d.  l.  3.  Et  1).  IlaJiianus  roganti  pr>pu)o  ,  ut  qMen^am  «p- 
u»7>,\ei'Tii'  maanmiileret,  per  tabeltim  responlit,  a  se  peti  iJ  non 
debere.  Alias  Suetonnis  in  Tih,'r>o  ,  c.  47.  refert  ,  Angnst.un  in 
•peclacub  <:oactu;a  Arc  uin  Coinceduin  man-imittere  vidc  Cujac.  a. 
cbs.  22.   Gcth.   Addo  Cnjac.  lih.    19.  ohs.   4.  Aas. 

0)     Vidc  /.  24.  5    9    supr    tiefideic.  hh. 

(6)  Municipalibus  fjiiibus  id  iicebat:  inunicipales  emm  Ma;;istra- 
ti;3  ,  seu  duumviri  ,  in  scivfys  cv.ti^atlonotn  haHuere.  vide  /.  la. 
iupr.  de  jurisd.   el  addv;  quae  scripsi  ad  /.  »5    infr.   ad.muticip. 

(7)  /.   17..  supr.  dc  manuin. 

(8)  V.  /.  un.   (.  6.    C.   d:>     caducis. 

(9)  Vlde  /,   5.   iu  pr.   supr.  h.  t. 

(10)  /.  57.  supr.   dc  manum.  V-st. 

(ii)  /.  .').  supr.   h.  t.  f.  3.q.  §.   1.  .inpr.  de  .ttnt.ilih. 

(la)  Viil.  /.  3.  C.  ne  de  statu  d:funct.  Gotli,  ^  idc  Ant.  Au- 
guitm.  lih.  /^    fmmd.  c.  ult.  hm. 

()J)  /.  4  in  fn.  1.  5.  C.  dc  his^  qui  a  non  domino  rttanumn. 
i    2    C.  dc  nmcifiis  et  colon,  lib.  11.  tif.  Oi, 


uxorem  duoai :  nou  erii  liberft  ,  adeo  ut  nec  si  in*.r8  sex 
qu«de<n  ujeuses  eam  repudiata.u  poslea  manu:)iissor  uxo- 
lem  djxerit  ,  Ijbtiam  eam  fi.iri  .iuiiauus  respjnuil  ;  qutsi 
tte  his  nupliis  SfciMius  Svusjrit,  ciu;e  p<  sl  m  iuumissioneu), 
uullis  aliis  iuierpusilis  ,  st;cuiae  iuenini. 
De  curu''ore  furiosi. 
22.   PoMvoMtis  Jib.    25.   ad  Quinlum  IViaciuin , 

("^Uralor  (16)  furiosi  s;rvum    ejus  manjmillc;ie  a  )n  po- 
^    tcsl. 

De  servo  i  eiumerito. 
23.    loEM    [  iib,    4-   fx    Variis  leclionibus  ]. 
'Enipa-    in    fiaudeni    credilorum    iiberlas   datur  al>  eo  , 
qui  (17)  sciret  se  solvendo    uon    esse  ;    quamvjs  ( ib) 
bene  dedisset  merenli   iioo. 


s 


De  pluribus  tnanumissis  ab  eo  ,  qui  habet  credi'ores. 

24.   Tebentus  Ci.hmens  lib.   9.   ad 

Legem  Juliam  et  Papiam. 

SI  quis  habens  credilores,  plures  raanuirfserit  :  non  omnu 
um  liberlas  impedietur,  sed  qui  primi  (19)  sunt  , 
Ijberi  erunl,  donec  creditoribus  suum  solvalur  :  quam  ra- 
tiooem  Julianus  solet  dicere.  veiut  duobus  manu.uissis,  sj 
unius  iibeitate  fraudenlur  ,  non  utriusque  ,  sed  alteiulsius 
iinpediri  iiL>ertalem  :  et  plerumque  poslf-a  .seripti  V70)  : 
nisi  si  quando  raajoris  prelii  sit  is  ,  (jui  aute  iiotnuiitus 
sit,  nec  sufliciat,  postcrioiem  retrahi  in  serviuiisin  .  piior 
[autem]  sjfFiciat;  nam  hoc  casu  sequeoti  (21)  loCo  [  scii- 
ptum  j  soium  ad  iiberlatem  prrvenfurum. 

De  priorihus  et  noris  tredifnribus. 
25.   Papiniantis  iib.    5.   Respousorum. 

IN  fraudem  creditorum  testamento  dalae  liberlates  ,  prio- 
ribus  creditoribus    dimissis  ,    propter    novos    cre<litorf* 
irritae  (22)  sunt. 

De  sr.rvo  pignoraio. 
26.   Sr^voLA  lib.   4-   Responsorum. 

Plguori  obligatum  servura  debitoris  heres  mai)umis)l  :' 
qussitum  csf  ,  an  iiber  csset  ^  Respond)t  ,  secundum 
ea  quas  propouetenlur,  si  pecunia  etiam  nunc  del>erelur  ,' 
non  esse  manumissioue  lib  Tiim  factnm.  I^aulus  :  soiuta  (li) 
ergo  pjcuuia  ,  e.K  illa  (2^)  voiuntale  libcr  iii. 


idit, 


;   et  dv   n 


De  debitore  in  d'cm  ,  vcl  sub  concltVonf 
c.T  qiifi  debet.    1 .   De  scri-o  pigiiorato. 

27.   Hkr.mogenianls  iib.    1.   Juris  KpitonMnim 

IN   fraudera  creditorum  manumitlilur  ,  iibcrque  (>se  pro- 
hibelur  :  sive  dies  solvendae  peciinia?     jam  ce5c.if  ,    -ivr 

(.4")  M.norc  scil.  /    i^.  circa  fin.    supr.   di  mfiurnin.^  .'i-iJ.   > 
''     fnst.   quib.  ex  caus    tnan    iiou  licet. 

('5)  Qiiam  q.r  eain  «nannmissttin  d  loere  pote^t.   Gf»ci. 

(16)  Vide  /.    i3.  su-ir.  dt  mxnuntU^. 

(1-^  /  ^!i  in  fm.  '.ntpr.  d'  mimvn.  tntatt  I  4  S  '9  "^^ 
si  quis-  aut^m.  sunr.  d'  fKl-ic  hhf.n.  l.  i5.  ./.23.  <n  fin.  tnir  .jiw 
in  frau.i.  cfd.  <  3.  Inst.  quih.  ex  caus.  m.in>im  nr>n  licet.  l.  \ 
C.   qni  manuni    nnn  poss. 

(18)  Fra,id-m  fecisse  crcditOiibus  videtur,  qai  noii  sMvei^di  ssr 
vdin  suiim  mniiiniisit,  etiam-i  digntim  manamivrit.  fiahi.  <?t.aio>t 
benemeritum  inanumiscr.t.    Gneci.  .     1    o"»     r 

(19^  Primi  in  nrdine  loainmissi ,  priini  liberi  vide  /.  8^.  \.  i. 
stpr.de  her.  inst  Golh.  Vidc  Mmtio.  de  conject.  uhim.  yoiunt  ' 
hl.  6.   cap.    a3.   An<. 

(cjo^  Vide  /,   -»4.  5.    17.  supr.  de  fideic.  b'>ert. 

(11)  Vide  /,   55.  .supr.'  d'  hctv.i.  imt.  ■     y-       . 

liTT)  Imo  ,  rat«  essc  dcbont  ,  /.  i5.  inlr.  qme  tn  fraud.  cr«i. 
solve,  hic  nou  sktisfit  omiiibus,  qui  eiant  creditorcs  t<«mpore  dat^ij 
hbcrialis.  .  , 

(^3)  /.  33    infn.  infr.  dc  pctnis.  l   5.   C.  d,   .-er^'o  pi£>i.  dat^ 

manuni.  ,  ,         •  it 

(T-4)  la  est  ,  cx  pii»»"  volunt.«k  dvbito»-? 


LIBER    QUAD 

in  diem  ,  vel  sub  (i)  conditione  (2)  sit  dcbitum.  -f-  Di- 
versa  causa  est  legati  sub  conditione  lelicti:  nam  antequam 
condilio  exliterit ,  inter  creditores  legatarius  iste  non  ha- 
betur.  -J-  £x  onini  (3)  autem  causa  crcditoribus  ia  hac 
-parte  lex  (4)  Alia  Seniia  prospexit  :  inler  (5)  quos 
fidcicoramisiarium  eliam  esse  placuit. 

§.  i.  Pignori  (6)  dalus  (7)  servus  ,  antequam  debiti 
nomine  fiat  satis ,  siae  consensu  creditorum  manumitti  non 
pctest  :  sed  pupilli  creditoris  citra  tutoris  auctoritateni 
consensi.s  niljil  libertati  prodest  ,  sicuti  non  prodest  ,  si 
frijctuarius  pupillus  manvimissioni  siiniliter  consentiat. 
De  servo  heredis  legato. 
28.   Paulus  lib.   3.    Senteniiarum. 

HEres  servum  proorium  ,  qnem  testator  legaverat ,  ma- 
numiitendo  nihi'l  agit  :     quia  scientise    vel    ignoran- 
tije  (8)  ejus  nullam  placuit  adinilli  rationera. 

De  seri'o  pignoraio.    1.  De  servo  sub  conditione  legato. 
29.   Gajds  lib.    1.  de  Manumissionibus. 

GfEnerabter  (9)  pignori  datus  servus  ,  sine  dubio  ple- 
_r  no  jure  debitoris  est ,  et  justam  libertatem  ab  eo 
consequi  potest  ,  si  Lex  jElia  Sentia  nou  impediat  liber- 
tuem  ,  id  est  ,  si  solvendo  sit  ,  nec  ob  id  creditores  vi- 
deantur  fraudari. 

§.    i.  Siib  conditione  sevvus  legatus,  pendente  conditio- 
ne  pleno  jure  heredis  est :  sed  nullam  iibertatem  (lo)  ab 
eo  consequi  polest ,  ne  legatario  injuria  fieret. 
De  ingrati  accusatione. 
3o.  U1.PIANUS  lib.   4-  ^d  Legera  jEliam  Sentiam. 

SI  quis  hac  lege  servum  emerit  ,  ut  manuniiltat,  et  non 
mrmuinittente  eo  ^  servus  ad  libertatem  pervenerit  ex 
Constitutione  (11)  Divi  Marci :  an  possit  ut  ingratum  ac- 
cusare  ,  videamus ;  Et  dici  potest,  cum  non  sit  manumis- 
»or  ,   hoc  jus  eum  non  habere. 

§.  1.  Si  filius  meus  [ex]  voluntate  (12)  mea  manumi- 
serit  ,  an  ut  ingratum  eum  accusandi  ju>  habeam  ,  dubi- 
tari  potsrit ,  idcirco  quia  non  manumisi.  Sed  pro  eo  lia- 
bendus  sum  ,  ac  si   manumisissem. 

^.  1.  Sed  si  castrensem  (i3)  servum  filiiis  mens  mr.nu- 
miUat  ,  dubio  procul  licc  jus  non  habebo  ,  quia  [  non  ] 
ipse  manumisi  :   ipse  plane  fiiius  accusare  poterit. 

(1)  In  fraudcm  creclitoris  ,  cui  sub  conditione  dcbetur ,  mant?- 
mitti  servus  uon  potcst.  Is,  cui  siib  conditione  debetnr,  etiam  cre- 
ditor  esi.  vide  l.  '^\.  infr.  de  verb.  signi  et  obligationem  transfeit 
in  heicdem,  et  mit»i  in  posfcssioncm  solet.  vid.  Cujac.  lo»  obs.3i. 
Ideo  ante  diem  noununquam  agit,  scd  male.  /.  pecuiuuiri.36.  sufv. 
de  rtb.  cred. 

(2)  /.  8.  in  pr.  supr.  h.  t. 

(3)  /.    \i!i.^.-i.supr.  h.t.  l.\.in  fin.   C.  qui manum.  nonpossunt. 

(4)  /.  8.  supr.  h.  t. 

(5)  Creditoris  appcllatione  ndeicommissarius  quoque  continetur. 
adde  /.    10.  itifr.  de  rerb.  sign. 

(6)  Vid.  /.   4.  supr.  h.   t. 

(7)  Crcditoribus. 

(8)  /.91.   5.  2.   Infr.de  verb.  oblig. 

(9)'  Pig»>»s  plcno  jure  debitoris  est, nt  hic.  non  creditoris.  vid. 
/.  6.  circa  pr.  supr.  tit.  prox. 

(10)/.    j  I .  supr.  de  manumiss, 

(11)  /.   3.   C.  si  mancip.  ita  fuer.  alien.   ut  mnnumit. 

(13)  Vi'J.   /.    I.  in  fiii.   C.   camm.  de  manim. 

(1.3)  Vid.  /.  8.  supr.  de  jure  paircn. 

(i^)  /.    I.   in  pr.  supr.  cie  adxigiuuid.  libcrt. 

(i5)  Viduitas  perpctiia  lihcrtae  a  paVrono  indici  non  potest  ,  sed 
temporaria  tantum.  vid.  /.  8.  $■  ^-  supr.   de  in  jus  vocaiido. 

(16)  Jurejiirdndo  rccie  adigo  ,  ne  libcrla  mca  nubat  ,  qu.imdiu 
cjus  filii  enjnt  impnbcrcs.  Basil.  Goth.  Vide  Gcorg.  Tholasan,  Syn- 
tagm.  jur.  lib.  9.  cap.   26.  num.    12.  Cch.   Tlup.o  consil.   19.  Ans. 

(17)  /.   -xS.  in  Jiii.  supr.  tle  opci  i<  liuen. 

(18)  Obligatio  diillcilius  fermi!tltiir  ,  quaro  adqnisitio. 


RAGESIMUS.  179 

5-  3.  Tamdiu  [autem;]  accusare  qnis  J)l0terit,  qi^mdiu 

persevei-at  patronus. 

5-  4-  Qnotiens  autem  palroni  libertum  volunt  accusare, 
utrum  omnium  consensus  necessarius  sit ,  an  vero  et  unus 
po.ssit  ,  videanius?  Et  cst  verius  ,  si  saltem  in  unum  hoc 
comniiseiit,  eum  ut  ingraium  accusari  ,  sed  oranium  con- 
sensuin  necessarinm  ,  si  sint  ejdsdem  gradus. 

§.5.  Si  paler  liberlum  uni  ex  filiis  adsignaverit  (i4)iSolum 

eumaccusareposse  JuJianusscripsittsolumenimpalronumesse. 

De  viduitate  libcrlcv  injuncta. 

3i.  Terentius  Clemeivs   lib.  5.  ad  Legem 

Juliam  et  Papiam. 

QUaesitum  est:  si  libertam  patronus  jurejnrando  adegis- 
set  (i5)  ,  ne  ea  liberos   impub^res    (16)    habens  na- 
beret  :  qnid    juris   esset  ?    Juliauus  dicit ,  non  videri 
contra  Legrm  .^ham  Sentiam  fecisse   cum  ,  qui  non  per- 
petuam  viuuiiatem  libertce  injunxifs^t. 

De  mercede  oper^rum. 
32.  IdeM  lib.  8.  ad  Legeni  Juliam  et  Papiam. 

SI  nou  vcluniate  patroni  is  ,  qui  in  ejus  potesiatc  sit , 
jusjurandum  adcgerit,  vel  stipulatus  faerit,  ne  nubat: 
nisi  id  patronus  remittat  ,  aut  liberavit  libertum  ,  incidet 
in  Legem  :  videbitur  enim  idipsnm  dolo  malo  facero. 

5.  1.  Non  prohibentur  Lege  iEia  Sentia  patroni  a  \\~ 
bertis  (17)  mercedes  capere  :  sed  (18)  obligare  eos.  itaquS  si 
spcnte  sua  libertus  mercedem  patrono  praesliterit  ,  nuUuiii 
hujus  Legis  proemium  consefjuetur. 

5.  2.  Is  ,  qui  operas  (19),  aut  in  singulas  ea$  cej^tara 
sammam  promisit,  ad  hanc  Legem  non  peitiuet  :  cpieniarti 
operas  pra^stando  potest  liberari.  -^-  Idera  Octavenus  pro- 
bat,  et  adjicit :  Obligare  sibi  libertum  ,  ut  mercedem  c- 
perarum  capiat  ,  is  intelligilur  ,  qui  hoc  soUim  agit ,  ut 
utique  mercedem  capiat  ,  etiam  si  sub  tiiulo  (20)  opexa- 
rum  eara  stipulatus  fuerit. 

T  I  T.     X. 

DE  JURE(2i)  AUnE0RUM(23)ANNUL0IlUM  (23). 

De  olimeutis.    1 .   De  ccUus-one. 

1.   Papinianus  h"b.    1.  Eespcnsorum. 

tNter  cxteros  alimenta   lib^ri:-»  (^4)  relicta  non  (^5)  idcir- 
co  non  debent'ir  ,  quia  (26)  jus  aurcorum  annidoruiu 
ab  (27)  Imperatore  libertus  acceperit. 


(;9)  /.  6.  5.   '•  supr.  de  Jure  patron- 

(20)  Titubjs  hic  ,  color. 

(21)  Lih.  6.   C.  8.  Noi>.  78.  dc  quo  vide  Cnjac.  7.  obser'.'.   14. 

(22)  Hodie  non  tantum  benc:nori'is,scd  oianibus  manii.raissis  jhs 
aureorani  ammlovura  datum  csl.   Nc^'.   78- 

(-^3)  Ju3  anreorum  ananlor-jm  olim  dabatnr  plcrnnqnc  libertinii! 
ditJoribus:  binc  Arnobins  lib.  4.  Pecuoia  donU  annnlos  ,  et  prior;» 
loca  in  Kpe.taculis.  Ditiorib-.is  ,  inqu.-un ,  id  est  ,  habentibus  in  bo^ 
nis  millia  quadringenta,  qisi  census  erat  cquestris.  Siietonius  m  Ju- 
lio:  im  annulorum  ciim  millibns  qnadrint^fnli»-  vidc  Cujac.  C.h.t 
Eo  m'incre  Hcbaiit  equitcs,  aut  certc  quasi  eqnites.  Tacit.  18.  tunc 
«tiam  fciTcum  annulum  dcnoneb.ml.  binc  P.qiinius  3.  Muta^iique 
'gcnus,  h^'CBquo  :giv>li?e  rerritm  Exi'it.  Passim  id  dabalur  tenipore 
Piinii,  33.  c.  \i.  s  ib  Alesandro  Sevcro  nunquain.  Lami^rid.  Golh. 
Addc  Gctbofrca.  ad  /.  7.'».  iafr.  de  -erb.  sign.  Alex.  ab  Alexand, 
gemd.  dier.  lib.  2.  c.  29.    Hotam.    i.  ohs.   n.  Tholosan.  /;/>.   i4- 


Syntagm.  jur.  cap.  g.iv.im.  1.  2.  Ans.  vide  Fcrrandum  /16  i. 
expUcul.  j.ir.  c.  40.  Cfckjac.  Hb    <].  .ohieT-rat.  c.   i4-  Mod. 

(24)  Jus  axiitorum  anaulorum  sojis  libcrtis  .^nnccdcbatnr.  l.-i.C, 
h.  t.  S.icton.  in  FiieUio  la.  in  fin.  Cic.  5.  Tu.^c.  1.  rcdicis.Dio. 
ni,  5i.  Hi  ncjTicn  tum  miitabant',  Tacil.  7.  »;si.s  annuli  eos  dibtin- 
guibat  a  p',clie  ,  rosqu-j  reddebat  quasi  senrtorcs  aut  eqtiilcs,  33, 
Piin.  I.  tamclsi  alii  non  t.im  ornatiis  ,  quam  signandi  cau$a  annu- 
I08    fcstarcnt ,    7.  ]Macr.i3  P!a'.it  Ca«mrt.  vidc  Fcnand.i  eap/jc.^!. 

(t?.5)  Rationcni  7id.  in  /.  33.  5.  -i.  .stipr.  de  comi.  ct  d,m. 

(n6)  3u3  aurccrum  annulorunv  imfctrans  llbcrlns  csye<!csiviit.  Pro- 
indc  alJmrnta  jlbi  ,  ut  libcito  a  pilrouci   rciic^a  recte  conscquctur. 

(27)  Ju8  ar.rcorum  annulon  n»  .nb  Imrcratcrc  tanlum  iinpclriibatur. 


3S0 


DIGESTORUM 


J).  1.  Diversum  in  co  pvobatur,  qni  judicatiis  ingenuus 
lusioiie  (i)  prr  alium  patronmn  dotecta  condilioni  suae 
redditus  ,  alinicnta  sibi  ,  ({ua;  tertius  patronus  reliquerat  , 
prsiberi  desiderat  :  liunc  enim  eliani  (2)  beneficium  an- 
nulorum  araittere  placuit, 

2.   Idem  [  lib.    i5.   Responsorum  ]. 

INtra  (3)  quinque  anncs  pro  ingenuilate  sententia  dlcta 
rescissa  fuerat  :  vicium  annulorum  aureorum  benefi- 
cium  ,  quod  ante  sententiam  pro  ingenuitate  diclam  acce- 
perit ,  ac  deposuit  ,  non  retinuisse  respondi. 

De  ifissensu  vel  ignorantia  patroni. 
3.   MARCiA^ts   f  lib.    1.  lustitutionum  ]. 

DIvus    Commodus    ei  jus    annulorurn  datum  ademit  il- 
lis  (4)  ,     qui  invitis     (5)    aut    ignorantibus  patronis 
acceperant. 

De  foeminis. 
4.  Ulpianus  [  lib.   3.  ad  Legem  Juliam  et  Papiam  ]. 

tl^Tiam  (6)  foeminae    (7)    jus    annulorum  aureorum  im- 
J  petrare  [  possunt :  ct  j  ura    ingenuitatis  impetrare  ]  , 
et  (8)  natalibus  restitui  poierunt. 

De  Jure  ingenuilalis.   De  Jiereditate. 
5.   PAULtJs  [  lib.   9.  ad  Leg.  Juliam  el  Papiam  ]. 

1S  ,   [qui]  jus  annulorum    impetravit  ,     ut  (9)  ingenuus 
habetur  (10)  :  quamvis  ab  hereditate  ejus  patronus  (u) 
non  excludatur. 
6.    Ulpianus  [  lib.    1.   ad  Legem  Juliam  et  Papiam  ]. 

Llbertus  ,  si  jus  annulorum  impetraverit ,  quamvis  jura 
ingenuitalis  salvo  jure  patroni  nactus  sit  ,  tamen  iu- 
genuus  inlelligitur.  et  (12)  hoc  D.  Hadrianus  rescripsit. 

T  I  T.     XI. 

DE  NATALIBUS  RESTITUENDIS  (i3). 

De  ohreptione. 
I.  Ulpiajjus  [  lib.  2.  Eesponsonim  ]. 

APrincipe  nataliLus  suis  rcslitutum  eum  ,  qui  se  inge- 
nuum  natum  Principi  adfirmavit  (i4)  ?   si  ex  ancil- 
i*  natus  est ,  nihil  ( 1 5)  videri  impetrasse. 

De  ingenuiiate  ,  quihus  natalihus  resiiluitur.  De  succes- 
»;'one.    De  conseiisu  patroni. 

2.  Marcianus  [  lib.    ».   Institutionum  ]. 

INterdum  el  servi  nati  ex  posifacto  juris  interventu  (16) 
ingenui    fiunt  :    ui    ecce    si    libeitinus  a  (17)  Principe 

(0     Vide  infr.   ile  coUusione. 

(1)  Iil  cst,  non  tantum  altmcnta  sibi  relicta,  sed  etiam  ius  au- 
I6»rum  annulorum  atniltit. 

(3)     Vide  /.  2.  iitfr.  de  collus.   eicteg. 

U)     '•  4-  "j/'*-  /'"'•  prox.  l.   un.  in  princ.   C.  ad  I.   P^isslf. 

(5)  Invito  aut  ignorante  patrono  ,  libirtu.s  jus  aurcoruin  annu- 
lorum  iinpetrare  non  polcst.  Plin.  10.  fpist.  Rogo  tc,  ut  indiilgeas 
jus  Quiritum,  quod  a  te  volcntibus  patronis  peto.  et  alio  loco:  Ro- 
fO  ,  des  jus  Quiritum  libertis,  quod  a  lc  pctente  patrono  pcto.  v. 
Cttjac,  7.  ol>t.   14. 

(6)  At  enim  jus  aureorum  annulorum  tribuitur ,  ut  Equites  sint, 
T«l  quasi  cquites  :  non  potes.t  autcm  foemina  equcs  csbc.  argum.  l. 
Q    infr.  de  regul.  juris. 

(7)  Fceminae  possunt  impetrarc  jos  .intiulorum ,  ingcnuitalis  , 
natalium. 

(8)  Te  et  accipe  hic  pro  id  est ,  jus  enim  ingennitatis  impctra- 
rc  ,  et  nataUbus  reslitui ,  idem  est. 

(9)  /.  6.  infr.  h.   t.  l.  un.  C.  ad  1.    Visell. 

(10)  Iciio  jus  annulorum  non  pncstat  ingenuitatem.  /,  2.  C.  k.t. 
(n)  /,  3.  in  princ.  supr    de  hon.  libert. 

(12)  Ccrlis  casibus,  ut  hic.   Gl.  iiot,  adde  /.  3.  infr.  tit.  proxim. 

(i3)  Lih    6.   C.  8.  natalium  restitutioncin  Novell.  78.  vxKiyyi- 

iH-inr  app«Uat.   Porro  jut    Quiritum  ci\e»  BQraaaos  :  annuli  «qui- 


naialibus  suis  re.stilutus  fuerit.  Illls  enim  uliquG  a  natalf- 
bus  restituitur  ,  in  quibus  initio  omnes  honiines  iuerunt  , 
non  in  quibus  ip.se  nascitur ,  cum  servus  natui  cssot.  liic 
enim  ,  quantum  ad  totum  jus  perlinet  ,  perinde  habetur , 
atque  si  ingenuus  natus  esset :  nec  (jfj)  patronus  ejus  po- 
tcst  ad  successionem  venire.  Ideoque  imperatorts  non  fa- 
cile  solent  quemquam  nalalibus  reslituere  ,  nisi  (19)  cou- 
sentiente  pairono. 

De  ingenuitate. 
3.   Sc^voLA  lib.  6.  Respou&orum  respondit. 

QUafris  ,  an  ingr^nLiitatis  jure    utatur  is  ,  quem  sanctij- 
simus  ,   el  nohilissimus  Imperator  iialaiibus  suis  re»ti- 
tuit  ?    Sed    ea    res    nec  dubitationem  habet  ,  nec  un- 
quam  habuit ,    quiu    expioratum  sit  ,  ad  (20)  ontnem  in- 
genuitalis  statum  reslilui  eum  ,    qui  isto  beneficio  Princi- 
pis  ulatur. 

De  consensu  filii  palroni. 
4.  Paulus  [  lib.   4^  Sententiaium  ]. 

NEc  filio  patroni  (21)  invito  libertus  natalibus  suii  re- 
stitui  potest ;    quid    enira  inleresl ,    ipsi  palr&no  ,  an 
filiis  ejus  fiat  injmia  ? 

De  consensu  patroni.    1.  De  ingenuitate. 
5.    MoDESTiKUS   [  lib.    7.   Regularum  ]. 

PAtrono  (22)  consenlienle  debet  liberlus  ab  Jmperatore 
natalibus  restitui  :   jus    enim    patroni    hoc    inipttraio 
amittitur. 

5.  1.  Libertinus  ,  qui  naialibus  restilutus  est  ,  perinde 
habetur  ,  atque  si  ingenuus  faclus  ,  mtdio  temport  macu- 
lam  (23)  servilulis  non   sustunussel. 

T  1  T,     XIT. 

DE  LIBERALi  (24)  CAUSA. 

Qui  et  quibus  ex  causis  pro  aliis  de  liberiate  liJigarr 
possunt. 

i.   UlpiAkus  lib.   54-   ad  Ediclum. 

SI  quando  is  ,  qui  in  possessione  servitutis  constitutus 
est,  liligare  dc  condiliime  sua  non  patilur,  quod  for- 
le  sibi  suoque  geiieri  vdlet  aliquam  injuriaui  inferri  •■  m 
hoc  casu  a?qi'Uin  est,  quibusdain  (aS)  pirsonis  dari  liceu- 
liam  pro  eo  Jiligare  :  Ll  (26)  puta  parenti .  qui  ch<-at  fi- 
liuin  in  sua  potestate  esse.  naui  etiam  (27)  si  noJit  filiu.s, 
pio   co    litigabit.     sed    ct    si  in  potestale  non  s<t  ,  parenii 

tes  :  natalium  rc-stitutio  ,  et  extraaeorum  ,  et  patronorum  ipstiruw 
rosjiectu  ,  libcrlos  iugenuos  facit  ,  ut  ob.^quiis  soluti  sinl  ,  et  judi- 
cio  ingrati.  vido  t^uj.  C.  h.  t.  Goih.  addc  Cravelt.  coiuil.GiG.Kn' 

(i4)  Falso. 

(i5)  Quia  obrcpthm  est  Principi.  /.  a.  /.  5.   C.  ti  eontra  nt». 

(iG)  /.  3.  /.  :1.  i/i/r.  h    t.  l.   i.   C.  de  jur.  annul. 

(17)  /.  23.  5.    I.    C.  de  nuptiis. 

(18)  /.  3.  circa  princ.  supr.  de  bon.  libcrt. 

(19)  Princcps  potesl  lcgitimarc  spnrios  ,  et  ju$  Icgitimaodi  coi»- 
ccdcre  cum  hac  adjoclionc  ,  non  ohstnnte  vcl  mcro  jure  potcstntis  , 
vcl  citatis  iis  ,  quorum  interest ,  quorumque  do  praejudicio  jpitur. 
vide  Roland.  a  Vall.  1.  consil.  6.  num.  3o.  liret  logitimalio  ,  qu» 
fit  a  patrc  ,  cognatoruin  conscnsuiu  non  cxigat.  ibid. 

(20)  /.   ultim.  sitpr.  tit.  prvjiim. 

(21)  Vide  /.    3.   supr.  tit.  froxim. 

(22)  Vide  /.  8.  in  vr.  supr.  de  a<yui  et  aqu    plw. 

(23)  Scr>itus  maciilain  quaudam  infcrt.  /.  2.  infr.  tit.  proxim. 

(24)  Lib.  7.   C.   16.  Paul.  5,  sentent.   i.  4.   C.    Theodos.  8. 

(25)  Parcnti  ,  libcris  ,  cognalis ,  infr.  h.  t.  uitci-duin  uxori  ,  fl 
extrancis.  /.  3.  5.  2.  /.  6.  infr.  h.  t. 

(26)  /.  27.  in  pr.  supr.  de  minvrib.  l.  2.  $.  a.  infr.  qua^ido 
appell.  sit.  1         1  ,  /.  <»  . 

(27)  Invilo  plcninciue  datur  beneuciun».  dujaa/.  5,Cd«cafiUyu. 


LIBER     QUADRAGESIMUS. 


2bi 


dabitur  hoc   jus  :    quia  semper    pjirentis  interest  (i)  ,  fi- 
Ijuio  servitulem  non  subire. 

$.  I.  Versa  etiam  vice  dicemus  ,  liberis  (2)  parentum 
etiam  invitorum  eandein  (3)  facultatem  dari :  neque  enim 
modica  filii  igaominia  esl  ,  si  pareniera  servum  habwit. 

$.  t.  Idcirco  visum  est  ,  cognalis  eliam  (4)  hoc  dari 
debere. 

a,  Gajus  ad  Edictum  Pra?t«)ris  Urbani  ,  titiJo 
De  libcrali  oausa. 

QUoniam  servitus  eorum  ad  dolorem  nostrum  injuriam- 
que  nostram  porrigilur. 

3.  Ulpianus  lib     54.   ad  Edictum. 

AMplius  puto  ,    naiuralibus  (5)  quo(jue  hoc  idem  pras- 
standum  ,  ut  pareus    fllium  in  servitute  quaesitum  et 
manumissum  possit  (6)  iu  libertatem  vindicare. 

5-  i.  Militi  etiam  pro  nacessariis  (7)  sibi  personis  de 
libertate  litigare  permittitur. 

$.  "x.  Cum  vero  talis  nemo  (8)  alius  est  .  qui  pro  eo 
litiget  ,  tunc  nocessarium  esl  ,  daii  lacullatem  eliam  ma- 
tri  ,  vel  filiabus  ,  vel  sororibus  ejus  ,  caetcrisque  mulieri- 
bu5  ,  qujr  de  cognatione  sunl.  vyl  eliam  uxori  (9)  ,  ad- 
ire  Pratorem,  et  hoc  indicare  ut  causa  cognita  ,  et  invi- 
to  ei  succurratur. 

5.  3.  Sed  et  si  libertura  meum  ,  vel  libertam  (10)  di- 
<am  ,  idem  erit  dicendiirn. 

4-   Gajus  ad  Edicium  Prajtoris  Urbani  ,  titulo 
De  liberali  causa, 

SEd  lunc    patrono    concedilur    pro    libertate  liberti  (11) 
Uligare  ,  si  eo  ignoratile  libertt:s   vcnire  sc  passus  est. 

5.  Ulpiamis  [  lib.  ]   54.  ad  EdicJ'jm. 

I^^tercst  enim  nostra  ,  iiL.ii-l<)s  libettasque  habere. 
§.    i .  Quod  si  plures  ex  memoratis  personjs  existnnt , 
qui  velint    pro  his  litigare  :   Prajtoris  partes  inlerponendae 
«uni ,  lit  eligat    (12),    quem  potissiuium  in  hoc  esse  exi- 
«timat.  quod  et  in  pbiribus  pafronis  cbservari  debet. 

6.  Gajus  ad  Edicti.m  Praetoris  Urbani. 

BEnignius  autem  hoc  perse.juendum  est,  ut,si  furiosus(i3) 
et  infans  est ,  qui  in  servitutera    trahilur,  non  solum 
nectssariis  personis,  sed  etiam  extraneis  hcc  (i4)  permiltatur. 

De  co  y  fjui  se  vendi  vcl  nlia  ralione  in  servitutern  de- 
duci  passiis  esi.  2.  De  eo,  (jui  sciens  vd  ignorans  libernm 
emu.  ^.  Si  quis  a  familia  vecatus  esse  dicatuv.  5.  Dc 
at-'lore  ei  reo. 

7.  Ulpianus  lib.   54.  ad  Edictum. 

Llberis  etiam  horainibi.s ,   maxime  si  majores  xx 
veuum  $e  dari  passi  suni 


annis 
vel  iu  serviiulem  quaqua  ra- 


{')  Vide  excnipluni  illuptrc  in  /.  2.  5.  i^.  supr.  de  oris  jur. 
id  eaim  parenturo  amuri  datur.  vide  C.  ult.  Inst.  de  npxal  l.  \. 
5.    I.  supr.  de  obscqu.  ^ 

(■J)     Ai\  ctiam  naturalibus  lautism?  $ic  videtur  ar^.  l.  i.infr.h.t. 

(3)  Ll  jarcntum  .suorum  iibi.rtatera  deftndant  :  eosquc  a  icrvi- 
tjte  hcct  voltntes  arceant. 

(4)  Pra-tcr  partntcs  ct  liberos. 

(^)  A.Ulc  /.  f>.  7.  et  prcesertim  l.  8.  supr.  de  pignorib.  l.  'ji. 
5.  >.  suj.r.  de  lcg.  I.  idque  nictatis  intuitu.  l.  41.  C.  j  in  fin.  i. 
5.  Mjpr.  de  Irg.   i.  -^      3  J        3 

(6)  Vide  iVo('e//.  Leon.   loo. 

(7)  Vide  /.  g.   C.  de  procuratorib. 

(8)  Vide  /.  6.  infr.  de  appell. 

(9)  Hoc  spcciale  est:  alias  id  non  pcrmittitia.  /.  2.  in  fin. 
ad  SC.   Vellejanum.  *' 

(10)  Vide  /.  4.  infr.  h.  t. 

5")  \  ^.  "'/«.  suyr.  l.  5.  infr.  l.  19.   C.  h.   t. 
,ii   *j.  "  '■   '•  "'/"•  •*"/^'-   ^e  pact.  No,'cll.    120.   c.  6. 
}',}  «     '^  *•    '•  '^y'"-  '•  ■-*•  '"f"'-  f^'-'  Postulando. 
(•4)  Ut  pro  corum  libertate  litigcnl. 


i«/  1 


tione  d-duci  ,  nihil  obcst,  quominus  possint  in  libarutem 
proclaniare  :  nisi  (i5)  forte  se  venundari  passi  sunt  ,  ut 
jjarticipawrint  (16)  pretium. 

5.  1.  Si  quis  minor  (17)  viginti  annis  ad  partiendam 
prelium,  venum  (18)  se  dari  passus  est ;  nihil  ei  hoc  post 
viginti  annos  nocebii.  Sed  si  ante  quidem  se  venum  dedit, 
pust  (19)  vicesimum  autem  anuum  pretium  parlitus  est  : 
poterit  ei  libertas  dencgari. 

§.  2.  Si  quis  sciens  (20)  liberum  emerit  ,  non  deoe- 
gaiur  vendito  in  libeitalem  proclamalio  adversus  eum,  qui 
eum  coraparavit  :  cujusque  sit  seiatis,  qui  einptus  est,  id- 
circo,  quia  non  est  venia  diguus  ,  qui  emit  ,  etiam  (21) 
si  scientem  prudenteroque  se  liberum  emerit.  >{-  Sed  enim 
si  postea  alius  eum  emerit  ab  hoc  ,  qui  soivit  ,  iguorans  : 
deneganda  est  ei  libertas. 

5-  3.  Si  duo  (22)  simul  emerini  p£Ttos,,alter  sciens,  al- 
ter  ignorans :  videndum  erit  ,  numquid  js  ,  qui  scil  ,  non 
debeat  nocere  ignoranti  ?  quod  quidem  niagis  est.  -^  Sed 
enira  illa  erit  quaestio:  partem  solam  haLeitit  is ,  qui  igno- 
ravit ,  an  totum  ?  et  quid  dicemus  de  alia  parte  ,  an  ad 
eum,qui  scit  ,  periineal  ?  Sed    ille    indignus  est  quid  ha- 


bere ,    quia    sciens  emerit  ,    rursum 


qui  Jgnoravit  ,  non 


potest  majorem  parlem  dominii  habere,  quam  einit?  eve- 
nit  igitur  ,  ut  ei  prosit  ,  qui  eum  compardvit  sciens,quod 
alius  ignoravit. 

§.  4-  Sunt  et  aliae  (^3)  causae,  ex  quibus  in  liberlatem 
proclamatio  denogatur,  veluti  si  (2^)  <I^is  fx  eo  testamen- 
to  liber  esse  dicatur  ,  quod  testamentum  cpcriri  Praelor 
velat  ,  quia  testator  a  familia  necatus  esse  dicatur  :  cum 
rnira  in  eo  sit  iste,  ut  supplicio  forte  sit  .idficiendus,  non 
debet  liberale  judicium  ei  concedi.  -p  Sed  et  $i  data  (25) 
fuerit,  quia  (26)  dubitatur  ,utrum  nocens  sit,aa  innocens: 
differtur  liberale  judicium  ,  donec  constet  de  morte  ejus  , 
qui  necaius  est.  apparebil  enim ,  utrum  supplicio  adflcien> 
dus  sit ,  an  non. 

§.  5.  Si  quis  ex  servitute  in  libertatem  proclamat ,  pe- 
titoris  (27)  partes  susiinet  :  si  (28)  vero  ex  libeitate  in  ser- 
vitutem  petatur ,  is  partes  actoiis  sustinet  ,  qui  serviiiu 
suum  dicit.  -j^  Igitur  cum  de  hoc  incertum  est,  ut  possit 
judicium  orduiem  accipere  ,  hoc  ante  apud  eum  ,  qui  dt 
libertale  cognilurus  est ,  discepLalur  ,  utrum  ex  liberta;^ 
in  scrvitutem  ,  aut  contra  ,  agatur  ?  Et  si  forte  apparut- 
rif ,  euni ,  qui  de  libcrtate  sua  litigat ,  in  libertate  sine  do- 
lo  tnalo  fuisse '.  is  ,  qui  se  dominum  dicit ,  actoris  partes 
susiinebit,  et  necesse  habebit  servum  suum  probare.  Qaod 
si  pronunciatum  fuerit ,  eo  tempore  ,  quo  lis  prjeparaba- 
tur ,  in  liberlaie  eum  non  fuisse^  aui  (29)  dolo  malo  fuis' 


(i5)  /.  5.  C.  h.  t. 

(16)  Ut    paiticiparcnt.    vidc  /.   1.  in  pr.  infr.  quibits  ad  libert, 
l.   5.   C.  de  libcruli  causu. 

(»7)  Alias  non.  /.   iG.  C.  h.  t. 

(18)  Traesis. 

(19)  c/.  /.    1.   in  fin.  infr.   quib.  ad  libert, 

(20)  Vide  /.   3;i.'  in  pr.  Injr.  h.  t. 

(•?i)  Id  est  ,  eiiain  si  eum  emcril  ,  quem  bclebat  sc  iiberim  esse. 
BasU. 

(22)  /.   uJt,  infr.  tit.  prox. 

(23)  Praeter  superioreni.  5-   ^»  supr.  h.  t. 

(24)  /.   \.  rt  tcto  titid.  supr.  de  SC.  SiUtnian. 

(25)  Datain.  ita  legil  Albcricus,et  liberalc  judicium  hac  ■voce  in 
tcUigit. 

(26)  Dubifalionis  causa  suspcnditur  judicium. 

(2-)  /.  5.  infin.  C,  h.  t.  l  8.  /.20.  Supr.  L  i5.  C,  de  probat. 
(28)  In  libertatem  prodamct  quis  ,  et  in  servilule  pctut.ir  ,  diilt  • 
rentia  est.  Ille  pctitoi  is  •,  Hic  ici  suatiuet  parlcs. 

(2y)  /.   ra.  J.  a.  infr,  l-it.  in  pr.  C.  h,  t.  l,   i5.  C.df  probat. 


283 


DIGESTORUM 


se  :  ipse  ,   qui   de  sua  libertate  litigat ,  debet  se  liberum 
probare. 

De  iisufructuario.  i .  De  plurihus  adversus  eum  ,  qui  clc 
W>ertale  litigat  ,  covsistentibus  ,  el  quibus  ex  causis  ad 
eundem  judicem  eatur. 

8.   Idem  [  lib,  65.  ad  Edictnm  ]. 

COgniiio    de    liberali    causa    (i)    usufructuario  (2)  da- 
tur,  etiamsi  dominus  quoque  velit  (  hoc  esl  ,  qui  se 
dcmiuum  dicit  )  movcre  status  con(roversi;im. 

^.  1.  Si  plures  sibi  dominium  servi  vindicant,  dicentes 
esse  communem  :  ad  (3)  eundem  judicem  miltendi  erimt. 
et  ita  Senatiis  censuit.  caeterum  si  unusquis(jue  suuni  essc 
in  solidum  (4)  j  "on  in  partem  ,  dicat  :  cessat  Senafus- 
consultum.  neque  enim  timor  est,ne  varie  judicetur :  cum 
iznusquisque  solidura  dominium  sibi  vindicet. 

^.   2.   Sed    et  si    aller   usumfrucmm    totum  ,  alter  pro- 

prietatem  servi    vindicel  \    item  si    aJter  dominium  ,  alter 

pignoratum    sibi    dicat  :    idem    (5)  judex  erit   ,    et  parvi 

refert  ,  ab  eodem  ,  an  ab  alio  ej  pignori  datus  sit. 

9.  Gajus  ad  Edictum  Praetoris  Urbani  ,  tilulo  De 

liberali  causa. 

SI  pariter  adversus  eum  ,  qui  de  liberiate  liiigat  ,  con- 
sistunt  fructuarius  (6)  et  proprietarius  :  fieii  potest  , 
ut  slteruter  absit.  quo  casu  ,  an  praesenti  scli  perniissurus 
sit  Prffitor  adversus  eum  agere  ,  dubitari  potest  :  qnia 
non  (7)  debet  alterius  coUusione  aut  inerfia  aJferi  jus  (8) 
corrumpi.  sed  rectius  dicitur  ,  etiam  alferutri  eorum  per- 
mittendum  agere  ,  ut  alterius  jus  incorruptLMn  maneat.  -^ 
Quod  si  adhuc  nondum  finifo  judicio  supsrvenerit ,  ad  (9) 
eundem  judicem  mittetur:  nisi  si  (io)  juslsm  causam  ad- 
ferat  ,  quare  ad  eum  mitti  non  debeat;  forle  si  eum  judi- 
cem  iniraicum  sibi  esse  adfirmct. 

^.  i.  Idem  (11)  dicemus  ,  et  si  duo  pluresve  domini 
esse  (12)  dicantur,  et  quidam  pra^slo  sinf ,  quidam  aberint. 

5.  2.  Unde  in  utroque  (i3)  casu  dispiciamus,  an  si  is, 
qui  prior  e gerit ,  victus  sil  ,  prosit  et ,  qucd  pcsterior  vi- 
cerit ,  vel  ccntra  :  id  cst ,  ut  cum  omnifio  aiferuter  vice- 
rit,  prosit  ctiam  alteri:  sicut  prodest  J.,credi  liberii,  quod 
m  fraudem  patrtni  servi  mairjiTfissi  sint?  Si  cui  placeat 
prcdesse  ,  con.^equens  tst ,  ut  eam  idem  pctat,  excepfioni 
lei  judicata?  cbjiciafur  replicafio.  si  cui  vero  placeat  i.'oa 
prcdesse  ,  is  habtbit  sequrntem  di^bifattonpm  :  utium  id  , 
m  quo  quis  victus  cst ,  uu!lius  eril  j  an  ejus  esse  drbrat , 
^.uia  quo  actum  s.t  j  an  potius  ejus  ,  quj  vicerit  :  scilicct 


ut  utilis  actio  dctur  ei ,  qui  vicerit ,  minime  afitem  Pra;- 
tor  pati  debeat  ,  ut  (i^)  pro  parte  quis  servus  sit. 
Quid  Sit  sine  dolo  tnalo  in  Lbcrlnte  essc. 

10.  Ulpiakus  [  lib.   55.  ad  Edictura  ]. 

QUod  autem  diximus  (i5),  in  ULeriale  Juisse .,  sic  est 
accipiendum  ,  non  ut  se  liberum  doceat  is  ,  qui  ii- 
berale  judicium  palitur  ,  sed  in  posscssiona  libertatis 
sina  dolo  malo  fuisse.  •]-•  Quid  sit  autem  sine  dvlo  malo 
fuisse ,  videajnus  ?  nam  Julianus  ait  ,  omucs ,  qui  se  li- 
beros  putant ,  sine  dolo  malo  iu  libertate  fuisse  :  si  mcdo 
se  pro  liberis  g?rant  ,  quamvis  servi  sint.  Varus  autem 
scrijjit ,  eum,  qui  se  liberu.n  sciat  ,  dnm  in  fuga  sit,  non 
videri  sina  dolo  malo  in  libertate  esse :  sed  sitnul  alque 
desierit  quasi  fugitivus  se  cf  lare  ,  et  pi-o  libero  agere,  tunc 
incippre  sine  dolo  malo  in  iiberlati  esse.  etenim  ait  ,eum, 
qui  scit  se  liherum ,  deiiide  pro  fugitivo  agit,  boc  ipso  (16) 
quod  in  fuga  sit,  pro  scrvo  agere  : 

11.  GiUus  od  Eciic'1  ra  Prjetoris  Urbani , 

ttulo  De  liberali  cauja. 

Llcet  fugai  tcmpcre  pro  libero    se    gcsserit ;  dcemus  c- 
nira  eum  in  eadem  causa  esse. 

4.  yld  quod  tefnpus  refriur  proiatio  possessionis  libcr- 
tatis.  5.  De  eo  ^  cid  operce  debtntur.6.  DedamnOy  c^uod 
bona  fidc  possidenti  dalum  est. 

12.  ULriA»us  [  lib.  55,  ad  Edictum  ]. 
TGitur  sciendum  est ,  el    liberum    (»7)    pcsse  d(  lo  malo 
1   in  libertate  esse  ,  et  scrvum  posse  (»8)  siue  dolo  malo 
ia  libertate  esse. 

§.  I.  Infans  (19)  subreptus  bona  fide  in  servitule  fnit  , 
cum  libcr  esset ,  deitde  cum  de  statu  iguoraus  esset  ,  re- 
cessit  ,  et  clam  in  liberfatf?  morari  coepil:  hic  uon  sine 
dolo  malo  in  libcrfate  moratur.    - 

5.  2.  Polest  tt  sf  rviis  sine  dolo  (20)  malo  in  hbertate 
morari  (21):  utpufa  tcstamento  accepit  Lbeitatcm  ,  qucd 
nullius  momenli  rsse  iguorat :  vel  viisdicta  ei  imposita  «-st 
ab  po,  qurm  dcmimra  csse  pufavit ,  cum  non  esset :  [  vd 
eduratris  est  qucsi  liber  ,  cum  servus  cfset  ]. 

§.  3.  Et  gtmrsliler  dicendimi  Cil ,  Quoti.ns  qu's  justis 
raiioniLt;S  duclLS  ,  vcl  iion  (22)  just  .'=,  sinc  c.dhdititte  ta- 
nien  ,  pujfavit  sc  liberum  ,  1 1  i«  libertate  mcrali:s  eA  , 
[  diccrdum  est  ]  hunc  m  ea  causa  tsse  ,  ut  «:ne  do!o 
malo  in  liberfate  fuerit  :  atque  idto  pos^essoru  ccmmtdo 
fruatur. 


(n)     i.  9.  in  pr.  Infr.  7>.   t. 

(2)  Fructuai  ii;8  r<  ctc  de  staJn  spit ,  si  vellfc  dominus. 

(3)  /.  9.   Iiifr.  h.  t.   vitie  qiue  siKijsi  ad  /.5.    C.  arbitr.  ttltsla, 
(<i)     Vid.  /.  9.  5.   I.  Infr.  h.  f. 

ijj)  Qti.Tciiuque  pluribiis  v^I  i"  ilurcs  comrctimt,de  cis  pPcr.in- 
'jue  onuics  ad  lundeni  iLidirem  eimf  :  ut  si  f  l!irf s  vindiccnt  doiui- 
j««um  servi,  vcl  uniis  tioininiiim ,  ;il(cr  HSiuMfniciiin» ,  nt  hic.  C.  1. 
suf}r.  et  /.  9.  Infr.  h.  t.  l.  1.  /.  -x.  siipr.  cfe  quihis  reh.  ad  fun- 
dcm  judiccm  coiur.  ut  ct  si  |ilurcs  tutclre  trijcantnr  .  /.  5.  C-  ar- 
iutium  ttiteloe-  d.  l.  1.  ant  si  cortum  pcfctur ,  pllsirc.s  correi  ,  Ao- 
veil.  99.  Quiiit.  3.  Privafa  jndici.i  .s?p]  c  lui.su  jiidircm  h.if>c're  so- 
Itnt  ;»  Lcgc.  Ali.T  sj  ccics  crunt ,  cti.-iin  si  imiis  a  duchiis  duntaxat 
taKdcra  rcm  ,  .itquc  cx  r.-idcm  c.T.isa  pctrt  ,  .^ut  diio  .aS  uno 
2ut  piures  .-»  pluribiis  :  quod  .i.cidcre  in  hrrrditariis  litil  ns  inferirn 
•ctraws,  d.  l.  1.  qua  qti.imvis  in  roultis  jicrsonis,  caura  taman  uria 
tst ,  mJsi  conditio  pcrso;ianim  qucEKtioncs  variavcril.  vidc  C«jac.*Mpr. 
at   quiln."  rcb.  fld  cundrm  jiidicem. 

v{>)  Vide  /.  3o.  in  jr.  hfr.  h.  t.  Coth.  Vide  r.."on!r.  emmdnt. 
L6..  6.  cnp.  10.  n.  6.  Cor.uu  inirairo  jr.dire  iitigarc  cst  diir  im. 
L'cL'e  tanquam  suspcctws  rccus.'ui  potcst  bio  .  Adile  Wnrmscr.  lib. 
•i.  ols.  9.  ct  \o.  Mynsing,  ^*  ols.  69.  GalJ.  i.  obaerv.  ii.  n.  c- 
«l  11  o.   Ans. 

(7)     Add»  L    |55.   hfr.  *l«  reg    jur. 


(8)  Altcrius  ,  Pnndrct.  F/rr.  pro  alfcriu»  jns.  vidc  qttne  scri|«i 
ad  /.  r>.  5.  2.  infr.  arbor.  furtim  cj.-sa,.  ium  lcgirc  mavis,  lUttrt 
jus  ,  iit  T9  altcri  gcDcraodi  casu  \nc  accipiatur.  de  quo  v»de  Bns- 
£015.  in  pqrerff. 

(9)  /.  1.   $.    1.   iupr.  h.   t  ,      a     f^    j 

(10)  Libdfo    recusatioais  causa    inscrcnda.  vidc  /.   16.   C.  de  jip- 

diciis.  .        •     1  »        » 

(i,)  Q:iod  diximns  cs.sc  in  fiuctnario  cl  proinctar.o  l.l.gaotc. 

(n)  IVo  pa;tc,  non  in  sliduui,  ul  /■  8.  J.  1.  ntpr.  h.  t. 

(i.l^  l)e  q;io  initio  le?is  dictum  .{.t,  ct  tj.    1. 

(i4)  /.  99.  Inlr.  cle  rxc.pt.  rri  Jud.c. 

(!'■>)  /.  7.  in  fm.  supr    h    t.  i    1  1.  $■   *•   I"'':  h.  ft. 

(ifi)  Vid.  /.   1.   C.  de  lons-  <»'/'•  /»«*'^'/''-  9«'^  /*"»  '**'«• 

((■7)  $.   I,   Inl}:  h.  t.  ^      ^ 

(iS^  \.  ■>.  tirr.  h.  t.  Gotb.  Dc  do!o  ac  cjns  pr.-eruopt.  ct  pro- 
br.l.  v^rfe  JCcnorh.  hb.  H.  imsi:m,"t.   ?.  u.  .i3.  Auo. 

(.f)^  Infnns  anfcm  dic.tnr,  qri  noiirfiim  fijt.mLira  «l«t;s  aonm» 
cxccs.st.  /.    i3.    C.  de  juiv  d:lihrr. 

(9.0)  Et  boiia  fidtf.  /.  2.  C,  de  Ivnf;.  ter.p.  pt-ascnpt.  quar  pro 
librrt: 

(•>i)  Y'-i\c  l.    10.  i'i  ;»r.  supr.  h.  t. 

(11)  Vide  l.    ii  f-  f^  '•  ^"'i^'  ^  r^"S^''- 


5-  4-  Piobatio  autem  ad  i<l  tempus  rereretur  (^)  , 
cuin  sine  oolo  ujalo  in  libe.Ute  iaei'Il  ,  quo  pfjinujn  iu 
jus  aJituii  est. 

<S.  5.  Si  opeiae  alicul  deb^ancur  ,  is  quoijue  liberali  ju- 
dicio  ex{if»n:i   pot^st. 

§.  6.  Si  quod  (a)  dainrmin  njibi  deJirit.  ,  qui  atl  li- 
berlatem  pioccujat  ,  iljo  te.upore  ,  qao  bona  fidj  nnlu 
«:>rviebai  (  vt;luti  si  rgj  bjua  fide  djiniaus  uoxab  jiid!- 
cio  co.iventus  et  conuenujaiiis  ,  litis  a-stiinalioujjn  pro  eo 
obluli   ):   ijj  id   miiii  (3)  co:.' 'emaabitui-, 

i3.   WiJi;s  ad  Edicluin  Prieloiis   Uibani  ,   tiialo 
De  Li>er..L  ca;jsa. 

ILlud  certum  tst ,  damnuin  boc  solutn  in  hac  iu  faclum 
actione  detiuci,  tjuod  dcl>  ,  uoja  eiiain  tfuod  cidpa  fa- 
ctujn  sit.  Ideoque  licet  absolutu5  boc  judicio  (4)  fu orit  , 
adhuc  tanian  postea  curn  eo  poiejit  Lege  Aq'jilia  agi  , 
cum  ea  L  ge  (5)  etiam  culpa  teneatur. 

§.  1.  Ilcju  certum  f st  ,  (am  res  nostras  ,  quam  res  alie» 
nas  ,  quae  tamen  periculo  iioslro  sunt  in  bano  aolionem 
djduci  :  velijii  coca  iiodatas  et  locat.is.  -j*  Gerte  deposi- 
la?  (6)  apud  nos  res  ,  quia  instro  pjriculo  n-ju  sunt  ,  ad 
Ijanc  .aclion.^m  non  p^^rlioent. 

Dd  hfs  .  qui  dolo  passl  sant  se  venundari. 

14.  ULt-iANus  [  Lb.  55.  ad  Edlcium  ]. 

~Jfy  Eclissime  Piaelor  cailid.lati  eoiuai  ,  qui ,  cum  se  libe- 

jL  V    ras  s 'irenl  ,  doio  ixi;'.Io  passi    suat  s^i  pro   servis  ve- 

nundari  ,  occurrit  :  did it  euim  in  eos  aslioneai  (7). 

§.  1.  Quie  actio  tolien*>  Ijcuju  liabel  ,  quotj^ns  no»  est 
in  ea  ciu^sa  is  ,  qui  se  Vruiie  passus  est  ,  ui  ei  aJ  liber- 
tate;a   procWialfC  denegiuir. 

\« .   2.   Dulo  autem  non  {ii)  eun  fecisse  accipiinjs,     qu» 
Jjou   uilro  inslruxit  eniptoiein  ,  sed  tjui  decepil  (y); 
j5.   Paulds  [  lib.    5i.  ad  Edictuju  ]. 

iD  est  ,  sive  viiilis  sexu.^  ,  sive  fceauniai  sit ,  daimfiodo 
ejus  ^'tati<i  sil ,  ut  dotaai  capiat. 

16.   lJLPiAi>cs  [  Lb.   55.  ad  Edictum  ]. 

IMo  (lo^  euiQ  ,  qui  liux.it  se  sjrvum  ,  el  sic  vaiiiil  deci- 
pieudj  etnptons  cauaa. 

§.  1.  Si  (jj)  laui  n  Vi  nietmue  compulsus  fuit  bic  , 
qui   distraolus  eU  ,  diceuijs  euiu  dolo  carere. 

§.  2.  Tuuc  babet  enjpior  bano  aotioucjn  ,  cum(i2)  li- 
berum  esse  uesoiijt  :  naaj  s;  scit  liberu.n  ,  el  sic  emit  , 
ipse  sa  ciicuinv<;;iii. 

§.  3.  Quaie  si  filiusfamilias  ^mil ,  si  qniden  ipss  scit, 
paier  ignoravil  ,  non  adquisiit  patri  acuon.:iB  :  h  jc  si  pe- 
•  ujiari  n.iunne  tgciit.  -y-  Cat  jum  si  pjtj-e  niandan  e  , 
hic  quairitur  ,  ati  filii  scieni.ja  aoceai  ?  Ei  putj  adixuc  no- 


LIBER  QUADRAGESIMUS. 

cere  ,  quf^inarln^dum  (i3)  procuratofis  njjet. 


2j83 


§.  4-  Piaiia  si  fiLub  ignjt^ivit ,  pat^r  scll ,  adhuc  dico 
repeileud^un  patrem  ,  etiam  si  peculiari  nomina  iilius 
etnit  :  si  moilu  pater  pr;osLMis  fuit ,  poluitqae  filiuja  e/ne.e 
j-.iobibere. 

17.  Paulus 
|N  scivo  et  in  eo  (14;  ,  qm  niaiidalo  nosuo  emit  ,  tiie 
M.   est  ,    ut  si  ciflum  lio.ninjui    iu;mdavej'o    emi  ,     sji^iiis 
I:b,"ium  esse  ,  licet  is  ,  cui  maadaiUia  eii ,  igu>rel  ,  ideui 


js  r  Ijb.  5i.  ad  Edictum  ]. 

(14)  ,  qui  niaiidalo  nosuo  < 


si  ego 


(  aa.iri(i6) 


s  ',:   et  non  co.npetJl  cj     act.o.   -p  Coutra    au.ei 
ig.ioravi  ,  pro^u.alof  (i5)  scit  :   noa  est  miiii  dinjgiaja. 
iS.  Ulp.awus  [  iib.  55.  ad  EdiCtum  ]. 

IM   tantum  erg)  t-njtur  ,  quautam     deJit  ,    vel  ia  qaau- 
tum  oblgatui  est  :  scilicit  iu  djplaui. 
§.    1.   S-id  uirum  pretJuiU  lautu.a  ,  aa     <*tiam  id    qjod 
pn;tio  acctsiit  ,    dupliceLur  ,    vitlearnjj  ?  Et  pulem    omas 
omnino,  (|aod   propier  emplioann  vel  deuit, 

19.  Paulus  [  lib.  5i.  ad  Ed.ctum  ]. 

\rEl  permmavit  ,  vel  compmsavit  eo  uomina  ( 
el  i-j  d-\L:SS3  iateliigendus  est  )  , 

20.  Ulpjawus  [  lib.   55.  ad  Edictum  ], 

\rEl  obligatjs  est  ,  dap'ari  deh^re. 
§.    i.  Proiade  si  tjuid  caidan  ob  h  mc  aotion^^m  li-' 
c.lj  jur>'  djdit  ,  diceudum  est  ,  ii>  hoo  Ediutuia   cad;re  , 
d.iplarive  (17). 

§.  ^.  .ObiigUum  vel  ipsi  venditori    accipere  deb^rnus  , 
\^i  alii  obligaUim.   Nam  quod  tlidit,  sive  ip.si  venditoti  ^ 
sive  alii  [  ex  ]   jasiu  ejus  :   sive  ips?,  sive  aliui  dederit  , 
Kijfe  continebilur. 

§.  o..  OhUgcfum  (18)  accipere  debemus  ,  si  (19^  exce- 
plioni  s;i  tueri  non  pol2st  :  cxlerum  si  potest ,  tbcendum 
non  esse  oblig.atum. 

§.  4-  Lierdum  evenit ,  ut  is  ,  qui  comparavit  ,  habeat 
in  qu&druplam  aclioa?m.  oam  iii  ipsum  tjuidem  ,  qu» 
soiens  pro  servo  veniil,  hinc  habat  in  duplum  actionem : 
ei  prset^rea  in  vendilorem  ,  vel  eum  ,  qui  duptam  promw. 
sjt  ,  iii  dupluin  actio  esi ; 

21.   MoDESTiNUS  [  Lb.    1.  de  pcenis  ]. 

UTiq:;e  tjus  dupiiiu;a  ,  .quod  pi^opter  emptionem  vel 
dt-dii,  vci  obljgaias  csl.  iSecunduai  quoe  id,  quod  aller 
eoium  sJverit,  niiiil  ad  exonerai.idum  alterum  psrlin-j- 
bit  ;  quia  (20)  pla^;;iit  hanc  aclioiiem  pcenalem  esse  . 
*J-  Et  id 'o  pjsi,  (2,1)  ajinam  non  datii.).  •]"  Nec  cum  ("Z^j 
s.icc«.'ss-)r  bus  ,  cum  sit  poenalis  ,  agetur.  [Guin  ]  actiouem 
quae  ex  hoc  Ediclo  oi-itar,  manua:.i3sions  (^3)  non  extin- 
gui  recti->si:iie  di:jetar :  quia  (»4)  Vifism  est  aactoiem  con- 


(t^    /.   7    in  fin.   .tujtr.  h     t. 

(i)     /.    i3.  /:   4,.   i.    I.   Infr.  h.   t. 

(^)     /.    .^.    Injr    h.   t. 

(4)     L.}x;iali.   . 

( ')     '•    «4    *"  pr.  su^r.  nd  l    yiqiiif. 

(«i)     D.;j)i)Si)um  pericjio  tle^jusu^irii  mn  perit. 

(?)  In  <i*ci.i:m.  vid.  /.  Ui.  in  pr.  l.if,.  h.  t.  qua-  e4  popnalis 
Fra  toiia  HK  ),dic»o.  Edictum  autcin  hujusmodi  iuis.-e  vidctur :  Si 
<jui^  c;!ni  .-e  Jibenin/  e»se  sctrtt  ,  dolo  lualo  passu»  fueril  sc  \cnijiT 
clari  ,  qui  cniciit,  in  quantuni  dedit,  vtl  obligatus  ctt  ^  ia  dupluai 
aclioitm  ddbo. 

1^8}  Volo  non  cum  taninui  fgcisse  a<.cij  inius  ,  qui  d eccp it ,  sed 
(jui  lion   ult  o  iiislruxil  cnif.torcm.  j-ito  ila  legmdwn  esse. 

(y).  Sc  .scrvmn  asscvcrando  :  rt  sic  dtc  {  ii  \  <mi  qnid  falsi  ad-e- 
veiait  :  forte  ctiam  hic  dcci^jit  ^  qui  ldCi.1  ,  ik.c  *in  tuiit.  yide  /.  r, 
5.    1.  supr.   dc  iwt.  entjit.  l     IJ.  in  Jln.  supr.   dc  f>fr.'c. 

(10)  \\i\e  in  hanc  legcni  Cuiaciuin  ,  8.  ad  Afiic.   p.   9.00. 

(11)  Vis  «t  mctus  a  do'o  cxcosal. 

(19)  /.  4.  /.  G.  supr.  dc  coniiih.  empt. 

(i3)  Sci«jitia  iiocuv4toiii  d£>wj:o  ;  lilii  ,    paUi  nucct    /.  £•;,  L 


22.  5.  pvn.  infr    h.  t.  l-  St.  5     '•   suj^r:  dij  tsdd    tdict. 

(i5)  Addc  /.   ro.  5-  4-  ^'V"'-  ^    '• 

(iG)  Dedisic  i.iteiUgilur  ,    qui    pcriuutairit  vel  corEpensa/.(.  /.   3^ 
/.   3.  .?«/'?•  de  c<t'iin!niriiorib.   t.  8.   .'iup'.  de  hercd.  vjI  Gction.vene/' 
I.    27.   su;rr.  d-j    aJilitin.    Dat  ,    qui  ceinpensat.  /.  4    C\  de  corn 
pensat. 

(17)  /,    18.  supf.   h.   t. 

(18)  Ohligatus  inlelligrtujr  ,    q  ii    e.-u}cptiooc  se  toci-i  noi.v  pofesj 
Conlia  nou  oM';i!.i!as  iiitelligitur  ,  qui  exo:pfionc  ie  tueri  pott.-it  :  haec 
cni.ii  paria.  l.item.   j^-  «"/'''•  ijuod    mntuti  causa.  l.  nihi!  iiit-;rest 
112,  iufr.  </'  rg.  jur. 

(19)  Vidc  /.    10.  i'.fr.  de  ferb.  sign. 

(20)  /.    II.   §■   ">..   in  fii2.   supr.   ad  l.  Aifuii. 
(ii)  /.   3.5.   infi:  dv   oljtig. 

X^iS  Vid.  /.lilon.   Govean.  Vib..  i.  lect.  cajt.  ,^'7.  AnS. 
C^.3)  Vi-ic  /.   2.J.  .<.upr.  (le  evictionibus, 

Oi)  T«  qnia   liic  «cclp'tur  pro  quu.nvi^.   \.i<?«?  »;»id<J!  Gv^  ■•..•:     ,. 
lect.   33. 


284 


DIGESTORUM 


Teniri  non  posse ,  post  quem  ad  eum  ,  qiu  ad  libertatem 
proclamavit  ,  perveniebatur. 

22.  Ulpianus  [  lib.  55.  ad  Edictum  ]. 

NOn  solus  autem  emptor,  sed  et  successores  ejushac  (i) 
in  factum  aclione  agere  poterunt. 

§.  1.  Ernere  sic  accipiemus  ,  etiam  si  per  (2)  alium 
quis  CLnerit  ,  ulputa  procriratorem  (3). 

§.  2.  Sed  etsi  plures  eiuerint  ,  omnes  habebunt  hanc 
actionem  :  sic  tamen  ,  ut  si  quidem  pro  partibus  emerint, 
pro  parte  pretii  habeant  aclionem  5  enimvero  si  unus- 
quisque  in  solidum  ,  quisque  in  solidum  habeant  actio- 
nem  ,  nec  alterius  scientia  alteri  nocebit ,  vei  ignorantia 
proderit. 

5.  3.  Si  eum  liberum  esse  emptor  nesciit :  postea  au- 
tem  scire  coepit  ,  hoc  ei  non  nocebit  :  quia  tunc  ignora- 
vit.  Sed  si  tunc  scivit  ,   postea   dubitare    coepit  ,  nihilum 


pro 


derit. 


§.  4«  Heredi  et  caeteris  successoribus  scientia  sua  nihi! 
nocet ,  ignorantia  nihil  prodest. 

5.  5.  Sed  si  (4)  per  procuratorem  scientem  quis  eme- 
rit  ,  ei  nocet  :  sicuti  (5)  tutoris  quoque  nocere  Labeo 
putat. 

^.  6.  Haec  actio  post  annum  non  datur ,  cum  sit  hono- 
raxia  :  est  autem  et  pocnalis  (6). 

De  usufructu  liberi  hominis  vendito.  i.  Quibus  ad  U- 
hertatem  proclamare  licet  ,  vel  non.  2.  Si  maier  et  Jilius 
de  libertate  liiigant. 

23.  Paulus  [  lib.  5o.  ad  Edictura  ]. 

SI  usumfructum  tibi  vpndidero  liberi  hominis ,  et  ce$- 
sero  ;  servum  eJ05ci  eum  dicebat  Quintus  Mncios.  sed 
dominium  ila  demum  fieri  meum  ,  si  bona  (7)  fide  ven- 
didissem  :   alioquin  sine  (8)  domino  fore. 

5.  1.  In  summa  sciendum  est  ,  quae  de  renditi»  (9) 
servis ,  quibus  denegatur  (10)  ad  libertatem  prociamntio  , 
dicla  sunt  ,  etiam  ad  donatos  ,  et  in  dotem  datos  referri 
posse  :  item  ad  eos  qai  pignori  (n)  se  dari  passi  $unl. 

5.  2.  Si  mater  et  filius  de  libertate  litigant  :  aut  con- 
juiigenda  sunt  utrorumque  judicia  ,  aut  difTerenda  est  cau- 
aa  lilii ,  donec  de  matre  constet.  sicut  Divus  quoque  Ha- 
drianus  decrevit.  nam  cum  apud  alinm  judicrm  mater  li- 
nigabat ,  apud  alium  autem  filius :  Auguslus  dixit  ante  de 
matie  constare  oporlere,  sic  dein  [de  ]  de  filio  cognoscu 

De  effetu  liberah's  causcn  ordinatot  ,  et    di-  artionibus  ei 

qui  de  statu  suo  litigat ,  vel  in  eum  compcntentibm. 

24.   i»fM  [  Hb.    5i.   ad   Edictum  ]. 

ORdinata  (12)  liberali  causa  ,  liberi  (i3)   loco   habetur 
is,qui  de  statu  suo  litigat:  it^  ut  adversus   eum  quo- 

(8)  /.    i4-  *«  /"*•  *"/"*•  ^-  *■  '•    '®-  in  fm.  tupr.  defdtieomm. 

irlhert. 

(a)  Per  alium  qui  cmit ,  ipsc  emissc  videtiB-. 

(3)  Parum  enim  intcrcst ,  an  ipscmct  quis  emat ,  an  p«r  aliuu 
nd  faciat.  argum.  l.   i.  $•    »3.  i/iO:  de  f  1 ,  et  vi. 

(4)  Vide  /.    16    5.  pen.  infn.  supr.  h.  t. 

(5)  Vide  quae  scripsi  ad  /.  2.   C.  qui  adtnitt. 

(6)  Poenalcs  actiones  post  anruim  uon  dautur. 
(^)     Vciuti  eo  patiente.  Basil. 

(8)  /.  3.  in  pr.  supr.  de  pecutto.  /.  36.  infn.  infr.  de  ttip. 
tetv.  l.   i.  in  pr.  C.  comm.  cle  succctsionib. 

(9)  Quibus  non  denegatur.  Cuj.ic.   Inst.  de  Jure  pcrtonarum. 
(\o)  Veuditionis    vcibum    extciulilnr  ad  donHtioncm  doti*  et  pi- 

|«oi!s  dalionen).  addc  /.  ■29.  5-    •■  supr.  de  ftatuiib. 

(11)  }lipc  coUigc  ,  libcros  olim  etiaro  alio  quam  vendiliani*  ti- 
tiiilo  se  ncxuisse  piguori,  ta  hic.  vt  ufusfructus.  m  ;t.  tupr.  h.t.  &- 
«r.  /.    16.   C.  h.  t. 

(i7)  De  ortlipatiocc  cause  UbtraUs  ,  tide  CujM.   18.  obt.  «3, 


que  qui  se  dominum  esse  dicit ,  actiones  ei  nott  denegen- 
tur  ,  quascunque  intendere  velit.  quid  enim  si  f  quae  } 
tales  sint ,  ut  tempore  (i^)  aut  morte  intereant?  quare 
non  concedatur  ei  litem  (i5)  conlestando  in  tu«um  eas 
redigei-e  ? 

§.  i.  Quin  etiam  Servius  ait  ,  in  actionibus  annuis  ex 
eo  tempore  annum  cedere,ex  quo  (16)  lis  ordinata  sit. 

5-  2.  Sed  si  cum  aUis  experiri  velit  ,  non  est  quasren- 
dum  ,  an  lis  ordinata  sit  :  ne  inveaiatur  ratio  ,  quemad- 
modum  subjecto  (17)  aliquo  qui  libertati  controversiam 
moveat  interim  acliones  excludantur.  aeque  enim  ,  ex  even- 
tu  judicii  liberalis  ,  aut  utiUs  aul  inanis  (18)  actio  eju4 
efficietur  . 

5.  3.  Sed  si  quas  actiones  inferat  dominus ,  quanrilur  , 
an  compellendus  sit  suicipere  (19)  judicium  ?  Et  plerique 
existimaut ,  si  in  persouam  agat  ,  suscipere  ipsumad(2o) 
lids  contcstationem  ,  sed  sustinendum  judicium  ,  donec  de 
libertate  iudicetur.  nec  videri  prsejudicium  libertali  fieri , 
aut  voluntate  domini  in  liberlale  eum  morari:  nam  ordt- 
nato  liberali  judicio,  interim  pro  libero  habetur  ;  et  si- 
cut  ipse  agere,  ila  cum  ipso  quoque  agi  potest.  taeterum 
ex  evenlu  ,  aut  utile  judicium  erit  ,  aut  liullum  ,  u  con- 
tra  libertatem  pronunciatum  fuerit. 

5-  4-  Si  is  1  q'"  '"  libertatem  proclamat  ,  furti  aut  da- 
mni  jnjuria  ab  aliquo  argualur  ,  Mela  ait ,  interim  eura 
cavere  debere  judicio  se  sisti  :  ne  melioris  condilioni$ 
sit  (21)  ,  qui  dubia»  libertatis  est  ,  quam  qui  certae  :  sed 
Siistinendum  judicium  ,  ne  praejudicium  libertati  fiat  . 
•f-  ^que  si  cum  possessore  hominis  furti  agi  coeperit  , 
ileinde  is  ,  cujus  nomine  agebaiur,  in  Jiberlatem  prccla- 
maverit  ,  sustinendum  judicium  :  ut  si  liber  judicatus  sit, 
m  ipsum  tranferatur  judiciim  •,  et  *i  damnatio  facU  $it  , 
judicati  aciionem  potius  in  eum  dandam. 

1.  Si  saspius  ad  libertatem  proclametur.  2.  De  effectu 
liberaiis  causat  ordinatn  ,  et  acquisitione  per  eum  qui  ik 
stotu  suo  litigat. 

25.  Gajus  [  ad  Edictum  Praetoris  urbani  ,  titulo  Dc 
liberali  causa  ]. 

SI  cui  de  libertale  sua  litiganli  opiio  legata  sit  ,  qu»- 
cunque  hereditate  (12)  ei  relicta  dicuntur,  eadeni  (23)  et 
de  optione  tractari  possunt. 

§.  I.  Interdum  ex  (a4)  integro  datur  ad  libertatem  pro- 
clamatio  ,  veluli  ejus  ,  qui  adfirmat  ideo  se  primo  judicio 
victum  ,  quod  slatuta  (25)  libertas  nondum  ci  obtigtral  , 
quara  nunc  dicit  sibi  obtigisse. 

$.  2.  Licet  vulgo  dicatur  ,  post  ordinatum  (26)  liberaie 
Jadicium  hominem  ,  cujus  dr  statu  controversia  e%!  ,  liberi 
loco  esse  .  tamen  si    «ervua    sit  ,    certum    est    nibilciuinu» 

(i3)  /.  14.  C.  h.  i. 

(i4)  /.  i3.  /.  »4.  tupr.   mandali.  Paul.  1    tent.    i5.  J.  1. 

(if»)  Vidc  l.   i.  C.   quando  libell.   Princ  oblatut. 

(16)  Vide  /.    I.   injln.   C-  de  annali  except. 

(17)  Vide  /.  19  5.  3.  tupr.  de  ncg.  gest. 
(f8)  De  itiani  disi  ad  /.  6.  tupr.  de  dola. 
(10)  Inslauiiam  vcl  scntentiam     Ghss.  bic. 

(3o)  Ad  ponitur  indusive,  ul  /.  «  anle.6.  tupr.  toluto  mntnm. 
l   mariti.  ig.   i.  quinquennium.  -}.  i»fr .  ad  I.   Jul.  de  aduiiervi. 

(-»!)  Mflioris  esse  conditioni.  noa  dcbct  dubiu»  qua»  «rtu».  /. 
4.  circa  pr.  infr.  titut.  prox.  .....  . 

(ii)  AdJc  /.    10.  tupr.  de  trgat.    i.   vtd.  /.  6.    ^upr    de  cpt^e. 

(a3)   Cujaciu»    tamcn    ncgat.  tnpr    de    e,ptione.  elecl.on.u,  fw«. 


actiim  Icgitimum  ,  utcunque  optio  sit  actus  lc,Tit  «nu». 

(a4)    /.    3.   C.  h.  t.  l.  37.  tupr.  de   judicns.  I.    1 
«ecterum.  infr.  de  escept.  tvi  jut'. 

(•»:.)  De  qu»  dixi  aii  /.  t.  Infr.  si  u  ,  qut  tettam. 

(«6)  .'.   14.  tupr.  h.  t.  l.   i4-   C-  *•  *• 


..  5-  4- 


LIBER   QUADR AGESIMUS 

eum  ,  quod  ei    trac!atur  ,  vel  stipuletur  ,   perinde    domino 


285 


adquircre,  alque  si  non  de  libertiite  ejus  quaerebatuv.  tan- 
tum  de  possessione  videbimus  ,  cum  ipsuui  post  litem  cr- 
dinatam  desinat  dominus  possidere.  Std  mngis  est  ut  cd- 
quiral ,  licet  jib  eo  non  possideatur  •  et  cum  placuit  per  fu- 
gilivura  (i)  quoque  nos  possessioncai  iidquiiere  (2)  pcs-» 
«e  ,  quid  miruDi  ^  etiam  per  hunc  ,  de  quo  qua?ramus  , 
adquiri  ? 

Dc  acdone  injunanitn. 
26.   Idem   [  lib.    20.   ad  Ldictum  provinciale  ]. 

QUi  ex  lil^ertate  iu  6erviti!t?m  pelit  ,  si  judicii  de  eyi- 
ctioue  servandi  causa  ,  conlra  libertatem  agit:  inju- 
riarura  (3)  aclione  non  convenitur. 

Utrum  causa  libertatis  sit  in  tempits  pulertatis  differen- 
da.  1.  De  abse.nlia  ejus  qui  sUitus  controiersiarnfaciebatj 
a.    f^el  padebaiur. 

27.  Ulpianus  [  lib.  2.  de  Ofllcio  Consuli^  ]. 
T^Ivi  fratres  Proculo  et  Munatio  (4)  rescripserunt:  Cum 
-•-'  Romulus  ,  de  rujus  statu  qucvrUur  ,  pupillaris  (Etalis 
tit  :  an  exigente  Varia  Hedone  malre ,  el  conscntiente 
[  Vario  Hermete  ]  tutore  ,  ad  tcmpus  pubertatis  cavsa  (5) 
dlfferenda  sit  ,  vcitnp.  (6)  gravitalis  est  cx  fide  persona- 
Tum  ,  quod  utilc  est  pupillo  ,   corsiiluere. 

§.  i^  Si  ea  perscna  dtsit  ccgnitioni  ,  qure  alicui  status 
coutroversiam  faciebat :  in  cadem  causa  est  ,  qui  de  librr- 
late  sua  litigat  ,  qua  fuil  ,  priusquam  de  libcrlale  con- 
tvoveroiam  patiatur,  Sane  lioc  lucralur  ,  quod  is ,  qui 
eam  status  controversiam  facicbat  ,  amiltit  suam  (7) 
causatn  .  Kec  (8)  ca  res  ingenuum  facit  eum  ,  qui  ncn 
fuil  :  iicc  eiiirn  penuria  (9)  adversarii  ingenuilalem  solet 
Iribuere.  -|-  Rccle  (10)  atque  orr/;/;e  judiccs  puto  facturos, 
si  hanc  formam.  fueri  nt  ccnsecuti  :  ut  ubi  dcest  is  ,  quiin 
aervituiem  pelit ,  electicnem  adversario  deferant  ,  utrum 
malit  cognitionem  circuniduci,  an  audila  causa  sentcntiam 
proferri.  et  si  cognoverint,  prcnunciare  debebunt  ,  sfrvuni 
ihnis  nori  videri.  ne({us  hsec  res  captionem  (11)  uilam 
liabet  (^12)  :«cuiri  non  ingenmis  prouuncieiur  ,  sed  servus 
noa  viaari. 

•f"  Quod  si  ex  servitvite  in  ingenuitatem  se  allegat :  me- 
Itus  fecerint  ,  si  cognitionom  (i3)  circmnduxerint ,  ne  si- 
ne  advcrsario  prouuncicnt ,  ingenuum  videri.  nisi  m-iajna 
9|[F**  *«iadeat  ,    et  evidenles  prcbationes  suggeraut ,  secun- 


dum  libertatem  pronunciandum.  ut""eliam  rcscripto  Hadria- 
ni  conlinrtur. 

5-  2.  Quod  si  is,  qui  pro  sua  libertate  liligat  ,  desit  , 
contradicior  vero  pra;sens  sit :  raelius  erit  inaugeri  (14) 
causam  ejus,  seiiteniiamque  proferri.  si  enim  hquebit  (i5), 
contra  Jiijerialem  dabit  (i6).  evenire  autem  potest  ,  ut 
ctiam  (17)  absens  vincat :  nam  potcst  sententia  eliam  se- 
cuadum  liberlatem  ferri. 

Quid  sit  co/untate  domini  esse  in  libertcite. 
28.  PoMPONiTJS  [lib.  12.  ad  Quintum  Mucium  ].  ' 
IVlOn  (18)  videtur  domini  voluntate  servns  in  libertate 
11  esse  ,  quem  dorainus  ignorassel  suum  esse :  et  est  hoc 
vernm.  is  enim  demum  vohmtate  domini  in  libertate 
est  (19),  qui  possessionem  hberiatis  ex  voluntate  domim 
consequitur. 

De  militia. 
29.   Arrixjs  MrwANDER  lib.    1.  de  Re  militari. 

QUi  de  libertate  sua  liligans  necdum  sentcniia  data  mi- 
liliac  se  dcdit ,  in  pnri  causa  cseleris  (20)  servis  ha- 
bendus  est :  nec  exonerat  eum  ,  quod  pro  libero  ha- 
])eatur  in  quibusdam.  et  Jicd  liLer  apparuerit ,  exauctora- 
tus  (21),  id  est,  militia  remotus  ,  caslris  ejicielur  (22): 
utique  qui  ex  .servitute  in  libertatera  petilus  sit  ,  vel  qui 
non  sine  dolo  malo  in  libcrtale  moratus  est.  •]"  Qui  ve- 
ro  pcr  calumijiam  petitus  in  servitutem  est  (23)  ,  in  mi- 
iilia  (24)  retiiiebitur. 

5.  I ,  Qui  ingrnuus  pronunciatus  est  ,  si  se  miiitioe  de- 
dit ,  intra  (26)  quinc^uennium  retiactata  senteiilia  ,  novo 
domino  reddendus  est. 

De  duolus  scparatim  pro  pavte  in  servitutem 
pelenlibns. 
3o.   JrLiAntJS  lib.  5.  ex  Minicio. 
T^Uobus   (26)    petenlibus    hominem    in    servitutem    pro 
•^    pavte  diraidia  separatim  ,  si  uno  judicio  libcr  ,  alte- 
ro  scrvus  jtidicalus  est  ,  conjmodissimum  est  eo  usque  co- 
gi  judices  ,  douec  consentiant:  si  id  non  conliget ,  Sabi- 
num  reftTfur  existimasse  duci  servum  debere  ab  eo  qui  vi- 
cisset  :   cujus  seiitcntia?  Cassius  quoquc  est  ,    el    ego  sum. 
Et  sane  ridiculum  esl  arbitrnri  euiii  pro  parle  din  idia  du- 
ci  ,  pro  parte  liberl&tem  ejus  lueri  (27)  :   ccBimodius  (28) 
autcm  cst  ,  favcre    libertatis    liberum    quidem    eum    esse , 
coR^pelli- autcm  pretii  sui  partem  viri    boni   arbitratu   vi- 
ctori  suo  prseslare. 


(1)    Viflc  Paul.  4.  ientent.    1/,.    5.  5. 

(1)  Vile  /.  12.  $.  4.  Supr.  de  usufnic.  l.  1.  5.  i^.  Infr.  de 
ad(]U.  vel  cmtt.  possfss. 

(3)  Vidc  /.    12.   wfr.  de  injurii.i. 

(4)  Gonsiilcs  hi  vidcntur  fiiis-e :  qnod  ct  infcriptio  Imju.i^  Lcgis 
raadct ,  ct  quod  mox.  seqc.itnr  ,  ve.Urx  giavitatis  est  consliiiicrc.  ItJ 
u  fuerit ,  siiCccli  fueruut  non  OidinariL  ,  ncc  enim  nomea  eorum 
Fatlis  adnijikiciatiir. 

(5)  /.   3.   ^.  ■}.  supr.  de  Carhcr.iano. 

(6)  Consu!cs  in  Urbe  cognosccbant  tlc  causa  status.  vitic  qiiae 
notavi  ad  l.  ullim.   C.  ubi  cattsa  siatiis. 

(7)  /.   53.   in  pr.  infr.  dc  re  jiidic. 

(8)  /.  7.   C.  de  insenuis  manuniiss. 

(9)  d.  l.  7. 

(10)  Eadcm  forraula  rcprritur  in  /.  4-  5-  4-  -'"fr.  de  cff.  Pro- 
cons.  i  a.  5.  I.  suj^r.  ad  SC.  VeHijamsm.  .npiid  Ciccr.  pro  Qtiin- 
tio.  ct  PhHipp.  5.  ct  in  oiaticne  CcF.utris  f\i\A  Salliistium.  do  vcr- 
bo  Reicte  ,  diii  plura  ad  /.11.  inji.n.  ir.fr.  da  tl.uchiis  nis. 

(«0  Vidc  qua?  notr.vi  ad  /.    14.  V»  /n.supr.  de  prob. 
t>2)  Itcvpectn  abscnliiim.  /.   1.  infr.  si  ingn. 
(«3)  Id  csl,  profelari  ,  dircni. 

(«4)  Inaudiii  :  ila  ligil  Cvyic.  6.  of s.   o^.  vol   .1:1. 
(i5)    /.    26.  L,fr.  dc  re  judic.    l.   ■?■>.   C.  ad  l.    Ccrn.  da  fahis. 
BiBC  ve»h.i  non  damaailis,  ait  Ecutmliara  fcrcntis,  $cd  dubitu«tii, 
Tom.ni. 


rcncc.  2.  controvers.  Aut  fer    scntcntiam  ,   aut  ,  qucd  facllius  est  , 
in  hujusmodi  rebus  ncga  tibi  liqucic.  Idcm  8.  epist.nMc  ii^.Gell.n. 

(16)  Id  est,  profcret  sententiam  sccundtim  tc.  sic  Plin.  y.  epist. 
scciindiim  reos.  Suet.  Claiidio:  sccundum  j  ra?scntts ,  sicunduni  te 
liftm  do.  "2.  Vakr.  3.  Cic.  pro  Rc.cin  Cpnioedo.  5.  Gcll.  20.  Scnec. 
j^raf.  7.  declamation.  Tac.  4-  Yidc  Brisson.  2.  select.  2.  vide  Cu- 
jac.  6.  ol>s.  27. 

(17)  /.  4o.   C.  h.  t.  l.   1.  5.  2.   C.  de  assertione  toll. 

(i8)  Ciir  ?  vcllc  factiim  non  videtiir,  qui  factura  ignorat.  Goth. 
Adde  /.  .n  volutilate.   C.  de  rescind.  ceiid.  Ans. 

(19)  Adde  /.   38.  in  pr.  iifr.  dr  ad(ju.  vel  amitt.  possess. 

(20)  /.  8.  /.    II.  iifr.  dc  re  militari. 

(2i)  Militia  libcratus  judicii  cvitandi  causa  punitur.  /.  8.  infr. 
de  re  iiiilit.  l    \.   C.  fjtii  milit. 

{v'i)    C^sUis  cjici    sokbani  miliUs  ignoniinia  dimissi.  dlxi  ad  /, 


a.  5-  2.  supr.  de  liis  ,  qui  notnnt. 
(■??,)  Et  vicit.    rasil. 


(24)  ftjiks  rcmanct. 
(20)  Vidc  /.  ■?..  infr.  de  colhis.  dctcg. 
(06)  Vidc  /.  <).  in  pr.  sitvr.  h.  t. 

(9.7)  Passive   hoc    vocabuium    liic    U3iiip.-tur.  ut  /.   17.  supr. 
inju.^to. 

(28)  Cur  ?  qnir.  faycndr.m  cst  libatati. 


286 


DIGESTORUM 


Si  filliis  palri ,  qui  mmumiserat  ejns  seri>uni 

sticcrsscrit. 

3i.   Ulpunus  lib.    1.  Respousorym. 

Fliitim  ob    hoc  ,  quod    patri  (i)  heres    cxtitit  ,   prohi- 
bcri  (2)  a  patre  servum  inanumissuin    ia  servilutem 
•p^tei  e . 

De  bonis  eon/in  qai  cx.  servitiite  aut  libertinitate  in 
ingeiiuilatetn  vindicati  sunt. 


D 


32.   Paulcs  lib.  6.   PiPgularutn. 
E  bonis  eorum  qui  ex  servilute  aut  libertinitate  in  in- 


genuitatem  vindicali  sunt  ,  S(  nalusconsuhum  factum 
est :  quo  cavetur  ,  de  his  quidera  qui  ex  servitule  defensi 
essent  ,  ut  id  dunlaxat  ferrcnt ,  quod  in  domo  (3)  cujus- 
que  intulissent ;  ia  eorum  (4)  autem  bonis  ,  qui  post  ma- 
nnmissionem  repetere  originem  suam  voluissent ,  hoc  am- 
plius  ,  ut  quod  post  manumissionem  c[Uoque  adquisissent 
uon  ex  re  manumissoris  ,  secum  ferant  ,  cselera  bona  re- 
linquereut  iUi  ,  ex  cujus  familia  exissent. 

De  eo  qui  se  venundari  passus  est. 
33.   Idem  Ub.  singu!.   Dc  liberah  causa. 

QUi  sciens  (5)  liberum  emit ,  quamvis  et  ille  se  pafere- 
tur  venire,  taraen  non  potest    contradicere   ei    qui  ad 
libertatem  prodamat:   sed  si  alii  eum  ignoranti  ven- 
diderit ,  denegabilur  (6)  ei  proclamatio. 
De  ralionibus  reddcnclis. 
34.  Uldantjs  li!).  singul.   Pandectarum. 

IMperator  Antonifms  (7)  constituil  ,  non  alias  ad  liber- 
tatem  proclaraationem  cuiquam  permiltendam  ,  nisi  (8) 
prius  administrationum  raliones  reddiderit  ,  quas  ,  cum  in 
iervitute  esset  ,   g?ssisset. 

De  scrvis  ad  tcinpli  custodiani  destinatis. 
35.   PApiiviANUs  lib.  9.   Respoiisorum. 

SErvos  ad  templi  (9)  custodiam  ,    quod    aediricari   Tilia 
voluit  ,    desliijatos    (lo)  ,    neque    manumissos  ,    here- 
dis  (i  i)  esse  consli(it. 

De  seivo  abducendo. 
36.   Idfm   [  lib;    1-2.  Responsorum  ]. 

DOrainus  ,    qui     oliinuil   (i-i)  ,     si    veht  srrvum    (i3) 
suum  abducero  (i^)?    lil^is  aestimationem    pro  eo  ac- 
tipere  non  cogetur. 

De  pricafa  conventione. 
37.   Callistf.atus   [  lib.   ?..   Qu.ncslionum  ]. 

COnventio  (i5)  piivala  neniie  (16)  servum  queraqnam , 
neque  JibeMum  ahciijus  facerc  potesl. 


De  venditore  ,  qui  professus  est  se  manumissurwn.  i . 
De  venditis  hac  lege,  ut  nianumiUantur.  De  eo  .,  qui  prc- 
tiuni  acccpit  ,   ut  ancillam  tnanumitterel. 

38.   Paulus  [  lib.  i5.  Responsorum  ]. 

PAulus  respondit  :  si  (  ut  proponilur  )  posl  perfcctam 
sine  ulla  conditioue  emptionem  ,  poslea  emplor  ex 
voluntate  sua  lileras  cmisit  ,  quibus  proiitereiur  ,  se  ipost 
ccrtum  tempus  manundssurum  eum^  quem  einerat :  non  (17) 
videri  eas  literas  ad  Conslitutionem     D.     Marci    perlinere. 

§.  i.  Idem  respondit  ,  Constitutionem  quidem  D.  Mar- 
ci  ad  liberlalem  (18)  eorum  mancipiorum  pertineje  ,  qi.aj 
hac  lege  venierint  ,  lU  po.st  teinpus  manvmitterenlur :  sed 
eundera  favorem  ,  libertatis  ccnscquenda)  causa ,  etiam  eam 
mereri  ,  pro  (19)  qua  dominus  pretium  accepit  ,  ut  an- 
cillam  suam  manumitleret  ^  cuin  idem  etiam  libei-lara 
habiturus  sit. 

§.  2.  Qua^situm  est  ,  an  emptor  servo  recte  libertatem 
dederit  nondum  pretio  soluio  ?  ^l-  Paulus  respondit ,  ser- 
vum  ,  quem  venditor  emptori  tradidit  ,  si  ei  pro  pre- 
tio  (20)  satisfactum  est  ,  et  nondum  pretio  soluto  ,  in  bo- 
nis  emptoris  esse  ca;])isse. 

§.  3.  Gaius  Seius  Slichum  servum  Lucio  Titio  vendidit 
ila  ,  ut  Titius  Stichuin  posl  trienhium  uic.nuiiiiU(  ret  ,  si 
continuo  iriennio  servissc  t  :  sed  noudura  exacto  temrore 
trienuii  ,  Sticlms  fngit  ,  et  post  aliquantulum  fenipcris 
defuncto  Tilio  revertit.  Q.iaero  ,  an  f^>Ul  Sliclio  ad  ad- 
sequendam  (21)  ex  vcndi:ione  libertatem  ,  quod  ante  trien- 
niuin  decesserit  ? 

'I'  Paulus  respondit  ,  se<Mindum  ea  ,  qnae  proponunlur  , 
explelo  (22)  tcaipore  ,  post  quod  Slichus  rcanuraitti  de- 
buit,  libertatein  ei  compelisse. 

Si  qids  ultro  de  ingciuitate  sua  probare  desidcrct .  1, 
De  aiiumma  moventis  coittrm'ersiam  status.  2.  De  iutori^ 
bus  et  curaloribus.   3.    Dc  viro  el  uxore. 

39.    luEM    [  lib.    5.   Sententiarum  ]. 

CUi  necessilas  probatidi  de  inger.uitate  sua   non  incum- 
bit  ,  ultro  (23)    si    ipse    pobare    desideret  ,    audien- 
dus  est. 

§.  1.  Qui  de  ingenuilate  cognoscuut ,  de  calumnia  (2  j) 
pjus  ,  qui  temere  controversiam  movit  ,  ud  inodum  exii;i 
possunt  ferre  sentenliam. 

$.  1.  Tulores  vel  curatores  pupiliornm  ,  cfuorum  tataj^ 
lam  et  res  adminislraverint  ,  postea  siatus  quaeslioiuia  la- 
cere  non  possunt. 


(.)  /.  7-  C.  h.  t. 

(^,)  Imo  non  proiulK  tur ,  q-ua  parens  cjus  sorvo  lilicrlatem  con- 
f  ire  non  jiotuit.  /.   f).    C.  dc  man.  ifst. 

(3)  Qni  fx  possessione  .«crvitntis  vintUcnvil  ,sc  in  libertatcm ,  bo'- 
na  qiise  in  domum  possidcnfis  intiilit  ,  sectun  pfTcrt  ,  ct  exportat. 

(4)  Qiii  cx  libcrtate  vindioant  se  in  ingennilatcm  ,  ea  dcmum 
))ona  sccum  ftnint,  qiiae  post  n)anuniis,sioncm  de  facto  adquisicrunt, 
iion  cx  re  manuinissoris. 

(5)  /.  7.  5-  2.  supr.  k.  t.  vide  /.  4    sttpr.  k.  t, 

(6)  Imo  ,  non  deucgabitur  ;  quia  conventioue  privata  nemo  fieri 
tfivu.s  potost. 

(7)  Elagabalus.  ^ns. 

(8)  /.  rtlt.   C.  qtiib.  ad  lih.  proclom. 

(9)  Ad  tcmplorum  citUoilidin  sen'i  nonnunquam  legati  fticre. 

(10)  Id  e.st ,  YOtos  ad  ciistodiam  tcnipli.  /.2.  iii  pr.  irifr.  de  pol- 
licilationib.  !.   3.    C.  de  fttrtis. 

(11)  Scjvi  Icgati  ad  fcinpla  .Tdificandi  ciisJodiam  ,  intcrim  snnt 
brrcdis,non  ipsius  templi,aut  D'i,iit  hic.  Cur  snnt  hercdis?  quia 
iipcdiim  con.iecrati  sunt  ,  ncc  templo  dedicali.  Idcoqiic  manumittj 
noii  possunt  ,  nisi  ab  bcrcdc  :  qiiod  si  consecraii  e.ssent ,  seivi  ejus 
Uei  csscut  ,  cuju»  lempbun  fyrct  ,  ul   Mailialcs ,  Latiui  :  ct  in  Si- 


cih'a  ,  Vonerii  servi  ,    minisfri    Veneris    EryciQae    «pud  Ciceronci» 
CLimtiana.  et  rf"  dwinat.  \\h\  Hc  Ag'>nide  quadam  a.ljudicata  Vcneri. 

(19)  Rci  viiiilicationc. 

(i3)  .Sihi  adjudicatum  sentenfia  jndicis. 

(i4)  Utiquc  pofcst.   /.  68.  sitpr.  de  r,-i  ^'ind. 

(i5)  /.    10.   C.  k.  t.  ...  ,.,  .r 

(16)  Imo  potest  convcntione  sen  venditionc  sin  hbcr  rerru*  elf:.  1 
/.  33.  sn\n:  h.  t. 

(17)  Nco  crit  talis  libcr. 

(18)  Scrvi  vendlti  c.i  Lccc  ,  ut  nh  emptore  manunittantnr  ,  cm 
plore  ccs,sante,  ipso  jn.c  ad  lilHTt.item  eiipiuntur  sinc  manumis.sio. 
ne.  vide  /.  8.  siipr.  qui  sinc  manumiss.  Quid  ?  scrvus  hujusmoili 
quem  habiturus  cst  patronum  ?  ip-^um  emptoniu  ?  quod  sanc  para- 
doxon:  ut  is  scil.  .sit  pafronns,qMi  non  raanumisa.  Cur  «t  paUo- 
nus?  lcx  fhcta  ejus  rcpr.-escntat.  /.  pen.   C  h.  i. 

(19)  /.  4.   C.  si  mancip.  itn  ftterit  ahen. 

(20)  Vide  /.   19.  /.  53.  supr.  de  contrah.  empt. 

(21)  Ad  conscqucndum.   ital. 

(0.1)  Vide  /.    14.  circa  fn.  siipr.  de  slatul. 
(■i3)  /.    14.  injin.  supr.   de  prolnt. 
(»4)  /.  3i.  C.  A.  :. 


LIBER    QUAD 

§.  3.  Maritus  uxori  eidemque  libertae  status  quaestionem 
inferre  non  prohibelur. 

De  eo  ,  r/ui  se  i'enundrtri  passus  cst. 
4o.  .Hermogenianus   [  lib.   5.   Juris  Ipilouiarum  ]. 

CUm  paclo    paililionis  (i)    pretii     major     viginti  annis 
venalem  (2)    se  praebuit  :    nec   post    manuniissionem 
ad  libertatem  proclamare  potest. 

De  prohaiione.    1.   De  rcbus  amotis  ,   vcl  damno  facto 

ah  eo  ,  qui  proclamat  in  lilenaiem. 

4i.    Paclus   [  lib.   singiil.  de  Ar^culis  liberalis 

causae  ]. 

SI  ("3)  in  obscuro  sit  ,    in  quo  fuerit  statu  is  ,    qui  pro 
l.Dertate  sua  litigat,  prior  audiendus    esl    probare  vo- 
lens  se  ipjum   in  liberlatis  esse  possessionem  (4). 

$.  I.  Judex  aulem  ,  qui  de  libertate  ccgnoscit  ,  etiam 
de  (5)  rebas  amotis  ,  damnove  magno  lacto  cognoscere 
debet  ;  (if»ri  euim  polest  ,  ut  fiducia  libcrtatis  et  subripere 
quxdam  ,  et  corrunipere  ,  atque  consuraere  ex  bonis  ,  qui- 
bus  s^rviebat  ,  ausus    sit. 

Si  is  ,  qui  perperam  liher  pronunciatus  est  ,  postea  ejus 

esse  coeperit  ,  conira  quem  fuerat  judicalum. 

42.   Labeo  lib.   4-   Postericrum. 

SI  servus,  quem  emeras  ,  ad  liberiatem  proclaraavit,  et 
ab  judice  perperam  pro  eojudicatum  est  ,  et  domi- 
nus  ejus  servi  ,  post  rera  contra  te  judicatam  (6),  le  lie- 
redeni  fecit  ,  aut  aliquo  (j)  nomine  is  tuns  esse  coepissrt , 
petere  eum  tuum  esse  poteris  :  nec  tibi  olstabit  rei  judi- 
catae  praescriplio.   Javolenus  :   hsec  vera  sunt. 

De  his  ,  quo}  proclawans  in  libertatcm  iniercepit. 
43.    PoMPOMUS   [  ]ib.   3.   Senaiusconsultorura  ]. 

DE  his  ,  qui  bona  eorum  ,  quibus  serviebant  ,  inlerce- 
pissent ,  deinde  ad  libertatem  proc]amabant ,  Hadria- 
nus  Imperator  rescripsit  :  cujus  rescripti  verl>a  ha-c  sunt, 
Sicul  non  tsl  cequum  fiducia  liberiatis  ,  qva;  ex  fideicom- 
missi  causa  prxstanda  esl  ,  iniercipere  herediiaruwi  pccu- 
ma.m  :  ita  nec  lihertati  prcvslandcv  moram  quceri  oportel. 
Quam  prnnum  ergo  (8)  arbitrum  dare  debeat  ,  apud 
quem  couslaret  quid  serA^iri  potest  heredi  ,  antequam  ad 
jKirvum  manumitlendum  compelieretur. 

De  his  ,  qucB  liberiatis  causa  imponuntur. 
44-   Vemuleius  ]ib.    7.   Actionum. 

Ilcet  dubitatum  antea  f  uit  ,  ulrum  servus  duntaxat ,  an 
-i  libertus  (9)  jurando  patrono  obligaretur  in  his ,  quje 
libertatis  causa  imponuntur  :  tamen  verius  est  non  aliter 
quam  ijberum  obligari.  f  Ideo  autera  solet  (io)jU6Jman- 
dum  a  servis  exigere  ,  ut    hi    religione     adstricti  ,  postea- 


RAGESIMUS. 


287 


quara  suae  potostatis  esse  coepissent ,  jurandi  'necessitatem 
liabcreiit :  dunimodo  in  continenti ,  cum  manuraissus  est  , 
aul  juret,  aut  proniitterel. 

5.  1.  Licet  autem  circa  donum ,  munus  (ii),  operas , 
etiara  uxoruin  personas  insercre. 

$.  1.  In  cura  ,  qui  impubes  juraverit  .  [  scihcet  ]  qui 
et  jurare  potuerit  (12)  ,  danda  est  utilis '  aclio  operai-um 
nomine  ,  cum  pubes  taracn  fnclus  erit  :  potest  (i3)  tameu 
et  impubes  (i^)  operas  dare  ,  veluti  (i5)  si  nomencuia- 
tor  (ib)  sit,vel  histrio  (17). 

T  I  T.     XIII. 

QUIBUS  AD  LIBERTATEM  (18)  PROCLAMARE 


KON    LICET. 


Dt 


e  majore .    1.    Vcl  niinore  xx.  annis  qui  se  venutidari 

pi>ssus  est. 

1.    Ulpiantjs   [  lib.   2.   de  Officio  Proconsuhs]. 

MAjores  viginti  ;innis  ita  dcroum  ad  libertatem  procla- 
niare  non  possunt ,  si  pretium  (19)  ad  ipsura  ,  qui 
veniit ,  pervenerit.  f  Ex  ca^teris  autfra  causis  quaravis  ma- 
jor  viginti  annis  se  venundari  pass>us  sil ,  ad  libertaiem  ei 
proclamare  licet. 

§.  I.  Minori  auteni  viginti  annis  ne  quidem  ex  caosa 
suprascripta  debet  denegari  librrtatis  proclaraatio:  nisi  ma- 
jor  annis  viginli  facliis ,  duraverit  in  servitute  :  tunc  (20) 
enim  si  pretium  partitus  (21)  sit.dicendum  erit  denegari 
ei  debere  libertatis  proclaraationera. 

Si  quis  servum  ,  qvem  per  vim  accepit ,  testamento 
liberum  csse  jussii. 
1.   Marcillus  lib.   24.  Digestorura. 
C*  Ervura  quis  per  vira  a  Titio  acccpit  ,   et  testamenlo  li- 
O    berum  esse  jussit :  quanquara  soivendo  decesserit,  nou 
erit  ille  ]iber.   alioquin  iraudabitur  Titius  ,  qui  ,   non  pro- 
cedenle  quidem  liberlaie  cura  licrede  ejus  (22)  agere   po- 
test  ;  at  si  ad  lilurlatera  servus  pervenerit ,  milhim  actio- 
nem  hab-ituTus  est  ,  quia  (23)  nihil  videbitur  lieres  ex  de- 
iuncli  doio  consccutus. 

De  his  ,   qui  venire  se  paiiuniur ,  vel  ex  mulieribus  , 

xqucB  se  venire  passcv  sunt  ,  nascunlur. 

3.  PoMPONHJS  lib.    11.   Epistolarum  et  Variarum 

Leclionura. 

I?  Is  ,  qui  se  passi    suul  (2^)  venire ,  ad  liberlatem  pro- 
J  claraandi  iiccnliara  denegari.  Quaero  ,  an  et  ad  eos  , 


(0  /.  5.  5.  I.  supr.  de  statu  knm.  \i<\e  I.  6.  5.  5.  supr.  de 
fy"*''?'  ^«/''o- Partitioni»  pretii  hanc  pnto  fiii  .-sse  rationem  in  ven- 
duis  hbertatibus,  ut  crtditori  (  tui  Katisfacicnduni  erat  a  drJ.Mtoie  ) 
pars  pretu  numeiaretur ,  pars  allera  maneret  penes  debitortai  ipMim 
Tenditum  ,  ut  hoc  saltcm  solatiuni  in  sua  .servitnte  haberet ,  Tel  te- 
»U€  qiiiddam  ,  velut  proprium  ,  possidcre. 

(a)     Hoc  hodie  corrcctum.    ZVorp/Z.  Leon.   Sg. 

(3)  Liberalis  causa  si  in  obscuro  sit  ctc.  Hal. 

(4)  Possessione. 

(5)  Vide  /.   12.  5./«.  supr.  h.   t. 

(6)  Vjde  /.   u.  ^,  4.  uers.  ccEtcrum.  infr.  de  except.  rei  iud. 

(7)  Al.  alio  quo. 

(8)  /.37.  in  pr.  supr.  de  fideic.  lib. 

(9)  /.  7.  in  pr.  supr.  de  oper.  lib.  l.  i^.  in  fin.  i.  Jien.in  fn. 
smpr.  de  statuhb.  Goth.  Vid.  Anton.  Augustiu,  lib.  sins.  ad  Mo- 
dtitm.  Ans.  ° 

(10)  Sine  jurejurando  operae  a  «ervis  non  esiguntur ,  /.  7.  tupr. 
fU  oper.  hbcrt.  non  sola  promissione.  /.  3.  C.  an  sen-ut  vro  tuo 
jucto.  ^ 

(")  /■  7-  $•   3.   tupr.  de  opcris  lii>ert. 


(12)  Utpofe  proximus  pubertati. 

(i3)  /.   3i.  supr.  de  rei  vindic.  '^ 

(i4)  Imo  non  potest.  l.  12.  ^.  i.  siq>r.  de  usufruct.  l.  ultim.  §. 
I .    (npr.  de  opcr.  servor. 

(i5)  ImpuVieres  operas  interdura  dare  possunt.  Quo  modo?  si  no- 
mcurialores  vel  hi^trioues  sint. 

(16)  De  quo  vide  quae  notavi  ad  /.   7.  §.  5.  supr.  de  operis  lib. 

(17)  Hinc  colligit  Alciat.  i.  prasurnpt.  ^o.  non  pr.xsumi  im- 
pubcrcm  dare  j)Osse  operas  ,  nisi  sit  nomcnclator  vel  histrio  :  infa- 
mes  alioqui.  vide  Sucl.    Til>er.  44- 

(18)  Addit  Eclogas  auclor  48.  tit.  9.  10.  ^  ti<;  ivyivtiKvi  ^^  f^'» 
ad  ingenuitutcm.  ut  ct  lib.  2.  tit.  1.  in  Codice  vero  .  et  de  rcLus 
corum  ,  qui  ad  libertatem  prcclamare  non  prolubcntur. 

(if))  ^'   1-  §•   ••  '^upr.  l.   5.   C.  de  liberali  causa. 
(•-^o)  d..  l.  7.  $.    I.  supr.  de  lib.  causa. 

(21)  Vide  qune  de  hac  parlitione  dixi  ad  Nov.  Leon.  69. 

(22)  /.  g.  5-  ^-  $•  7-  supr.  de  co  ,  quod  mpi. 

(23)  Dc  dolo  defuncfi  in  ejus  heredes  non  datur  actio  .  si  nihli 
ex  cjus  dolo  consecuti  .sint. 

(24)  De  quibus  /.  6.  §.  5.  rupr.  de  injusto. 


DIGESTORUM 


qui  ex  mulieribus ,  qxire  se  p^ssae  sint  venire  ,  nascuntur  , 
ista  Senalui«^ous!lla  ptTtiii^^nt  ?  -[•  Dnhitari  nou  polest  , 
quia  ei  quoq^uc>  ,  qure  majoi-  auuis  vigiiUi  venire  se  passa 
fsl  ,  ad  libcrlatcin  proclainaiuli  lieenlia  fuprit  (iepeganda. 
His  qi!oqiJ3  danda  uon  est  ,  qui  ex  ca  uali  lempore  ser- 
vitufis  ejs  eruut. 

.y/  statuliher ,  an(.  fs  ,  cid  liberLrs  fcdeicommissaria 

dcl>el>atiir ,  se.  vcndi  passus  est, 

4-   Paijlus  lib,    12.   Qua^sliomim. 

Llcinniiis  Ruffiiuis  (i)  Ju!io  Paulo  ;  Is  ,  cui  fi  leicom- 
missa  liberlas  debebafiir,  post  xx,  annum  venire  se 
passus  est.  Quairo  ,  denegandum  sit  ei  ad  libertalem  pro- 
clamare  ?  Movet  im  exemplum  (p.)  cujusvis  liberi  homi- 
nis  :  nam  elsi  consecutus  [  essel  ]  Kbertatem  ,  se  vendi- 
dissef .  denegaretur  ei  ad  libertatem  proclamare  ,  nec  de- 
bet  (3)  meliori  loco  inlclligi ,  qnod  in  servitute  coustilu- 
tus  ,  passus  est  se  venundari  ,  quam  si  esset  libertatcm 
oonsecutus.  sed  e  contrario  movet  me  ,  quod  in  hoc  ,  de 
quo  quagritur  ,  conditio  constitit  ,  et  est  qni  veneat :  in  Ji- 
bero  antem  homine  neque  venditio  constilit ,  et  nihil  (4) 
est  ,  quoniara  (5)  veneat.  Peto  itaque  p'enissiine  instruas. 
.R.espondit  ,  veudilio  qnidem  tara  servi  .  quam  liberi  con- 
trahi  potest  ,  et  stipulatio  de  eviction.^  (6)  contrahitur.  non 
enim  de  eo  loquimur  ,  qui  scims  (j)  liberum  emit,  nam 
adversus  hunc  uec  ad  libertatem  proclamatio  denegatur. 
Sed  is ,  qui  adhuc  servus  est  ,  etiam  invitus  veniri  potest: 
quamvis  et  ipse  in  eo  ra^bis  sit  ,  quod  de  conditione  (8) 
sua  dissimulat  5  cum  iu  sua  potestate  habsat  ,  ut  statim 
ad  lil)ertalem  perveniat.  Quod  (9)  quidem  non  potest  ei 
irnpiilari  ,  cui  nondum  Hbertas  deb-^^tur.  pone  slatnliberum 
pas.sum  se  vennndari  :  nemo  dicturus  est  ,  superveniente 
condilione ,  qua?  non  fuit  in  ejus  potestate  ,  hberiatis  pe- 
titionem  ei  denegandam.  idera  puto  etiam  si  in  ipsius  po- 
testate  luit  conditio.  Sed  in  proposito  magis  prcl^and  im 
f6t  5  ut  (10)  denegetur  ei  liberlatis  petitio  ,  qui  pofuitpe- 
lere  Jibert.item  ,  et  maluit  (n)  se  venundari  :  quia  indi- 
gnus  est  auxilio  Prjstoris  fideicommissarii  (1?,). 
De  cluohns  enipiorihm  hominis  liheri. 
5.  Idem  lib.  singul.  ad  Senalusconsuhum 
Claudianum. 

SI  dno  (i3)  Jiberum  hominom  majorem  annis  viginti 
emerimus  ,  nnus  sciens  conditionem  ,  alter  ignnrans  ; 
an  non  proptcr  eum  ,  qui  scit  ,  ad  libertatem  ei  procla- 
mare  permitiitur  ,  sed  propler  eum  ,  qui  ignorat  ,  ser- 
^  iis  cfiicielur  ?  Sed  non  etiam  ejus  ,  qui  scit  ,  sfd  tantum 
.'dtcrius. 


T  I  T.     XIV. 
Sl  (i4)  INGENUUS  ESSE  DICATUR, 

De  re  inter  alios  judicata. 

i.   Marcellus  lib.   'j.   Digestorum. 

SI  lib^rlus  aUeriu;  alio(i5)  agente  ingenuus  pronuncia- 
lus  esse  dicetur  ,  sine  (16)  ulla  (>xceplione    temporis , 
patronus  ejus  ccgBilionera  solel   exercere. 

De  co  ,  qtii  se  venire  pissus  est.    1.  De  qitin^jurnnin. 
2.   S.^^TURNiNUS  [  lib.   I.  de  oiiicio  Proconsulis  ]. 

QUi  se  venire  passus  csset  majorem  ,  scilicet  ut  pr»»- 
tium  ad  ipsum  perveniret  ,  prohibendum  (17)  de  h- 
bertate  contendere  D.  fla(h-ianus  constituit  :  sed  in- 
terdum  ita  conlendendum  permisit  ,  si  prelium  [  suum  ] 
reddidisset. 

^.  1.  Qui  se  ex  libertinitate  ingenuitati  adserant  (18), 
non  (19)  ultra  (20)  quinquennium  ,  ([uam  manumissi  fuis- 
sent  ,   audientur, 

%.  1.  Qui  post  quinquenniam  reperisse  instrumenta  (21) 
ingenuilatis  sua;  adseverant  ,  de  ea  re  ipscs  Principes  adi- 
re  oportere  cognituros. 

luierpretalio  verhomm  agnitis  natalibus.    1.   D« 

relinrjucndis  nianuniissori . 
3.   PoMPONiiJS  [  hb.    5.   Senatu.-,c'msuhoruin  ]. 

mone    (22)  ,    agnids    natulibus  ,  de  uullis  aJii.» 


HOc  scr 
intelli 


igendum  est  Senafum  sensisse  ,   quam  ingcnuis 
5.    I.   Verbo  autein  ,    reUnrjuerent  .,    etiani    hoc  int<ii:- 
gendnm  est  ,  ul  quiECun  pie  cx   re   ejus  ,   a  quo  manumissi 
crnnt  ,  adquisita  habeant  ,   resfiUiant  (23).   f  Sedidfpiim- 
adinodiim  accipiendum  sit  ,   videndum    est  :    utrumne  quar 
ignorantibus  dominis  abslulissent ,   ilem  quod  ex  his  adqui- 
silum,  redd^re  debeaut ;  an  vero  etiam  concessa  el  dona;» 
a  manumissoribus  aniplexi  sint  ?  qtiod   niagis  est. 
De  quinrjuennio. 
4.   PAPiNiANUs   [  lib.    22.   Qujestionn.m  ]. 
/^R.Ttio  ,  qu-B    prohibet    apud  Consulcs  ,  aut    Pra-si-fcs 
V  '  Proviiu^iarutn  post  (24)    quinqacnnium  a   die  manu- 
missiouis  in  iiigcnuitate  procla.nare  ,    nullam    causam    a.-a 
personam  excipil. 

Vc  re  int-T  alios  Judicttla. 

5.    Idkm   [  lib.    10.   R:\spousovum  ]. 

T)A'ronum  post  quinqtiennium  (a-S)  sentcDti.-e  pro  ing"- 

?       nuilate  dict»  ,  quo  ijjuiraule    (26)  rcs    judicata    esl  . 

non  csse  pra;scripiioue  tcinpovis   summoveudum     rcspwdi 


(i)  Licirniiis  Rufiniis ,  Jnlii  Patili  coa>taneiT5. 

(i)  Paria  .snnt  cniin  es.^e  iu  ipsa  llbcrtate  ,  el  mox  eam  adipl^.^^ri. 
liulignu.s  cst,  aiixHio  Prirl»ris  fideicoiuinissarii  ,  qui  in  arliculo  ohti- 
neadsc  lil«>rlatis  GdeicoiniiiSsarix  vciium  iil. 

(.T)  Vid.   l.   24.   5.   uU.   supr.  tlt.  prox. 

(4)  Vide  l.    19.   mpr.  {fuemnrtm.  seru.   amilt. 

(5)  A/.  (jnod.  Qnol  tciu^at.   Hal. 

(G)  Vide  /.  ,^9.  §.  3.  .fupr.  d.-  eviction.  Addc  $.  ult.in  ftn.  Imt. 
de  empt. 

(7)  /.  4-  I-  5.  /.  62.  5-  '•  f-  7o-  Supr.  ffp  contrah.  empt.  §. 
_fi,i      Itir:t.  de  einpt.   ct  uenrl.   l.   33.   .Supr.   tit.  pr.>x. 

(8)  Mdits  pr.-esutniiur  ,  fiui  de  siia  conditio-.ic  dissunulat. 

(y)  Moram  in  petciulo  non  admiltit ,  tjni  jnre  jx^tere  non  possit. 

(10)  I/ibcrtas  dcncgalur  ei  ,  qui  cam  abjicit. 

(11)  Eligcns  id  (juod  jx-jtis  cst ,  auxilio  beBcficioque  indlgnus  cst, 

(12)  Dc  quo  di.ti  ad  Ulpian.  aS. 
(!3)  /.  7.  5-  3.  srtpr.  tiuil.  prnxim. 

(14)  Si  lihcitn.s  inscuuns  cs.sc  dicetiir.  «'m/».  Haloanrl.  Edicti 
foi-niuia  hujusinodi  fiiit ,  si  quis  ingcuuus  csse  dicctijr  ,  ei  ini,'cniii- 
Utcm  proclainandi  potestitem  faciam.  Pijejudiciiu»  itaquc  hic  c^uv- 
tiattur  dc  iugcnuitatc  ,  ct  lib.Tlinilal,?. 


(i."?)  Id  cst,  non    )iisto    contr.vliclore.  vi  I.    /.    i.   C    <h    i/ii,v.' 
matutmiss. 

(iG^  Nnlla  cxrl.iditm-  prnescripfione  tcmpons.  Btuf.  iiulliut  c, 
00  paiitur  pr.cjn,»cium.  Crrreci.  An  quJnriuc  annoruin  e\  /.  J.  ^ 
I.  /.   .T.    lufr,  ht.f  Albcricus  ait. 

{i-])  Vid.  /  I.  .mpr.  qitib.  a.l  Hbertatem  proclamire.  G>tl' 
Vidc  NcRiis.  (/(■  piy.n.  part.  5.  memlr.  J.   Aas. 

(18)  Adserunt.   Tlril. 

(19)  /.  4.   fuO:   h.   r. 

ho)  Hodie  ctiam  qiiinrpienniuin.  /.  idtim.   C.  itbt  cPifi  st.itui. 

(Ti)  V.  Capitol.  in  M.  Atrtoniuo  Philosopl».  uhi  'U  proband<t 
int^vuiitatin  inodo  ac^itur. 

'{■11)  Senalusconsuhi  ,  ut  inscriptio  docet. 

(•>,3")  /.    I.  infin.   C    dc  iugen.  mitnum. 

(9.-})  \\d.  l.   2.  .lupr.  /«.  t. 

(■25)   Addc  tit.  prr)x. 

(<i)  Ignorante  patrono  qni  juJicalus  fuit  ingenu  is ,  incum«Ki«i« 
post  quinquc  annos  rectc  a-itiir.  Ba^il.  non  onpoiiitnr  eo  cas.i  p» 
trono  qninquennii  exceptio.  Gra:ci.  Oolb.  (>,.atenus  pr.escripMi- 
uon  canal  iguoranti.  Yul.  AVmmser.  Ub.   i.  tii.  .[).  obs.   li.  Au*. 


LTBER    QUAD 

De  qutestione  ,  an  sit  lihertus  ,  vel  an    sit  illius 

lH-crtus. 

6.   UlpiAnus   [  lib.  38.  ad  Ediclum  ]. 

QUotien5  de  hoc  contendiiur  ,  an  qiiis  libertus  sft  :  si- 
ve  oparnc  petantur  ,  sive  obsequium  desideretur  ,  si- 
ve  etiaui  fam)sa  aclio  inteadalui-  ,  sive  in  jus  voce- 
tur  ,  qui  se  palronum  dicit  ,  sive  nulla  causa  inlerveniat , 
redditur  (i)  prxjudiciiun  (2)  .  Se.l  et  quotieus  quis  li- 
bertinum  quidein  S3  confiielur  ,  liberiuin  a  ilein  Gaii  S^ii 
s?  neijat  ,  id(-tn  praejuliciiua  datur  (3)  .  Reddilur  aulem 
alterutro  d-sid-rmte  .  Sed  actoris  partibus  semner  (4)  , 
qui  se  pati'anum  dicit  ,  fungilur  ,  probareque  libertum 
lumn  necesse  liabet :  aut  ,  si  uon  probet ,  viacitur. 

T  I  T.     XV. 

NE  (5)  DE  (6)  STATU  DEFUNCTORUM  POST 

QUINQUENNIUM    QU.ERATUU. 

Dc.  privatis  et  flsco.  1.  Si  per  alierius  qucGStioncm  flat 
prctjudiciurn  ci ,  qui  cuitc.  quhKjuanrtium  dticessit  ,  sl  inge- 
nuus  pronwiciutus  esse  dicetar.  4-  De  retractatione  in  de- 
terioreni  vel  meliorem  condilionem. 

1.   MARcrAiyus  [  lib.  singul.  de  Dclatoribus  ]. 

DE  statu  d.^funcforum  (j)  post  (8)  quinquennium 
qu-erere  non  licet ,  neque  privatim  ,  neque  fisci 
n  jmine. 

5-  i.  S;xl  nec  ejus  stal!>s  retracfandas  est  ,  qui  intra 
quiu  luenuiuia  decessit  ,  si  per  liujus  qresliouem  pr.-ejudi- 
ciu  ti    futurum  est  ante  qniaqiuonnium  aiortuo. 

§.  1.  Iino  nec  de  viiu  sta'n  qucvrenduni  est  ,  si  qucvstio 
hujus  prcvjudicium  facil  ei ,  qui  ante  quianuennium  deces-' 
tit  :   rt  ila  D.   Hadrianus  couslituit.        wf 

5.  3.  Sed  interdum  et  intra  quinquennmm  non  licct  de 
statu  deruncti  diccre  .  Nain  Oratione  (9)  Divi  Marci  ca- 
vetur  ,  ut  si  quis  ingcnuus  pronunciaUis  fuerit  .^  liceit  in- 
genuitafis  senteitiam  retnictare :  sed  vivo  eo ,  aui  ingenuus 
pronunciaius  est ,  non  ciicim  post  morlcm  ;  in  tanluui ,  ut 
eliani  si  coepta  cjDcestio  fdl  relractaiionis  ,  morte  ejus  e.clin- 
guatur.,   ut  eail 'm  Oratijne  cavetur. 

5-  4-  ^'-  qiiidem  ia  d.-tei  i,:)rem  (10)"  conditionem  quis 
•»talum  reJractaret,  secundiim  ea  ,  qure  dixi  ,  prsescrifce.-i- 
dura  esl.   f  Quid  ergo ,  si  in  meliorem  :   veluti  pro  servo 


RAGESIMUS. 


2Sg 


libertus  di  ntur  [  quare  non  .  admittatur  ?  quid  eaim  ,  si 
servus  quis  dicat;u-  ]  ,  quisi  cx  a.icula  n.iln-i  ,  qu«  nais. 
quinqueaniuni  mortua  est?t[uare  noa  iic.^at  probare  iibe- 
rara  fuisse  ?  Jioc  en.iui  ct  pro  mortui  e^l?  Va  Mirceiias 
lib.  V.  de  ofTuio  Cousulis  scripsit,  poss-'  :  cgo  quoqac  ia 
auditorio  publico  idcm  seoutus  sum. 

De  filiis  ejus  ,   cujus  mcmoria  iinn  fuit  re!rir.ta'a.    i. 

.De  pupillis.    2.    De  lite  aitc  morienx  illua. 

2.   Papinianu.s  lib.    14.   Respousorum. 

^TOn  esse  liberlati",  quiesiionem  fi  iis  iurereiubim  pron!-p 
\    matris  vel  pa.ris  mMn.laa   -lau  (i  1)  quiuqucaniurrk 
a  morte  non  relractatam  c."»aveuit. 

§.  i.  Nec  in  ea  re  (1?.)  ,  quae  pubficam  tutela.-n  rnf- 
ruit,pupillis  (i3)  agcnlibus  reslitutionis  aux.iLum  triba?:i, 
diim  est  ,  qiiod  q;iiiiqu3  annopum  teinpus  ,  cuui  tutorei 
non  habcrent  ,  excesserit. 

5.  2.  Praescriptio  (i4)  quinque  annorum  qu.-e  stntum 
defunctorum  tuetur  ,  specie  litis  anle  mortem  iilatje  n  ju 
fit  irrita  ,  si  vcterem  causam  ,  desistente  «jui  jnovit  lon- 
go  (i5)  silentio  finilam  prob:-tur. 

De  retractatione  in  meliorem  conditioneni. 
3.   Hermogenianus  lib.   6.   Juris  Epitomarum. 
A   Nte  quinqnennium  def!inclo  (jG)  staJus  ho.njstior  (17), 
-t\.  quam  mortis  (i3)  tenpore  fuissj  existim.ibalur ,   vin- 
dicari  non  prohibetur.   tdcirco    etsi  q-aasi  in  servitute  mo- 
riafur  ,   post  qalnquena'um  libsr  d?c^s>isse    p.obu-i  po  tesi, 
De  EcVcto   Divi  Nen^ce.  i.  Dc  (pucsHone  nuniinclria. 
4.   Callistratus  lib.  i.   de  Jure  fisci. 
D^^'^"^  (19)  omnium  D.    Nerva    Ediclo    (20)    vetuit  , 
1-      post   quinqueniiiam  mortis  cqusqne    de    statu  qu=3vi. 
5.    i.   Sed    et  Divus    Claudius    Claudiano   i'cscripsit ,  si 
per  qucvstioncm  nummariam   prcejudicium    statui   videhitur 
ficri  ,   cessare  qucestioncm. 

T  I  T.     XA^r. 

DE  COLLUSIONE  (21)  DETEGENDA  (22), 

Ritio  et  suni:na   Senrtlusconsidti. 

i.    G\jus  lib.    2.   ad   Edictum  Pra^toris  Urbani  , 

tilulo  de  libnvdi  causa. 

^TE    quoruudam    dominorum  ersja  servos    nimia  indul- 
i    gentia  (^3)    inquinaret    amplissiinum    Ordinem  ,    eo 


(0  /.  ^.  5.  18.  mpr.  de  aguosc.  Ub.  l  i.  /.  ^.  C.  de  insr. 
inaimmiss.  ^ 

(?)     Pra^j.idioii  jiominc  aclio  et  exceptio  intelligitm'. 

(')     /.    118.    wpr.  ch;  probat. 

(^)  Imo  uou  scinnor.  /.14.  su<r.  de  prohnt.  Dic  eiiin  actorcnj 
«^•ic  ,  secuitrtuta  oujns  intcnttoncin  data  el  concepta  est  aclio  :  ut  .si 
»ti  (ictur  actio  .  Si  p.iret  Licium  es.,e  putrnnum  ;  Lucias  aclons 
partcs  swsti.-iet  :  quod  si  ita  ,  Si  pirct  G.iium  ins^nnum  esso  ; 
Gaius  aclor  e^se  micUigitur.  vidc  Thcopl.il.  S.  prmjuclcicdes.  »3. 
liut.  de  acuon.  Cuj.ic.  5.  obs.  S;.  Goil..  Adde  Revard.  ^e  p/a/W, 
cnp.^  T.  cl  hb.   ■>.  var.  cap.   .T.  et  4.   Ans. 

-;^)  Hiijus  cotisliL.jlionis  a.iclor  fuit  Nerva  ,  l  i.  infr.  h.  t  ut 
et  M.   Aiitomnus  Philosophus,  Itste  Capitolino. 

(G)     Lib.   7.   C.   2!. 

(7)     Aliud  cst  in  vivis.  /.  uJt.   C.  ubi  causa  siatus  ai^i  debeat. 

(3)     /.  <{.  vifr.  h.  i.  l.  4.   C.  h.  t. 

(9)  II.1C  vocc  motas  Cujac.  C.  h.  t.  putct  hoc  Senatusronsul- 
t^!u  lactun.  D.  Marci  fcmporib.t.9  ,  cum  a  Capitoli.io  .sc.ibatur  , 
Maicum  .mpcra(oi-cm  do  stafu  defuncti  intra  rjuinrpicnniu-x  qureri 
)u.s.!>=e.  /.  ^  ,,/}..  h.  t.  l.u.suj,r.  dejure  au.r.  unnulor.  l.  20.  S, 
M  t.  lupr.  lic  lihurali.  ^    ^ 

(n.)  S.  ^uidcm  deteriorem  conditioncm  faca-et  ,  qul  «Ulum  re- 
irociarel.   Uui. 


(ri)  Td  cst  ,  postquam  pater  et  mater  quin.^ue  annis  ante  dece"i. 
Struni.  •n  libfjrlato. 

(!';>)  T.l  cst ,  lihertate. 

(i^)  litiaju  p.ipillis  tutores  noa  hahenlibus  currit  hsec  prfc- 
scriptio. 

(i4)  /.   f.   C.  h.   t. 

{i^t)  Scil.   tricnnio.  Acciirs. 

(iG)  Scribe  dofuncti  vcl  dcfnnctor^nn. 

(17)  /.    i.  5.  4-  supr.  h.  t 

(.8)  11  cst  ,  quam  q.ii  cral  tempore  morlis. 

(19)  i;no  ,  M.    Antoiiinus  primus  fuil  ,  tcste  CapitoUno. 

(aoj  Hoc   Edicto.   Hul. 

('ii)  Lih.  7.  C.  20.  /.  I.  in  fin.  .supr.  de  jurn  aursonim  amvi- 
lorum.  Collasioncni  Ecloga  vocat  (rvf*-T)ity'.'lei.y  CoHuiio  cst  q  lidaf.T 
lusus  inkr  diios.  ^S.  tilut.  12.  addc  :").  Exiravag.  i.  Colh.  I)e 
CoUusione  vidc  Cujac.  iit  paratit.  Tholosan.  Syntiigin.  jur.  fib. 
i^.  cap.  Tj.  n.  '\\.  ct  lib.  3ji.  c.  19.  n.  5.  Mcnocii.  (-•o/.s.  175.  n. 
16.    17.    18.  Rla.-,carrl.  de  prob.  conclus.  '^i-i^i.   Ans. 

(^'.j)  Epitomo  hitjus  litnli  haec  cst  :  Qni  coliiidentc  dtwoino  vcl 
pationo  i.itijenuus  pionnnciatus  est ,  scrvus  aut  libvrtus  ftt  cjus,  qui 
dcfexit  coliuhioncni  intr  1  qiiinquentviuin. 

(i^)  Tl.nc  de  causa  /ilcxandcr  Stivcrus  llljcrtinoj  nun.^K.im  ia  f'fij*. 
stieiii  OFdinem  recepil  ,  teste  LaiHpridij,  eod. 


jago  D    I    G     E    S     T 

guod  paterentur  servos  in  ingenuitalcm  proclaniare  ,  libe- 
Tosque  judicari  :  Seuatusconsuhum  (i)  laclum  est  Domi- 
tiani  teniporibus  ,  quo  cautum  est  ,  Vt  si  quis  prohasset 
pcr  collusionem  quiaj  uam  Jactum  ,  si  iste  homo  servus  sit , 
Jieret  ejus  servus  ,  qui  detexisset  collusio?iem. 

J)e  quinquennio,  4-  De  extraneis. 

2.  Ulpiakus  lib.   2.  de  Officio  Consulis. 

COUusionem   detegere    ingenuitalis    post   scntentiam  (2) 
inlra  c[uinquennium  (3)    posse  ,    Divus  Marcus    con- 
stituii. 

§.   1.  Quinquennium  autem  ccntinuum  ulique  accipiemus. 

§.  2.  Sicubi  plane  setas  ejus  ,  cujus  retiactaiur  coIJu- 
sio ,  dififerendam  retractalionem  in  lempus  pubertatis  vel 
alterius  rei  suadet  :  quinquermium  non  currere  dicen- 
dum  est. 

§.  3.  Quinquennium  autem  ncn  ad  perficiendam  retra- 
ctationem  ,  sed  ad  inchoandam  puto  pra;finitum  :  afiter 
atque  circa  eum ,  qui  en.  libertinitate  se  in  ingenuita- 
lem  petit. 

§ .  4-  Oratione  Divi  Marci  cavetur  ,  ut  etiam  extraneis , 
qui  pro  altero  postulandi  jui  haberent  j  liceret  detegere 
coUusioneni. 


0     R     U     M 

De  injusto  contradictore. 

3.   Callistratus  lib.  4-  de  Cognitionibus. 

CUm  non  (4)  justo  contradiclore  quis  ingenuus  (5)  pro- 
nunciatus  est ,  perinde  ineflicax  est  decretum  ,  atque 
si  nuila  judicala  res  inta-venisset  :  idque  principahbus 
Constilutionibms  cavetur. 

De  statu  ejus  ,  qui  per  coUusionem  dicitur  pronunciatus 

ingenuus. 

4.   ULPiANtJS  [hb.  1.  ad  Legem  Juliam  et  Papiam  ]. 

SI  hbertinus  per  collusionem  (6)  iuerit  proniuiciatus  in- 
genuus ,  collusione  detecla  ,  in  quibusdam  causis  quasi 
libertinus  incipit  esse.   Medio  tamen    tempore  ,    antequam 
collusio  detegatur  ,  et  post  sententiam    de  ingenuilate    la- 
tam  ,   utique  quasi  ingcnuus  accipilur. 
J)e  reiraciaiione  sententice  pro  ingenuitate.  1 .  Si  plures 
ad  detegendum  accedant. 
5.  Hermogeriakus  [  lib.   5.  Juris  Epitomarum  ]. 

SEntentiam  pro  ingenuitate  diclam  ,    et  coUusionis  prae- 
textu  semel  (7)  retractare  permittitur. 
§.    I.   Si  plures  ad  coilujsiouem  detegendam    pariter  ac- 
cedant  ,  causa  coguita  ,  quis  debeat    admitti  ,    comparatis 
oranium  monbus  , 
rest ,  stalui  oppriet 


alatibus  ,  et  (8)  €ujus   magis    late- 


y\lc    l.   i.   C.  de  iyi^en.  manumMs.  l.  ult.  ytr^.  avi  autem.  C.  de 
euicl&  Divi  Hadriani  tvUenUo. 


(5)  VitJe  l.  ingenuum.  a5.  sHpr.  de  HaUi  hom.  l 
nrovoenre.  ,  ,     ,       ■       /- 

(6^  l.   I.  suyr.  I.   I.  /.  a.   C.  h.  t.  l.  4-     m  /"■ 

%)  Scmd  rctractatiir  coUuMonis  sc«leBtia  ,  noa 
(8)  /.   3.  in  fin.  infr.  de  fopularib. 


C   tjuando 
.    dt    tervis 


2^r 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS. 


T  I  T.    r. 

DE  ADQUIRENDO'(i)  RERUM  DOMINIO  (2). 

De  jurc  geritium  ei  civlli.    I.    De  occupatione  animalium  ., 
et  dc  edids  ex  illis. 

1.   Ga)i:s  lib.    2.   Reruni  Cot'idiai.aj'um  sive 
aurefl*um. 

QUariindam  (3)  renn-n  dominium  nancisciraiir  (4) 
jure  gpiiliaoi  ,  ijuod  ralioiie  natiirali  iiiU-r 
omDes  homines  pcraeque  servrlnr:  ({uariindara 
jure  CiviJi  ,  id  est  ,  jure  proprio  civitatis  no- 
strre.  Et  quia  an(i<]uiu5  jus  gciitium  cum  ipso 
gptiere  Iiumano  proditum  est  (5)  ,  opus  est  , 
ut  de  boc  piius  referendum  sit. 

§.  1.  Omnia  (6)  igilur  animalia  ,  «Tu.-e  'terra  ,  jnari  , 
eoelo  (j)  ,  capiuotur  :  id  esl ,  fera:  (8)  b^-stiK  ,  [  et  ]  vo- 
lucres  ,  pisces  ,  capienliinn  fiunt  : 

2.  Florestinus  lib.  6.   Inslituiionum. 
T  /^EI  qnx  ex  his  apud  nos  sunt  (9)  edxta. 


Q 


lucres 


J.   Gajtls  lib.   2.   Rerum  Collidianaru.m  sive 
auroorum. 
^- od  enim  nulUus  esl  ,  ij  rationo    nalura'i    occapanti 
eouceditur. 
§■    1.   A>c  interest  (10),  quoJ  ad  feras  bestias  et  vo- 


•  n  i«  suo  [undo  quisrpio  capiat  ,  an  in  alie- 
no  (li).  Plaus  qui  in  alJenuni  fujid:im  itigrodifur  venan- 
di  aucupandive  gratia  (12),  potest  (i3)  a  domino  ,  si  is 
providtrit  ,   jur«  prohdjeri  ,   ne  inf2,rederslur. 

5-    2.   Quidcjuid  autem  eoriviu  ceperiinus  ,   eo  usque  no- 
strum  esbe  imelligitur  (i^)  douec    nosira    custodia  coe<-ce- 


tur.  cum  vero  evaserit  custodiam  nostram  ,  et  in  n.^tura- 
lem  (i5)  lib-rtatem  se  receperit :  noslrum  esse  dtsiuit  ,  ot 
rursus  oocupantis  fit. 

4.   Flor):wtinus  lib.  6.   lasutuiionum. 
TV!  ^^i  ('^>)  1  si  maasuefacta  emitii  ac  leverti  soiitu  suut. 

!.    De  vubierulione.   2.    De    apihus.    5.    Df  pavonihus 
cohvnhis  ,  apilxis  ,    ct^rins  ei  cceteris    anfuii.iibus  mrtnsuffa- 
cti!;.   6.   De  gaili.uis  ct  anscrihu.;.  -j.  Dc  cupLs  ab  hosdbus, 
et  tle  anirndium/cetu,   et  de  postli.oiiniii^ 

5.   Gajus  lib,  2.   Renim  Collidian.-^rum  sive  aureorum. 
IVfAturalom  (17)  autem    liberlatem  r;.;ip-re  (18)  intdli- 
l^    gitur  ,   cnm   vcl  oculos    nosiros  eflligerit  ,    vel  ita  sit 
in  conspcctu  noslro  ,   ut  difficilis  sit  ejus  persecutio. 

§.  1.  Illucl  qnaesitum  est  ,  an  fera  be^tia,  qu.ie  ita  vu!- 
nerafa  sit  ,  ut  capi  possit ,  statim    nostra  ess3  intelligalur. 

-j'  Trebatio  (19)  placuit  staiim  nostram  esse ,  et  eo  us- 
que  nostram  videri,  do;icc  eam  perse([uamur.  quod  si  d> 
sieriraas  eam  persequi  :  desinere  nostram  esse  ,  et  rursus 
fieri  occupanti-;.  itaque  si  per  Jioc  lempus,  quo  eam  per- 
sn([uimar  ,  alius  eam  ceperit  eo  aui.mo  ,  ut  ip^e  lucriface- 
rM  ;  furtum  viJcri  nobis  eum  commisisss.  4-  Plerique  non 
aliter  putaverunt  eam  nostr.am  esse  ,  quam  si  eam  ceperi- 
nius:  quia  muiia  acoidere  possunt ,  ut  eam  non  capiamus: 
qaod  (20)  verius  est. 

5- ",2.  Jpiuni  quoqu?  natura  fera  est  (21).  Itaque  ({ux; 
iu  arbore  nostra  considerint,  antequam  a  uobis  alveo  (22) 
conciudantur  ,  non  magis  nostr.-e  esse  intelliguutur ,  quam 
volucres ,  quae  in  nostra  (28)  arbore  nidum  feccrinl.  Ideo 
si  alius  eas  incluserit  ,  earum  dominus  erit. 

§.  3.  Favos  (24)  quoque  si  quos  has  fecerint ,  sine  (25) 
furto  quilibet  possidere  potesl.  Sed  (  ut  supra  diximus  )  , 
qui  in  aiieuum  fundum  ingreditur  ,  potest  a  domino  ,  si 
is  proviiierit  ,  jure  prohiberi  ne  ingrederetur. 


(1)  7.  W  r.  et  2.  Harm.  2.  A  JfK0«>«,j.  T/JsVi.-;  scil.So.  Echq. 
I.   quiljns  inodis  ,  qiubus  ,  et  a  qiiib-is  personis  adq.nratur. 

(■2)  Qi!o.id  propi-iclal*ra  scil.  ,  id(}ne  proprie  :  nsumfnicfum  vero 
el  posse,sioiiem  ,  unpropiie.  Pioprie  eiilm  doiniruuia  est  pron.iclas  : 
possessio  vero  ,  usi.s  rei.  Duarenus  ,  i.  disp.  .7.  ita  doniinium  de- 
luut,  jns  de  re  aliqua  corf,orali  pkne  ac  libere  disnonendi  ,  cstra 
qnam  si  qmd  lege  prohibeatur.  Domimnra  aliud  dircctnm  ,  aHurf. 
altle  ,  nt  jus  Einphyteutiearium  ,  v.isalli  ,  supcrficiarii  ,  mmm  pe- 
Hcs  alium  csse  poUst  :  aliud  pencs  a'terum.  Plcnum  doniinium  e.'t , 
eum  usufrnclui  cobxrct  proprietas  :  ntulunT,  quod  et  dircctum  dici 
potest,  cum  scparatura  est  ab  usufructu.  AfBaia  dominii  s.int,  ^Mrj- 
.u  domminrr.  ,  quod  est  penes  eum,  qni  rem  a  uon  domino  bona 
fidc  accepit  :  jns  m  re  ,  quod  competit  ci  ,  cui  jus  pi^noris  ,  vel 
hypothccsp  ,  vei  scrvUutis  perjona.ls,  vel  reails  (  quo  vocabulo  etiam 
rntcHige  c.-..siim  ,  dccimas  ,  e.t  jus  possidendi  )  debctur.  Est  et  ali. 
^uod  sye  domuimrn  penos  libcros  ,  qui  bonoram  patoniorum  spc 
dom.m  sunt.  5.   ->..  I,ut.  de  Hered.  quut.  et  differ. 

(3)  Synoiys.   Bmih  5o.  c.    r. 

0)  \'^-  y^  Vr-  supr.  de    rer.  diui,.   ^.    1,.   Inst.  de    r,v'.   divis. 

C?^)  Usd  id  exi;:ente  scil.  sic  enim  rix»  ,  et  noghgentia  ,  ct  con- 
ttts-o  qiiom  pant  coraraunioy  evitaulur. 

(G)  Syiiops.  eud.  d.  e.   t. 

(7)  OupxoZ    Theoph.  5.   i.  lust.  de  rer.  divi^.  id  est  aerc: 

(b)  Veiiatioms,  aucupii  ct  piscalionis  bhic  jus.  /.2».  supr.  ad' l 
^qud.  t.  wi.   C.  dc  uenat.  lib.   1 1 .  tit.  44. 

(9)  Vide  /.  6.  infr.  h.  t. 

(10)  5.    \i.  Inst.  de  rer.  divis. 

(ri)  Vcna.i  in  aiicna  sylva,  ct  aUcno  lacu  stai^Jinvc  piscari  llrc- 
re  pne  Romano  ,  hinc  coUigit  Cujac.  4.  obs.  ^.vide  tamcn  /.  i3. 
*«  jm.  mjr.  de  mjun^s.  Mores  tamca  jus  Romaaum  subejissc ,  adeo- 


ut  ne  in  llumine  quidcm  publico  piscan  ,  ne-['i.?  in  agris  libere  vc- 
nari  aut  aurupari  liccat. 

(12)  /.  16.  supr.  de  scrvil.  prced.  rustic.  l.  un.  C.  de  thcs-uur: 
lib.    10.  tit.    i5. 

(i."0  /•  5.  jj.   J.   inrr.   h.  t. 

\^\)  l.    r.  5-    10-  supr.   si  quadrupes. 

(i5)  /.  5.   in  princ.  infr.   h.   t. 

(iG)  /.  4/1 .  infr.   h.  t.' 

(17)  /.   3.  in  fm.  supr.  h.   t.  l.  44-   i'\fr-   /*•   ^- 

(18)  ^.    I'?.   inst.  de  rer.  dii>is. 

(rf))  Trebatii  sententia  fera  vulncrafa  fit  ejus  qiii  vulneravit ; 
Gaii  scntcntia  occupanlis  ,  hitc  lege.  sed  aliler  Frotaricas  distiii- 
guit  apud  Radevicum  ,  i.  c.  26.  de  gestis  Friderici.  .Si  quis  ,  in- 
quit  ,  cum  canibns  venatoriis  ,  sive  moiossis  ,  feram  invcncrit,  ct 
persccutus  fuerit  ,  ut  ei-  poliiis  quam  occupanti  cedat :  si  ciira  ca- 
nibus  lcporariis  ,  sivc  laconicis ,  ut  occupanti  cedat  :  ti  kncea  vel 
gladlo  vuhicravit  ,  aut  occidcrit  ,  nonduin  cepcrit  ,  tit  ejU3  sit  , 
non  occupantis  :  si  felo  ,  ballista  aut  arcii  emisso  cCcideril^,  ul  a;que 
cjns  sit,  non  occupantis :  eo  nsque  tain.'n  doiiec  cam  pt.'r;sequatiJr  , 
quod  et  lex  6.  C.  Longohard.  dc  vcnatiouc  admittit.  Ifa  constat 
posteriorcs  Jiuisconsultos  et  Imperatorcs  diligculiiis  quajdanrlracfa}.- 
se  quam  priorcs  :  mcdiis  scntcntiis  qiiibusbam'  ,  et  novis  disfiiictio- 
nibus  introdiictis. 

(20)  /.  55.  \'ersic.  summatn.  itiCr.  h.  t.  5-  i3.  Inst.  aa  rer.divis,- 

(21)  VideForcatuI.afZrtruc.i.Htcron,Mag./i7;.  \  .misceUan.c.^.lioH. 
(32)  SyM/SX»;  alvcos  Graeci  vocant,  et  Ku^sKK%i-    Thciirh.  .[ntf.- 

de  rsr.  divis. 
(23)  /.   16.  supr.  de  serf.  pract.  rustic. 
(i?4)  M.KtK^pifii.  5o.   Eclog.   I.  cap.  -2. 
(35)  t.  aGi  in  princ.  infr:  clcfurtis. 


59- 


DIGESTORUM 


§.  4-  Ejtamcn  (i)  ,  quod  ex  alveo  nostro  evolaverit  , 
eo  (2)  iisque  iioslruin  esse  iuiplligitur  ,  douec  in  conspe- 
ctu  ncstro  est ,  nec  difllcilis  eji;s  pcrseculio  esl :  alioc[uJn 
t-t-cupnnlis  (3)  fit. 

§.  5.  Pai'onum  (4)  et  columburum  (5)  fera  natura 
esl  (6).  JNec  (7)  ad  icm  pertineL  ,  quod  cx  consuetudiue 
avolare  et  revolaie  soicut.  'j-  iSam  tt  apes  idcm  faciunt  , 
quarum  consliit  ieram  esse  aiaturam.  •j'  Cewos  ili)  c|uo- 
<jue  ita  CjUidam  iiiansuctos  liabenl  ,  ut  in  sylvas  eant  el 
ledeant  :  quorum  et  ipsorum  fcram  esse  naluram  ncmo 
negat.  •]•  In  his  autem  animalibus  ,  quse  consuetiidine  al>- 
ire  et  rcdire  solent  ,  talis  regula  (9)  ccmprobata  est,  ut 
eousque  (10)  iwstra  essc  inlcUigmitur  ^  donec  (11)  revtr- 
lendi  afiiriium  (12)  haheant  :  quod  [s?]  dcsicrint  refcrlcn- 
di  animum  Jiabcre  ,  dcsi/;fwt  nosira  csse  ,  et  fiant  occu- 
panlium.  Intelligunlur  aufem  dcsiisse  revertendi  animum 
iiabere  lunc  ,  cum  revertendi  consuetudincm  deseruerinl. 

§.  6.  Galliiiarum  (i3)  et  anscruni  non  est  fera  natura: 
palam  est  enim  alias  (i^)  esse  feras  galiinas  (i5),  et  alios 
lercs  ansrrcs  (16).  '|'  Itaque  si  quolibet  modo  anscres  mei 
et  gailinae  meas ,  turbali  (17)  turbatoeve  adeo  lcngius  evo- 
laverint  ,  ut  ignorenius  ubi  siul  :  tanien  nibilominus  in 
nostro  domiuio  tenentur.  Qua  de  causa  furli  (iB)  nobis 
tenebitur  ,  qvii  quid  eorum  lucrandi  animo  adprciienderit. 
5.  7.  Item  quae  ex  (19)  liostibus  capiuntur  ,  jure  (20) 
gezitium  (aj)  slatim  capientium  fiunt  (22}. 

6.   Florentikus  iib.  6.  Institutionum.  * 

ITem  quae  (23)  ex  animalibus  dominio  nostro  eodem  ju- 
re  subjecl?S  nata  suut. 

De  his  qv.ce  ad  fumina  et  marin  pcrtincnt.  De  allmno- 
rt£.  2.  De  ci  fluminis.  3.  De  insulc  5.  De  c  fcco.  6.  De 
inundatione.  7.  De  specif.cationc.  8.  De  cot}fus'ore.  10. 
De  his  qucK  solo  ceduni.  De  a-dificafione.  i*3.  De  plan- 
totione  ,  ct  de  his  qnce  sunt  in  confrnio. 
<].  Gajus  lib.   3.   Rerum  CottidiidJaruin  sive  aureorum. 

ADeo  quidem  ut  ct  liberi  homines  in  servitufcm  dedu- 
cantur  t  qui  tamcn  ,  si  evaserint  licstium  polcslalcra, 
recipiunt  pKStinam  I:be:latem. 

§.   1.   l'raterea    quod    pcr  alluvicnem  (-s^)  "gro  nostro 


{lumen  adjicit  ,  jure  gentium  (a5)  nobis  adquiritur  (26). 
Per  anuviouem  autem  id  vidctur  adjici  ,  quod  ila  paula- 
tim  adjicitur  ,  ut  intelligere  non  possimus  quanlum«quo- 
quo  momento  temporis  adjiciatur. 

5.  2.  Quod  si  (27)  vis  fluminis  parlem  aliquam  ex  tuo 
prsedio  deliaxerit  ,  et  meo  pradio  allulerit  ,  palam  est 
eam  luam  perajanere  (28).  Plane  &i  lcngicre  lempcre  fun- 
do  meo  ha£erit  ,  arboresq^ie  ,  quas  secLm  traxerit  ,  in 
rocum  funJunl  radices  egerint,  ex  eo  temporc  vidtlur  mco 
fuudo  adquisita  ess?.  « 

5.  3.  Insula  (29)  ,  quK  in  miiri  nascitur  (  cjuod  raro 
accidit  }  occupaniis  fit  (3o)  :  nullius  enim  enim  esse  cre- 
dilur.  "^  In  liumine  naJa  (  quod  frequenter  accidit  ) ,  si 
cjuidem  mediam  partem  fluminJs  tenet ,  conauunis  est  eo- 
rum  cjui  ab  ulraque  parte  flinninis  prope  ripam  pracdia 
possjdout  ,  pro  modo  iatiludi:iis  cujusque  priedii  ,  qua 
.  latiludo  prope  ripam  sit  :  quod  si  alteri  parli  proximior 
sit,  eoruni  est  lautum,  qui  ab  ea  parte  prcpe  ripam  prse- 
dia  possident. 

^.  4-  Quod  si  uno  latere  perruperit  flumen  ,  el  alia 
[parlej  novo  rivo  fluere  coeperit  ;  deinde  infra  noviis  iste 
livus  in  veterem  se  conv.^rt  :rit  :  ager  qui  a  (3l)  duohus 
rivis  coniprdKiisus  ,  in  ibrnjam  (3-jJ  iusults  redactus  est  , 
ejus  est  scilicet  ,  cujus  et  fuit. 

§.  5.  Quod  si  (33)  toto  natorali  alveo  rclicto  flumen 
alias  fluere  coepejit,  prior  quidem  alveus  eomm  est  ,  qui 
piope  ripam  praedia  possidcct  ,  pro  modo  scilicet  latjtu- 
dinis  cujusque  pradii,  quae  [  latiludo  ]  prope  ripam  sit: 
novus  autem  alveus  ejus  juris  esse  incipit,  cujus  et  ipsunj 
Hunicn,  id  est,  publious  jiiii.s  grntium.  Quod  si  po.st  al- 
quot  temporis  ad  priorein  (34)  a'veLni  reversmvfuerit  [el] 
fiumen:  rursus  novus  alvcus  rorum  csse  incipil,  qui  pri- 
pe  ripam  ejus  pr.Tdia  possidcnt.  •\'  Cujus  tamen  toti.in 
agrum  ncvus  alvcus  occupaverit,  lice^"ad  priorem  alvnim 
revcrsum  fuerit  fliimen,  non  tamen  is,  cujus  is  ager  hx^- 
rat  ,  sJricta  ralione  quiccpxam  in  eo  alveo  habere-  potcst  : 
quia  ct  ilie  ager  ,  qui  fumrat  ,  desiit  esse  ,  amissa  prcpiia 
fortaa;  et  quia  vicinum  prxdium  nullum  habet,  non  po- 
t^st  ratione  vicinitatis  uilain  partem  in  eo  alveo  Ji.»bere, 
ted  (35)  vix  (36)  est  ,  ut  id  obiiueat. 


(0     S/j«>®-.  5o.  Echg.   1.  c.  ■a.    tV <<©-•.   Therph. 
(■2)     /.  3.  5.   i5.  i/)/»'.  de  adquir.  vcl  umitt.  possess.  Gol!i.   Ad- 
de  i.    1.   C.  de  allttfionib.   S.   Ij. 

(3)  Quo  jure  ?  vidc  /.  3.  supr.  h.  t. 

(4)  §.    i5.   Inst.  de  rer.  divi^.   l.  3^.   infr.  de  fwtis. 
(^)     Vide  Guibcit.   c.    17.  quce.^t. 

(0)  Pavo  tiiii:ej!  Ki.-isi.siKtus  baheri  j  otcst.  /.  37.  iuff.  de  furtis. 
Imo,  pavonfin  2gi<stoni  vidcii,  qn.nsi  miraculi  loco , " rcHrt  Vanx) , 
'i.   (le  re  rusticn.   Q.  Cint.  g.   Sii^vbert.  aiir.o   108S. 

(7)  TiTio  fitiiiiKt:  ex  coiisueludiae  ccmque  avolandi  ct  revolau- 
di  vidctur  naiiira  niansni.uT. 

(8)  §.   i5.  Inst.  cle  tcr.   difis. 

(9)  '"'S-  ^-  4-  '""rr.  h.  t. 

(10)  liiio  nltdius.  /.  7.   infn.  supr.  fum    erclsc. 
•    (ii)  f-  8.  5.    I.  fupr.  fanut.  crciscund. 

(12)  Aoyio-fiev-  fxd  quouiam  animuin  in  bintis  intellipcre 
non  jiotsiinui.s ,  «nimum  pro  revcrtcndi  consuctndine  l-,ic  accipic- 
mui.  Coiffucludincm  autcm  c.^m  aniiitunt ,  ut  ail  Tlcoph.  in  5. 
tuy  t%oi)ii>>:-  Inst.  de  rer.  ciivis.  si  uifra  Ires  dicsabfucrij:t.  Tlicoph. 
j7-i.  tt  Harm.  a.  til.   1. 

(i3)  5.  16.   htrt.  cle  rtr.  dins.  A«re.x.J„y  ,^p,  (3-;,-  Theoyh. 

(i/j)  Rcctc  scquiintur:  quird.im  suuJ  fcrac :  igilur  c»  iiu.Tdaiu man- 
sutl.x.  5-    'f"   /"««•  dc  rcr.  divis. 

(l5)    «VpioV»  •S'««-    Thrcph. 

(i())  Aypioxt;met«-  Tlitoph.  iljid.  <l  {^altorum  ^nllinfbceonitn.  vi 
dc  rorc.nu.Uini  ,  9.  j^viarii :  ul>i  notat  gallirwe  lUMpelktioiie  gulii- 
jiarcoB  contincri. 

(17)  Addc  casnto  /.  /,4.  infr.  h.  t. 


(-8)  Modica  ctiara  in  i-e  furtura  commiftitur  :  fiTrtum  enins  c.m- 
men  csl  ordin.irium.  5.  18.  Jrst.  de  action.  Ordinr.iia  autcm  ncJio 
pro  re  nicdica  d.!ri  potcst.  /.  i.  $.  10.  tupr.  Ce  cciijungciid  i^uh- 
cidiana  ,  ut  de  dolo  ,  non  potciit.  /.  9.  iti  fn.  supr.  de  do!o. 

(.9)  /.  7.  /.  5i,  iifr.  h.  t.  i.  I.  5.  1.  infr.  tU.  prox.  j.  i;. 
Jnst.  de  rer.  divis. 

(-Jo)  Icgitinia  liinc  fervitus  ,  de  qnrv  Arislotrle»  1.  Polit    9. 

(21)  (^uod  q)vg-iiti»  »T«Vn;  vcx^at  Thccph.  ^.  ^«ru*  Insta.  lie 
rer-  divis. 

{■.x-})  Non  scmpcr.  /.  21.  itt  fn.  infr.  de  capttvis. 

(a3)  J.   19.   Imt.  de  rer.  tlii-is. 

(1.^,)  "/.  I.  infn.  C.  de  aUufictiiL.  5-  ^o.  Inst.  de  rer  difis. 
AUiivio,  •»^.'<rxXB<rc,  id«t  ,  adittita:io^  irpeVx»»*-'» .  Heat,  «.%- 
eeratio  ,  dicit.ir  Tlicopliilo. 

(•i5)  Alhnia  ctt  modn.s  acq  ircndi  jnre  gcntiMm. 

(v6)  /.    t-x.  I.    i().   itifr.  h.  t.  ,        X  j 

(^7)  S    ^'-  ^"^'-  ^'c  '■<''•  "'*'"•  '•  4-  trifn.  .^tipr.  dt  reh.  ertd. 

(a8)  /.  8.  infr.  dc  inccndin.  ^ 

(■yx))  5.  o/i.   Inst.  de  rer.  di^L^.  adde  '•  C.1.  itifr.  h.  t. 

(3o)  NnMiiis  it;i  q«od  f.rt ,  privati  Oi»C  polc.-.t. 

(3i)  Id  circMmluviuin  GIos.sis  ni.in-ascriptis  ,  diKi  ad  Fcstnrn. 

(■?!)  /.  3a.  (5.  -i  I-  65.  inf.  h.  t.  i.  i.  C.  dt.  alluvionib.  J.  aa. 
in   fin.   lust.  de  rer.  dtifis. 

(33)  ^.  i3.  liist-  de  rcr.  divis. 

(3./,)  i.   38.  infr.  h.  t. 

(T^)  /.  3a.  $.■  3.  itfr.  h.  t.  . 

(36)  Im«  oblinrt.  5.  a^.  hi*t.  de  rtr.  diru. 


LIBER    QUADRAG 

5.  6.  Aliud  sane  est,  si  cujus  ager  totus  inundatus  (1) 
fueril :  namque  inundatio  speciem  fundi  non  (2)  mutat  : 
et  ob  id  cum  recesserit  aqua  ,  palam  est  ejusdem  esse. 

§.  7.  Cum  quis  ex  alicna  maleria  speciem  (3)  aliquam 
suo  nomine  fecerit  :  iServa  el  Proculus  putant ,  hunc  do- 
ininum  esse  qui  fecerit:  quia  quod  factum  est ,  antea  nul- 
lius  fuerat.  j-  Sabinus  [etj  Cassius  magis  Jiaturalem  ratio- 
Tieni  efficere  putant  ,  ut  (4)  qui  materiae  dominus  fuerit  , 
idem  ejus  quoque  ,  quod  ex  eadem  materia  factum  sit  , 
dominus  essct  :  quia  sine  materia  nulla  species  eflici  pos- 
sit.  veluti  si  ex  auro  ,  vel  Nargento  ,  vel  sere  vas  aliquod 
fecero :  vel  ex  (5)  labulis  tuis  navem  aut  armarium  ,  aut 
subsellia  [  fecero  ]  :  vel  ex  lana  tua  vesfimenlum  :  vel  ex 
rino  et  melle  tuo  mulsum:  vel  ex  medicamenlis  luis  em- 
plaslrum  ,  aut  coHjrium  (6)  :  vel  ex  uvis  ,  aut  olivis  , 
aut  spicis  (7)  tuis  viimm  ,  vel  oleura  ,  vel  frumenlum. 
'I'  Est  tamen  etiam  media  sententia  recte  existimanlium  , 
si  species  (8)  ad  materiam  reverti  possit  ,  verius  esse  , 
quod  et  Sabinus  et  Cassins  senserunt  :  si  (9)  non  possit 
reverli  ,  verius  esse  ,  quod  Nervae  et  Proculo  placuit.  ut 
ecce  vas  conflatum  ,  ad  rudem  massam  auri  vel  argenii 
vel  aeris  reverti  potest  :  vinum  vero,  vel  oleum,  vel  fru- 
raentum  ,  ad  uvas  ,  et  olivas  ,  et  spicas  reverti  non  po- 
lest  :  ac  ne  mulsum  quidem  ad  mel  et  vinum  ;  vel  em- 
plastrum  ,  aut  colljria  ,  ad  raedicamenta  reverti  possunt. 
•f-  Videntur  tamen  mihi  recte  quidam  dixisse  ,  non  debe- 
re  dubitari  ,  quin  ahenis  spicis  excussum  (10)  frumentum 
ejus  sit  ,  cujus  et  spicae  fuerunt  :  cum  enim  grana  ,  quse 
spicis  continentur,  perfectam  habeant  (ii)  suam  speciem, 
qui  excussit  spicas  ,  non  novam  speciem  facit  ,  sed  eam 
quae  est  ,  deiegit. 

§.  8.  Voluntas  duorura  dominorum  miscentium  (12) 
matenas  ,  comraune  (i3)  totum  corpus  eificit  :  sive  ejus- 
dem  generis  sint  raateriae,  veluti  vina  miscuerunt,  vel  ar- 
genlura  conflaverunt  ;  sive  diversae  ,  veluti  si  ahus  vinum 
contulerit  ,  alius  mel  ,  vel  ahus  aurum  ,  alius  argentum  , 
<juamvis  et  nniJsi  et  electri ,  novi  corporis  sit  species. 

§.  9.  Sed  et  si  sine  voluntate  dominorum  casu  confu- 
sx  (i4)  sint  duorum  materiaj  ,  vel  ejusdem  generis  ,  vel 
diversae  :  idem  (i5)  juris  est. 


ESIMUSPRIMUS. 


293 


§.  10.  Cum  in  suo  loco  aliquis  aliena  maleria  adifica- 
verit  {16)  y  ipse  dominus  intelligitur  xdificii  :  quia  om~ 
ne  (17)  qiiod  incedificatur  .,  solo  cedit  (i8).Nec  tamen  id- 
co  is  ,  qui  materia  dominus  fuit  ,  desiit  ejus  dominus  es- 
se:  sed  tantisper  neque  vindicare  (19)  eam  potest,  neque 
ad  exhibendum  (20)  de  ea  agere  ,  propter  Legem  (21) 
xii.  Tabularum  ;  qua  cavetur  ,  nc  quis  lignum  aUenuni 
osdibus  suis  juncluni  eximerc  cogatur ,  scd  duplum  pro  eo 
prcestet.  f  Appellatione  (22)  autem  tig,u  omnes  maleriai 
sjgmficantur  ,  ex  quibiis  a-dificia  sunt.  f  Ergo  si  ahqua 
ex  causa  dirutum  sit  a?diriciutn  ,  polerit  materiae  dominus 
nunc  eam  vindicare ,  et  ad  exhibcndum  agere. 

§.  11.  Ilhid  rectc  quaeritur  ,  an  si  id  sedificium  ven- 
diderit  is  ,  qui  sedificaverit  ,  et  ab  emptore  longo  tempo- 
re  captum  postea  dirutum  sit  ,  adhuc  dominus  materije 
vindicationem  ejus  habeat  ?  causa  dubitationis  est,  an  eo 
ipso  quo  universita3(23)  aedificii  longo  tempore  capta  est, 
singulae  quoque  ras ,  ex  quibus  constabat ,  capta;  essent  : 
quod  non  placuit. 

§.  12.  Ex  (24)  diverso  si  quis  in  alieno  solo  sua  ma- 
teria  aedificaverit  ,  illius  (aS)  fit  aedificium  ,  cujus  et  so- 
lum  est :  et  si  scit  alienum  solum  esse,  sua  voluntate  ami- 
sisse  proprietatem  materiae  intelligitur  (26)  •,  itaque  ne- 
que  (27)  diruto  quidem  a;difii;io  vindicatio  ejus  maleriae 
competit.  f  Certe  si  dominus  soli  petat  aedificium  ,  nec 
solvat  pretium  materiae  ,  et  mercedes  fabrorum  ,  poterit 
per  exceptionem  doli  mali  repelli  :  utique  si  nescit  ,  qui 
aedificavit  ,  alienum  esse  solum  ,  et  tanquam  iu  suo  bona 
fide  aedificavit  :  nam  si  scit,  culpa  ei  objici  potest  ,  quod 
temere  aedificavit  in  eo  solo  ,  quod  inlelligeret  alienum. 

§.  i3.  Si  (28)  alienam  plantam  (29)  in  meo  solo  po- 
suero,  mea  erit  :  ex  diverso  ,  si  meam  plantam  in  alieno 
solo  posuero  ,  illius  erit  :  si  modo  ulroque  casu  radices 
egerit.  antequam  enim  radices  ageret,  illius  permanet  cu- 
jus  et  fuit.  f  Ilis  conveniens  est  ,  quod  si  vicini  arbo- 
rem  (3o)  ita  terra  presserim,  ut  in  meum  fundum  radices 
egerit ,  meam  effici  arborem  :  rationera  enim  non  permitte- 
re  ,  nt  akerius  arbor  intelhgatur  ,  quam  cujus  fundo 
radices  (3i)  egis-et.  Et  ideo  prope  confiniam  arbor  posita, 
si  etiam  in  viciuum  fundum  radices  egeril,  communis  esf. 


(!)  d.  5.  24. 

(2)  Cui  ?  quia  hsec  mutatio  temporaria  est. 

(5)  $.  a5.  Insl.  de  rer.  divis.  Goth,  Piila  i||noran8  et  bona  fi- 
tfc.  /.    13.  5.  3.  supr.    ad  exhibend.   Ans. 

(4)     l    7G.  in  fin.  supr.  dc  judic.  l.g.   ?.  3.  supr.  ad  exhiber.d. 
(."))     l.  26.  infr.  h.   t. 

(6)  5.  a5,  Inst.  de  rerum  divis.  l.  18.  C.  10.  supr.  deimtructo. 

(7)  2.  Gaius  I.  j.   7. 

(8)  /.  24.  infr.  h.  t. 

(9)  '    27.  5.    I.  infr.  h.   t. 

(10)  Atqui  frumrntum  ad  spicas  non  revertilur.  5.  aS.  in  fn. 
Jri»t.  de  rerum.  difis. 

(11)  Etiam   antequam  excutiantur. 

(12)  §.    28.   Inst.  de  rerum  dii^is. 
(i3)  /.   3.   §■  fn.   siipr.  de  rci  viud. 
('4)  $•   27.    Inst.   de  rerum  divis. 

(«5)  Non  idcm  juris  est.  Hotam.  4.  ohs.  12.  Theoph.  de  rerum 
divis. 

(16)  J.  29.  Inst.  de  rerum  divis.  atqui  quod  xdificatur  ,  non  fit 
iBMDobile.  l.  28.  /,  60.  infr.   h.  t. 

(•7)  Licet  pretiosius  sit  solo:  veluti  si  niarinoreis  lapidibus  quis 
adificet. 

(18)  /.  4g.  supr.  de  rei  i>ind.  I.  a.  C.  de  scrwit.  Goth.  Sed  Ju- 
re  Canoaico  SEUificium  cc«le.-i«  suinptibus  cxtructum  in  solo  alte- 
riut  ,  solo  non  cciiit ,  sed  ad  se  trahit  ipsum  solum  ,  ejusque  «io- 
minium  adjicit  ecclesi».  can.  ApostoUcos.  et  ibi  not.  gloss.fn.  12. 
9.  2.  An«. 

(ijj)  /.   23,    J.   6.   supr.  de  rei  i>indicM. 

Tom.m. 


(20)  /.  6.  supr.  ad  cxhibendum. 

(21)  Cujus  verba  vide  apud  Festum  in  vcce  Tignum  :  de  qiio 
pienius  scripsi  ad  Leges  duodecim  Tabularum. 

(22)  /.    I.   5.    I.   infr.   de  tigno  junct. 

(23)  /.   3o.  infr.  de  adquir.  «^e/  amitt.  poss. 

(24)  5.  3o.  Iiistit.  de  rerum  divis.  Goth.  Obst.  h  2.  C.  de  rei 
yind.  vide  Accurs,  hic.  Sarmient.  select.  interpret.  lib.  1.  cap.  10. 
num.  9.  Fachin.  lib.  \.  cantroi'.  cap.  55.  Baro  et  Mynsiger.  ad 
dict.  5-   3o.  Inst.  de  rerum  divis.  Ans. 

(2,5)  5.  10.  supr.  h.  t.  l.  5.  C.  de  rei  t^indicat.  l.  ii.  C.destr- 
fitut.   l.   37.   sttpr.  de  rei  vindicat. 

(26)  Sumptus  tamen  necessarios  repetere  potest.  /.  5.  in  fn.  C. 
de  rei  find.  vide  quae  notavi  ad  /.   38.  supr\  de  hered.  potit. 

(27)  Imo  ,  dinUo  ?edificio  vindioare  potost.  ^-  'O'  in  fii.  Supr. 
h.   t.  l.   37.  supj:  de  rei  vind.   vide  l.   2.    C.  de  rei  find. 

(28)  Vide  Maginni  4-  misceUan.   7. 

(29;*  §.  3j.  Inst.  de  rer  diuis.  l.  5.  J.  3.  supr.  de  rei  vind.  /, 
11.    C.  de  rei  \>ind. 

(3o)  Vicini  arbor  ita  tcrram  presserit  :  aut  scrpserit ,  ut  apud 
Theoph.  5.  3i.   tprrhcrui  pit^^?- 

(3i)  Vid.  Fro-ntinnra  de  limitibiis  agrornm.  Thenphylact.  Scho- 
la.  epist.  ui  amcti  cv  vpo^  ^i  1^d<j  yii^iov  toIs  piK^i  iJTrKua-xv.  vi- 
de  Hotom.  1.  obs.  10.  et  5.  obserf.  ,3.  Rcs  autcin  ita  hahct :  ar- 
bor  in  oonfinio  posita  utrinquc  radices  hahens,  communis  est :  non 
in  confinio  posita  ,  ct  quasdam  radices  in  vicini  agrnni  agens,  nul- 
la  parte  est  vicini  ,  /.  ult.  infr.  quod  vi.  omncs  radiccs  agens  iii 
vicini  agiiim  non  esl  raea  ,  «ietl  tjus  undc  originera  habct.  /.  6.  in 
fin.   infr.  arbor.  furt. 

38 


»94 


DIGESTORUM 


8.  MarcUni  s  lib.   3.  In  liiiuionum. 

PRo  region»  ctiiusque  praj.ai. 
S,    I.   Scd  et  si  ia  coiiSnio  (ij  lapis  nascalur  ,     et 
sujit  (2)    pro  iadiviso  comniiuiia  piaedia   :    tunc  erit  lapis 
pio  iudiviso  coiumuni^  ,  si  terra  exeuiptas  sit. 

De  sniionc.  i.  De  h/s  ciw  qinsi  solo  cedunt.  De  xcri- 
plura.  2.  De  piclura.  3.  De  traditione.  5.  De  quasi  tra- 
ditione  ,  ef  prinium  de  venditione  rei  er  causa  non  trans- 
fercUe  dominiuni  fradi/cv.  ,6.  De  (raditione  claviuni.  7, 
i)e  missililnis.  8.  De  his  quce  in  tenipestate  f  levandce  na- 
i  is  cr.usa  ,  ejiciuntur. 
9.   Gajus  lib.   2.   Reriim    Cottidianaruni  sive  aureorura. 

QUa  ralione  aulem  planlas  quae  terra  coalescunt  ,  solo 
ceduut  ,  eadcm  ratioue  frumeuta  quoque  ,  qus  sa- 
ta  (3)  siuu  ,  solo  cdere  inlplliguntur.  •]-  C?steruni 
sicut  is  ,  qui  in  alieno  solo  «dificavil  (4),  si  ab  eo  do- 
ininus  soli  patat  aediticiuni  ,  defendi  potest  per  exceptio- 
i-eai  doli  mali  :  ita  ejusdem  excepiiouis  auxilio  tutus  esse 
joteril,  qui   [  in  1  alieuura  fuudum  sua  impensa  consevit. 

$.  1.  Literce  (5j  quoque  ,  licet  aarecC  (6)  sint  ,  per- 
inde  charlis  uiemLranisque  cedunt  (7)  ,  ac  solo  cedere 
solent  ea  ,  quae  «dificaritur  aut  seruntur.  'Y  Ideoque  si  in 
chartis  niernbranisve  tuis  carmen ,  vel  hisloriaoi  vel  ora- 
tionem  scripscro  :  liujus  corporis  ,  nou  ego  ,  si-d  ta  do' 
miuus  esse  inlclligeris.  S  d  si  a  me  pelas  tuos  libros,  ta- 
asve  membranas  ,  nec  ia^.nensas  scripluvff!  solvere  velis  : 
polero  me  defendere  per  exceptionrm  doli  mali ,  uiique  si 
Lona  fide  eorum  possessionem  na?tus  sim. 

5.  2.  Sed  non  ,  uti  liiene  cbarlis  membranisve  cedunt, 
ita  solent  picturw  (8)  tabulis  cedere  :  sed  ck  diverso  pJa- 
ouit ,  taliulas  pictnrae  cedere.  -I-  Utique  t.mpn  conveniens 
if^t  ,  domino  labularum  adversus  eurn ,  qui  pinxerit ,  si  is 
tabulas  possid^bat  ,  ulilem  actjonem  dari.  qua  ita  eJHca- 
citer  experiii  poterit  ,  si  piciurae  impensam  exolval:  alio- 
quin  noccLil  ei  doli     muU    exceptio  5    ulique  si  bona  fide 


possessor  fuerit ,  cui  solverit.  Adversus  dominum  rero  t?»- 
ibularum  ei  qui  pinxerit ,  rectara  vindicationem  competere 
dicinius  :  ut  tamcu  prelium  tabularum  inferal  \  alioquin 
nocebit  ei  doli  mali  exceptio. 

§.  3.  lla;  qijoqje  res  ,  quae  (9)  traditione  (10)  nostrae 
fiunt  ,  jure  genliuin  nobis  adquiruntur  :  niiiil  enim  tam 
conveniens  est  naiurali  aequitati,  qnam  volunfatem  dommi 
volentis  (i  i)  rem  suam  in  alium  transferre ,  ratam  halieri. 

§.  4-  Nibil  (12)  autem  iulerest  ,  ntrum  ipse  dominus 
per  se  tradat  alicui  rera  ,  an  voluntate  ejus  aliquis.  4- 
Qua  (i3)  ratione  si  ciii  libera  (i4)  negotiorum  aduiim- 
stratio  ab  eo  qui  peregre  proficiscitur  ,  permissa  fiierit  , 
et  is  ex  negoliis  (i5)  rem  vendiderit  (16)  et  tradidcrit  , 
facit  (17)  eam  accipientis. 

5.  5.  Inlerdura  eliam  sine  traditione  nuda  (18)  volun- 
tas  domini  suOicit  ad  rem  transferendam.  Veluli  si  rcm  , 
quara  coramodavi  aut  locavi  tibi  ,  aut  apud  te  deposui  , 
vendidero  tibi  :  lioet  enim  ex  ea  causa  tibi  eam  non  tra- 
diderim  ,  eo  tamen  ,  quod  palior  (19)  eam  ex  causa  em- 
ptionis  apud  te  esse  ,  tuam   e/Ticio. 

§.  6.  Item  si  quis  merces  in  horreo  reposilas  vendide- 
rit  ,  siraulatque  claves  (20)  horrei  tradiderit  (21)  cmpto- 
li  ,  transfert  proprietatem  mercium  ad  emplorem. 

\.  7.  lloc  amplius,  interdum  et  in  inccrtam  personam 
collocata  voluntas  domini  ,  transfert  rei  proprielateni  ul 
ecoe  ,  qui  missiHa  (21)  jaclat  in  vulgus  :  ignorat  cnini  , 
quid  eorum  quisque  excepturus  sit :  el  tamen  ,  quia  vJt, 
quod  quisque  exceperit  ,  cjus  esse  ,  stalim  cum  dr.nunnm 
efijcil. 

5.  8.  Alia  ca!jsa  est  earum  rerura  ,  qua?  in  lempf^stalp 
maVis  ,  Jevanda'  navis  causa  (28)  ,  ejicinulur.  hae  enun 
dominorum  psrmancnt  ,  quia  non  eo  animo  ejitiuntnr  , 
quod  quis  eas  habere  non  vult ,  sed  quod  magis  cuni  ipsa 
nave  periculum  maris  ef^ugiat  :  qua  de  causa  si  quis  eas 
fiuclibus  espulsas,  vel  etiam  in  ipso  mari  naclus ,  luciau- 
di  animo  abstulerit  ,  furtura  committit. 


(i)  /.  19.  m))r.  comm.  divid.  1.  83.  supr.  yro  socio.  ,'k  -oT' 
ipot^.    Theoph. 

(•?.)     Et  sint  pro  iii<Uviso.  Ciijac.  Inst.  h.  i. 
('>)     5-   33,.   Imt.   (h  rernm  dUis. 

(4)  Noa  donandi  anijnoj  sccus  ,  si  douaadi,  /.  !.'j.  Suvr.  de 
doaat. 

(5)  5.  33.  List.  de  rcr.  divis.  /.  3..   J.  i^.supr.  nd  exhib. 

(6)  Id  est,  licct  prpetiosiorcs  sinlcWlis. 

(7)  M3'ns,ngcrus  in  5.  33.  Inst.  dc  rerum  di  is.  ait  commnni 
tnkulo  docfonnu  hcdie  rccejitum    cssc  ,  iit  tabnla   sriipturae  cedat. 

(8)  5*.  34.  Inst.  de  rer.  dii>is.  non  ideni  jnris  csl.  Ilotom.  4-  nlserv. 
!i.  Non  ut  litcrae  charlis,  ita  tabuiis  piclurae  ,  cednnt  ,  ut  hic.  et 
d.  §.  34.  aliiKl  vlsum  csl  Paulo  in  /.  23,  i.  i.  Suvi\  de  rei  vind. 
ct  Caio  ->.   Inst.    i.  ' 

(9)  Traditionc  consccjuimnr  rcnini  dominia. 

(10)  /.  u8.  Infr.  h.  t.  5.  4o.  Jnst.  de  r^r.  dii-ii.  l.  20.  C.  de 
j.act.  /.  ra.  C.  de  rci  vind.  non  niida  t.-imen  ,  sed  qnae  facta  sit 
.X  titulo  aliquo  ad  Uansfercndnm  doniinium  idoneo.  /,  3i,  infr. 
h.  t.  Caeierum  ,  tiaddio  quid  est  ?  non  «Ve  yfpc?  sit  X'-"'?*  /"»' 
loi^S(T'.'.t^A  cst  ,  de  manu  in  m  nrVin  trimlatio  ,  quia  ea  dcfinitio- 
nc  rcciproca,  noa  qiuc  fit  e\  lj»  parfo  tnntum,  inteUigi  potcst,  sic 
itaque  Cujacius  dcfinit:  Traditio  ,  esf  datio  prs>essionis ,  /.  3.  .«M/>r. 
,ii  nct.  rmpt.  l.  ■i8.  Jnfr.  dc  vprl>.  ohl.  Cuj.  1 1 .  0/«.  19.  Ti»eoph. 
5-   ^vo-iJtss  Tpiiro;.  hist.   de  rer.  divis. 

(11)  /.  J).    C.  de  Jadccii. 

(12)  5-  4^-  t'^"^-  df  rer.  difis.  Paria  sunt  cnim  ,  per  sc ,  vel  per 
Jibuin  ,  factum  cxplicare. 

(i3)  5.  4^-  ■'"i«.  de  rer.  di\'is.  l.  58.  /.  69.  supr.  de  procur. 

(i4)  Piociuator  cum  Ubcra  adiuinistrationc  polt.'»t  vendere  ct  tra>- 
3crc,  ut  hic.  exigcre ,  pcnnntare,  solverc.  l.  58.  5f).  supr.  de  prn- 
tnnatoiib.  Cni  vero  totonim  ,  omnium  ,  universoruni  bonorum  ad- 
wi.niiitralio  conccssa  cst  (  id  cst,  procnrator  goncralis  )  alienare  si- 
UM  naadato  ^peciali  noa  polc.si  ,    /.  63.  «i/T.   dc  yivcuralorib,  ut, 


nec  pignorare  ,  nisi  faclus  sit  ab  eo ,  q»i  solcb^t  sub  pignorifiu* 
ci-t.dcre  ,  /.  12.  supr.  de  pignorat.  nec  p.)tcst  con.seiilire  venditio  n  , 
/.  7.  5.  1.  Siipr.  ffuib.  mod.  pign.  non  polcsl  i  tiam  transigcro,  i, 
Gi.  siip}.  de  procu.at.  ct  ita  diirert  procnrat»r  gcncralii  oiiin  !i  - 
bna  ,  a  procur.iforc  genorali<;  sine  libcra.  Qnid  ?  is  ,  qm  Jibc.ain 
b.ibet,  potestnc  paciscendo  effiocre ,  ne  dominas  appcHcl  ?  Munm' . 
vide   Anobaran.  3.   q.    10.   »/.   3. 

(i5)  Id  est ,  qnatenas  ncgotiorura  exigit  adminisiralio  .  «atemi- 
lala  crit  li?ec  aUroatio  ,   si  ad  negotia  ei  c.ommis.<a  pertmcbit, 

(ifi)   4.1ind  cst  ,  .si  donaverit :  donatio  mandali  fines^KctxM. 

(!'•)  Imo,  no:i  facit:  nrc  cnim  nou  potdt  sine  «pcci.di  tni:id;it.-e 
veiidere,  /.  iG.  C.  i.  63.  Supr.  de  pmcureit.  solve  ,  diclae  icg.i 
)i.Ttin<nt  ad  procnratorcm  gene;ab:m  snie  libera. 

(18')  ^.  44    In.-it.- de  rei.   divi.<.  .      . 

('ig)  Patientia  interdim  tiansicitnr  domiiiiuni  ,  et  co..;it.d>oi!e. 
Fictarci  pra?.senfia  et  traditio  pcrficitiir,  cum  antea  ob  abam  cau- 
sani  facta  ,  nnnc  ad  iiutms  negolium  accommodalur  ,  ac  rci  rtur  . 
ut  hic.   v.  Ilofom.    12.    Iflustr. 

V2u)  5.  45.  Liat.  de  rer.  di^-is.  Nota  cl  symbolo  repraescntal  v 
ici  tiadltio.  Ot^vinm  traditio  imago  qusdain  esl  i-ei  tiaditionis ,  u' 
ct  inslrumenti  traditio.  f.  \.  C.  do  doniifionih.  vini  degiistalio 
/  I.  /.  4.  Supr.  d-r  pn-icuhu  obsiiinitio  Irabium.  /.  i4  i'»  ,/»" 
Supr.  de  pericuh  vid.-  llolom.  i>..  rtustv.  Hinc  constat  in  tran» 
f.rcn.lodjminionon  seniiior  corporalem  prsesenliani  oculartin  el  natu 
i;il-ni  rci  tradifionem  rtqniii.  Nam  sive  rcs  mob  lis  sit  ,  sive  im- 
iTiobilis  ,  rtcta  Iradilio  (  et  tamen  ntilis  nec  inaiiis  )  suffiocre  po 
tcst.  Ficta  est,  qux  cogilatioi»e  ,  vel  nota  ,  seu  syinbjlo  icpi»se;i 
tatur.  Hot.  ilid. 

(aO  Apud  boiTeuin.  /.  74.  supr.  de  contrak.  empf.. 

(22)  .^.  4&.  Inst.  de  rer.  dnis.  Goth.  /.  S.  $.  r.  Supr.  de  c^»tr 
emnr.   Ans.  ,   ^  ,      ,.  ,   _ 

(23)  ^.  48.  Tnst.  de  rer.  divii.  l.  7.  Infr.  pro  d<relict<}.  e«  ^m/v 
ad l.  RhoUam  dc  jactu. 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS. 


59^ 


Per  quas  personas  nohls  acqniritur.  1 .  De  servis  noslris. 
3.  De  his  in  quibus  usnmfiuclum  habemus.  4-  ^^  bona 
/ide  possessis.  5.  De  dijferenda  frucluarii  ,  et  bonoi  fidei 
possessoris. 

10.  Idem  lib.  2.  Institutionum. 

ADqiiinintur  nobis  non  solnm  per  nosmetipsos ,  scd  et- 
i.irn  per  eos  (i)  ,  qiios  in  potesfaie  liabemus  (2)  ; 
itera  p»r  servos  ,  in  quibus  usunifruclam  habemi.s  ,  item 
prr  hominos  liberos  et  servos  alienos ,  quos  bona  fide  pos- 
sjdt-mus  ,  de  quibus  singulis  diligentius    dispiciamus. 

$.  1.  Igilurquod  servi  (3)  uostri  ex  (4)  tradilione  nan- 
ei^cuntur,  sive  quid  stipnlenlur ,  vel  ex  qualibet  alia  cau- 
sa  adquirunlur  (5)  ,  id  nobis  adquiritur  :  ipse  enim  qui 
in  potestate  alterius  est,  nihil  suum  habere  potest.  -]•  Id- 
eoque  si  Jieres  institutus  sit  ,  nisi  nostro  jussu  (6)  ,  liere- 
ditatem  adire  non  potest  :  et  si  jubentibus  nobis  adicrit  , 
hereditas  nobis  adquiritur  ,  pprinde  atque  si  nos  ipsi  he- 
redes  insfituli  essemus.  -^-  Et  his  convenienter  scilicet  lc'- 
gatum  nobis  per  eundem  adquiritur. 

5.  2.  Nou  solum  autein  proprietas  per  eos  ,  quos  in 
potestate  habemus  ,  adquiritur  nobis  ,  sed  ('^j)  etiam  pos- 
9L'ssio  :  cujusque  enim  rei  possession^m  adepti  fuerint  ,  id 
Los  possidLue  videmur.  j-  tjnde  e(iam  per  (8)  eorum  lon- 
gam  posse^sionem  domiaium  nobis  adquiritur. 

§.3.  De  (9)  his  autera  servis,  in  quibus  tantum  usum- 
ffuctura  habemus  ,  ita  plaouit,  ut  quidquid  ex.  re  noslra, 
vel  ex  operis  suis  adquirant,  id  nobis  adquiratur:  si  quid 
yero  extra  eas  causas  pei-socuti  (10)  [  sint  ]  ,  id  ad  domi- 
lium  proprietilis  pertin^  j-  Ilaque(ii)  si  is  servus  hercs 
institnti^s  sil,  lep^atumv^  quid  ,  aut  ei  donatum  fuerit,  non 
laihi  ,  sed  domino  proprielatis  adquiritur. 

5.  4-  Idcm  phcet  de  eo  (12)  qui  nobis  bona  fide  pos- 
sidetar  ,  sive  liber  sit  ,  sive  alicnus  servus  :  quod  (i3) 
enim  placuit  de  usufrucluario  ,  idem  probalur  etiam  de 
ho-xK  tidci    possessore. 

-j-  Uaque  quwl  exlra  duas  cansas  adquirittjr,  f  i<^  ]  vel 
ad  ipsu  ji  pertiziet  ,  gi  liber  est  :  vei  ad  dominum  ejus  , 
si  servus  cst. 


5.  5.  [Sed]  bona;(i4)  fidei  possessor,  cum  (i5)usuceperit 
scrvum  ,  quia  eo  modo  dominus  fit  ,  ex  omnibjs  causis 
per  eum  siiu  adquirere  potest.  usufrucluarius  vero  usuca.- 
pere  servum  non  potest :  primum,q;iia  non  possidet  (i6), 
sed  habet  jus  utendi  fruendi  :  deinde  ,  quoniam  scil  ser- 
vum  ahenum  esse. 

De  pupillo. 
11.  Marcunus  lib.  3.  Institutionum. 

PUpillus  (17)  ,  quantum  ad  adquirendum  ,  non  indi- 
get  tutoris  auctorifate:  alienare  vero  nullam  rem  po- 
test  ,  nisi  prssente  tutore  auctore  ,  et  ne  quidem  possos- 
sionem  ,  quse  est  naturalis  ,  ut  Sabinianis  visutn  est. 
sententia  vera  tst. 


qna 


De  htcubusj  stagnis.    i.  De  specie  facta  ex  cere  uniuSj 
et  argenlo  aherius. 

12.  Callisthatus  Hb.  2.   Inslitutionum. 


mter- 


LAcus  (i8)  et  stagna  ,    licef.    interdum  crescaat  ,  ^„^0.- 
dum  excrescant  (19),  suos  tamen  terraiuos  reiinent : 
ideoque  in  his  jus  alluvionis  non  adgnoscftur. 

$.  1.  Si  asre  meo,  et  argenlo  tuo  conflato,  aliqua  spe- 
cies  facta  sit  ,  non  erit  ea  nostra  communis  ;  quia  cum 
divers»  materiae  ?ss  alque  argcntum  sit,ab  artificibus  sepa- 
lari  (20),  et  in  prisiinam  materiam  reduci  (21)  solej. 

De  procurcitore.   i.  De  tutore. 

i3.  Neratius  lib.  6.  Regularum. 

SI  procurator  rem  mihi  emeril  ex  mandato  meo  ,  eique 
sit  tradita  meo  nomine  :  dominium  mihi  ,  id  est  (22), 
propriet3s  adquiriiur  (23) ,  etiam  ignoranli. 

^.  1.  Et  tutor  pupilli  ,  pnpiilae,  simiater  nX  pvocura- 
tor  (^4)  ,  emf  ndo  uomine  pupilli ,  pupillae  ,  proprietatem 
illis  adquirit  eliam  igaorantibus. 


(1)  /.  53.  l.  63.  infr.  h.  t.  l.  ^  §.  k  snpy.  de  his ,  qui  mnt 
siti.  l.  79.  supr.  de  adqiiir.  s>el  omitt.  her.  5.  3.  /1.'^.  ver  qnus 
frersona^i  cuiijue. 

(3)  Ittni  pcr  servas  in  quibws  nsrnnfructiim  h;;bemii3.    flul. 

(3)  y  3.  //?.?<.  pnr  tjua.f  person.  cuiquc. 

(4)  Vide  /.    I.    C.  pcr  qun.i  person. 

(5)  Adqiiinint.   Hft/.    1.   idqne  ititer  vivos. 

(6)  Ci:r  ita  ?  nc  sc.  inviturn  dominura  obliget  beredit.iti,  l.  6. 
sapr.  de  a(h]uir.  i>cl  omitl.  heredit.  n.m  igitiir  su/ficiet  ratihabitio? 
lauiti  ncf;a;it.  ccrto  ciir  non  siilliciat ,  miuime  video.  nam  ratihabi- 
fione  cot^Kraiari  restitilionEin  heredit;uis  factam  seri'o  ,  const^t.  /. 
65.  supr.  aU  SC.  Trt-b^ll.  Prcjte.ca  sati.s  iiibeve  videt  ir  ,  qfu  r^ 
tuni  habct.  Eat.habitionis  e.st  ea  condiHo  ,  ut  rctro.ic-t;i  miiadjtn 
comparetur.  Yide  /.  idt.  C  ad  SC.  Macedon.  Satis  jnbil  ,  qui 
ma.ulat  .-   nuqao  vi.ieo  jubciuli   vocahiuo  ratih:ibitionein  exc!i.idi. 

(7)  $•  3-  *"!rs.  non  sohim.  Inst:'t  per  quiis  personas  cuique.  /. 
24.  in/r.  de  adqnir.   vel  amilt.  pos.^. 

(3)  DoTninium  adqjivimMs  per  lonf^.im  Y.assessioncm  etiaia  .<;ervo- 
rur.i  iiO:.trorii;n  ,  ut  fjiioc]  hi  ..^.;o  tcmjvir.' illi  pofsedeiint ,  eoi-tjm  lio- 
in:aium  pcc  oos  posside.nium  .idquiiMrnns. 

(9)     $-4  '"  pr.Insi   po!-qiins perwn.  cuiquf.  Paul.  5.  seni  7.5.  3. 

(ij)  M  cat ,  adscculi. 

C«i)  Lijat;!  et  donationcs  nobin  a:lqiiirunfnr  non  c.i  re  nostra  , 
oj)  risve  tervorum  ,  sed  extrlnsecus  ,  id  esl  ,  c.isu  ,  mcra  deniquea!- 
terius  liLci.Jitate. 


('2)    d.    5-    4-    *'''»'*•    »'/7^1    ph!C2 

uas  nolis  cbligalio. 


et  §.    I.    Instit.  per  quas  perso- 


(i3)  llsufriictuarii  scrvi ,  et  bona  fi(!e  possessi  similitado. 
(i4)  Usnfriictuarii  ,et  bonae  fidei  possessoris  similitudo. 
(?.'))   d.   §.   4-   ^ers.  sed  hnnx  Jiilri  po^ss. 

(16)  Hinc  cclU  ;,ere  possis,  aliiid  esse  jus  possessionis  ,  ^aliud  jw.s 
uteudi  fniendi.  /,  5:?.  irtfr.  de  adq.  %>el  amitt.  possess.  l.  i.  5-  8- 
infr.  quod  legator.  hinc  eliani  coili5^;it  Cuj.ic.  18.  obseri>.  i.\.  Na- 
tunllem  possessionem  nori  tantmn  fr.cti ,  scd  juris  csse.  nam  fru- 
ctti.iriiis  nalnraiifer  possidct  fundum  alii ,  non  sibi  :  jus  utendi  fruer.- 
di  sibi  Labcf  ,  non  alii.  Ne  dicas  frrctuarlnra  possiderc  naturalitcr  , 
doraJniim  civililer:  qnia  ej-.isdera  rci  duo  in  soUdum  possessorei 
esse  non  possnnt. 

(17)  ^.  2.  Inst.  quibus  nliennre  licet  ,  vel  non.  vide  /.  9.  supf. 
de  auptor.  tutor.  vide  quoe  notavi  ad  /.  33,  §.  1.  supr.  de  ilo- 
n.^^.tionib. 

(i3)  Vide  /.  24.   in  fn.  .lupr.  de  aqua  ct  aquce  phtuicB. 

(19)  Dccresrant.  Cujac.  Inst.  dercr,  divis.  in  vcrb.  prsctcrea  quod 
per  aWivionem. 

(20)  Pcrmixlio  communioncm  inducit  ,  si  difTcilis  sit  maten« 
icparatid  :   si  fiiciiis  ,   iiou   iniUicit.   /.   :">.   5-    '•  '^"f''"-   '^"-   '*"-  '''''«^' 

(^i)  Qaomodo?  aqu.ie  chrysulcce  benfficio.  vide  Aloiat.  r>.  pn- 
rerg.   1 1. 

(^-^)  Vetcrcs  ctiam  dominiura  acccpcre  pro  convivio.  ct  dominum 
pro  co  ,  qui  cor.vivium  cxhibet.  Ci.ccTO  frumentarin.  videCujao.  li.' 
ohs.   15.  in  fin. 

(t')  Tmo  «on  adqnirituv.  /,  2^.  mpr,  de  npgotiia. 

(■>.',)  Vide  /,  20.  in  fm.  infr.  h.  t.  l.  ^.  $.  i.  ifr,  da  adqu. 
¥cl  aniitc.  po.f.i. 


596 


DIGESTORUM 


De  liiore  et  crdi/ido  ihi  posito  .    i .  Deinde  suhlalo, 
\.\.  Idem  lib.   5.   Membranarum. 

QUod  (i)  in  lilore  (o.)  quis  aedidcaverit  (3)  ,  ejus 
erit  :  uam  litora  puhlica  (4)  non  ita  (5)  suiit  ,  ut 
^  ea  quae  in  patriinonio  (6)  sunt.  populi  ,  sed  ut  ea 
qua?  primum  a  natura  prodita  sunt  ,  et  in  nuUius  adhuc 
dominium  pervetierunt  .  n^c  dissimilis  {j)  coudilio  eorum 
est  ,  atque  piscium  et  forarum  :  quae  simul  alque  adpre- 
hensae  sunl  ,  sine  dul)io  ejus  ,  in  cujus  poteslatem  perve- 
nerunt  ,  dominii  fiunt. 

§.  1.  lllud  videndum  est  ,  sublato  sedificio  ,  quod  iu 
litore  pcsiium  erat  ,  cujus  condii.ionis  is  locus  sit  :  hoc 
est  ,  utrum  maneat  ejus  ,  cujus  fuit  aedificium  ,  an  rur- 
sus  in  pristiuam  causam  recidit  (8)  5  perindeque  publi- 
cus  sit,  ac  si  nunquam  in  eo  xdificatum  fuisset.  quod  (q) 
propius  est ,  ut  existimari  debeat  :  si  modo  recipil  pristi- 
nam  litoris  specicm. 

Dc  (edificio  in  ripa  posito. 
i5.  Idem  lib.   5.   Regularum. 

QUi  autem    in    ripa    fluminis    aidificat  ,  non  suum  fa- 
cit  (10). 

De    agris    limitafis  ,     et    his    qui  hosliJius  deviclis  ea 
conditione  concessi  siint  ,  iit  in  cUnlatem  venirent. 
16.   Florewtinus  lib.  6.    Inslilulionum. 

1N  agris  limitatis  (11)  jus  alluvionis  locmn  non  habere 
constat  (12)  :  idque  el  Divus  Pius  constituit.  Et  Tre- 
batius  ait  ,  agrura  ,  qui  hoslibus  deviclis  ea  ccndilione 
concessus  sit,  ut  in  civilatem  veuiret ,  habere  alluvionem- 
neque  (i3)  esse  limitatum  :  agrum  aulem  manucaptum  ' 
imitatum  fuisse  ,  ut  (i4)  sciretur  ,    quid   cuique  (i5)  da- 


lum  essel  ,  quid  venisset  ,  quid  in    publico  (16)  relictum 
esset. 

De  seri>o  communi. 
in.  Ulpiajvus  lib.    I.   ad  Sabinum. 

ST  duo  domini  servo    communi    rem  tradiderint  ,  adqui- 
rit  (17)  alteri  (i8)   ab  altero. 

De  servo  hereditario. 
18.   Idem   lib.   4-   ad  Sabinum. 

PEr  hereditarium  (19)  ^ervum  ,  quod  (20)  est  ejusdem 
hereditalis  ,  heredi  adquiri    non    potest  j    et  maxime 
ipsa  hereditas. 

De  lihero  honiine  bona  fide  servienle. 
19.   PoMPONius  lib.    3.   ad  Sabinum. 

Llber  homo  qui  bona  fide  mihi  servit  ,  id  quod  ex 
operis  suis  (21)  aut  ex  re  mea  pararet  ,  ad  me  pei- 
tinere  sine  dubio  ,  Aristo  ait  :  quod  vero  quis  ei  donave- 
rit  ,  aut  ex  negotio  gesto  adquisierit ,  ad  ipsum  pertinere. 
►^  Sed  hereditatera  legatumve  non  adquiri  mihi  per  eum; 
quia  (22)  neque  ex  re  mea  ,  neque  ex  operis  suis  id  sit. 
neque  uUa  ejus  opera  esset  in  legato  :  in  hereditate  ali- 
quatenus  (^3) ,  quia  per  ipsum  adiretur.  quod  et  Varium 
Lucullum  aliquando  dubitasse  :  sed  verius  esse  ,  non  ad- 
quiri  ,  etiamsi  testator  ad  me  voluisset  perlineie.  Sed  li- 
cet  ei  minime  adquirat  ,  attamen  ,  si  voluntas  evidens  lc- 
slatoris  appareat  ,  restituendam  esse  ei  hereditatem.  S»-d 
Trtbalius  ,  si  liber  homo  bona  fide  serviens  ,  jussii  cjus  , 
cui  serviat  ,  hereditatem  adiisset  ,  hcredem  ipsum  fieri  : 
nec  interesse  ,  quid  senserit  ,  scd  quid  fecerit.  Labeo  con- 
tra  ,  si  ex  neccssitaie  id  fecisset  :  quod  si  ita  ,  ut  el  ipse 
vellet  ,  ipsum  fieri  Jieredem. 

1»  5- 


(0  Casae  menuint  /.  5.  et  6.  supr.  de  rer.  dhns.  %.^,Jnst.  de 
rer.  dU-is.  possis  cliam  de  quofuinqne  oedificio  intelHsrere"./.  '  10.  sunr. 
de  frr.  dit^is.  si  modo  decrctum  Prretoris  intercrdat  /  '  5o.  inrr 
h.  t.  ct  citra  nsus  pnbUci  injuriam.  /.  4.  infr.  ne  nuid  in  lorn  pu- 
Uico.  aiias  a  villis  et  oedificiis  abslinendum  est ,  id  cst,  Ncmini  11- 
cet  in  htore  cilra  Pr.xtoris  dccrctum  ,  aut  cum  injuria  puhlica  , 
Yillam  autid  gcnus  a-dificii  ponere.  ct  ita  concilia  l.aic  leqem  cum 
t.  4.  supi:  de  rer.  divis.  Minus  cst  casam  ,  quam  villam  ct  jedifi. 
cjum  habere.  villw  et  a?dificii  causa  constantioi-  c«t  qiiam  cas^ 

(•0  \d  in  ipso  nuiri.  Z.  3o.m/?n.  infr.  h.  t.  1.  2.  %.  8.  '/.  3. 
5.    J.   mfr.  ne  quid  in  loco  pnblico. 

(3)  Vide  /.   4.   et  l.  6.  supr.  de.  dii>is.  rer. 

(4)  Publica  qiiae  dicantur  ,  vide  apiid  Aristot.   o.   Polil.    i. 

(.-.)  Litora  s.mt  quidcm  publica  ,  sed  non  ita  publica  ,  ut'quae 
»ant  m  patnmonio  -populi  Romani :  sed  iis  magls  acced.nit  similia- 
ve  sunt,  qi,08  pnmura  a  uatara  sunt  prodita,  et  in  nullius  adhuc 
donunuim  pervenerunt. 

(6)  Id  est,  dominio  ,  in  bonis.  Quid  ?  litora  in  quibus  ponii. 
Jus  Romanus  impcruim  habct,  nonne  populi  sunt-Romani?  utiquc. 
/.  i.  in/r.  neqnid  ui  loco  puhlico.  nopuli  s'int  Romani,  quod  ad 
-impcnuiu  ct  domini.im  respecln  .-iliarnm  genliam  ct  Earb.nroriim  • 
quod  ad  ipsos  subdilos,  non  ita  sunt  in  patrimonio  popiiH  Roma- 
m,  ut  subdit.s  ac  privatis  in  eis  «j.iificare  jure  non  lieear..  atque 
3la  supcriores  illffi  dure  Legcs  qriodan.moclo  intcr  se  contrari^  con- 
.■iliari  possuut  :  ut  intcrca  non  omitlam  plus  privatis  liccre  in  inso 
mari  ,  q.iam  ,n  ipsis  litoribus  ,  arg.  I.  4.  in  pr.  supr  de  rer.,dilis. 
ut  quodammodo  sme  decrcto  Pru-toris  in  ipso  mari  quis  oedlficare 
f.osse  yulcatur:  in  litore  non  possit.  An  is ,  qni  in  mari  n-difica- 
vit ,  sit  immunis  ab  impcrio  cjus  ,  q.ii  eo  in  mari  suum  Thalas- 
saicliam  perpetuo  haberc  solet  ?  vidorint  Vcncli. 

(7)  Quod  juris  est  in  piscium  ct  ferarum  captiyitatc,  hoc  idcni 
icrvatur  in  Iitoris  occnpationc. 

(8)  Rccidat.  uulg.  Hal. 

(9)  ^dificinm  (  q.iod  in  litorc  positum  crat  )  dilapsum,  aut 
dautum  ,  qnasi  juie  postliminii  rcvertitur  ad  pristinam  causam  : 
«dco  ,  ut  si  a/ius  postca  eo  loco  ledificaverit ,  cius  fiat  aedilicium.  /. 
6    supr.  de  rcr.  diuis. 

(10)  Cur  ita?  Qui  in  ripa  .-edificat ,  in  alieno  fumlo  aedificat  ,  si- 
qu.dem  riparum  proprictas  est  corum  ,  quorum  praediis  iohsrent. 
/.  5.  supr.  de  rer,  divli. 


(n)  Ager  limitatus  ,  hic.  et  in  /.  i.  5.  6.  infr.  de  fiunumhus. 
.ipud  Festum  ct  Frontin.ira  ,  libr.  de  limitibus  ctgror.  a  lunitibus 
dicitur.  Limltes  in  agris  limitatis  sunt,  qui  populo  itcr  prKbeut  e.\ 
Lcgc  Sempronia  ,  Cornclia  ct  Julia  ,  et  ideo  in  modura  agn  non 
cedunt,  /.  7.  ^.  i.  supr.  de  pcriculo.  e.\  his  dccuiuaui  pedcs  40  ; 
cardines,  20  ; 'actuarii  ,  12  ;  subrunclvi  ,  8.  id  est  ,  lcgitimara  viec 
latitudinem  habcnt  ,  auctore  Hygeno  lib.  de  limUtbus  agror.  vide 
Cujac.   2.  obs.  g.  1  •  1 

(12)  Qnia  agri  limitati  suos  statutos  tcrminos  habcnt ,  idcoquc 
incrementum  cx  allnvionc  aut  insula  uon  habcid.  vid.  /.  1.  $•  6. 
iiifr.  dc  flunnnib. 

■(i3)  Hic  cst  ngcr  per  cxticmltalcs  mcn.snra  comprcbcnsus ,  q;i 
civitafi  totiis  adsiguatus  est  pcr  uuiversilatem  :  ut  ,  aucloic  Jidin 
Fronlino,  in  Lusltania  Sahnatice.isibus  ,  et  in  Hispania  cUeriore 
Palantinis  ,  e\  ila  in  complnrlbus  proviucus  tnb;itariuui  soiuni  pu 
univcrsitatcm   populo  dcfiuilum  est.  vidc  Cujac.   ibid. 

(i4)  Limitata  caasa  limltatnni  efrectnm  parit. 

(i5)  Piffidia  enlm  capta  partim  assignabaut  mditibus,partun  dis- 
trahcliant.   /.    ii.  supr.  de  cuict. 

(16)  Quid  i'eteri  pnsscssori  relictum  esset.  Cnjacuis  i»a  ingenio- 
sissime  reslituit  ,  arg.imcnto  vetcris  cujusdam  t.odicis,  lu  quo  ila 
scriptiim  fuit  ,  qiidve  p.  rclictiim  csset  :  ct  quoJ  apud  A  alcrium 
Probiim  vcteri  possessori  reddita  ,  his  notis  siguanlur  :  K.  1  .  h. 
itein  qiiod  modicum  quiddam  vctcri  possessonrelictum  honon»  ca.i- 
sa  consfat  ,  /..  if).  ^.  2.  supr.  de  m  i'ind.  hiuc  ctiam  Siculus  Flac- 
cus,  in  lib.  de  condic.  agrnrum.  Nec  tamen  ,  iuiiuit ,  oranlbus  pci- 
sonis  victis  ahlali  simt  agri  :  nam  quorundam  digmlas  ,  aul  gratia  , 
aut  amicitia  victorem  ducem  movit .  ut  qiud  e.s  rcluiquercl. 

(17)  Al.  adqulrifr.r.  /.  8.   ^.    1.  infr.  de  acceptdation. 

(18)  Obslarc  videtnr  /.   3;.   $.   i.  infr.  h.  t. 
ri9)  /.  43.  supr.  de  ndqu.   vel  omitt.   h^rcd. 

(20)  Hcrcditarlus  servus  cst ,  qui  cst  hercditalis  defuncli ,  urAJc 
quem  dcf.inctiis  in  .sua  bcreditatc  reliquit. 

(21)  Vide  /.  23.  iafr.  h.  t.  $.  4-  /'««•  per  quas  person.  cuique. 
adde  /.    10.   $.  3.  supr.  h.  t.  . 

(22)  Hercditatis  aditio  non  consistil  in  opens. 

(23)  \n  heredifalis  aditione  facti  cst  .ihquid.  F^st  ahas  imini  et 
consilii  plus  qiiam  facti.  vidc  quce  scnpsi  aJ  /.  i.  J.  3.  mfr.  (ic 
adqu.  vd  amiu.  poss.  l.  4.  §-  ^'  "if''-  ^'  '«"'?"«• 


I 


LIBER     QUADRAGESIMUSPRIMUS. 


De  traditione.  i.  De  acquisiiione  per  liheram  personam. 

20.   Ulpia^vs  lib.   29.   ad  Sabinum. 
rjlRaditio  nihil  (1)    amplius   tr.insfcire  debet  vel  potest 


jf      ad 


eum  ,  qu 


pit,  quam  est  apud  cum,  qui  ira- 


ad  eum 
cum 


dit.  Si  igitur  quis  domiuium  in  fuudo  habuit,  id  traden 
do  (2)  iransfert  :  si  non  habuit  ,  ad  euni  qui  accipit 
nihil  (3)  Iransfert  (4). 

§.  1.  Quoliens  aulem  dominium  transfertur  , 
qui  accipit  ,  tale  transferlur  ,  (|uale  (5)  fuit  apud 
qui  tradit.  si  servus  fuit  fundus  ,  cum  servilutibus  trans- 
it  (6)  :  si  liber  ,  uli  fuit  :  et  si  forle  servitiites  debebau- 
tur  fundo  ,  qui  traditus  est  ,  cum  jure  servitulum  debita- 
rmn  transferlur  .  Si  quis  igitur  fundum  dixerit  (7)  libe- 
rum  ,  cum  Iraderel  eum  qui  servus  sit  ,  nihil  juris  ser- 
vilulis  fundi  dctiahit  :  verumlamen  obligat  [que]  se  ,  de- 
bebitque  praestare  ,  quod  dixit. 

§.  2.  Si  ego  et  Titius  rem  emerimus  ,  eaque  (8)  Ti- 
tio  et  quasi  meo  procuratori  tradita  sit  ,  puto  milii  quo- 
que  quaesitum  dominium  :  quia  placet  ,  per  liberam  per- 
sonam  omnium  rerum  possessionem  (9)  quaeri  posse  ,  et 
per  hanc  (lo)  dominium. 

De  eo  ,  qui  bonafide  servit.  De  alienante  rem  quam 
non  possidet. 

21.   PoMPONius  lib.    11.   ad  Sabinum. 

SI  (11)  servus  meus  tibi  bona  ficle(i2)  serviret,  et  rem 
emisset,  traditaque  ei  esset,  Procuhis  (i3),  nec  meani 
lieri ,  quia  servum  non  possideam;  nec  (i^)  tuam  si  nop 
ex  re  tua  sit  parata,  Sed  si  hber  hona  fide  tibi  serviens 
emrrit  ,   ipsius  fieri. 

5-    1 .   Si  rem  meam  possideas  ,  et  eam    velim  tuam  es- 
se  :  fiet  tua,  quamvis  (i5)  possessio  apud  me  non  fuerit. 
De  sen'o  vi  ,  clam  ,  vel  precario  possesso. 
22.   Ulpianus  lib.   4o-   ad  Sabinum. 
JEmo  servum  vi  (16)  possidens  ,aut  clam  ,  aut  preca- 
rio  ,  per  hunc  stipulantem  vel    rem  accipientem  po- 


N 


lest  acquuere 

De  eo  ,  qiii  bona  flde  servit. 
23.   Idem  hb.   43.   ad   Sabinura. 

QUi  bona  (17)  fide  ahcui  servint,sive  serviis 
sive  homo  hber  est  ,  q^uicquid    ex    re     " 


utrum  pro  parte  ei  ,  cui  bona  fide  servit ,  pro  parlf 


^97 

vit  ,  adfjuirit  ,  ei  adquirit  ,  cui  bona  fide  servit.  -|-  Sed 
et  si  quid  ex  operis  suis  adquisierit  ,  simiii  modD  ei  ad- 
quirit.  nam  el  operce  quodammodo  ex  re  ejus  ,  cui  ser- 
\it  ,  habentur  :  quia  jure  operas  ei  exhibere  debat  ,  cui 
hona  fide  servit. 

5.  1.  Tamdiu  autem  adquirit  ,  quamdiu  boiia  fide  ser- 
vit.  cjEtcrum  si  coeperit  scire  ,  esse  eum  alienum  vei  hbe- 
rum:  videamus,  an  ei  ad(juirit?  Quccslio  iii  eo  est,ulru:u 
initium  speclamus  ,  an  siuguia  momeiita  ?  et  (18)  magi» 
esl  ,  ut  singiila  momor.sa  (19)  speciemus  (20). 

5.  2.  Gencraliter  diceudum  cst  ,  qnod  ex  re  sua  ,  hoc 
est  ejus  ,  cui  bona  fide  quis  scrvit ,  ei  adquirere  nou  po- 
test ,  sibi  oum  adquisilurura  j  quod  autera  non  (21)  ex 
re  ejus  sibi  adquirere  non  potest  ,  ei  adquisitiiruin  ,  cui 
bona  fide  servit. 

5.  3.  Si  fjuis  duobus  bona  fide  sorviat  ,  utrique  adqui- 
ret  ,  sed  singulis  ex  re  sua.  Quod  autem  ex  re  alterius 
est 

domino  ,  si 

na  fide  servit  ]  :  an  vero  ei  debeal  accpnrere  totum  ex 
ciijus  re  esl  ,  videamus  ?  quam  speciem  Scrovola  quoque 
traclat  lib.  II.  Qua?stionum.  ait  enim  ,  si  alienus  servus 
duobus  bona  fide  serviat,  et  ex  unius  eorum  re  adquirat, 
raliouem  facere,  ut  ei  (23)  duntaxat  (2^)  i'i  s  )lidum  (25) 
adquirat :  sed  si  adjiciat  ejus  nomen  ,  ex  cujtis  re  slipu- 
lalur  ,  nec  dubitandum  esse  ait  ,  quia  ei  soli  adquiratur. 
quia  et  si  ex  re  ipsius  stipularetur ,  aiteri  ex  dominis  110- 
minalim  stipulaado  ,  [  solidum  ]  ei  .idquiret.  Et  in  (26) 
infcriorihus  [  probat  ]  ,  ut  quamvis  noa  nomiualim  ,  nec 
jnssa  meo  ,  ex  re  tamen  mfa  stipulalus  sit,  cum  piuribus 
boua  fide  serviret  ,  mihi  soli  adquirat,  nam  et  iliud  re- 
ceplum  est ,  ut  qKOtiens  communis  servus  omnibus  adqui- 
rere  non  potest,  ei  (27)  soli  eum  adquirere  ,  cui  potest  : 
et  hoc  Juliaaum  quoque  scribere,  ssepe  reluli  :  eoque  ju- 
re  utimur. 

Dc  specificatione. 

ii.  Paulus  hb.    14.  ad  Sabinum. 


servus  sit ,  aul  si  liber  sit  (22),  ei  [ 


cui 


bo- 


ahenus  est 
ejus  ,  cui  ser 


-  1d 


ad 
non]   possunt  (3o); 


eandera    speciem  (28)  reverti  (29) 
dicendum  est ,  si  materia  manen- 


(0 

rib.  l. 

mmitt. 
(4) 


^.67.  supr.  de  contrah.  empt.  l.  3.  in  fui.  supr.  de  pigno- 
54.  /.    120.   infr.  de  reg.  jur.  cap.   79.  de  res.  in  6. 
/.9.  §.   3.  supr.  h.  t. 

Ni^i  posscssionem,  /.  23.   S.   i.  ct  2.  infr.    de    adquir.    i>el 
pnssess. 

DirecCo  scilicet  ,  non  indirccto  :  transfert  enim  causam  usu- 
capicndi    /.46.  infr.  h.  t.  l.   74.  in  fin.  supr.  de  contrah.empt. 
C-^)     fc-t  si  sit  111  spe  ,     spcm    quoque    transmittet.  /.    63,    supr. 
d€  ustifr.  '^ 

{S)  l.  ■23.  ^.  2.  supr.  de  seivit.  prced.  rustic.  l.  67.  supr.  de 
''^"'f-  «»'/"•  l-   3.   C.  de  setvit.  l.    12.   C.  de  distr.  pign. 

\1)  Alias  ,  si  non  dixcrit  ,  noii  cogifur  eum  libcrum  praestare. 
Tide  /.  59.  supr.  de  contr.  cnipt. 

(!^)     At.  eaqiic  ut  Titio ,  et  mco  procuratori  etc, 

(9)  l.    i3.  infn.  snpr.  l.  53.  infr.   h.  t.  l.   \i.  ^f  6.  supr.de 
pignnr.  act.  /.    1.   ^.   20.  /.   2.  /.   9  "  •    "  ■     '      "       "  "'      " 
rel  amitt.  poss.  l  8.  C.  dc.  udquir 
quas  persnuns  cuique. 

(10)  Cur?  domininm  ex  nalurali 
5'    I-   i'fr.  de  adqu.  fcl  amitt.  poss. 

('0  Al.  si  cnm  scrvus  mcus  etc. 

(12)  /.    19.  snp}\  h.  t. 

(i3)  Qui  divorsa;  seclse  fuit. 

(i4)  Cujus  igilur  ?  fiet  domini  :  si  ex  cjus  pcninia  ,  ct  albriis 
servus  quid  adquisivit  :  non  (iet  domini  ,  si  cx  pecimia  bonx  fidci 
postiCsioris ,  aut  cx.  opcris  suis,  quaesivil    /.  23.  infr.  h.  t. 


.   /.    34.   infin.  iifi-.da  ndquir. 
.  et  retin.  poss.  §.   5.  Inst.  per 

rcrum  posscssione  coepil.  /.    1, 
/.  8.  C.  dc  adqu.  et  retin.  poss. 


(1'))  /.  9.  5.  5.  supr.   h.  t.  l.  fi2.  s:ipr.  de  c\>ict. 

(16)  Vide  "/.    34.  infin.  infv.  de  yti.Kd.  servor. 

(17)  /.  10.  /.  19.  supr.  h.'  t.  /.  1.  §.6.  infr.de  adqu.  vel  amitl. 
possess.  l.  7.  infin.  infr.  pro  emptor.  l.  20.  infr.  de  stipul.  serv. 
l.  I.  C.  de  rci  vitidicat.  Inst.  per  quas  person.  cuiqua.  in  piinc. 
5-  I.  Inst.  psr  qias  pcrsonas  noh.  oll.  Goth,  yide  Leonin.  emcn- 
dat.  lih.  8.  cap.  7.  nu.n.    11.  Ans. 

(18)  Haec  vcrba  et  magis  est ,  ut  singula  momenln  spcctemus  , 
glossam  cssc  jnilat  Anloti.  Fabcr  ,  illo  Ivco. 

(19)  Imo,  singula  momcnta  non  spcctaiiius,  sed  casuni  tanUnn  cvi- 
clionis  .  /.  sf).   in  fn.  supr.  de  usur. 

(20)  Al.   spcctcmus,  ct  gencralifcr,  etc. 

(21)  Quod  autem  cx  rc  cjus.  vulg.  Hal.  at  /.  0.0.  infr.  de  stipul. 
scjvoj'.  Cujac.  4.  ohseru.  i.  ct  ij.  nbseru.  5.  rcprehcnsus  a  Rober- 
to  ,  2.  rccept.  21.  vulgatam  defcnclit  quoquc  Antonius  Fabcr,  4. 
conjcclurarum.    16, 

(■22)  Libcr  slt  sibi  ,  an  vero  ei  dcbeaf,etc.  Cujac.  4- 

(23)  Ut  ci  dMnlas.at  partem  ad'[uirat,ctc.  Ciijac.  ^. 

(24)  Imo  duobus.  /.    ^o.  in.fr.  h.   t. 
(^T))  /.    19.   infr.  de  slijnd.  sejvor. 

(26)  Screvola  variavit.  viJe  Cnjacium  ,    4.    oLseiv. 
Africanum. 

(27)  /.  25.  §.  3.  supj\  de  lisufructu. 

(28)  /.  7.  $'■   7.  supj:   h.  t. 

(29)  Ad  ciindcm  babitiim  ,  qucm  anlca  habuil, 
(3())  Rcverti  possunt.  Jial,  et  rectc. 


ch.scrvat.   1. 
obsej'v.  I. 


ad 


398 


DIGESTORUM 


ts  spscies  (i)  duiiLixat  forte  inutata  sit  (  veluti  si  [  ex  ] 
meo  JBie  statiiain  ,  aut  aigeiito  scyphutn  fecisscs  )  ,  me 
eorum  dominum  mauere  : 

25.  Callistratus  Jib.   2.    Institutionum. 

Nlsi  voiunlale    domini    altcrius    noiiiine     id  factum  sit. 
propler  cousensum  enim  domini  lota  res  ejus  iitj  cu~ 
jus  nomine  lacla  est. 


1.   De  accessione. 
lana  purpurala. 


2.   De    arbore   alio  iranslata.  3.    De 


26.  Paulus  lib.    i4-   ad  Sabinum. 

SEd  si  meis  (2)  tabulis  navem  fecisses  ,  tuam  navem 
esse  :  quia  cupressus  (3)  non  maneret  (4)  ,  sicuti 
nec  lana  vestimento  facto  5  sed  cupresseum  aut  ianeum 
ccrpus  fieret. 

5.  I.  Proculus  indicat  ,  hoc  jure  nos  uli  ,  quod  Ser- 
vio  et  Labeoni  placuisset  :  In  quibus  (5)  propria  quali- 
tas  (6)  expectaretur  (7)  ,  si  qnid  additum  ex'it  ,  toto  ce- 
dit  (8)  5  ut  slatuae  pes  ,  aut  manus  (9)  ,  scypho  fun- 
dus  (10),  aut  ansa  (11),  lecto  fulcrum  (12)  ,  navi  taliu- 
ia  (i3)  ,  acdificio  caementuni  ''i^)  :  tota  enim  ejus  sunt  , 
<;uji;s  ante  fuerant  (i5). 

§.  2.  Arbor  radicilus  eruta  ,  et  in  alio  posita  ,  prius- 
quam  ccaluerit  ,  prioris  domiui  est  :  ubi  coaluit  (16)  , 
agro  cedit  :  et  si  rursus  eruta  sil,  non  ad  priorem  domi- 
miura  revcrlitur.  nam  credibile  (17)  est,  aiio  lerras  alimen- 
to  aliam  f?c(am. 

§.  3.  Si  mcam  lanam  (18)  feceris  purpuram  (19),  ni- 
Jiilominus  mcam  esse  Labeo  ait  :  quia  uihil  ititerest  mln' 
purpuram ,  et  eam  lanam,  qu^e  in  Inlum  aut  coenuai  ce- 
(uidisset .  atque  ita  piistinum  colorem  perdidissel. 


De  accessionc,  plumbalione.,  ferrutninatione.  \.  De  me- 
dicamentoruni  et  unguentorum  confectione.  2.  De  fernimi- 
natione. 

27.  PoMPojvius  lib.   3o.   ad  Sabinum. 

OLffdquid  [  in  ]  facto  (20)  argento  alieni  argenli  addi- 
^  der,s  ,  i!oa  esse  tuiim  totnm  argeuium  (21),  filen- 
iS.-a.m  est  :  at  conira  si  tuuin  scvphnni  alieno  p!um- 
bo  phnubaveris  (22),  alienove  argeuto  ferrum-jiavens,  no;i 
dubitatur  sc,  phum   luum  esse  ,   ot  a  te  recte  vindicari. 

5.  T.  Ubi  simul  plura  coulribuuutur ,  ex  quibus  unum 
medicamentum  fit;  aut  (23)  coctis  (24)  cdoribus  ungucc- 
ta  facimus:  nihil  hic  suum  vere  dicere  potest  prior  domi- 
mis.  ciuare  potissimum  existimari  ,  cujus  nomine  factimi 
sit  ,  ejus  esse. 

§.  2.  Cum  partes  duorum  dominorum  ferrumine  cohaE- 
reant  ,  hae  cum  quaererf  tur  utri  cedant  ,  Cassius  ait ,  pro 
poriione  rei  B3st  iinandum  ,  vel  pro  pretio  cujusque  partis. 
Sed  si  neutra  allfri  accepsicni  esi ,  videanms  ne  aut  ulrius- 
que  esse  dicenda  sit  ,  siculi  Juassa  confusa  ,  aut  ejus  cu- 
jus  nomine  ferrutriinata  esl?  ^-ed  Proculus  et  Pegasus  exi- 
stimant  ,  suam   cujusque  remanere. 

De  (edificato  supra  parictem  vicini. 
28.    Idem  Iib.    33.   ad  Sabinum. 

SI  supra  (25)  tiiuia  parietem  viciaus  cedificaveiit  ,  pvo- 
prium  [pjus]  id  quod  a^dificaveiit  fifri ,  Laheo  et  Sa- 
biiius  aiunt.  Sed  Proculus  ,  Juum  proprium  ,  quemfdmo- 
dum  (26)  luum  fieret  ,  quod  in  solo  (27)  tuo  alius  adi- 
ficasset.   quod  verius  esl. 

De  insulo. 

29.    pAUi-US  lib.    16.   ad  Sobinum. 

I  Nter    (28)  (os    qui    sociindum  unam  ripam  prsMlia  ha- 

J.  becl  ,  lusula  in  flumine  nata  ,  non  pro  indiviso  cobi- 


(i)  Qiii  c-x  inetillo  prorsijs  abcno  rovam  specicm  faoit ,  forsnam 
noviiui  aildit  ,  Kn:i  lit  ioir.cn  lei  dominu^  :  eo  cissu  forina  calit 
iHatejise.  Qui  ex  liquidis  prorsus  aiienis  nuvain  spccicm  iacit  ,  rci 
iiS;  tioniimis  :  eo  casu  forraa  ut  f  rncvaleus  ,  i.ubst;>iitia!n  ad  .st;  tia- 
Int  ,  jiisi  fornia  rei  ,  voluiitate  domini  indi.cla  sit.  /.  ^5.  iii  r.  h.t. 
C«r  tara  varie?  Postrenius  casus  {-enoraiiter  locum  habet  ,  'ul  mi. 
rotina ,  dans  essc  ici,et£eatiam  aci  se  tiat.at  ,  quia  qaod  it.i  faclum 
«t  ,  antea  niilHus  erat.  /.  7.  §.  7,  supr.  k.  t.  frao  re  er.jl  iji.i- 
«icm  ;  cv.va  sit  nova  sprti.^s.  Tt^wque  is  ,  qui  fi'Cil,  dominus  haben- 
dus  est ,  eo  niagis,  <\\\<)H  ci-m  spccies  nzn  possit  ad  prioreur  ma- 
ttriani  rcsoivi  ,  materi.T  lha"h<alMi  pro  depfrdila ,  et  idcirco  ncti 
po.-sil  vindieari.  Priis  vei  idco  adnjittilur  ,  quod  fpecies  non  yidea- 
tur  nova0i  lorrEiam  ita  snscepisse ,  quin  t.tm  fafile  po.siit  in  Siia:a 
pristinani  et  rndcm  matcriaui  resolvi  ac  rcduci  ;  et  ita  locuta  ha- 
Jberc  prfest  ,  qucd  Procabis  scnslt. 

(3)     ilx  raojs.   viilgat.   Hnl. 

(3)  Id  csl ,  carina.  /.  6i.   supr.   de  rei  vind. 

(4)  Qi^J  ^''^  cuprcsso  alicr-a  navcjn  ,  e\  llara  aHcn.i  vesUmentuin 
facit  ,  MVis  ac  vcstinienU  dominii.m  adqiiiril  ;  erjro  si  c.\  iigno  , 
aut  m.Trmorc  alicnd  statuam  quis  fectrit  ,  statuae  lictdominus,  qui 
eam   rfcerit. 

(5)  Rtbus  scil. 

(0)  tndividHa  .«e.  ocrpcsJ ,  qiiod  proprianj  qualitafcm ,  propriuiB 
ac  specialc  nonicji  !i;8bf.t  ,   sAf  ffujuem- 

(7)  Spcctaretiir  .  fitlg. 

(8)  Toto  cederc.  ffat.  Accc.ssf^jt-jm  indivrchro  cctlit ,  qnamdiu 
ci  iiv^aret.  5o.  Ecl.  i.  c.  '?■!>.  l.  pi3.  5-  ^-  5-  ^-  "Upr.  ffercii^iitd. 
potflst  tamcn  epi  .id  csIuiSendum  ,  «t  st^p.iretur.  dicto  §.  C.  /.  7. 
y    5.  sHft}:  od  cx''  <>'. 

(9")     Yel  lirackiiun.  d.   C.  :•..  /.    i/J-  supr,  ih  auro. 

(io)  (f.  5.  2. 

(_ii)  Adiic  /.  21.  5.  4.  ui/r.  (fe  fuitiit.  Syimpsis  Basilieon.  5o. 
tit.  I.  c.  9.5.  Ea  Pa-  -.s  ctiam  dicitur.  hinn  n.nsiei-na  ,  gcinis  va.";:! 
aqiarii  ,  qiiod  tics  maro.i  ,  i(i  est ,  ."nfas  h<i"cci.  ;(.i  Valini.-.ni.s  c;-.!i- 
«.;>ia8  .•^flingit  naso.s  W.irli:'l.  i/i.  Bfigr.  ij6.  ei  Jnvcn.  Snl.  5.  %',rs. 
4.';.   •^iccaLia  calicem   nasvrum    {^uatucT.    vitJc  Joteplt.    HcttliccriNH 


apud  Fcsium  in  dictioac  naiiterna  :  ansa  »^1»}  a  Grrecis  «litilnr. 
5o.  Ecl.   I .  c.  tjS. 

(12)  Fulcrura  scquitur  lecJi  legatJin  /.  5a.  in  fn.  aupr.  lU  le- 
gut.  X 

(«3)  /.  fii.  supr.  dc  rri  find.  $.  25.   Instit.  dc  rcr.  dn^m. 

(i4)  /•   aS.   infii.  l.   3i).  supr.'  dr  rei  ^ind. 

(i5)  Id  cst,   tidia  «irTcssorii  ci  cedunt ,  cui  individua  adjccJa  .«niit. 

("r>)  hl  est,  radices  egit.  /.  7.  §■  i3.  .fH/'r.  h.  t.  t.  5.  5.  7< . 
iUfr.  d:'  rei  vind.  l.  9  j.  2.  iupr.  de  danmo.  $.  3i.  Imlit.  ds 
rer.  difis. 

(17)  Nota  ratlonem  dccidendi. 

(18)  Iijfcctam  scil. 

(19)  lufecciis  purp;ira.    Ual. 

(■.o)  Qiiidquld  intlcto  argcnto.  vulgnt.  quidquid  fscto  arft<-i*»o. 
//rt/.  Goih.ifr.  hii  ha:ic  lcg.  vid.  Cujao.  lib.  11.  ohs.  la.  ScLatt. 
M'dic.  de  acifuitr/id.  fioss.  nwn.    4*'    Aas. 

(•.ii)  Sad  communc  pro  tnU  pondcrum.  /•  3.  5-  '^-  *uf>r.  Je 
rci  iiiid. 

(a  •)  Pliimbatnra  plutn!»  fit.  fonfnsioncm  non  facit.  Feriumiui»- 
tio  confusioncm  facil.  widr.  /.  ■a3.  §.  5.  supr.  de  rri  viiidic.  Aiui 
fcrruir.inatio  ,  q««  cbrjsocolla  ,  fil  tx  Cypria  aeruglue  ,  ct  luiaa  im- 
pnbcris  ,  et  nitro. 

(•a3)  Ut  ro.iclis  odoribus.   vnlg.  ct  malc  :   sgitiir    bic  dc  d»H>b.u 
de  nici!iran\r?>to  scil.  ct  nn;t!icn"lo.   sic  iu  B:isi'.'cis  ,    «    «to*  iroAXtf 
Bor '.»(*•   JuJTAas-poj  ,   J  ,«  aV<J  tT^iJi  (xi:>%      Ccjac.    >  >-.  o/»^-    i  •*. 

(V,)  Non  e.i.!,  m  vis  c.-it  odoribns ,  nisi  u»a  dt:cocli.i.  Plm.  i:.. 
roixfos  iii  corporc  otloies  coocrclijque.  lucrxt.  uupucntuni  «..,c 
ctmo  <t»f'!!i.  I,uciliu.i  aniid  Noniuiu. 

(•x5)  Vsvi:\  sunt ,  irdi6c:!rc  in  sok)  alicno  ,  ct  suiua  p aiw;tcm 
alifTJum.  ,  ,    , 

(ar,)  /.  1.  C.  dr  rei  viiidic.  addc  l    09-    5-    •■    '-'F     '*^    '*5 

\"n\  1.  ig.  .«.pr.  de  m  .1/»/.  /.  i5.  supr  dc  usii/itict^Gc\h.  r 
'1.  C.  dcrei  viU  ubi  Cyn.  ct  Caslrcn».  vid.  Sebast  Mc^:.  dc 
pon».  num.  Si.  Ans. 

^riS)  Vid*  M;i8ii»iB  4-  nu>cfUaii.  2. 


LIBER    QUADRAG 

noimis  ill  ,  sed  (i)  regionibus  quoque  clivisis  :  quantum 
enim  aule  cujusque  eorum  lipam  est  ,  [  lantum  ]  ,  veluli 
linea  in  directum  per  insulam  transducta  ,  quis-^ue  eorum 
in  eo  habebit  certis  regionibus. 

Dc  ripa  fJuminis  ,  et  arbore  ibi  nata  el  ah>eo.  •2.  J}e 
iiisula  ct  alveo.  3.  De  inundatione  et  naluva  Jl^minis.  4- 
De  pidificalis  in  mari. 

3o.   PoMPONius  lib.   34.  ad  Sabiuum. 

ERgo  si  insula  nata  adcreveiit  fundo  meo  (2)  ,  et  in- 
feriorcm  (3)  partem  fuiuli  vendidero,  ad  cujus  fron- 
tem  insula  noa  respicit  ,  nihil  ex  ea  insula  perlinebit  ad 
emptorem  :  cadem  ex  causa  ,  qua  (4)  nec  ao  initio  qui- 
dem  ejus  fieret,  si  jam  tunc,  cum  insula  nasceretur,  ejus- 
dem  partis  dominus  fuiss.t. 

5.  1  •  Celsus  filius ,  si  in  ripa  fluminis ,  quae  secundum 
agrum  meum  sit  ,  arbor  nata  sit  ,  meam  (5)  esse  ait  : 
quia  solum  ipsum  meum  privatum  est  ,  usus  aulem  ejus 
publicus  (6)  iutelligitur:  et  ideo  ,  cum  exsiccatus  esset  al- 
veus  ,  proximorum  fit  :  quia  jam  popu]us   eo  non  utitur. 

§.  2.  Tribus  modis  insula  (7)  in  flumine  fit  :  uno  , 
cum  agrum  ,  qui  alvei  non  fuit  ,  amnis  circumfluit  5  al- 
tero  ,  cum  locum  qui  alvei  esset ,  siccum  relinquit  et  cir- 
curafluere  coep.t  5  tertio  ,  cum  paulalim  coIluenJo  iocum 
eniioentem  siipra  alveum  fecit  ,  et  eum  alluendo  auxit. 
Duobus  postciioribus  modis  privata  insula  fit  ejus  ,  cujus 
agpv  propior  fuerit  ,  cum  primum  exiitit :  nam  et  natura 
fluminis  haec  est,  ut  cursu  suo  mutato,  alvei  causam  mti- 
t^l :  nec  quicquam  inlersil  ,  ulrum  de  alvei  dunlaxat  solo 
mulato  ,  an  de  eo  quod  sp.perfusura  solo  et  terrce  sit,  nuae- 
ralur?  iitrumque  cnim  ejiisdeni  generis  est.  Primo  autem 
jllo  niodo  causa  proprietaiis  non  mutatur. 

5-  3.  AUuvio  (8)  ,  agrura  restituil  eum  ,  quem  impe- 
tus  fluminis  totum  abstulit.  Itaque  si  ager  ,  qui  inter  vi- 
am  publicam  el  flumen  fuit  ,  inundatione  fluminis  occu- 
patus  esset  (  sive  paulatim  ocoupalus  est  ,  sive  non  pau- 
lalim  )  ,  sed  eodem  impetu  recessu  fluminis  restituius  , 
ad  pristinum  dominum  perlinet  :  flumina  enim  censito- 
runi  (9)  vice  funguntar  ,  ut  ex  privato  in  publicum  ad~ 
dicant  ,  et  e.c  publico  in  prifafum.  Itaque  sicuti  hic  fun- 
dus  ,  cum  alveus  fluminis  lactus  esset  ,  fuisset  pubiicus  r 
ita  nunc  privalus  ejus  esse  debet  ,  cujus  antea  fuit. 

§.4-  Si  pilas  (10)  in  mare  jaclaverim  ,  et  supra  eas 
Jnaedificaverim,  contiuuo  «dificium  meura  fil.  Item  si  in- 
sulam  in  mari  aedificaverira  ,  continuo  mea  fit  ;  quoniam 
id  quod  nullius  sit  ,  occupanlis  fit. 


ESIMUSPRIMUS.  399 

De  niifla  trctdiuone.    i.   De  themuro. 

3i.  Paulus  lib.   3i.  ad  Ediclu.n. 

■JVTUnquam  niida  (n)  iraditio  (12)  transfert  dominium  :^ 

L^    sed  ila,  si  vendilio  (i3),  aut   aliqua  (»4)  justa  cauia 

prspceoserit  ,  propier  qnam  traditio  sequer^tur. 

§.  1.  Thcsaiirus  (i5)  est  velus  quacdam  depositio  pecu- 
niae  (16)  ,  cujuy  non  extat  men:!oria  ,  ul  jain  dominia:/i 
non  hibe-U  :  sic  enim  fil  (17)  ejus  qui  invoaerit  ,  quod 
non  alterius  sit.  Alioquiii  si  quis  ali  j-jid  vel  l.iori  (iS)  cau- 
si  ,  vel  metus  ,  vd  civ>to;Ii?e  ,  cnndid.n-it  sub  terra  ,  noa 
est  thesaurus  :   c:ijus  etia.n  fiirlu;n  fit. 

De  acrjuisilione  pcr  seruos. 
3?,.   Gaids  lib.    11.   ad  Edictum  proyincial?. 

ipTiara  (19)  invitis(-2o)  nobis  })3r  servos  aJipiirilur  p;- 
J  ne  ex  omnibus  causis. 

De  serv.i  peciilii  cdstrensis.  1,  Dc  re  castrensi  subcn-." 
cta.   1.  De  seri^o  herecliiario. 

33.    Ulpianus  lib.   4-   Bispulationum. 

IN"  eo  qiiod  servo  castrensi  (21)  ante  a(]:i.:im  hereditatcin 
fibifamilias  militis  legatur  ,  vej  eo  ,  quod  stipulatar 
servus,  tractaiur  apud  Marcellum  Jibro  xx.  ex  cujus  per- 
saua  vel  stipulatio  vires  habeat,  vel  iegatum.  et  pulo  ve- 
rius  ,  quod  et  Scaevolae  videtur,et  ipse  Marcellus  tractat, 
si  quidem  adeatur  herediias  ,  orania  ul  in  hiredilario  ser- 
vo  :  si  adila  non  sit  ,  ut  in  proprio  p.Uris  esse  spcctau- 
d,i.  Et  si  ususfructus  fuerit  huic  servo  relictas ,  modo  pa- 
t'i  videri  delalum  ,  modo  heredi  :  nec  a  persoaa  ia  per- 
sonam  crediUxr  transisse. 

5.  \.  Eadein  dislinctione  quis  uletur  ,  etiam  si  res  fue- 
rit  subtracta.  aul  c^ssare  ,  aut  noa  ,  furti  acfionem  dicet, 
si  ex  testamento  adierit  :  quoniara  heredilati  furtum  uon 
fit,  aut  si  non  adierit  ,  patri  dabitur  furti  actio  :  uam  et 
condiclio. 

5.  2.  Quoliens  serva'>  hereditarius  stipulatur  ,  vel  per 
Iraditione-m  accipit  ,  ex  person»  defi.icti  viiCi  cjiisu- 
mit  (22)  ,  ut  Juliano  })lacet:  cujus  et  valuit  senlentia ,  te . 
slantis  personam  speoiandam  esse  ,  opiuantis. 

De  hereditate. 
34.   Idkm  lib.    4-  de  C^nsibus.      » 

HEreditas    enim    nou    heredis  personain  ,   sad  (^3)  de- 
functi  suslinel  ,    ut  multis    argumenlis    Jfaris    civihs 
comprobatum  est. 


(0  '•  '•  5-  6.  infr.  de  flumiinfj.  $.  -^2.  Inst.  de  rer.  divis.He 
msTila  tractatuin  edidit  Bart. 

(I)  Qdi  sua  longltudine  insulam  superat. 
(3)     E.\tiinaiii  insula».  adde  l.  56.  infr.  h.  t. 

I  (0     Adrie   l.   5-2.  infn.   suyt:  de  nct.  empt. 

(5)  Arbores  la  ripa  natae  ,  eorum  sunt  ,  qui  confines  ^cros  ha- 
bent.  /.  5.  snpr.  de  reruin  divis.  ^.  4.   Instit.  de  rerum  dfvis. 

(6)  dicto  §.  .4. 

(7)  ad^le  t.  7.  5.  4.   5.  supr.  h.  t. 

(8)  Dccrcincntijin  aquae  qualecunque.  add^  l.   58.  infr    h    t. 

(9)  Cassiodorus  3.  uariar.  Agrimensor,  inqnit,  more  vastissimi 
fluminis  alus  spatuun  tollit  :  aliis  tmam  concedit.  vida  Cuiacium, 
Instil.detcrum  dn'is.  in  vevbo  ,  quod  si  vis. 

(10)  /.   •>.   $.  8.  /.  3.  5.    I.   infv.  na  q.uid  in  loco  publtco. 

(II)  Nuda  non  est,  q-jae  fil  a  vero  rei  domini , /.  54.  mfr.  de 
reg.  jur.  cove  qm  liberam  tradendi  potcstatem  habct ,  quiqne  scicns 
Toltinlaie  ct  uninio  fransferendi  ex  justa  causa  rcm  corporalcm 
et  non  proliibil.-nn  alienari  ,  tradit.  Itrm  n-.ida  uon  est  ,  qus  fit 
iion  igriorauti  causum  .^pecialem  Iradiiionis.  /.  i-S.  supr.  de  reb. 
rred.  Nuduin  qaot  modis  .  v.   hic  apud  Albmciua. 

(12)  "Ut  uuda  ralio.  /,  26.  suyr.  de  donation. 


()3)  /.  ?>.  5.    10.  supr.  de  donat.   int^r  vir. 

(i!j)  Verbi  gralia  mutui  ,  /.  a.  supr.de  reb.cr^.  .soluti,do.iati. 

(i5)  A  qiiibiisdam  inter  vetercs,  ita  hajc,  scribltur  dictio.  The.sau- 
runi  (  iiiquit  Do:7,itus  )  sccundum  voteres  Gmecos  sine  iltcra  N.  pro- 
fercbant :  Juiius  Firmicus  addit  ,  thcsa:irum  et  thesaurus  dtci.  vide 
Cujac.    II.  oI>seri>(it.  26 

(16)  Vel,  coajita  ab  ignotis  doiniiiis  ,  teroporo  vctirsliori,  mobi- 
Jia  (  vcl  nionilia  ,  ut  legit  Cii];.k;.  /.  utuc  C.  di  thesaM:  )  Cassio- 
dorus  6.  thesaurum  definit  dep  >sitivam  pocuniam  ,  qKB  biiga  ve- 
tustate  competcntem  domiuum  ainisit. 

(17)  /.   67.   supr.  dc  rei  vind.  I.    i5.  supr.  ad  exkib 

(18)  Cur  lucri  ?  \n  quod  av.iri  pecunias  suas  il.i  depjiii  it  101*;. 
I i(n  ,  dnm  c.\pectant  inirarniruin  pretia  augc!  1  ? 

((9)  /.  62.  infr.  di  i^erb.  obli§.  $.  3.  Inst.  pcr  quas  person. 
cuique. 

(jo)  Irao  ,  invito  niliil  adquiritur.  /.  u).  §.2  supr.  de  doiia- 
tioiiib.  laviio  Leneficima  non  datur.  /.  69.  ii>fi.  de  v<-g  jur. 

(21)  /.    14.   iifr.  de  casir.  peculio. 

(22)  A!.   assuinit. 

(23)  Vidc  /.  3i,  $.   I.   tupr.  de  hrnd.  inst. 


3oo 


DIGESTORUM 


De  errore  tradentis. 
35.  Idem  lib.   'j.  Disputationum. 

SI  procurator  meus  vel  tutor  pupilii  ,  rem  suam  ,  qua- 
si  meam  ,  vel  pupilli  ,  alii  tradiderint  ,  non  recessit 
ab  cis  dominium  ,  et  nulla  est  alienalio  :  quia  nemo  er- 
rans  (i)  rem  suam  emitlit  (2). 

De  co7uemu  in  corpore  ^  et  dissensu  in  causa  traditionis. 
36.   JuLiANUs  lib.    i3.   Digestorum. 

CUr  in  corpus  quidem  ,  quod  traditur  ,  consentiamus  , 
in  causis  vero  dissentiamus  :  non  (3)  animadverto  , 
cur  inefficax  sit  traditio:  Veluti  3fi  ego  credam  ,  me  ex 
teslamento  tibi  obligatum  esse ,  ut  fundum  tradam  ,  {u  exi- 
stimes  ,  ex  stipulatu  tibi  eum  deberi.  j-  INam  et  si  pecu- 
niam  numeratam  tibi  tradam  donandi  gratia ,  tu  eam  qua- 
si  creditam  (4)  accipias :  constat  proprietatem  ad  te  trans- 
ire  (5)  ,  nec  impedimento  esse  ,  quod  circa  causam  dan- 
di  atque  recipiendi  dissenserimus. 

De  scrvo  pignorato.  1.  De  servo  communi.  4.  De  ser- 
vo  unius.  5.  De  servo  frucluario.  6.  De  servo  communi. 
Dc  procuratore. 

37.   Tdem  lib.   44-   Digestorum. 

PEr  servum  qui  pignori  (6)  datus  est  ,  creditori  nec 
possessio  adquiritur :  quia  nec  stipulatione  ,  nec  raan- 
datione  (7)  ,  nec  ullo  alio  modo  per  eum  servum  quic- 
quam  ei  adquiritur  ,    quamvis  possessio  (8)  penes  eum  sit. 

§.  1 .  Si  unus  ex  dominis  servo  comnuuii  pecuniam  do- 
navit  ,  in  potestate  domini  est  ,  quemadroodum  (9)  ser- 
vo  communi  pecuniam  donet.  nam  si  lioc  solum  egerit  , 
ul  ea  separetur  a  sui  rationibus  ,  et  in  peculio  servi  sit  : 
manebit  (10)  ejusdem  doraini  proprietas.  si  vero  eo  modo 
pecuniam  servo  communi  donaverit  ,  quo  modo  alienis 
servis  donare  solemus  :  fiet  sociorum  communis  pro  por^ 
tione  ,  quam  in  servo  habrbunt. 

5.  2.  Sed  ,  ut  sequens  quaestio  iocum  habeat  ,  consti- 
tuamus  socium  ita  servo  communi  pecuniam  donasse  ut 
proprietatem  suam  manere  veiict  :  si  ex  hac  pecunia  sev- 
Yus  fundum  comparaverit ,  erit  is  fundus  communis  socio- 
rum  pro  (11)  povtione  dominii.  Narn  et  9\  furtivis  mim- 
niis  servus  conimunis  fundnm  comparaverit,  sociorum  erit 
pro  portione  dominii.  4- Neque  enim  ut  ftuctuarius  servus 
ex  re  frucifiarii  non  adquiril  proprietario  ,  ita  et  commu- 
nis  servus  ex  re  alteriu»  domini  uon  adquirit  aheri  domi- 
no.  sed  quemadmodum  in  his  ,  qua;  aliunde  adquinmtur, 
diversa  conditio  esl  fructuarii ,  et  servi  communis  (  veluti 
Gum  alter  fructuaiio  non    adquirat  ,    alter  dominis  adqui- 


rat  )  :  ila  quod  ex  re  quidem  fructuarii  fuerit  ,  ad  eura 
solura  pertinebit:  quod  ex  re  alterius  domini  servus  com- 
munis  adquisierit  ,   ad  utrumque  dominum  pertinebit. 

5.  3.  Sicut  servus  communis  stipulando  nominatim  (12) 
alteri  ex  dominis  ,  ita  per  traditionem  accipiendo ,  soli  ei 
acquirit. 

|.  4-  Quod  unius  servus  ,  per  traditionem  accipicndo  , 
se  accipere  dixerit  domino  et  Titio  ^  parlem  domino  ad- 
quiret  ,  in  parte  niliii  agit. 

§.  5.  Fructuarius  servus  ,  si  (i3)  dixerit  ,  se  domino 
proprietatis  per  traditionem  accipere  ex  re  fructuarii ,  to- 
tum  domino  adquiret :  nam  et  si  stipulando  ex  re  fructua- 
rii  ,  domino  proprietatis  adquirerel. 

§.  6.  Si  cum  mihi  donare  (i4)  velles ,  jusserim  te  ser- 
vo  communi  inco  et  Tilii  rem  tradere  ,  isque  liac  mente 
acciperet  ,  ut  rem  Titii  faceret  :  nihil  (i5)  agetur.  INam 
et  si  procuratori  meo  rem  tradideris  ,  ut  meam  faceres  , 
is  hac  menie  acceperit  ,  ut  suam  faceret :  nihil  agetur. 
f  Quod  si  servus  communis  liac  menle  acceperit ,  ut  duo- 
rum  dominorum  iaceret  ,  in  parte  alterius  domini  niiiil 
agetur. 

De  agro  et  via  pulUca  a  f.umine  subJatit  ,  deinde  re- 
liciis. 

38.  Alfenus  Varus  lib.  4-  Digestorum  a 
Pauio  epilomatorum. 

ATtius  fundum  habebat  secundum  (16)  viam  publi- 
cam  ,  uitra  viam  flumen  erat  ,  et  ager  Lucii  Ti- 
tii  ,  [  fluit  ]  flumen  paulatim  ,  primum  omnium  agrum, 
qui  inter  viam  et  flumen  esset  ,  ambedit  («7)  ,  et  viara 
suslulit :  postea  rursus  minutatim  recessit  ,  ct  ailuvio- 
ne  (18)  in  antiquura  locum  rediit  .  Respondit  ,  Cum 
flumen  agrum  et  viam  publicam  sustulisset  ,  cum  agrum 
ejus  factum  esse,  qui  trans  flumen  fundum  liabuisset:  po- 
stea  cum  paulatim  retro  redisset  ,  ademisse  ei  ,  cujus  t- 
cfus  esset  ,  et  addidisse  ei  ,  cujus  trans  viam  esset  ^  quo- 
niam  ejus  fundus  proximus  flumini  esset.  id  autem  qucd 
pubiicum  fuisset  ,  nemini  accessisse.  nec  tamen  iir.pecli- 
mento  viam  esse  [ait],  quo  minus  ager ,  qui  trans  viam 
aiiuvioni  relictus  cst  ,  Altii  fierel  :  nam  ipsa  qucqi:e  tk» 
fundi  esset. 

De  sen^o  furtiio  bona  fide  empto. 
39.   JuLiANUS  iib.    3.   cx  Minicio. 

f^^Tiam  furtivus  servus  bona;  (19)  fidei  emptori  af^uirit, 
J  quod  ex  re  ej"s  stipulatur,  aui  per  traditioneai  aecipii. 


(i)     /.7.  ifi  fin.  iupr.  cle  rescind.  vide  qua  notari  ad  /.    i.  5. 
20.   infr.  de  aJqu.  vel  omitt-  posi. 
(■>:)'    Amittit. 

(3)  Imo  cst  cfficax.  l  18.  supr.  de  reb.  crcd.  Gothofr.  vide 
Gocdd.  (le  contrah.  stip.  c.  3.  num.  8.  Lconin.  lib.  3.  emendat. 
.  3.  num.  I.  Chirond.  verisiviih  lih.  1.  c.  a.  Ans.  vide  Moli- 
naeiim  in  labjrrinthn  de  divjduis  et  individ.  part.  i.  nr/m.  249.  Gil- 
hertum  Rcginin   (vxyriBtpr.vuv  c.   20.   Mod. 

(4)  Id  est ,  quafi  mutuam. 

(r>)  Imo  ,  non  tmnsit.  l.  18.  tupK  de  reh.  cred.  vidc  Alciat.  5. 
parers;.  i5.  solvc:  Ir.ijisU  ,  «  dcbitum  vel  proimssio  pi^esjil;  «Im 
luirms ,  non  (lansit. 

(6)  l.  I.  $.    i5.   infr.   de  adqu.   vd  amitt.   possess. 

(7)  Tradilionc. 

(8)  Naturali3  kc. 

(9)  Adde  /.  ^9.  m  Jin.  infr.  h.  t.  l.  16.  in  fn.  i»p::  dt  usu 
ft  hahiiat.  l.    16.  supir-   de  peculio. 

(10)  Vide  /.   49.  suvr.   ud  leg.   Fakid. 
(»i)  /.  45.  iiifr.   h.   t. 


(la)  /.  5.  infh.  de  stipul.  tervor. 

(«3)  /.  a5.  _(j.  6.  supr.  de  usufruct. 

(li)  L   i3.  Mupr.  de  donat. 

(i5)  Imo  aliquid  agetur  :  nec   cni-m  incns  procuwatoiis  jpc«lat'jr. 
/.    i3.  Supr.  de  donat- 

(iG)  Sccuwinm  viam  esl  ,  quml  propc  cain  est. 

(17)  Al)olevit.rii/^flt.  ambcdo,  est  circumt^lo.  Flautus  ,  «.xoris 
sus  dotcm  anibeJit.  sic  aml.usti^iu  ,  cim>m  ustum.  Et  scrvus  an.ba- 
ctus,  idest,  circumactus,  T:;i(l<cfn:o;  ,  qm  hi'C  ct  illut  riisctr- 
wt,  ut  operas  l.^ct.  Ambaxio  ,  qui  circ.imcuntcs  :  ambarval.s  uo- 
,li.»  ,  .7V..C  circum  arva  duc.tur  j  ait.aruimi  ,  qu.  ciicum  Uim.uos. 
Jm  e.'.m  prsepositio  signi6cit  c.Vcum  ,  Fcst,  in  Am  tt  unmis.  et 
ar  .d  Varror.cmG../e  /,«5»«.  Ambic^na  bos  npud  auf,ures ,  quam  cir- 
cum  a4.x  ho.li.-«conslit..untur.  Et  4.  Amjcrl..,m;d  cst ,  crcumjcctum. 
At  V.M,  idcm  est  in  voce  ambubaia ^v.cc  cmm ^^tn.Cxc^t  eo.,qm  cir- 
OT..n  B.uas  ,unt.  Joscphu3  cnim  Scal-.gtr  rotat  >ocem  cmc  SvMr.acain, 
qn.  ^yn^fU  ct  Synsca  iatcll.git.ir.  Ja^pbus  Scal.gc,  .»  Ccpum. 
^  (i3)  la  e«t,  «.cer.su.  /.  9.  S-  4    ^;  ^o.  5    3.  supr.  h.  t. 

(19)  /.    14.   irif'i.  tupr.  dt  stif>u{.  seryor. 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS. 


3oi 


De  bonce  fidti  possessore. 
4o.   Africanus  lib.   7.   Quaestionum  (1). 


De  ereptis  a  bestiis.  De  naiifragio. 
TJlpianus  lib.    19.   ad  Ediclum. 


QUsesitum  (2)  est  ,  si  is  ,  cui  liber  homo  bona  fide  T)Omponius  tractat ,  Cum  pastori  meo  lupi  (i3)  porcos 
serviret  ,  decesserit :  eique  is  heres  extiterit  ,  qui  li-  IT  eriperent ,  hos  vicinae  villae  colonus  cum  robustis  ca- 
berum  eum  esse  sciat ,  an  aliquid  per  eum  adquirat? 
Non  esse  ait ,  ut  hic  bona  fide  possessor  videalur  ,  quan- 
do  sciens  (3)  liberum  possidere  coeperit  :  quia ,  et  si  fun- 
dum  suum  quis  legaverit  ,  heres  ,  qui  eum  legatum  esse 
sciat ,  procul  dubio  fiuctus  ex  eo  suos  non  faciet;  et  mul- 
to  fn?gis  si  testator  euni  alienum    bona  fide  emptum  pos- 


si'dii.  ei  circa  servorum  igitur  operam  ac  mmistenum  ean- 
dem  rationem  seqnendam  :  ut  sive  proprii  ,  sive  alieni  , 
vel  legati  ,  vel  nianumissi  testameuto  fuerint  ,  nihil  per 
eos  heredibus  ,  qui  modo  eorum  id  non  ignorarent  ,  ad- 
quiratur.  etenim  simul  hacc  fere  cedere  ,   ut  quo  casu  fru- 


nibus  et  fortibus  ,  quos  pecoris  sui  gralia  pascebat ,  con- 
seculus  ,  lupis  eripuit,  aut  canes  extorserunt:  et  cum  pa- 
stor  meus  peteret  porcos  ,  quserebatur  ,  utnun  ejus  facti 
sint  porci  qui  eripuit  ,  an  nostri  maneaut  (i4)  ?  nam  ge- 
nere  quodam  (i5)  venandi  id  erantnancti.  cogitabat (16) 
tamen  ,  quemadmodum  (ly^terra  marique  capta  ,  cum  in 
suam  naturalem  laxitatem  pervenerant  ,  desinerent  eorum 
esse  qui  ceperunt :  ita  ex  bonis  quoqne  nostris  capta  a  be- 
stiis  marinis  et  terrestribus  ,  desinant  nostra  esse,  cum  ef- 
fugerunt  bestiae  nostram  persecutionem.  quis  denique  ma- 
nere  nostrum    dicit  ,     quod  avis  transvolans  ex  area  ,  aut 


ctus   praediorum  consumptos  (4)  suos  faciat  bona  fide  pos-     ex  agro  noslro  transtulit  ?  aut  quod  nobis  enpuit .'  si  igi- 
eodem  per  servum  ex  opera  et  ex  re  ipsius  ei  ad-     tur  desinit,  si  fuerit  ore  bestiae  hberaium ,  occupantis  erit: 

quemadmodum  piscis ,  vel  aper  ,  vel  avis  ,  cum  potestatem 
nostram  evasit  ,  si  ab  alio  capiatur  ,  ipsius  fit.  Sed  pu- 
tat  (18)  potius  ,  nostrum    manere  tamdiu  ,  quamdiu  recu- 

STatuas  in  civitate  positas  ,    civium  (5)    non  esse :  id-     perari  possit  :    licet  in  avibus  ,    et  piscibus  et  feris  verum. 
crue  Trebatius  et  Pegasus.    dare    tamen  operam  Prge-     sit  ,  quod  scribit.  -Y  Idem  ait  ,  et    si  naufragio  (19)  quid 

amissum  sit ,    non  statim  nostrum  esse   desinere  :   denique 


sessor 
quiratur. 

De  statuis  in  civitate  positis. 
4i.  Ulpiakus    lib.  9.  ad  Edictum. 
[Tatuas  in  civitate  positas  ,    civium  (5)    non  esse :  id- 
que  Trebatius  et  Pegasus.    dare    tamen  operam  Prge- 
toiem  oportere,  ut  quod  ea  mente  in  publico  posilum  est, 
u-j  iiceret  privalo  (6)  auferre  ,     nec    (7)  ei  qui  posuerit- 
lu»ndi  ergo  cives  erunt  et  adversus  [petentem  exceptione, 
et  actione  adversus  ]  possidentem  juvandi. 
De  substitiUione. 
42.   Paulls  lib.    11.   ad  Edictum. 

SUbstitutio  quae  nondum  compelit  ,   extra  (8)  bona  no- 
stra  esr. 


De  servo  bona  fide  possesso.  i.  De  rebus  incorporali' 
bus.   2.   De  servo  fructuario. 

43.   Gajus  lib.   7.   ad  Edictum  provinciale. 

SFrvus    qui    bona    fide   possidetur  ,     id  quod  (9)  ex  re 
alteriub  est  ,  possessovi  non  adquirit. 
f.    !.   Incorporales  res  traditionem  (10)  et   usucapionem 
non  (11)  recipere  manifesfum  est. 

§.  2.  Cum  servus  ,  in  quo  alterius  usnsfructus  est ,  ho- 
minern  e\n\\  ,  et  ei  traditus  sit:  antequam  pretium  solvat, 
in  peodenti  (12)  est  ,  cui  proprietatem  adquisierit.  et  cum     do 


quadruplo  (20)  teneri  eum,  qui  rapuit.  \  Et  sane  melius 
est  dicere  ,  et  quod  a  lupo  eripitur  ,  nostrum  manere  , 
quamdiu  (21)  recipi  possit  id  ,  quod  ereptum  est.  Si  igi- 
tur  manel :  ego  arbitror  ,  etiam  hirti  competere  actionem. 
licet  enim  non  animo  furandi  fuerit  colonus  persecutus  , 
quamvis  et  hoc  animo  potuerit  esse  •,  sed  et  si  non  hoc 
animo  persecutus  sit:  tamen  cum  reposcenti  (22)  non  red- 
dit  ,  supprimere  et  intercipere   vidttur.   quare  et  furti  ,  et 


et  vindicari  ,  exhi- 


ad  exhibendum  teneri  eum  arbitror 
bilo  ,  ab  eo  porcos  posse. 

De  servo  communi. 

45.   Gajus  lib.    7.   ad  Edictum  provinciale. 

COmmunis    servus   si  ex    re    allerius  dominorum  adqui- 
_    sierit ,  nihilorainus  (28)  commune    (2^)  id  erit  :   sed 
is  ex  cujiis  re  adquisitum  fuerit ,    coramuni  (^5)  dividun- 
judicio  eam  summam  praecipere  potest.    Nam  fidei  bo- 


ex  peculio  ,  quod    ad  fructuarium    }>ertinet ,  solverit  ,  in-  nae  convenit  ,    ut    unusquisque    praecipuura  habeat  ,  quod 

telligitur  fructi.arii  liomo  fuisse  :  curn    vero  ex  [  eo  ]  pe-  ex  re  ejus  servus  adquisierit.    [  sed  si  aliunde  (26)  servus 

cuho  ,  quod  ptoprietarium    sequitur  ,    solverit ,  proprieta-  communis    adquisierit  :  ]  omnibus    sociis  pro  parLe  domi- 

ru  ex  postfacto  fuisse  videtur.  nii  hoc  adquiritur. 


(1)     Vide  Cujac.  7.  ad  Afric.  fol.    121. 

{■^)  Vi<Je  qua  «cripsi  ad  banc  legem  tituh  C  de  umris  ,  ei 
Jructibui,  Iff^atorum. 

i})  l  25.  supr.  dc  usuris.  tunc  videtur  esse  iniustus ,  et  inala 
iidei  p,.sessor.  August.  de  /id.  et  oper.  vide  qus  de  ea  re  notavi 
ad  /.   22.    C.  de  rei  viud. 

(4)  Bonie  tidti  possessor  frnctns  cousurnpti»  suos  facit.  /.  4.  S. 
'^/rv'"^'".    '^^  ^''*rfjat.  $.    35.    InU.  de  rer.  divis. 

(>)  Siiigubium  scilicct  :  inio  uec  eorum  ,  qui  posuerunt ,  aut 
btredum.  ^        *^  ' 

(6)  Etiam  cmptori  bonorum  debitoris.  /.  29.  infr.  de  reb.  auctor. 

(7)  Id  est,  ne  quidem  ei. 

(8)  Adde  /.   25.  infr.  de  ^erb.  usn. 
(y)  t.    ig.  supr.  k    t. 

(10)  NiM  fictam  scil.  alias  mcro  jure  non  traduntur  ,  /.  4.  ^. 
^f,  aifr.  de  usury.  ncc  possidentiir  ,  /.  .?2.  in  ftn.  supr.  ds  vftv. 
pr>£a.  urb.  tangr  nou  pos.9.int.  §.  2.  Inst.  de  nbus  corpornlib.  tra- 
d.ia:  c.ei.sentur  ,  diiin  aliiis  patitur  lis  nos  uti  ,  /.  ii.  f  1.  snpr. 
Ue  FwL  m  rem  act.  l.  2.  iupr.  de  umfruct.  I.  1.  in  fin.  iuur. 
de  serv.  pned.   rust.  ^  ■ 

„  f,"l  ^*^^'^"*  **^'*    ^"*^^  traditioDcm    tamcn  et    usurpalionera   it- 

Torfi.m. 


(12)  /.   25.  5-    1-  supr.  de  usufr. 
(i3)  Synops.   Basil.   5o.   tit.    i.    c.   44' 
(i4)   Maucnt.  /.   8.   in  fm.   sripr.   famil. 

( 1 5)  Id  t;st  ,  quodarauiodo.  nola  funaulam  loquendi  :  sic  gcncrc 
quodain  venditio  intcr  scrvum  et  dominum  contrahitur  ,  /.  lo.infr. 
pro  empt.  genere  quodam  douatio  ,  /.  36.  irifr.  de  stipul.  ie;v. 
quodurn  genere  possessio  ,  /.  5i.  in  fin.  infr.  de  adq.  vel  amitt.. 
possess.  gencre  quodam  parricidium  ,  Scnbcnius  Largus  Medicuk  . 
vid.   Cuj.   4-  f^bs.   8. 

(16)  Et  male    infr.   h.t. 

(17)  /.    3.   in  fm.  /.   5.  supr.  h.   t. 

(18)  Et  male.   uers.  et  sane  meliiis  est,  iiifr.   h.  t. 

(19)  /.   2i     5-    '•  '"fr.  tit.  prox. 

(20)  /.    I.  Infr.  df  incendio. 

(21)  /.   8.  in  fin.  supr.  fainilicE.  5o.   Eclog.    i.  c.   44* 

(2v.)  /.   2.  5.5.  infr.  de  doU  mali.  adde  Paul.  \.senteiit.  7.5.  5- 
(2.^)  [d  est,  nuHo  modo. 
(2/()  Dic  tanien  ul  infr.  h.  t. 

(25)  /.  19.  /.  28.  $.  i.  infr.  de  stipul.  servor.  L  24 •  •>"P'''  <-■""'" 
miini  dh'idundo. 

(26)  /.  63.  5.    I,  irf.  L  t. 

39 


D0> 


D     I     G     E     S     T     0     n     U     M 


De  non  domino  prwherffe  donvtman. 
46.  IlLfiANC5  lio.  G5.  ad  Edictum. 

NOn  esl  noviun(i),"l  M'"  dominium  uon  habeat^a), 
alii  dominiuni  (3)  pvjebeat  .  Nam  cl  creditor  ,  pi- 
gmis  vendendo  ,  cajjsnm  (4)  dominio  (5)  pra^stat  , 
ijuam  ipse  nou  babuit  (6). 

Z?e  servo  fruciatrio. 
47.  Paultjs  lib.   5o.  ad  Edictum. 

FRuctuario  (7)    hereditas    adquiri  non  potesl  ,  quod  in 
operis  Servi  heredilas  non  (8)  est. 

De  bonje  fidei  emptor»- ,  et  fnirfilnis  et  usucnpione. 
48.  lDE:«t  lib.  7.  ad  Plaulium. 
fiOtict  (9)  fidei  empior  non  dubie  (loj  ,  percipiendo  , 
Jj  fructus  etiam  ex  aliena  (11)  re  ,  suos  interim  (12) 
facii  ,  non  tantum  eos  ,  qui  diligfMilia  el  opera  ejus  per- 
yenerunt  ,  sed  omues  (i3)  :  quia  quod  ad  fruclus  altinet, 
Joco  (i4)  domini  pcne  esl.  Denique  etiam  priusquam  pcr- 
cipiat  (i5)  ,  statim  ubi  a  solo  separati  sunt  ,  bonae  fidci 
emptoris  (16)  fiunt. 

•j'  Nec  inierest  (17)  ea  res  ,  quam  bona  fide  emi,  lon- 
go  tempore  capi  possit  ,  necne  :  veluti  si  pupilli  (18)  sit, 
sut  vi  (19)  possessa  ,  aul  Prsesidi  conlra  legem  repetun- 
darum  donata  ab  eoque    abalienata  sit   bonse  fidei  emptori. 


5.    I.    In  (20)  contrarium  qua^ritur 


tempore,  quo 


mihi  res  traditur  ,  putem  vendenlis  esse  (21)  ,  deiude  co- 
gnovero  alienam  esse  :  quia  perseverat  per  longum  tem- 
pus  capio  ,  an  fructus  meos  liaciam  ?  Poniponius  ,  veren- 
dum  (22)  ,  ne  (23)  non  sit  bonae  fidei  possessor  ,  quam- 
Yis  capiat  :  hoc  enini  ad  jus  ,  id  esl    capionem  ;  illud  ad 


farlum  (a^)  p?rtinere  ,  ul  [  si  ]  quis  bona  aut  mala  fide 
possidcal.  -|-  Nec  coutrarium  c^t  (:?.5),  quod  longum  tera- 
pus  currit:  nam  e  contravio  is  qui  uon  polcst  capere  (26) 
propter  rei  vilium  ,  fructus  suos  facit. 

§.  2.  Et  ovium  lcKlus  in  fructu  sunt  ,  et  ideo  (27)  ad 
bonas  fidei  rmptorem  pertinent ,  etiam  si  prfeguatites  ve- 
nerint-,  vel  (28)  subrept»!  sint.  \  Et  sane  ,  quin  lac  su- 
nm  facial ,  quamvis  p!enis  uberibus  venieriut  ,  dubitari 
non  polest.  Idemque  in  lana  (29)  juris  est. 

De  servo  fructuario.  De  Iiomifie  libero  qui  lona  fidc 
serfit . 

49.   Idem  lib.   9,   ad  PJaulium. 

QUod  fructuarius  ex  re  sua  donat  (3o)  ,  ex  re  ejus  esl: 
sed  si  eo  animo  id  fecerit  ,  ut  ad  proprielalis  domi- 
num  pertineat  ,  dif-endum  cst  ,  ilb'  adquiri:  si  autem 
extraneus  ei  donct ,  indislincie  soli  projMietario  adquirilur. 
Eadera  dicemus  in  liomine  libero ,  qui  bona  fide  mihj 
servit  :  ut  si  ei  aliquid  donaverim  ,  meum  sit.  Et  ideo 
Poraponius  scribit  ,  quamvis  donaverim  ei  operas  suas  j 
tamen  quidquid  ex  operis  suis  adquiret ,  mihi  adqnivi. 

De  extructione  in  Utore  puhlico  vel  in  muri. 
5o.  PoMPoNius  lib.   9.   ex  PJauiio. 

QUamvis  quod  in  litore  (3i)  publico  vel  in  maii  ex- 
truxerinius  ,  nostrum  (33)  fial  :  tamen  dccieium 
i^ratoris  adhibendum  est  ,  ut  id  facere  liceat.  imo  eiiain 
manu  prohibendus  est ,  si  (33)  cum  incoinmodo  ca-terorum 
id  faciet  :  nam  ,  civilem  eum  aclionem  ,de  faciendo  nul- 
lam  habere  ,  non  dubito. 


(i)     Imo  novum  ,  autpotins  iniquum  videlur.  /.    90.  supr.  h.  t, 
(i)     Penitus  ,  ut  ciedilor  •-  aut  certe  nondiun  ,    sed    spe    tamcn. 
iit  /.  C3.  sujjr.  d'j  usufrucl. 
(3)     Id  cst ,  causaui  doaiinii. 
(/})     Id  est,  occa.sionem,  modum  et  facidlatera  adquirendi  dominii. 

(5)  Usncapiendi.  /.   ij^-  -fupr.  fli'  cotitrah.  einpt. 

(6)  5.  l.  et  ibi  Theophilus  Inatit.  quibus  alicnare  licet.  l.  i.3. 
C.  de  evictionib. 

(7)  Servus  friictuario  hereditatcra  non  adqnirit  scd  proprietario . 
/.   19.  sujir.  h.  I. 

(8)  Aditio  liereditalis  non  est  in  opera  servili.  /.  4^.  supr.  de 
aJquir.  vr.l  omilt.   hercd. 

(9)  Ab  initio  ,  et  jinst  ,  /.  2.  C.  si  qui.'!  ignoran.t.  Goth.  Vi- 
r!etur  ol>sl;ire  /.  4-i-  fnpr.  de  usuris.  conciUat.  vide  apnd  Donell, 
Oijminent.  lib.  4-  *'•  25.  Fa  hin.  lih.  i.  <:ontrov.  cap.  57.  Jul.  Pac. 
luiantiophan.  cent.  5.  c.  4^-  Meuocli.  de  posscis.  rjined,  i5.nu/n. 
58o.  Lejnin,  cmend.  lil.  3.  c.   10.  Ans. 

(10)  Id  est  ,  sine  duliio. 

(11)  5.   ult,  infv.  h.   t, 

(12)  id  est ,  Qum  po.ssidel  ,  scil.  anle  cvirtioncm  ,  ct  litis  cnnfe- 
&talioncm.   /.    i.   5-    '■    <^'-   ^e  pclil.   hried,  l.  22.    C.  de  rei  {>ind. 

(i3)  Id  est,  ab  alio  «atos.  /.  9.5.  ^,  i.  supr.  de  UHiris.  An  na- 
lurales  ?  cliam  natnrales  ,  ut  hic  .  id  tamen  ncgat  lcx  ^5  in  fin. 
supr.  de  usuiis.  An  diremus  omncs  fructns  cum  lucrari  ,  hoc  e.^^t, 
a  sc  ,  ct  ab  alio  satos  ?  An  luiii  doinuin  oinnos  cum  lucrari,  si  ti- 
lulura  aliqnein  pretcr  bonam  fideni  liabcat  ?  An  ct  eos  qui  cxce- 
dunt  opeiaai  ct  ciilturam  ?  aut  qaibiis  manifestc  vidctur  factiis  lo- 
cuplotior?  Iioc  vclle  vidctur  lox   i.   C.  de  petit.  hered. 

(i4)  /.  25.  ^.  I.  supr.  de  muris.  el  Bart.  in  I.  si  mora.  g,  supr. 
solulo. 

(i5)  Perfecle  scil.  Perfccto  coUigit ,  qni  non  tantum  olivam  et 
uvara  lcgit .;  scd  qui  vinuin  ol  oleum  fccit,  /.  78.  supr.  de  rei  \'ind. 

(i6)  Ergo  si  antcquam  fiiictus  colligat ,  lis  cum  co  contcstata  fue- 
rit  ,  eos  postea  pcrcipicndo  ,  siios  non  fiicict,  /.  o.-.i.  C.  de  rei  find. 
iiic  fructuarius  dcccdens  ,  fi  iictiis  inatiiios  ,  nondiini  tamcn  perce- 
j>los  ,  ad  hercdtm  non  Iransmittit :  non  idcra  cst  in  co  ,  cui  lega- 
tus  cst  fructus  in  annos  singulos.  /.  8.  supr.  dc  aunuis.  l.  25.  §. 
1 ,  vers.  prceterea.  supr.  de  usuris. 

(17)  QiioJ  ad  fructus  lucrandos  atlinct ,  sc.  vel  ut    fruclus    mcos 


(18)  Res  pupiUi  nsucapi  non  potcst.  /.  lo.  supr.  quemad-u.  f.}- 
vit.  scl  quid?  Gr.ieci  vidcntur  Icgii^sc  ,  i>ehiti  si  pupilli  ^  ^5  -J  i-^ . 
fih  ovrx-  ulrumqiic  voiinn  cst.  dc  pupiHaribiis  supra  ostendi  :  tie 
pulilicis  extal  lex  9.  iti.fr.  de  usurpnt.  quam  vidc. 

(19)  ^'ide  /.   ult.  iiifr.  vi  bon.   rapt, 

(ao)  Iliinc  paragr.iphnm  cxpiicavi  in  /.  i5,  supr,  de  usuris.  Goth, 
Addo  Mcnoc'i.  de  r,'cuperand.  poss.  rcmed.  i5.  nuin,  61 5.  iujln, 
Joann.  ropum.  dc  fructibut  cap.  5.  num.  9.  Ans. 

(•21)  \'ide  Strcitmann.  harmonia  jwii  pag.  a58.  Duarcnum  /H 
2.  dispulat,  nnniuersar.  cup,  ii.  roixatuiuni  in  pcnu  juris  cip. 
18.   Ludov.  A'ilal.  lib.    i.   rariar.  !•  ct.   cap.    19.   Mod. 

(q!2)  Vercri  sp  qui  dicAt  ,  ncgal  vd  dubital.  vide  quse  nol.  ad  / 
45.    in  fin.  supr.  de  ritu, 

(n3)  Imo  cst  bonae  fidei  posse.<!snr  ,  et  rectc  fructiis  poicipii  , 
quanidiu  fiuidus  non  cst  evicfu.s.  /.  aJ.  in  fin.  supr.  de  Uiuris,  \u 
luc  Paidus  dul  iial  ,  ncc  adfirmat  ?  An  ,  quod  aliis  pltccl  ,  liic  jki- 
iagra))luis  slncii  jnris  cst  :  dicfa  icx  a5.  sequi  ?  ail  cnim  lx;uam  (i- 
dcm  iiabcrc  dcsiucre  ,  qui  posto>»  coguovil  rom  aliouaiii  cssc  :  ot  ta- 
tom  longo  temporc  capcre  ,  licet  fnictus  snos  non  faciat, 

('?4)  id  est ,  usiicapio  ad  jus  :  pcrccptio  fiHirluiinj  ad  facliun ,  id 
cst  ,  naturalcm  or(|uitatcm  refortiir.  Fucti  verbuni  ila  sumilur  in  /. 
10.  .<ri/;jr.   de  capite  minutls.  /.   4'-  supr.  de  pjiulio, 

(^5)  Id  cst  ,  non  scquctur  :  iisiicapit  ,  crgo  frucliis  suoi--  farit. 
iit  noc  retro:  nec  usucajiit  ,  crgo  fructus  siios  non  f.icit.  Ciir  ?  in 
tcrdum  usncaperc  possuin  :  nec  tamon  inleriin  frtietus  meos  faci». 
ct  confra,  int.rdim  nsurapore  noii  po.ssum  :  ct  tamcn  fructus  luoo- 
ficio,  hinc  colligc  ,  ut  frnctns  mcos  faciani  ,  conlinuain  bonaiii  li- 
dom  cssc  dcbcre  :  ut  usucapiam  ,  suflicorc  ab  initio  bon.un  tiJciiv 
habui.s.sc. 

(iG")  Usncapcrc. 

(17)  A  idc  /.   8.  .<iUpr.   de  nsuri^. 

('.8)  Vcnierinl  qu.ie  subropljc  ,  Cujac.  i5.  obs.io.  el  ad  /.  4.  in 
i'tr'>o  lana.  infr.  de  usurpat. 

(31))  /.  4.  5.    19,  infi.   de  uwrpat. 

(3o)  Scrvo  ,  scil.  in  quo  habct  usumfructum.  adde  /.  3;.  5.  i, 
su)r,  h.  t.  l.  3i.  supr.  de  usufruct. 

'(3i)  Vidc  quae  notavi  ad  /.    i '».  supr.  h.   t. 

(3?)  /.  I.  5.  18.  Supr.  de  nper.  niHi,  l.  x,  ^.  8.  /.  5.  //;//•.  uf 
qud  in  loco  publico.  /.  tdt.   in  fin.  supr.  de    senitut,  pixcd,  wb- 

(33)  ^  idc  /.  a,  $■   ao,  mfr.  iie  quid  i  i  loco  lublico. 


LIBER   QUADR  AGESIMUSPRIMUS. 


3o5 


Dt  tmnsfiiga.    i .  De  vebus  hostilibus. 
5i.   Celsus  lil).   2.  Digestorum. 

TB.ansfugam  (i)  jurc  belli  recapimus  (2). 
§.    1.   Et  quae  res  (3)  hosiiles    apud  nos  sunt ,  non 
publicse  ,  sed  occupantium  (4)  fiunt. 

Quid  sit  habere  in  bonis. 
52.   MoDESTiNUs  lib.   n.   Regularum. 

REm  in  bonis  nostris    habere    (5)  intelligimur  :     quo- 
tiens    possidentes   excepiionem    (6)  ;  aut  amittenles, 
ad  recuperandajn  eam  ,  actionem  {j)  habemus. 
Per  quas  personas  nobi>  adcjuiritiir. 

53.  Idem  lib.    14.   ad  Quintum  Mucium. 

EA  qua;  civililer  (8)  adquiruntur  ,  per  eos  (9)  qui 
in  poteslate  nostra  sunt  ,  ad^piirimus  5  veluti  stipula- 
tionem  :  quod  naturaliter  adquiritur  ,  sicuti  (10)  est  pos- 
sessio  (11)  ,  per  quemlibet  volentibus  nobis  possidere  ad- 
quirimus. 

54.  Idem  lib.   3t.   ad  Quintum  Mucium. 

HOmo  liber  hereditatem  nobis  adquirere  non  potest. 
qui  (12)  bona  fide  nobis  servit  ,  adquiret  (i3)  :  si 
tamen  sponle  sua  sciens  conditionem  suam  ,  adierit.  nam 
«i  JIJ.SSU  nostro  adierit  ,  neque  sibi  neque  nobis  adquiret  : 
«i  noii  habuerit  animum  sibi  adquireudi  :  quod  si  eam 
meulem  habuit  ,  sibi  adquirit. 

5-  1.  Item  promittendo  nobis  liber  (i4)  homo  qui  bo- 
na  fide  nobis  servit  ,  ut  emendo  ,  vel  vendendo  ,  vel  lo- 
cando  ,  vel  conducendo  ,   obligari  ipso  jure  poterit. 

5-  2.  Scd  damnum  (i5)  dando  ,  dainni  injurite  tene- 
bitur  ,  uf  tamen  culpam  in  damno  dando  exigere  debea- 
mus  graviorem  ,  nec  tamen  (16)  levem  ,  quam  ab  ex- 
trane.». 

5.  3.  At  si  jussu  (17)  nostro  quid  in  re  nostra  gerant, 
vel  absentibus  nobis  quasi  procuratores  aliquid  agant  : 
danda  erit  in  eos  aclio  ,  non  solum  si  eos  emerimus  ;  sed 
etiam  si  donati  tiierint  nobis ,  aut  ex  dolis  [nomine]  ant 
ex  leg?.ti  pertinere  ad  nos  toeperunt  ,  aut  ex  hereditale  , 
idem  praestabunt  :  nec  solam  si  nostros  putaverimus  ,  spd 
et  si  commiines  aut  fructnarios  ;  ut  tamen  ,  quod  a(l((ui- 
siiuri  non  essent  ,  si  revcra  communes  aut  usuarii  essent, 
id  hcdieque  non  adquirant. 


§.  4-  Quidquid  tamen  liber  homo  vel  alienus  ,  quive 
bona  fide  nobis  servit  ,  non  adquirit  nobis  (18)  ,  id  vel 
sibi  (19)  libef ,  vel  alienus  servus  domino  suo  adquiret, 
excepto  eo  ,  quod  vix  est  ut  liber  homo  possidendo  usu- 
capere  possit  (20)  ,  quia  nec  (21)  possidere  intelhgitur  , 
qui  ipse  possidcretur :  sed  nec  ppr  servum  alienum,  quem 
nos  bona  fide  possidemus,  dominus  peculiari  nomine  igno- 
rans  usucapere  poierit  ;  sicuti  nec  per  fugitivum  quidem, 
quem  non  possidet. 

De  apro  ,  qui  in  laquewn  inciderat  ,  soluto  vel  ablato. 
De  poculo  alterius  ex  nnve  ejecto. 

55.  Pi^ocunis  lib.  2.  Epistolarura. 

IN  laqueum  (22)  qiiein  venandi  causa  posueras  ,  aper 
incidit;  cum  eo  haereret ,  exemptum  eum  abstuli :  nuni 
libi  videor  tuum  aprum  abstulisse?  et  si  tuum  putas  fuis- 
se  ,  si  solutum  eum  in  sylvam  dimisissem  •  eo  casu  luus 
esse  desisset  ,  an  manerel  ?  et  quam  actionem  mecum  ha- 
beres,  si  desisset  tuus  esse:  num  iu  factuin  dari  oporteret 
[qujEro]  ?  Respondit  ,  Laqueum  ,  videamus  ,  ne  intersit 
in  publico  an  in  privato  posuerim  :  et  si  in  privato  posui^ 
ulrum  in  meo  ,  an  in  alieno  :  et  si  in  alieno  ,  utruni 
perraissu  (a3)  ejus  cujus  fundus  erat,an  non  permissu  ejus 
posnerim  ?  prseterea  ,  utrum  in  eo  ila  haeserit  aper  ,  ut 
expedire  se  non  possit  ipse,  au  diuliiis  luctando  expediju- 
rus  se  fuerit?  Summam  tamen  hanc  puto  esse,ut  si  in.  (2^) 
meam  potestatem  pervenit  ,  meus  factus  sit.  sin  autem  a- 
prum  meiim  ferum  in  suam  naturalem  laxitatem  diraisis- 
ses ,  eo  facto  raeus  esse  desisset  ,  et  actionem  mihi  in  fa- 
ctum  (^5)  dari  oportere  :  veluti  responsum  est ,  cum  qui- 
dam  poculum  (26)  alierius  ex  nave  ejecisset. 
De  imula  et  alveo. 
56.   Idem  lib.   8.   Epistolarum. 

INsula  est  enata  in  flumine  contra  liontem  (27)  agri  mei, 
iia  ut  nihil  excederet  longiludo  regionem  praedii  mei  : 
posfea  aucta  est  paulatim  ,  et  processit  contra  fronles  et 
superioris  vicini  ,  et  inferioris.  Quasro  ,  quod  adcrevit  , 
nfrim  meum  sit  ,  quoniam  meo  adjunctum  est  :  an  ejus 
juris  sit  ,  cujus  esset  ,  si  initio  ea  nata  (28)  ejus  longitu- 
dinis  fuissel  ?  Proculus  respondit  :    Flumen  istud  ,  in  quo 


(0  Transfnga  ,  qui  et  perfuga  ,  qni  a  nobis  transfugit  ,  qui  fi- 
de  mutata  ad  hostem  trans^t  ,  /.  jq.  5.  8.  infr.  de  cavtivis.  canJtis 
minutioncin  mcdiam  jmtitur  ,  /.  ?.  5.  ,.  silpr.  de  capite  minut. 
Bon  maMmam  ,  /.  i5.  f.upr.  de  tut.  postliminiuin  non  habet.  l.  |4. 
Utpv.ex  ifuiiius  caus.  major.l.nj.  §.\.  wfr.de  capt.  Sed  tamen  Ci:- 
iac.  ^.  obs.  9.  nomine  transfiig.Te  h"ic  infflligit  eura  ,  qni  ab  hosti- 
bus  ad  nos  transfiisit.  ut  sit  scnsus  :  Non  violento  jnre  bflli,trans. 
fn^jim  hostir.m  recipere  ,  id  est  ,  cxcipere  et  apud  nos  retineie,  ut 
•obiscum  viyat  ,  ct  militet  ,  possomus. 

(i)  finge  hanc  legcm  dc  nostro  transfuga  .-'.ccipi.-ndam  e.s^e  et  a 
Bostiis  cai)tum  esse  ;  fu-tne  capientis  ,  an  puhlions  ?  Quo  tcmpore 
a  nobis  tiansftigit  ,  lict  enm  inlcrficere  qiiasi  hostem  :  qnin  et  v-:- 
vens  solet  combun  si  captns  s>t.  liet  ilaque  hoc  casu  prblicus  vi- 
de  qua  aotavi  ad  /.  3.  i/i/K  ad  I.  Corn.  de  sicariis.  b.,i<3 ,  si  ul- 
tro  ad  ncs  rcdeat  ,  tietne  srrTus  ?  vide  Cnjac.  4.  obse,-^.  q. 

^3)  MobiJes:  tinnt  tr..»  ijnmobilia  P.  Roraani.  /.  io  €  1 
m/r.  de  capt.  et  postUm.  revers.  Goti,.  vi<!e  A.  Gell.  ih.i^:  cap. 
a3.  et  lib.  7.  cap.  4.  Jacob.  Bornit.  de  arar.  ivdit.  lib.  3.  can. 
»0.   Ans.  '^ 

(4)  l.  5.   in  fin.  supr.   h.   t. 

(5)  Exreptionc  qui  r.m  tueri  ,  aut  .-ictione  perscqui  potest,rmi 
hatere  videtur.  idcoque  quod  cviL.citur  ,  ia  bonis  uoo  rst.  /.  loo. 
uijr.   de  reg.  juv. 

(G)     Ad  cam  relincndam. 

(J)     '•   49-   infv.  de  i^erb.  sign.   Hahctur  quod  peti  fKitest.  l.  1^3 

r.  de  ^erb.   sien.  R.:n  habet  ,  lyn  actionrm    ad    exjin  rccureraa 


Ht// 

.liam  habet.  l.   iS.  {„fr.  de  rrg.' jL 


eaKTi  rccuperaa- 


(b)     Vide  Baitol.rt  Ca^lrcrj.^u  /    schcum.  u.  5.   per  Hheram. 


6.  .fupr.  de  pign.  act.  Goth.  hanc  leg.  explicat  Bellon.  supput.  lib. 
i.  cnp.   18.  Ans. 

(9)  /.    10.  supr.  h.  t. 

(10)  Possessio  est  facti, 

(11)  /.   20.  in  fin.  supr.  h.   t. 

(12)  Non  pote.st  ,  qui  bona  fide  nobis  servit  ,  sibi  adquirit  ta- 
mcn  ,  si  sponte  etc.   Cujacius  ita  in  Basilicis  legi  notat  11.  obs,  \i. 

(i3)  /.  59.  supr.  de  herfd.   inst. 
(14)  l.    118.  infr.  de  vtrb.   oblig. 
(i5)  /.    i3.   i.   I,  supr.  ad  les.  Aquil. 
(.6)  Al.  tara. 

(•/)  ^-  i9-  5-  ^-  *"/""■  de  negot.  l.  i3.  5-  2.  sitpr.  cvm- 
modatl. 

(18)  /  3o.  5-  3.  infr.  de  acq.  vel  amitt.  possess.  l.  23.  ^.  1.  /. 
19.  supr.  ex  quib.  caus.  major.  Ans. 

(19)  At.  .'ibi  si  liber. 

(20)  Yide  /.    ii8.  infr.  dc  r"g.  juv. 
(9.1)  /.  23.  supr.  e.v  quib.   cnu.f.  mdior. 

(2'.i)  Laqneum  in  nscum  qnod  inciuil ,  non  est  meum  nisi  natU' 
mlitrr  capiatur.   /.   9,8.   29.  supr.  ud  l.  Aquil. 

(•'..■^)  Venantcm  in  aiieno  agro  ,  sine  conscnsu  domini  ,  nihil  sibi 
adquirrre  ,  hinc  colligit  Cnjac.  4-  obsen>.  2.  adde  quie  notavi  ad 
/.   5.    ^.   I.   supr.   h.   t. 

(24":i  Si  meiim  f.ictura  est  occnpatioric  ,  vel  qiiasi. 

(a5)  Vicinam  rei  vindicationi.   /.  5?.,  supr.  de  lei  find. 

(•2ti)  /.  »4-  S-    '^-  ^i'pr.  de  yrcescript. 

(59)  Adde  /.    3o,  supr.   h.  t. 

(0.8)  Al.  enata.  • 


3o4  D     I     G     E     S 

insulam  contva  frontero  rg  i  tui  enm  nalam  (i)  e«;se  scri- 
ps;«t!  ,  iia  lU  iion  rxcedeiet  lorgitur^inem  agri  tiii  ,  si  (a) 
aJijvionis  jus  Ijsbei  ,  et  insula  initio  proplor  lundo  tuo 
h»it  ,  cjuaiTi  ejus,  qui  trans  flumen  habebaJ  :  tota  tua  fa- 
cia  est.  et  quod  poste;»  ei  insulse  alluvione  accessit,  id  (3) 
Tuum  est,  eiiarasi  ita  pccessit,  ut  procederet  insula  contra 
frontes  vicinorum  superioris  atque  inferioris".  vel  eliani  ut 
jjropior  esset  fundo  ejus  ,  qui  trans  flumen  habet. 

^.  1.  Iiem  quaero  ;  si  cum  propior  ripae  meae  enata  est 
insula  ,  et  postea  tolum  flumen  fiuerc  inter  me  ,  et  insu- 
lam  coepit  ,  relirto  suo  alveo  ,  quo  major  amnis  flue- 
lat  (4)  •.  nuniquid  dubites  ,  quin  etiam  insula  mea  ma- 
ueat ,  el  nihilomiuus  ejussoli,  quod  flumen  reliquit,  pars 
fiat  rnea?  rogo ,  quid  senfias,  scribas  mihi.  Proculus  re- 
spcndit  ,  Si  cum  propior  (5)  fundo  tuo  initio  fuisset  in- 
j.ula  ,  flumen  ,  relicto  alveo  majore  ,  qui  inter  eam  insu- 
Jam  fuerat  et  eum  fundum  vicini,  qui  trans  fluraen  erat, 
iluere  coepit  inter  eam  iusulara  et  fundum  tuum  :  nihilo- 
reinus  insula  tua  manet,  sed  alveus  qui  fuit  inter  eam  in- 
suiam  et  fundum  vicini ,  medius  dividi  debet:  ita  ut  pars 
propior  insulae  tuae,  tua',  pars  autem  propior  agro  vicini, 
ejus  esse  intelligatur.  intelligo ,  ut  et  cum  ex  altera  parte 
insulae  alveus  fluminis  exaruerit  ,  desisse  insulam  esse  : 
ied  (6)  quo  facihus  res  intelligeretur  ,  agrum  qui  insula 
iuerat  ,  insulam  appellant. 

De  servo  uxori  donato. 
5;.  Paulus  lib.   6.   ad  Plautium. 

PEr  servum  donatum  (j)  a  marito  :  nec  ex  re  qui- 
dem  ejus  cui  donatus  est  ,  acquiri  quicquam  posse  , 
Julianus  scribit  :  hoc  enira  in  eorum  persona  concessum 
Cjt  5  qui  (8)  bona  fide  serviunt  (9). 

De  re  ex  mari  extracta. 
58.  Javolenus  lib.    11.  ex  Cassio. 

QUaecunque  res  ex  mare  (10)  extracta  (11)  est ,  non 
anle  ejus  incipit  esse  ,  qui  extraxit  ,  quam  domnius 
eam  pro  derelicto  habere  coepit. 

De  re  mandatu  altcrius  empta. 
69.   Calllstkatus  lib.   2.   Quaestionum. 

REs   [  ex  ]   mandatu   meo  empta  ,  non  prius  (12)  mea 
fiet  ,  quam  si  mihi  tradidcrit  ,  qui  emit. 
De  horreo  mobili  positu  in  altcrius  prcvdio. 
Co.   Sc.tvoLA  lib.    1.  Responsorum. 
'^  I  ^ltius    horreum    fruraentarium    novum  ,    ex  tabulis  li- 
X     gneis  factum  ,   mobile    (i3)    in    Seii    prapdio  posuit  : 
qjsritur  ,   uter  horrei  dominus    sit  ?  Respondit ,  secundum 
ta  ,  quae  proponerectur  ,  uon  (i4)  esse  faclum  Seii. 


T     0     R     U     M 

De  hereditate  ,  ei  servo  hereditario. 
61.   HERivioGENiAji us  lib.   6.   Juris  epitomarum. 

HEreditas  in  multis  partibus  juns  pro  (i5)  domino  ha- 
betur  ,  adeoque  hereditati  quoque  ul  domiiio  per 
servum  hereditarium  adquiritur  (16).  f  In  his  sare  m 
quibus  factum  personae  operaeve  substantia  (1;^)  desidrra- 
tur,  m!iil  heieditati  quaeri  per  servum  potest :  ac  jrople- 
rea,  quamvis  servus  (i8)  hereditarius  heres  iuslitui  pc-ssit, 
lamen  ,  qiiia  adire  jubeulis  domini  persona  desideratur  , 
heres  exspectandus  est. 

§.  1.  Usiisfruclus  ,  qui  sine  (19)  persona  constiiui  uon 
potest  ,  hereditati   per   servum  non  adquirilur  (20). 

De  his  ,  quce  non  sola  ,  sed  per  universitalem  acqui- 
runtur. 

62.   Paulus  lib.   2.   Manualium. 

QUaedam  quae  non  possunt  sola   alienari  ,  per  universi- 
tatem  (21)  iranseunt:   ut  fundus  dotalis  ad  heredem  j 
et  res,  cujus  aliquis  commercium  uon  habet.   nr.m  elsi 
Jegari  (22)  ei  non  possil  ,  tamen   heres  institutus  dominus 
ejus  efficitur. 

De  thesauro. 
63.  Tryphoninus  fib,   6.  Disputalionuro, 

SI  is  ,  qui  in  aliena  (^3)  poleslate  est ,  thesaurum  in- 
venerit  :  in  persona  ejus  cui  adquirit  ,  hoc  erit  di  • 
cendum  ,  ut  si  in  alieuo  agro  invenerit  ,  partem  ei  ad- 
quirat  5  si  vero  in  parentis  dominive  loco  iuvei.eril  ,  il- 
lius  totus  sit  5   [  si  auJem  in  alieno  ,  pars.  ] 

$.  1.  Si  commuuis  (24)  servus  in  alieno  invenerit  ,  u- 
trum  pro  dominii  partibus  ,  an  semper  aequis  adquiret  ?  et 
simile  est,  atque  in  hereditate,  vel  legato ,  vel  quod  ab  aliis 
donatum  servo  tradilur  :  quia  et  ihesaurus  donum  fortu- 
nae  (25)  credilur  5  sciUcet  ut  pars  quae  inventori  ccdit  , 
ad  socios  ,  pro  qua  parte  servi  quisque  dominus  est  ,  per- 
tineat. 

5-  2.  Si  communis  servus  in  domini  unius  fundo  pro- 
prio  invenil  ,  de  parte  ,  <|uae  soli  domino  semper  cedil  , 
non  est  dubium  ,  quin  solius  domini  praedii  sit  ^  verum  , 
an  alifjuid  ex  parte  ferat  alter  socius  ,  videndum  est.  et 
iiunquid  simile  sit,  alque  cum  stipulatur  servus  jussu  unii'.s 
domini  ,  aut  pir  traditiouem  aliquid  aocipit  vel  nomina- 
tim  (26)  alttri  ?  quod  magii  dici  polerit. 

5.  3.  Quod  si  servus  in  quo  ususfructus  alienus  est  , 
invenerit  in  ejiis  locum  (27),qiii  servum  proprium  habet: 
an  totum  illius  sit?  et  si  in  aheno ,  an  parlem  eidem  ad- 
quirat,  an  vero  frucluario?  Iiispeclio  iu  illo  est ,  iium  ex 


(1)  Al.  enatani. 

(a)  Et  quia  non  esl  agcr  liraifatus.  /.    16.  siipr.  h.  t. 

(3)  /.65.  5-  I-  '>»/'••  h.  t.  Hinc  coiliguiit  :  CiviUli  conccssum 
pjivilegium  ,  trahi  ad  villaui  ci  postca  coiijunctam. 

(4)  Al.  fluxcrat. 

(5)  /,   7.   5.  5.  /.  3o.  5  '•  ^^pr-  h.t.^.-ii.hist.  de  rer.  divis. 

(6)  Insula  appcllatur  quie  quotulain  fuit  insula, 

(7)  Ux.ori. 

(8)  /.    I,   C.   de  rei  vind. 

(9)  Hoc  in  uxore  scicnle  donationcin  non  valere ,  oblinerc  putat 
Bartolus  :   stcus  si  ignoret. 

(10)  Al.   mari. 

(ii)  Adde  /.  i3.  infr.  tit.  prox.  Quid  ,  si  sponte  ad  litus  appu- 
lit  ?  vid.  Autk.  navigia.   C.  de  furlis. 

(12)  Imo  prius  ertt.  /•   65.   infr.   h.  t. 

(i3)  Secus ,  si  immobile.  /.    18.  supr.  de  acl.   empt. 

(i4)  Mobiiia  horrca  in  pra:dio  alicujus  posita  ,  paisnon  sunt  soli. 

(i5)  /.   3i.   in  Jin.   supr.  de  hered.  inst. 

(j6)  hno  non  aJqjiiilur.  /.  18.  supr.  h.  t.  /.  43.  supr.  de  adquir. 
vei  ormtt.   hered. 


(17)  Substantia  opciae  desideiari  dicitur  ,  qu.ilies  opcrae  ipsius  iit- 
tcrvcntus  cxigitur. 

(18)  Heredifarius  servus  clsi  institui  possit ,  peisoaa  lanaen  do- 
inini  adire  jubentis  dcsideratur. 

(19)  /.   26.  infr.  de  stipul.  servor. 

l'M>]  Antc  aditam  hcrcdilalem  scil.  /.  i3.  Supr.  quib.  mod. 
ususfruct. 

(21)  /.  38.  5.  3.  4.  5.  /.  93.  supr.  de  legat.  3.  /.  i .  $.  i.supt. 
de  fundo  dotali.  Novell.  iS^.  c.  3.  Goth.  vide  Emund.  Mei. /ji, 
sitig.  differ.  c.    i6.  Ans. 

(22)  Sepulchrum  ila  1. gaii  non  potest  ,  nisi  cum  univerfiitate.  /. 
monumenta.  14.  C.  de  legat.  Hoc  aniplius  iiotat  Barl.  in  ixbu. 
bacris  dircctum  dominium  transirc  in  uiiiversalcm  successoicm  :  in 
biiigularem  utile. 

(23)  /.    lo.  Supr.  h.  t. 

(24)  /.  45.  supr.  h.  t. 

(25)  Et  5.  3.  in  fin.  dic  melius ,  Deij^bcneficium.  ut  /.  unic.  C. 
de  ihesaur.  Ub.   10.  tit.   i5. 

(26)  /.  37.  J,  3.  supr.  h.  t. 

(27)  Al.  loco. 


LIBER    QU  ADRAGESlMUSPPvIMUS. 


3(5 


opeiis  S2rvi  adquiratur.  Finge  ,  terram  fodientem  inyenis- 
sc  :  ut  hoc  dicatnr  fructuarii  esse.  quod  vero  subito  in 
abdiio  loco  posiium ,  niuil  agens  ,  sed  aliter  ambulans  in« 
venit  :   proprielatis  doruini  sit. 

•^  Ego  nec  illius  ad  {'rucluarium  pertinere  partem  arbi- 
tror.  nemo  enim  servorum  opera  thesaurum  quaeril  :  nec 
(»)  ea  propter  tunc  terram  fodiebat  ,  sed  alii  rei  ope- 
jam   insumebat  ,  et  fortuna  (•2)  aliud  dedit. 

-j-  Itaque  si  in  ipsius  fructuarii  agro  invenerit  ,  [pulo] 
pariem  solam  ,  ut  agri  dominum  ,  habilunun  :  alieram 
ad  eum  ,  cujus  iu  servo  proprietas  est  ,  perlinere. 

§.  4-  Qiiod  si  creditor  invenerit  :  in  alieno  videbitur 
inveniase.  parlem  (3)  itaque  sibi  ,  partem  debilori  prae- 
tlabit :  nec  recepta  pecunia  resliluet ,  quod  jure  invento- 
ris,  non  crediloris,  ex  ihesauro  apud  eum  permansit  (4)  . 
Quae  cum  ita  sint  ,  et  cum  ex  Principis  (5)  auctorilate 
creditor  ut  proprium  agrum  tenere  coepit  jure  dominii  : 
intra  constilutum  luendi  tempus  (6)  ,  [  pignoiis  causa 
vevUtur.  post  transactum  autem  tenipus  ,  thesuurum  in  eo 
inventum  ante  solutam  pecuniam  toium  tenelit  :  oldato  ve- 
vo  intva  constilutum  tenipus  dehito  ,  ]  quoniam  universa 
praestantur ,  atque  in  simplici  petitore  revocantur  ,  restitui 
debebit,  sed  pro  parte  sola  j  quia  dimidium  inventori  sem- 
per  placet  relinqui. 


Q 


De  deductione  in  censum. 
64-  Qui^TUS  Mucius  ScyEVOLA  libro  singulari  Opuv 
Uae  quisque  aliena    (7)    in  censum  deducit  (8)    ,     ni- 
hilo  magis  ejus  fiunt  (9). 


De  epistola.    1.   De  Insula. 
65.   Labeo  lib.   6.   Pithanon  a  Paulo  epitomatorum. 

Sl  epislolam  tibi  misero  :  non  erit  ea  tua  ,  antequam 
libi  reddila  fuerit.  Paulus  :  imo  contra  (10).  nam  si 
njjsoris  ad  nie  labellarium  luum  ,  et  ego  rescribendi  cau- 
sa  literas  tibi  misero:  simul  at(|ue  tabellario  tuo  (11)  tra- 
didero,  luse  fient.  "^-  Idem  arcidet  in  his  literis ,  quas  tuas 
duntaxat  rei  gratia  misero  •,  veluti  ,  si  petieris  a  me  ,  uti 
te  alicui  commendarem  (12)  ,  et  eas  eommendatitias  (i3) 
tibi  jnisero  lileras. 

§.    1.   Si   qua    insula  in    flumine  propria  tua  est  ,  nihil 
in    ea  publici    est.  Paulus  ,    In  o  in  eo  genere  insularum 


ripse  flumiui  ,  et  litora  mari   proxima  puhiica  (i^)  sunt  , 
non  secus  atquc  in  conlinenli  agro  idem  juris  est. 

§.  2.  Si  qua  iusula  in  fluinine  publico  proxima  tuo 
fundo  nata  est  j  ea  tua  e.st.  Paulus  :  videarnus  ,  ne  hoo 
f;Jsum  sit  de  ea  insula ,  qu3e(i5)  non  ipsi  alveo  flumini* 
cohairet  ,  sed  virgullis  ,  aui  alia  quaiihet  levi  materia  iU 
susiinelur  in  flumine,  ut  solum  ejas  (16)  n.>n  tangat ,  al- 
que  ipsa  mov^tur  :  haeo  enim  propemodum  pubiica  ,  al- 
que  ipsius  flurainis  esl  insula. 

§.  3.  Paulus:  si  insula  in  flumine  nata  tua  fur^rit,  d°- 
iude  inier  eam  insulam  et  coiUraiiara  lipam  alia  insu'a 
nala  fuerit  :  mensura  eo  nomine  erii  instruonda  a  lua  in- 
sula  ,  non  ab  agro  tuo  ,  propler  quem  ea  iasula  tua  fi- 
cta  fuerit.  nam  quid  interest  ,  qualis  ager  sit ,  cujus  pro- 
pler  propinquitatem  posterior  insula ,  cujus  sil,  cjuajratur.' 

§.  4-  Labeo  libro  eodem  :  Si  id  (17)  quod  in  pubiioo 
innatum  aut  aedificatum  est  ,  publicum  est  ,  insula  (18) 
quoque  ,  quae  in  flumine  publioo  nata  est  ,  publioa  esae 
debet  (19). 

De  partu  ancillct. 
6&.  "Venblej os  lib.   6.   Interdictorum. 

CTJm  praegrians  mulier  legata  ,  aut  (20)  usucapta,  alio- 
ve  quo  modo  alienaia  pariat :  ejus  (21)  fient  partus, 
cujus  est  ea  cui  (22)  emeretur  \  rion  cujus  lunc  fuisset  , 
cura  conciperet. 

T  I  T.     11. 

DE  (23)  ADQUIRENDA  ,  VEL  AMITTENDA  (24) 

POSSESSIOWE   (23). 

Etymologia.  1,  Effectus.  2.  Per  quas  persotias  acquiri" 
tur.  De  avquisitione  per  nosmelipsos.  3.  De  pupillo  et 
furioso.  4-  De  donatione  inter  virum  et  uxorem.  5.  De 
acquisitione  per  alium.  De  his  qucB  sunt  in  nostra  potestO' 
te.  6.  De  bona  vel  mala  fide  possessis.  n.  De  servo  com~ 
muni.  8.  De  servo  fructuario.  9.  De  intellectu  possiden- 
di.  10.  De  furioso.  11.  De  impubere.  12.  De  ancilla. 
i3.  De  servo  pupilli.  i^.  Dt  servo  ,  qui  infuga  vel  pro- 
vincia  est.  i5.  De  servo  pignorato.  16.  De  servo  heredi- 
tario  ,  vd  empto  .,  vel  donato.  17.  De  servo  prcelegato. 
i8.  De  servo  communi.    19,    De  animo  servi.  20.  De  pro" 


(I)  Statutum  rsto  :  Bannitiim  capiens  .,  sex  haheat  ex  puhlico. 
Magi^tratus  Titinin  hannitum  quielem  adprcbeudit ,  sed  fui  tivH  ex 
tansa  :  Bartolus  ncgat  Magistmtiii  sex  deberi  ,  quia  Titium  velut 
fureru  adpreheiidit  ,  non  vcfut  bannilum. 

(■2)     V.  J.   I.  siipr.  h.  t. 

(3)  /.  miic.  C.  de  thesauv.  lib.  10.  tit.  i5.  5»  Sg.  >>ers.  at  si 
quii  in  alimo.  Inst.  dc  rer.  divis. 

(4)  Al.  rcmansit. 

(5)  Vide  /.  •>..  l.  3.   C.  de  jiire  dominii  impetrando. 
(fi^     Bi«iinii.  olim  anni.   /.   ult.   C.  de  jiire  domin. 

(7)  l.  4.  (j.  4.  infr.  dc  censib.  l.  4-  l-  7-  C.  de  donat.  l.  8. 
C.  de  act.  empt.  Cicer.  pro  Flacco.  Coustabat  inter  omnes  ,  si 
alicna  censendo  Dccianus  sua  facere  posset ,  eum  maxiina  habiturum. 

(8)  Al.  dcducat. 

(9)  Imo  ,  ficri  videntur  .  /.   10.  supr.  dc  prob. 

(10)  Imo  non  contra.  /.   59.  supr.  h.  t. 

(II)  l.  6.  5.  2.  supr.  de  negot. 

(12)  Commendarem  et  eo  ,  ita  legendum  videtur.  ut  eo  sit  in 
eum  finrm. 

(i3)  Vide  /.  u!l.   C.  quod  cum  eo.  /.    12.  J.    12.    siipr.  mandai. 

(i4)  /.  3.  itifr.  ne  quid  in  loco  publ.  l.  96.  /.  /12.  iufr.  dc 
werhor.  sign.  5-   5.   Inslit.  de  rer.  diuis. 

(i5)  Insube  quaedam  ipsi  alvco  fluminis  non  cohiercnt  ,  sed  vir- 
piiltis  ,  aut  alia  qualihet  materia  levi  ita  6uatjuculiir  ,  ut  sjluiu  ojui 
Dyn   faneant,  scd  niovcantnr, 

(16}  Sub.  alvci  liuiiiiaif. 


(17)  Non  si  id  quod  in  puLlico.  Hotora.  1,  obsctv.  ult.  reprchen- 
bUs  a  Roberto   i.  reccpl.   11. 
(i8)  In  insula  quoque.  HiiL 

(19)  Imo  privatorum  est.  /.   7.  ^.  3.  .mpr.  h.  t. 

(20)  Aut  vcndita  aliove  quo  modo  alienata  parict ,  eja»  fjt-t  par- 
tus  ,  cujus  est  ea  cum  eniteretur  ,  non  cujiis  tiinc  ffiifsef,  C(un  con- 
cijerct.  Cujac.  f\.  ad  Paul.  sent.  9.  5-  ^-  a  qua  lccticne  non  ab- 
horiet  Haloandri  edifio. 

(21)  /.    i.j.    C.  de  riii  vind. 

(22)  Al.  quae.  ut  sil  sensus  ,  ut  cniptoris  ancitla  fuit  ,  partus 
tenipore  :   ita  et  anciila;  partiis. 

(23)  Ad  aliquot  hajus  tituii  Kges  et  rubr.  scripseruat  Zasius  , 
Ferrctus  ,  Ripa  ,  Ahiaius  et  Corasius,  Ipsam  rubricam  repetiit  Bo- 
locrnetns.  de  cietero  vide  Menociiium  de  ndipisccnd.  ct  acquir.  pos' 
sessiona.  Cliarondam  /«■.  1.  ►'criiiw.  c.  ().  Duarcnuui /ti.  i.  disput, 
cap.  9.  Confium  tib.    i.  dispitt.  c.  9.  Mod. 

(24)  Adde,  et  retintuda.  Lib.  7.  C.  32.  hinc  I.nfcrdicla  posse.s- 
sioiiis  adipisceudae,  5-  3.  fctinendae  ,  5-  4-  recupcruuda;  po^scssio- 
nis.   5^.  6.   Instit.   de  Interdict. 

(26)  IIjo*  t)??  J/oeyO/uA?  ,  Jta*  J:«xoiTOXfl5  ,  H.o!.l  ■*(iOi7-fO;>ii7/j.v  etc. 
de  dominio  pcr  possesaionem ,  detentioiicm  ,  tt  adquibili  i.k  ni  co- 
rujn  ,  qaoe  in  noslra  potcstate  sunt ,  adqiiireudo  ,  Oo.  Eclog.  2. 
per  quas  personas  cuiqiie  acquiritiir  (  ])0.«oe^sio  )  2.   Inst.  9.   Forro 

hic  agitur  de  adquireudo  jure   jiosscssionam  ,    aoa    Sijnplicilcr    dt 

adquireada  posscbsione  ,  quoe  eit  focti. 


3o6 


DIGESTORUM 


curalore  y    tutore  y  curatore.    ii.De    procuraiore.  De  re 
prcvsenli.  22.   De  municipibus. 

i.   Paulus  lib.   54-  afl  Ediclum. 

POssessio  appellala  (»)  est  (  ut  et  Labeo  ail  )  a  sedi- 
bus  (2)  ,  quasi  (3)  positio  :  quia  naturaliter  (4)  le- 
nelur  ab  eo  (5)  ,  qui  ei  iusislit  :  quam  Gra;ci  xaro- 
^vV  (6)  dicunt. 

5.  I.  Dominiumque  rerum  ex  (7)  naturali  (8)  posses- 
siouc  coepisse  Nerva  filins  ait :  ejusque  rei  vestigium  re- 
jnanere  de  (9)  his  ,  quae  terra  ,  mari ,  coeloque  capiun- 
tur  ;  nam  haec  protinus  (10)  eorum  fiunt  ,  qui  primi  pos- 
sessionem  eorum  apprehenderint.  'f-  Ilem  beilo  (11)  ca- 
pta  (12)  ,  et  insula  (i3)  in  mari  enata  ,  et  gemmse  (i4), 
lapilli ,  mavgaritae  in  litoribus  (i5)  inventae  ,  ejus  fiunt , 
qui  priniiis  eorum  possessionem  naclus  est. 

§.  2.  Apiscimur  (i6)  autem  possessionem  per  nosmeti- 
psos  (17). 

5.  3.  Furiosus  (18)  et  pupillus  (19)  sine  tutoris  aucto- 
rilate  non  polest  incipere  possidere  :  quia  affectionem  te- 
iiendi  non  habent ,  licet  maxime  corpore  suo  rem  contin- 
gant  :     sicuti    si  quis  dormienti  (20)  aliquid  iu  manu  po- 


nat.  Sed  pupillus  tutore  auctore  incipiet  possidere.  Ofi- 
lius  quidem  et  Nerva  filins  ,  etiam  sine  tutoris  auctoritate 
possidere  incipere  posse  pupillum  aiunt  :  eam  enim  rem 
facti ,  non  (21)  juris  csse  :  quae  sententia  recipi  potest  , 
si  (22)  ejns  (23)  a^tatis  sint  ,  ut  intellectum  (^4)  capiant. 
5.  4-  S'  vir  uxori  cedat  possessione  (2$)  ,  donationis 
causa  ,  plerique  putant  possidere  eam  (26)  :  quoniam  res 
facli  (27)  infiimari  jure  civili  non  polest.  et  quid  attinet 
dicere  ,  non  possidere  mulierem  ,  cum  marilus  ,  ubi  no- 
iuit  possidere  ,  protiuus  amiserit  possessionem  ? 

§.  5.  Item  adquirimus  possessionem  per  servum  (28)  , 
aut  filium  (29)  ,  qui  in  potestate  est  ,  et  quidem  earum 
rorum  ,  quas  peculiariler  (3o)  tenent ,  etiam  ignorantes  , 
sicut  Sabino  ,  et  Cassio  ,  et  Juliano  placuit  ,  quia  nostra 
volunlale  intelligantur  possidere,  qui  ejus  peculium  habe- 
re  permiserimus.  -^-  Igilur  ex  causa  (3i)  peculiari  et  in- 
fans  et  furiosus  (S^)  adquirunt  possessionem  ,  et  usucapiunt : 
et  heres  ,   si  hfrcditarius  servns  emat. 

5.  6.  Sed  et  per  eum  quem  boiia  (33)  fide  possi- 
demus  ,  quaravis  alicnus  sit  ,  vel  liber  ,  possfssionem 
adquircmus.  ■\-  [  Quod  ]  si  mala  (34)  fide  cum  possidea- 
mus  ,  non  puto  adquiri  aobis  possessionem  per  eum.  Sed 


(i)  Efymon  nota. 

(^)  A  ixdibus  ,  et  ,  ut  Lal)co  ait  ,  quasi  pedum  positio.  vu!s^. 
Veruin  vix  cst ,  ut  vulgatam  lectioncm  dtfendere  quj.^quain  possit : 
nec  cnim  dicitur  quis  pedibus  scdcre.  unde  fruslia  qnoerunt  non- 
nulli ,  cur  a  pcdibus  dicatur  polius  quam  ab  alia  coiporis  parte. 
Inde  quoqiie  jnale  Accursius  negat  rcs  mobiles  possideri.  Ex  FIo- 
rentina  lcctione  coUigit  Hotomannus ,  existiinari  posse  ,  adquirendx 
posscssionis  notam  ac  symbolura  fuissc  sedis  alicujus  ,  dicis  cauga  , 
posilioncin.  Quam  opinionem  videtur  coMlirmare  /.  3.  ^.  5.  \n  f.n. 
infr.  h.  t. 

(3)  AUusio  vocabuli.  vid.  Alciat.   \.  dispunct.   i. 

(4)  9-'<rniu:  1   <ri)u.%rt<i.i- 

(5)  Vidc  Walthcium  iib.  a.  Miscell.  c.  19.  Vaconium  tih.-i.  t/e- 
clarat.  3^.  usque  ad  declarat.  Sg.  Forcatulum  Necjomaiit.  dia- 
log.  73.  Mod. 

(6)  £t  .5^»!-.  3a,  quaenamvero  posscssionis  dcfinitioesl?  Te^^wXr 
iiffirot^rjyTOc  tifia^an.  Id  est  ,  cittn  fjossiifemus  aniino  opinioi^eqiie 
dnniiiii.  Thooph.  §.  xu  ciciM*  "■•  ^"*''  P*""  9"«*  personus  cuiijiie. 
<iiuxn  JtfT-TTC^^oi/TOs  KX-ioX^i-  -'"'«•  Eclog.  ■>..  c(.-p.  60.  opinioi.c  dotnini 
postessio.  /.  22.  5-  »•  sufr.  de  no.xalib.  PfaturaHs  vtro  cidcio  Tbc- 
opb.  10.  Inst.  de  itUerd.  est  cri<u«,tt)ii  ir.ciyy.XTo;  xxtoxi-  S'<"t  'I'"»" 
si  possessio  e:l  ,  incorporalis  rei  xplta-t;,  usus.  alihi  sic  detinitur, 
fl  \o[*ii  (fvcriy.t!  iV'  xa7«Xi''\  «<»'  *'"  7«^'»)?  «PX^'  fKyffci^i  Zfcritaiix. 
5o.  Eclog.  2.  cap.  I.  et  cap.  ()4-  vofjni  »V'  ^v^tK^-f  ^'1«  Trpuyu»70c. 
K%Texi-  'iertiam  spocitm  CJisc,piita  iiaturalem  et  civilem,r.cgat  Cu- 
jac.  9.   obs.  33. 

(7)  l.  20.  in  fiti.  supr.  de  adqitir.  rcr.  Causa  doniinii  etficieDS 
est  £i>inius  ntriiisque  contviihcntis  :  mateii.'»,  rcs  de  qi;a  f,t  conven- 
tio.  Forma  ,  iiiiditio  ,  et  prebcnsio  vacusc  posscs.sionis.  Finis,  cino- 
.lulnentum  ,^uo  vilee  prffsidium  paratnr.  intie  bona,  qoasi  a  bcan- 
do  dicla.  /.  49.  iifr.  de  verhor.  signif.   Hotom.    n.   Jllustr. 

(8)  Quae  vcra  taiitum  est  posscssio ,  a  Bartoio  corporalis  appellatur. 

(9)  ^i-  !■?■ 

(10)  Aa  iiitra  triduum  ?  an  postca,  quam  ij,  cui  rrs  crepta  tst, 
ccepit  ad  exlraueos  actus  divcrtere,  animo  quasi  rccuperandje  ij^siiig 
rei  abjccto  ? 

(11)  Bello  JHsto,  ac  legilime  indicto  capu  fiunt  capicntis,  ut  hic. 
adde  /.  hostcs.  24«  'if''    <^^  capwis. 

(12)  Ab  co,  qui  tcipsa  nieict  :  cl  csl  mi^cs.  qnid  ,  .si  Erotcm 
scrviim  dudiun  TVIaevii  cnjtivum  c^^jhio  ?  num  incus  fiet  ,  an  prio- 
ris  domini?  utiquc  meus.  Qiiid  Mirvii  im.nobilia?  au  cinulcin  Ma?- 
vium  icdei:nl.  vid.  i.'io.S).i  .irifr.  de  caflinis.  Qnid  arroa  ,  cX  r<|iii 
fti.sd!m?  cidrm  non  re;ti!i3n:stur.  /.  a.  %ifr.  de  captiv/is.  Cur  fam 
varie  ?  arma  turpilcr  amitti  pra\sunninlui.  /.  a.  infr  ds  cnptivis. 
IrnmobiHiim  autcin  (  quae  in  doiuinio  sunt  subdilorura  )  dcfcnsio- 
«ern  dcbit  Priiucps.  Quid  immobilia  bostium?  non  fiunt  occuparv 
ti.«  ,  rcd  fi.'<i.  /.   20.  5.   1.  infr.  di  captivis. 

(i3)  ln:»i!a  in  mail  natn  primi  fit  orrrp.intii:  eaquc  ralionc  Ve- 
nttos  imperio  subjici  ,  quidJm  nrg.inl.  Qiu<J  crcai!»,  sc  d<*s<>rtri9 
loeus  ?  Quidain  occupantis  cBse  aiuut  (  cura  pro  derclitlo  LfiLeatur 


/.  I.  infr.  pro  derelicto.  I.  qui  aqros.  8.  C.  de  omni  agro.  )  Alii 
ei  ccdrre  putaiit  ,  q«i  territorii  sit  dominus:  alii  jurisdicUonem  so- 
lam  teiritorii  domino  cedere  e.\istimant. 

(i4)  Geramas  et  lapillos  difierre  binc  coUigunt  ,  ut  qui  geinma» 
ferre  proliibeatur  statuto ,  lapillorum  usus  ei  non  centeatur  inter- 
dictns.  Kijiens. 

(i5)  Qiiid,  si  in  montibiis  aliove  loco  promiscue,  ubi  na.-icuntur 
gemmas  ct  lapillos  quis  invenit  :  niMa  dimidium  inventoris,  dina- 
dii.m  domini  loci  crit  ?  an  potius  nihil  erit  iuventoris?  Putat  ita 
ilipens.  arg.  /.  7.  \.  i3.  supr.  soluto.  Quid.si  in  itinere  aut  via, 
cum  les  ib\  jacerent?  suos  non  facit.  l.  43.  §.  4.  et  seqq.  infr.  de 
fuilis. 

(16)  Id  esl,  nanciscimnr. 

(17)  Et  per  alios.  $.  5.  wfr.  h.  t.  Goth.  Huic  5.  a.  et  3.  ad- 
versatur  /.  3.  C.  h.  t.  pro  conciliatione  Tide  Accurs.  et  Salicet. 
Conan.  comment.  lib.  8.  cap.  8.  Aus. 

(18)  Por  se  sc.  nam  curator  fi-riosi  adquirore  furioso  potest.  Er- 
go  fiiriosus  nunquam  sibi  possess  ouem  adquiret  ?  Minime  ;  aliuJ  , 
si  inumbrataj  quictis  eiit.  vid.  /.  )8.  S-  >•  ''f'"'-  ^  ^-  ?°  P^"'  *" 
cujus  est  poteilatc?  hoc  ait  5.  5.  infr.  h.  t.   Eclog.  5.  tit.  2  cup.i. 

(19)  /.   32.  infr.  h.   t.  ,  •       »  •. 

(20)  Dormlens  non  adquirit  possessioncm  ,  ut  hic.  An  punitur  , 
si  quora  intcrficiat?  v.  c.  major-s.  extr.  de  haptismo.  l.  3i.  5.  3. 
infr.  de  usurpat.  v.  Tiraqu.  tr.  de  pa-nis  ,  cama  5. 

(21)  Possessio  facti  potius  cst  ,  quara  animi :  poliu*  ,  inquam  : 
aam  ct  animi  est  ,  /.  49.  infr.  h.  t.  sic  ailitio  ,  animi  est  et  facti. 
/.  liber  homo.  H).  xupr.  de  adqu.  rsr.  dom.  ,   •>  r»  t. 

(22)  Hodie  iiifaiUi  ttiaui  tradi'a  posscssio  adquintur.   /.  Z.C.h.t. 

(23)  Ucmus  sopiemiem.  56.  EH^^g.  2.  c.  i.  iafantem.  /.  32.  m 
fn.  infr.  h.  t.  adde  /.  4.  5.  2.  infr.  de  usurpat. 

(24)  rnteliecluin  caniat.    Hul.  addc  j-   9    i'}f''-   ^-  '•        .      r.     i. 

(25)  Po;sessionrra.  Htd.  L.  46.  supr.  de  dnn.  inter  i>ir.  troth. 
Pro  intcllcctu  hujus  $.  4.  vide  Ant.  Mei-ead.  controy.  Ub.  2.  c. 
20.    Ans.  ,      .         • 

(26)  At  noo  domiiiium  consequi.  /.   n.  sfipr.  de  dvn.  i  ter  vir. 

(27)  Ut  !K)ssessio.  Posse^sio  est  Cicli  ,  u«  hic  et  /.  ra.  5.  i.m/r. 
de  caplivis.  Irao  juris ,  /.  44-  '"■'>  ''•  ^  ^"  ^.^"  '•  '«/"•  ^*  *"",■ 
poss.  An  diccmus  ipsain  posst-ssioui»  adquisitiooem  CiS*  ttcti  :  aU- 
quisitsm  j.im  posscssionem  cssc  juris  ? 

(■J.8)   Vid.  /.   49.   infr.  h.  t. 

(29)  Vidc  /.  4.  iifr.  h.  t. 

(30)  Et  ita  ex  rcpalris,  cx  a!.a  c^usa  i;salikivtu  tcaaa  ,  *iln  «a- 
quiriTt    $.   I.  /mf.  per  quas  perscti.  cuiqua. 

(Ti)  ¥.i  ita  .utoHigc  .5o,  Ec/og.  ^•/-   »•..,.«     j    , 
(32)  lino    furioeus    non  sdquirit.    $.   10.  mjr.  h.  t.  l.   lo.   j.   i . 

"  (33)  Smii  ,  si  caala  flite,  et  scicute*  Uberuui.  /.  34-  in  fin.infr. 
de  stiful.  3cri'or. 

(34)  d.  i    34.  l-  i3.  supr.  de  adqu.  rtr. 


LIBER    QUADRAG 

rec  vcio  domino  ,  aul  sibi  adquiril  ,  qui  (i)  ab  aljo 
possidetur. 

§.  7.  Per  comtnunem  ,  siout  per  proprium  ,  adquiri- 
rnus  eliam  singuli  in  solidum  ,  si  hoc  agat  ssnvus  ,  ul  (a) 
uni  adquiral  ;  sicul  in  dominio  adquireodo. 

§.  8.  Per  eum  (3)  iu  quo  usumrruclum  (4)  h;ibc- 
naus  ,  possidere  possumus  ,  sicut  ex  operis  suis  adquirere 
iiobJs  solet  :  nec  ad  rem  perlinet  ,  quod  ipsum  non  pos- 
eidemus  ;  nam  nec  filium. 

5-  9-  Caeterum  (5)  et  ilJe  ,  per  qucm  vohimus  possi- 
dere  ,  talifi  esse  debel  ,  ut  habeat  intellectum  (6)  pos- 
sidendi. 

§.  10.  Et  idco  si  furiosum  servum  miseris  ,  ut  possi- 
deas  ,  uequaijuam  (7)    videris  adpreheudisse  possessionem. 

§.  H.  Quod  si  impubrrem  miseris  ad  possidondum  , 
incipies  possidere  :  sicut  pupillus  (8)  ,  maxime  lutore  au- 
ctore  ,  adquirit  possessionem. 

§.  12.  JNam  per  ancillam  ,  quin  possis  nancisci  posses- 
«ionem  ,  uon  dubitalur. 

$.  i3.  PupiJlus  per  servum  sive  puberem  ,  sive  impu- 
lierem  (9)  adquiril  possessionem  ,  si  lulore  (10)  auctore 
jusserit  eum  ire  in  possessionem. 

§.  i4-  Per  servum  ,  qui  in  fuga  (11)  sit  ,  nihil  posse 
nos  possidere  Nerva  (12)  fihus  ait  :  hcet  respondeatur  , 
quamdiu  ab  aho  non  possideatur  ,  a  nobis  eum  possideri  5 
ideoque  interim  etiam  usucapi.  Sed  utilitatis  (i3)  causa 
receptura  est  ,  ut  impleatm-  usucapio  (i^)  ■,  quamcliu  ne- 
ino    uaclus    sil  ejus    possessionem.  •]-  Possessionem   aulem 


ESIMUSPRIMUS. 


1C7 


per  eum  ad  [uiri  ,  sicut  par  eos  ,    ^uos  in   proyincia  ha- 
bemus  ,  Ca.sii  et  Juliaiii  senlentia  est. 

§.  r"».  Pei-  s-rvu!n^  corporahler  (i5)  pignori  datum  , 
noii  adquirere  nos  (16)  possessionem  Juhanus  ail :  ad  unarn 
euim  lautum  causam  vidjri  (17)  eum  a  debitore  posside- 
ri  ^  ad  (iB)  usucapiouc>m.  nec  creditori  (19):  quia  nec 
slipulatione  ,  nec  ullo  alio  modo  pr  eum  ad quirat,  quam- 
vis  (20)  eum  possideat  (21). 

$.  16.  Veleres  putavcru.nt  (22),  no'i  posse  nos  (-23)  fji-,' 
sen>nni  heredirarhim  (24)  adquircre  ,  quod  sil  (aS)  ejui- 
dein  heredilnfis  (26).  Itaciue  agitatur  ,  uuin  haec  re^^ula 
longius  producciida  sit  (27)  :  ut  si  plures  servi  loguli  sint 
per  uiium  an  pussint  caeteri  possiueri  ?  Idem  tractatus  est ' 
si  pariler  empti  vel  donali  sunt  ?  Sed  veiius  est  ,  ex  Jiis 
causis  posse  me  pev'  unum  (28)  leliquorum  adquircre  pos- 
sessionem. 

§.  17.  Si  ex  parte  hercdi  iristituto  servus  legatus  sil  : 
propter  partem  quam  ex  causa  iegati  habet ,  adquirel  fun- 
di  heredilarii  possessionem. 

§.  18.  Idem  dicendum  est  ,  si  servum  communem  jus- 
scro  adire  heredilatem  :  quia  propter  (29)  partem  meam 
adquiro. 

§.  19.  Haec  quae  de  servis  (3o)  diximus ,  ita  se  ha- 
bent,  si  et  ipsi  velint  nobis  adquirere  possessionem.  Nam 
si  jubeas  servum  luum  possidere  ,  et  is  eo  animo  intrel  in 
posses^ionem  ,  ut  nolit  tibi  ,  sed  potiuy  Tilio  adquirere  : 
non  est  tibi  adquisita  possessio  (3i). 

5.  20.  Per  piocuralorem  (Sa)  ,  tutorem    (33)  ,  curato- 


(i)     /.    118.  infr-  de  reg.  jur.  Anst.   i.  Polit.  7. 

(2)  Vide  /.  5.  mfr.  dc  stipul.  setv. 

(3)  l.  52.  mfr.  h.  t. 

(4)  /.  3i.  supr.  de  usufr. 

(5)  Cujac.  22.  obs.  23. 

(6)  5-  3.  iiifin.  supr.  h.  t.  ? 

(7)  Cm  ita  csl  in  seivo  ,  ciim  parens  per  fiiium  furlosum  ad- 
«juirat  possessionciu.  ^.  5.  supr.  k.    t.  ? 

(8)  Pcr  impubcrem  ct  pupiiluiu  adquiritiir  posscssio.  ul  hic. 
noii  per  furiosum.  5.   10.  supr.  h.   t.  l.  32.  ^.  2.  infr.  h.  t. 

(9)  Impubes  potest  dari  procurator  ad  posscssionein  al^uirea- 
dain  ,  ut  h-c.  An  ad  ncgotia?  vide  /.  5i.  supr.  de  pivcurat.  /.  n. 
I.  8.  supr.  de  institoria. 

(10)  Quid  ,  si  sinc  tutore  ?  ideiu  hodie  dicendum  videtur.  /,  3 
C.  h.  t. 

(11)  l.  -25.  in/in.  supr.  dc  libei:  caus.  l.-j.  Infr.  pro  emptore. 
Goth.  Adde  /.  5o.  J  ,.  Infr.  h.  t.  /.  ,5.  5.  ,.  Infr.  de  usLrpat. 
Weiioc}).  de  arbitr.  lib.  2.   cas.   233. 

(12)  Qai  fuit  cx  Proculianis. 

(i3)  AJiud  cst  stricto  jure.  /.    i5,  supr.  de  Public.  in  rem. 

(i4)  Serviis  fugilivus  usucapitur.  /.  5o.  infin.  infr.  h.  t.  l  21 
tupr.  de  rei  vind. 

(10)  /.   37.  Supr  de  adq.   rer.  dom. 

(iG)  Id  cst  ,  crcditorcm  et  debitorem  :  ct  ita  hic  coastat  pos.cs- 
«lonem  adqriisitam  ,  ct  tamcn  nimiiii  adquisitam. 

(17)  Ef  ,sic  (itbitor  servum  a  sc  vcrc  pisnoratiim  noii  possidet  , 
ct  tamen  per  eum  usucapit  ;  alque  ita  ex  ficta  possessionc  ,  et  slnc 
vera  ))Os.cessionc  procctlerc  potest  iiiteidum  usucapio. 

(18)  Piguori  qui  serviim  dcdit ,  sci  vum  ad  usucapionem  tautum 
possidct,  iion  ad  posscssioncm  adquircmlam.  /,  16.  infr.  dc  umrpat 

(19)  AcquirUur  sc.  possessio  pcr  scrvum  pignori  accrptum 

(20)  (TC(htor  po,sad<t  scrvtim. 

(21)  Inutilitcr  ct  sine  frncfu  quldem,  q„od  ad  dominiiim  adgui- 
rendum.  non  cogUatione  domini  ,  /.  v.2.  5.  ,.  supr.  de  noTnlm- 
si  in  c.,su  /.  loi.  vifn.  pr.  supr.  de  leg  3.  nain  quod  per  e^im 
«d  ji.iritur  ,  in  sortcm  unpuLitur.  /,   42.  supr.  de  vi^norat 

(22)  Et  licne.  ° 

(23)  Hcnutcs. 

(24)  llcrcditarius  dicltur  noi.dum  adita  hercdilafc .  ideoquc  fiuod 
*unc  st.p.latur,  adquir.t  hcicdi.ali ,  /.  G,.  supr.  de  udq.  rcr.  doin. 
rcsl  «ditam  bcredilalcin  non  csl  hucditaiius,  scd  Ltrcdi».  /.   lo.  % 


2.  supr.  de  vidgari. 

(25)  /.    43.   supr.  de  adquir.  vel  omitt.  hered. 

(26)  Piita  dominlum  ,  hcreditatem  ,  posscssiGncm. 

(27)  Ad  alios  casus. 

(28)  Puta  ex  servis  donatis  ,  /.  48-  i>}fr.  h.  t.  vel  legitis  ,  vel 
eniptis  ,  .mjir.  h.  t.  et  $.  17.  vel  conimunibus.  5.  ,8.  infr.  h.  t. 
Cur  potiiis  ptJssidcmus  per  unum  eoniin  rcliquos  donatos,  vel  lega- 
tos  ,  vcl  emptos :  qiiam  por  unuin  Jicrehtarlum  rcllquos  hcreditii- 
rios?  Qiii  adqiiirit  per  scivum  cmptum  aut  icgatuin  ,  per  servum 
)' iin  siima  adquirif  :  qui  pcr  hercd.tirium  ,  nou  per  suum  servum, 
scil  dcfijiicti  adquirit.  est  enira  servus  hereditariu»,  propric  sumptus, 
aufe  aditam  hcreditatcja  ipsias  iiercditatis  ;  pojt  aJitam  ,  iion  est 
liercditari.is  ,  sed  heredis,  Alioquin  est  ridic:ila  efc  minime  convc- 
nicns  siipcriorlbiis  casibns  ratio  ,  quam  Accui.sias  afiert  ,  pcr  liere- 
dilarliiin  s^rviim  ,  aUura  lirrcditariuin  uo:i  poise  nos  possidere  : q u otj 
asinas  iiituinescat,  si  per  coinparem  sc  videat  apprchoaJI.  Est  ctiam 
faha  ea  ratio  ,  quaui  po=l  Areflnam  ct  Jasonem  alfert  Zus.  hic  «. 
G.  nnn  ideo  ])cr  hctcditarium  scrvum  ,  alium  Iicreditariuiu  pos.>Idc- 
ri  ;  qaia  q.iaiUbet  rcs  hercditaria  et  hcreditas  sunt  uua  cl  eadtin 
res  juris  Intdlcctu  :  non  Igitur  possc  licredilarlum  sorvum  ,  alimn 
adqulrcre,  qiiia  seipsum  (  quod  esl- absurdum  )  adqulreret.  de  q-jo 
viJc;  Fcrret.  hic  nuin.Cf. 

(29)  Et  slc  c.t  duabus  qnalitalibus  concun-entibis  (  prohjbltiva 
scil.  et  pennissiva  )  pcrniissiva  pr.-^fertur.  Coinmjneiu  servum  t^j. 
beiis  ciiin  def.tucto  ,  et  ab  eodcin  hcres  iuititutus,  potct  p(;i-  huj'ife. 
rnadi  scrvuni  ])o-sessionc!n  bcreditatis  .idqulrere:  vclul  pneJicU  se.v 
vi  dominiis,  non  vchit  hcre.->  dcfi.noti.  si  hercs  hercdltarinm  servum 
juberct  adijiiircro  po.vscssioncm  ,  liuj  mmdi  jussu  hcrcs  a  tirct  here- 
ditatcm  ,  nisi  qui  l  allud  planc  siadcat  /.  20.  in  pr.  ct  §.  ,.  stipr. 
dc  adq.  K>el  oinill.  hered.  jiost  liujusmodi  jussuiu  scivus  noii  cssel 
hcrcdi,tarius, 

(30)  proinils  ,  cojnmunibus  ,  alicnis ,  boiia  fidc  possessis. 

(3i)  Haec  oninia  j.ene  Ftrretus  tranifcrl  ad  mouaciios.  qucm  vi- 
dc  hic, 

(32)  Atqui  nlhil  ]iote--t  scrvl  vohiulas  iu  iis  ,  ou.c  s.irit  Juris  ci- 
vilis.  /.  32.  Infr.  de  reg.  jui:Jurc  autcm  ci.ib,  adq  liritur  posscs- 
siio.  5<  3.  Inst.  par  cjuas  pesonas  cuiqu:^.  invito.  §.  ptn.   just.  da 

USUCU". 

(33)  An  Titio  ?  utiqiic  ,  sl  ratum  habe.it.  arg.  /.  34,  supri  dg 
negot.  Accui-3.  hoc  tamui  nefeat.  Soe,  hic.  uum.  4» 


3o8 


D     I     G     E     S     T     0     R 


remve  (i)  possesslo  nobis  adqairltur.  cum  autem  suo  no- 
miae  nactr  fuerint  possessionem  (2)  ,  non  cum  ea  men- 
te  ,  ut  operam  (3)  duntaxat  suam  accommodarent  :  no- 
his  non  possunt  adquirere  (4)  •  Alioquin  ,  si  dicamus  , 
per  eos  non  adquiri  nobis  possessionem  ,  qui  nostro  no- 
mine  accipiunt  j  futurum  ,  ut  neque  is  possideat ,  cui  res 
tradita  sit ,  quia  non  habeat  animum  possidentis  j  neque 
i>  qui  tradiderit  ,  quoniam  cesserit  possessionem. 

§.  21.  Si  jusserim  vendiiorem  procuratori  rem  trade- 
re  (5)  ,  cum  ea  in  praesentia  sit  :  videri  [  mihi  ]  tradi- 
lam  Priscus  ait.  idemque  esse,  si  nummos  debitorem  jus- 
serira  alii  dare  :  Non  est  enim  corpore  et  actu  necesse  ap- 
prehendere  possessionem  ,  sed  etiam  (6)  oculis  (7)  et  af~ 
fectu.  et  argumento  esse  eas  res  ,  quas  propter  magnitudi- 
nem  ponderis  moveri  non  possunt  ,  ut  cohimnas  :  nam 
pro  traditis  [  eas  ]  haberi  (8j  ,  si  in  re  prsesenti  con- 
senserint  5  et  vina  tradita  videri  ,  cum  claves  (9)  ceiias 
vinariae  emptori  traditae  fuerint. 

§.  22.  Municipes  per  se  nihil  possidere  possunt  ,  quia 
uni  (10)  consentire  non  possunt  (u). 

'f'  Forum  autem  et  basilicam  (12)  ,  hisque  similia  non 
possident  ;  sed  promiscue  his  utunlur.  Sed  Nerva  fihus 
ait  ,  per  (i3)  servum,  quse  pecuhariter  adquisierit ,  et  pos- 
sidere  et  usucapere  posse.  sed  quidam  contra  putant :  quo- 
niam  ipsos  servos  non  possideant. 

(1)  Generalem  (non  id  admittunt  in  causis  bene8cialibus  Cano- 
nistae.  Gloss.  in  c.  si  tifii ,  de  prceb.  in  6.  )  adquiritur  domino  sc. 
idque  sine  cessione  (  si  posscssio  fuit  adquis.t.i  actu  naturali  ,  puta 
traditione  ,  non  civili,  iit  stipulatione  ,  /.  38.  5-  ^l-  l'\fr-  de  fer- 
bor.  oblig.  )  eatenus ,  ut  si  postca  possessionera  suo  noiniiie  defen- 
«iere  velit ,  a  nobis  exprlli  ,  dencgato  onmi  inteidicfo  ,  possit. 

(2)  Aliud  est  in  doniinio  :  quia  tunc  licet  procuiator  nolit  no- 
bis  adquirere  ,  scd  aliis ,  sufiicict  in  eo  tarhen  ipsius  animus  procu- 
lalori  tradcre  volcntis  :  ideoquc  dolus  vel  malitia  non  nocebit.  /. 
i3.  supr.  de  douat.  aliiid  dixi  in  douiinio  ,  quan»  in  possot.sione  , 
iicet  cortradicat  glossa.  Nam  hic.  et  §.  19.  de  posscssionc  loquitur, 
d.  l.  i3.  suyr.  de  donutioinb.  de  dcminio.  Cur  aliud  ?  an  quod 
dominium  idem  numero  transfertur  in  eurn  in  quera  transfene  vo- 
lunius.  /.  19.  l.  20.  supr.  ex  quib.  cans.  inajor.  pos.^c.ssio  non  item, 
ut  sentiunt  omnes  pene  post  Curnanum  ?  An  quod  possessio  facile 
aaiitti  potest,  id  aufem  quod  no.strom  est,  sinc  ficto  nostro  in  ulium 
3»un  transfertur ,  ut  vult  Za»ius  ?  sic  seatio,  non  omnium  rationem 
rtddi  pcsse. 

(3)  Animi  tt  corporis  :  non  autem  corporis  tantum ,  ut  in  C. 
ai.  infr.  h.   t.  r  '  J 

(4)  Nobis  scil. 

(5)  Hoc  casu  nurinm  corporis  mjnist.^rinra  procurator  nobis  prae- 
8tut  ,  non  animi,  ut  in  ^.   20.  supr.   k.  1. 

(6)  Oculis  etiam  et  nudo  aspectu  fosse&siorem  ab  alio  traditam 
adqyirimus.  Gotk.  Addc  casum  /.  18.  5.  3.  //;//•.  h  t.  /.  79.  infr. 
ue  solut.  l.  9.  5.  y  Supr.  de  adq  rerum  domin.  l.  47-  supr.' de 
•LCt.trah.  empt.  Donell    5.    comment    9.    Ans. 

(7)  Hinc  Tertuilianns  lih.  de  vdu.idis  viri^iml>us.  Nujfias  .lit  rfe 
«syeftu  et  animo  tieri,  qucmadmodnin  et  slupruro.  \\<\<^  Hotom.  i-j:. 
JUusii:  Oculis  gulosis  suiit ,  qui  edenda  niinis  soUicitc  spcctant.  Se- 
neca  ,  3.  Natiiral.  18.  Oculis  parricidse  sunt  {fiadialorum  speclatu- 
res.   Cyprian.  epist.    1. 

(8)  \erbuni,  haberi .,  fictam  traditionera  innuit,  ut  et  superius 
et  mferius  vidcri.  Hnjasmodi  verba  tictionjs  nola  .sunf.  /.  \x.  infr. 
de  VI  .,  et  vi.  Aii  rjcta  possessio  Siinc  onetur  ,  quemadmodum  ex 
falso  nibil  nisi  falsum  .sequi  dicimus?  Non  orietur  :  tal.suiii  enim 
.semper  cst  falsum.  Fii;tio  vcio  vtritatcm  aJiquaai  sc  cuin  trabit.  /. 
*5  5_  '•  ''/'■•  dc  pivcario.  l.  ui,ic.  C.  de  rei  uxor.  act.  Modus 
adquirendi  UctUb  c^t  :  jc.s  lamen  ipsa  est. 

(lO  '•  74  ^itpr.  Ue  cot.Dah.  cr.^pt.  i.  y.  5.  6.  supr.  de  adq.  rer. 
y   4^-  ^"^^    ff^  >er.  div'is. 

(n>)  ■Un',vfrsi.  Hul. 

(^u)  Vel  dolum  comirittere.  /.  i5.  $.  1.  sapr.  de  doh  sfiicto 
ji.i-  vel  facile  :  ufiliter  sccus.  /.  1.  ,ufr  h.  t.  Qn»  difficillima  , 
jie  ■  •.  ireiro.ssihilia  hahcntur    /.    ia5.  /«/) .  J^  ^,.,b.  ^it^n. 

r:2)  Bm.Ik.-»  dicitur  «V.*  -ri  fi%<rtKLt  i  estui,.  est  autem  locas^m- 
i;.Ls  uiibus  pubhci»  d«»iinaU«. 


U     M 

2.  Ulpianus  lib.   70.   ad  Edictum. 

SEd  hoc  jure  uiiuiur  ,  ut  et  possidere,  et  usucapere  (i4) 
municipes  possint  :   idque  eis    et  per    servum  ,  et  per 
liberatn  (t5)  personam  (i6)  adquiratur. 

De  rebus  corporalibus.  1.  De  animo  el  corpore.  2.  De 
parte  incerta.  3.  Quomodo  adquiritur  possessio.  4-  ^^ 
pluribus  causis  possidcndi  vel  dominium  habendi.  5.  De 
pluribus  possessoribus.  6.  De  animo  et  corpore.  i3.  De  re- 
bus  mobUibus  et  de  custodiu.  i^.  De  feris  et  piscibus. 
i5.  De  avibus.  16.  De  columbis  et  apibus  ,  et  quoe  ire 
et  redire  solent.  17.  De  loco  occupato  af.umine  vel  mari. 
t8.   De  contrectiitione    rei    depositcB  .,  et  animo  irtficiandi. 

19.  JSeminem  sibi  ipsi    causam  possessionis    rnutarc  posse. 

20.  De  re  vendita  depositario  vel  commodatario,    21.   Di- 
visiones  et  species  possessionis. 

3.   Patjlus  lib.   54-   atl  Edictum. 

POssideri  aulem  possuat  ,  quse  sunt  corporaha  (17). 
§.  1.  Et  apiscimur  (18)  possessionem  corpore  ,  et 
animo  (19);  neque  per  se  aninio,  aut  per  se  corpore  (20). 
•f-  Quod  auteui  diximus  ,  et  corpore  ,  ef  animo  adqui- 
rere  nos  debere  possessionem  ,  ncn  utique  ita  accipienduni 
est  ,  ut  qui  fundum  (21)  possidere  veht ,  omnes  glebas 
circumambulet  :  sed  suiiicil  quamlibet    partem    (22)   ejus 

(i3)  /.  97.  supr.  de  cond.  et  dcmonstr.  l.  un.  ^.i.  supr.  de  h- 
beit.  municip.  et  universit.  adde  /.  160.  5-    i-  »'?/»'•  dc  reg.  jur. 

(i4)  Et  etiam  ageie  ad    exhibcndum.  /.7.  J.  3.  supr.  ad  exhib. 

(i5)  Universitalem  pcrsonam  tsse  repraesentatam  ,  nec  esse  veram 
prrsonam  ,  sed  ficlani  ,  hinc  colligunt. 

(16)  Procuratorera  scll.  geueialcm  ,  vel  specialem  et  syndicum  : 
cos  qui  rcgunt  universitatem  :  quin  ct  ipsos  subditos.  Quid  si  uni- 
versitas  ad  uouin  sit  rcdacta?  Is  adhuc  possidere  potest.  vide  /.  7. 
infn.  supr.  quod  cujuscunque.  civilitcr  saltcm :  nisi  dicamus  cum 
Baido  et  Zas.  hic.  n.  ult.  Eccitsia  destiucta  Ecclesiae  possessionem 
civiicm  inancre  apud  Christ.nn:  et  ita  nunquam  pi:£scribi  advcrsus 
Ecclesiam  quantuinvis  disjcctam. 

(17)  Hiac  Festus  :  non  est  possessio  vera,  nisi  (  haec  enim  duo 
postrema  vocabuia  Festi  fragmentis  reslituo  )  de  rebus  quse  tangi 
possunt.  Et  Theophilus:  vc/uij  u/  fV(  o-v/uixrtK^  "^fa.y/^xioi-  An  in- 
coiporaHa  possideri  possunt  ?  quasi  powidenti:r.  vide  /.  4-  $•  27. 
ivfr.  de  usurpat.  Godi.  Hanc  /.  3.  cum  l.  8.  infr.  h.  t.  cunciliat 
Charond.   lib.   3.   %>erisiiml.  cap.  5.    Adde  Duaren.  hic.   Ans. 

(18)  Apisci  vel  adipisci  posseisionem  est  incipere  possidere. 
(ig)  Copulative  scilicet  vel  conjunctim.  5-  3.  infr.  h.  t. 

(fo)  Nisi  quis  cnstodem  rei  adquisitae  apposuerit ,  /.  5i.  infr.  h. 
t.  nisi  traditione  clavium,  /.  i.  5.  n.  supr.  k.  t.  msi  qnis  consti- 
tuat ,  et  dicat  se  nominc  mco  possidere.  /.  18.  infr.  h.  t.  itein  tra- 
ditione  instrumenli ,  /.  i.  C.  de  donat.  rei  donatae  relento  usulru- 
ctti  ,  /.  28.  C.  de  donat.  cum  mutatur  causa  traJitionis,  /.  9.  m 
fn.  supr.  de  reb.  cred.  in  societate  omni  jm  bnnoruin  ,  /.  -i.  supr. 
pro  soc.  si  qui»  adoptaverit ,  /.  16.  irfr  de  precario.  si  nK)ni..li9 
r»j>ta  sit ,  i.  54.  C.  de  Epi^cop.  (^  de  qno  lainen  dubitari  possit  ) 
nisi  Lex  vel  statutum  possessionem  tianslerat  ipso  jurc.  /  11.  supr. 
de  Ubens.  /.  14.  supr.  de  suis.  TJt  spud  GaUos  ,  le  mort  sauit  U 
vf.  nisi  iiicorporalia  et  jura  appreh.  r.dantur  ,  nisi  res  denique  m 
ea  sit  caiisa  ,  ut  nondum  possideri  possit.  /.  «^-  in  fin.  I  i3.  infr. 
de  reh.  anct.  Porro  is  ,  qoi  ocdlis  possessionem  apprehendit  ,  non 
oniiiino  siiie  coipore  apprcbendit.  Pars  euiin  corpori?  ,  oculus.  An 
per  invostituram  fact.im  a  piincipe  ex  certa  scicntia  ,  privilogio_. 
aut  publico  jure  trarsfortur  possessio?  ne^at  Fonvlns  hic  uum.    iS, 

(21)  Vel  rem  mobilem,  puta  ligna ,  hominis  parbMn,  /.  ii.infr. 
de  furt.  deciii.as.  Quid  ,  in  hereditato  ,  qn»  )us  umyersale  conti- 
net?  %-idf.  Senec.  6.  de  bmcpc  5  ov;s<essioaciu  srngularum  leroin 
adquirend.im  csse  tradil  Ferrel.  n.  3t.  Ideoquc  jufsns  in  possessio- 
n.  T.  f.uidorum  debitoris  mitti ,  uiiius  fundi  posscssionc  reliquo*  mi- 
ni.ne  [wsidehit.   .Zas.   hic  n.  26.  adde  J.   •>.?.■   «"/•    /••  '• 

( --i)  Pos.sidetMr  tot.im,cura  particula  possidotur  Apprchensione  par- 
tis  fi.r(1i,  cens,et..r  pos,vessio  totius  fi.iidi  (  ctuin  .jt.s,  quod  per  «1- 
hivronem  adjicitur  )  adprehensa  nec  op.w  cst  circu.nanib.dare  om- 
n...  pJebas.  Sic  aporehenso  nniverso  integrah  v.l  conUneiite  ,  cen- 
sentur  apprchtndi  omuia  compw.>beiuu  et  conteata  sub  hIIo  uumrtak. 


LIBER    QU ADRAGE 

funcli  mtroJre  ,  dum  mente  ct  cogitatione  [  hac  ]  sit ,  uti 
totum  fundum  usque  ad  termini.m  velit  poss^dere. 

§.  2.  Incertam  (i)  parlem  rei  possidere  (2)  nerao 
potcst  :  veluti  si  hac  menle  sis  ,  ut  quid<^uid  (3)  Titius 
possidet  ,  tu  quoque   vdis  possidere. 

§.  3.  Neralius  et  Proculus  ,  [  et  ]  solo  animo  non 
posse  nos  adquireie  possessioneni  ,  si  ncn  antecedat  nalu- 
ralis  possessio.  Idecque  si  thesaurum  in  liindo  nieo  pcsi- 
tura  sciain  ,  continuo  me  (4)  pcssidere ,  siuiul  atque  pos- 
sidendi  affectum  habuero  :  quia  ,  qucd  desit  (5)  naturali 
possessioni  ,  id  animus  iraplet.  -j-  Caeterum  quod  Ihulus  et 
Manilius  putant  ,  eum,  qui  fundum  longa  pcsstssione  ce- 
pit  ,  eti.im  tliesaurum  cepisse  ,  quamvis  nesciat  in  fundo 
esse  :  non  est  verum.  is  enim  ,  qui  nescit  (6),  non  pos- 
»idet  thesaurum  ,  quanivis  fundum  possideat :  sed  et  si 
sciat ,  non  capiet  longa  possessione  ;  quia  (7)  scit  alie- 
num  (8)  esse.  'f-  Quidam  putant  ,  Sabini  scnlentiam  ve- 
riorem  esse  :  nec  alias  eum  qui  scit  ,  possidere  ,  nisi  (9) 
»i  loco  motus  (lo)  sit ;  quia  non  sit  sub  custcdia  noslra. 
quibus  consentio. 

§.  4-  E^  plurimis  causis  (11)  possidere  eandem  rem 
possumus  (12)  ,  ut  quidam  putant  (i3):  et  eum  qui  usu- 
ceperit  (i4),et  pro  emplore,  et  pro  suo  possidere,  sic  enim 
et  si  ei  qui  pro  eraptore  possidebat  ,  heres  sim  ,  eandtni 
rem  ,^e|  pro  emptore  ,  et  pro  herede  possideo  (i5):  nec 
enira,  slcut  dorainium  non  (16)  polesl  nisi  ex  una  (17) 
causa  contingere  ,    ita  et   possidere  ex  una  duntaxal  cau- 


SIMUSPRIMUS. 


309 


sa    possumus   (18). 

§.  5.  Ex  ccnirario  plures  eandcm  rem  in  solidumpos- 
sidere  non  pcssunt  (19).  Ccntra  nattram  COEppe  (20) 
est ,  u(  cum  ego  aLquid  teneam  ,  tu  qucque  id  tenere  vi- 
dcaris.  -]-  Sabinus  (amen  scrilit  ,  eum  qui  precario  dede- 
rit  ,  et  iisim  pcssideie  (21)  ,  et  <um  qui  precario  acce- 
perit  (22).  f  Idem  Trebatius  probalat  exisiinians  ,  pos- 
se  aliuni  jusle  ,  alium  injuste  pcss;dere  :  [  ducs  ]  inju- 
ste ,  vel  duos  juste  non  potse.  [  quem  ]  Labeo  reprehen- 
dit  :  fjucniam  in  sunima  pcssessionis  non  multum  intei- 
est  ,  juste  quis  ,  an  injus(e  possideat.  qucd  est  verius  r 
non  magis  enim  eadem  (23)  ^cssetsio  apud  (24)  duos  es- 
se  potest  ,  quam  ut  tu  stare  videaris  ia  eo  loco  (26)  , 
in    quo  cgo    slo  ;  vel  in  quo   ego  iedeo  ,  (usedere  videans! 

§.  6.  In  amiltenda  qucque  possessione  allectio  ejus  , 
qui  possidel  ,  inluenda  est.  Itaque  si  in  fundo  sis  ,  et  la- 
men  nolis  eum  possidere  :  prcluuis  amiltes  possessionem. 
•^-  Igitiir  amilti  el  animo  solo  (26)  polest  (27)  ,  quam- 
vis  adquiri  non  pctest. 

§.   7.    Sed   et  si  animo  solo    po^^sideas  ,    licet  (28)  alius 
in  lundo  sit ,  adhuc  tamen  possides. 

§.  8.  Si  fjuis  nunciet,  domum  a  latronibus  occupatam  , 
et  dominus  tiniore(?9)  conlcrrilus,  ncluerit  (3o)  accedeie  r 
amisisse  eum  possessionem  placet.  -j^  Qucd  si  servus  vel 
colonus  ,  per  quos  (3i)  corpore  possidebam  ,  decesserint 
[  discesserintve  ]  :   animo  reiiuebo  possessionem. 

§.  9.  Et    si    alii    tradiderim    (32)  ,    amilto    possessic- 


(1)  Inccrtum  cst  ,  quod  ncscitur ,  quid  ,  quale,  quantumque  sit 
aut  fuit.  /.74.   75.  injr.  de  verbor.  ohlig. 

(2)  De  tradilione  rci  inccrtae  dicam  ad  /.  26.  infr.  h.  t. 

(3)  Hoc  utiqiie  incertum  est,  et  quo(a  rei  ,  et' loco.  Certa  res 
possidctur  ,  cujus  quaiitas  el  locus  exprinaitur.  adde  /.  26.  infr.h.t. 

(4)  Plato  I.  de  leg.  Thesaiirum  inventoris  non  vult  fieri  ,  scd 
deum  consuii. 

(5)  Propter  adjunctum  afiectum  ,  et  animum  toleratur  defectus 
in  tiaturali  poisessionn. 

(G)  Thesaurus  ,  licet  sit  in  fnndo  reconditus ,  non  tamen  ab 
ignorante  possidetur.  Qui  nescit  \<l  ignorat ,  non  {icssitfei,  id  cst 
uor.  potest  incipere  possidcre.  Qui  vfio  non  possidtt,  non  usucapit! 

(7)  Q»'  scit  ahenum  ,  uon  usucapit. 

(8)  Id  est,  nescit  domiuum  rci  j  et  sic  vox  thesaurus,  hic  im- 
proprie  sumitur. 

(9)  Thesaurus  cum  fundo  non    possidttur  ,    nisi  loco  motus  sit. 

(10)  Res  non  dicilur  iuvcnta ,  nisi  apprehcnsa  sit.  /.  i3  Cde  fi- 
dt]ms.  •  7' 

(u)  Id  est,  titulis  ,  ut  iu  loquamur,  compalibilibus,  et  habili- 
l>us  ad  usucapiendum. 

(12)  Imo  ,  non  possumus.  vid.  /.  4.   C.  de  contr.  empt. 

(i3)  /.   35.   5.   7.  sujjr.  familia:. 

(i4)  M  cit ,   inchoaverit  usucapcre. 

(j5)  Et  ita  ex  duabus  causis   ex  diverso  tempore  coMajtrentibus 
tt    ex  diversis  personis    potest    quis  uti  ,  qua  carum  voluerit.  vide 
Socin.  hic.  II.   14. 

(.6)  /.  14.  5  2.  m  /7n.  infr.  de  except.  rei  jud.  l.  i5o.  infv. 
dt  rcgul.  jur.   5.  6.   Inst.    de  Irg.  ^       " 

(«7)  Q"od  nostrum  est,  in  douunio  nostro  esse  amplius  non  ro- 
t€3t.   Domicium  non    potcst  adquiri  ex    duabus  causis  :  quia  illud 
quod  est  jam  perfcctum  ,  novam  formam  non  rccipit :  Ncmo  potest 
m  8us  dominuun  adquirerc.  '^ 

(18)  Licet  in  adquirendo  domiuio  plures  rausa  corcurrant ,  una 
temen  praicrtur.  Adde  titulum  ,,ro  rmptore  ,  et  litu?,:m  pro  suo. 
Recte  dicuntur  plures  cansac  ,  si  spictes  possessioncm  vel  dominium; 
^ectu  naroque  rcnsenli.r  una.  Potcst  tam.n  ,  q.,i  „ti|c  dominium 
babct,  adquirere  ducctura  ex  alio :  alias  imitationea  yide  apud  Zas. 
ntc.  n.   3'J.   et  seq.  * 

(19)  EoJem  respcctu.  /.  5.  5.  idt.  supr.  commodati.  l.  iq.  infr 
dc  precur  Imo  po.^sun.,  /.  .,5.  f.  4.  infr.  de  precar.  Salve  :  Lcx 
«Ita  «umpta  cst  es  Jihris  Salii.u  ,  cujas  opinio  Lic  reprebenditur. 
Quinimo  possunt  ,  /,  3.  i„fr.  wi  pcssideds  .  s<,lve  :  Lex  et- 
iMm  ilia  ea.  Ti«  bat;o  ct  Sabiuo  g.irapta  est.  vitte  q„c  if,.  nolavi.  At 

iom. UI. 


enim  tertio  dixeris  posse.  /.  i5.  5-  iS.  supr.  de  damno. solwe:  ptu- 
res  ibi  mittuntur,  ut  custodiant,  non  ut  possidtant:  post  secunduoi 
decretura  ,  pro  suis  partibus  posident.  vide  Cujac.  9.  obscrvat.  32. 
Idtm  in  duobus  depositariis  ,  comnicdatariis  ,  usutiuctuaiiis.  Va- 
saUus  ab  altero  vasallo  infeutiatas  cura  alio  possidel  ,  diverso  tanieu 
respectu  :  crcditor  et  debitor  fundum  pignoratum  simui  posbident  , 
secundum  quid.  /.  i.  $.  i5.  supr.  k.  t.  possuut  quoque  duo  ahc- 
clu  vel  ex  apparentia  possidtre  ,  cum  tam<.n  unus  eorum  verus  sil; 
possessor  :  Sic  maritus  sccundura  quid  et  excrcitio  dotem  possidet  , 
uxor  vcro  proprietate.  Potcst  etiani  prsedo  possidtre  abscntis  bon.i  , 
sed  intfiicaciter.  potcst  quoque  pencs  ui,uni  (  puta  domiaum  )  esse 
poESCisio  dirccta,  pcncs  ahuia  (  vasallum ,  finpl.ylculam  )  subalter- 
na.  An  penes  usufructuanum  sit  posscssio  ,  aa  tletentio,  vidc  Zas. 
hic.  n.  28. 

(20)  Quippe.  fulg.  Hal. 

(21)  /.  4.  5.    I.  infr.  de  precario. 

(22)  Et  ita  duo  possidercRt.  d.  l.  i5.  §.  4-  '"y^-  de  precario. 
(28)  c.  9.  de  probat. 

(24)  Adde  /.    i5.   siipr.  de  statu. 

(26)  Coipus  unnm,  ul  in  duobtis  locis  ,  lU  hic.  et  /.  5.  infzri. 
supr.  cvmmcdati.  ila  duo  corpora  in  uno  loco  esse  non  possunt. 
Corpora  se  occupare  et  simul  esse  ,  natura  non  permittit.  Dimen  - 
siones  nequeuut  se  invictm  subire.  Sic  diuicusio  suum  locum  occu- 
pat ,  ut  obstaci/lo  sit  ,  nc  quaevis  alia  dimeiisio  ,  tt  quodvis  aliud 
corpus  ,  pariter  unaque  ciim  ea  cundcm  locum  tccupare  ac  replera 
possit.  Penelralio  dimensionum  uatuia  cst  inipossibilis:  nam  si  du.~.- 
riim  potcst  esse  subslanliari.m  fcncliatio  ,  et  tiium  et  qualuor  et 
infmitarum  esse  potcrit  Pi^r  cnini  in  iis  omnibus  casibus  militat 
ratio.  Quod  si  ita  foiet  ,  nulla  rtri.m  ccriiorean  m  intcr  se  esset 
disci'iminalio  ,  sttl  ipsarum  inttr  ^e  invic<in  tonfusa  ccmmixtio  ; 
quam  evitandam  natuia  cujusquc  rei  suo  uiolu  satis  superque  de- 
monstrat.  Et  hxc  quidcin  philosoi  lii  veiissiuie  doccnt. 

(26)  /.  44.  i>i//«.  infr.  h.  t.  cur  iion  utroque,  ut  iii  adquiren- 
do  ,  ut  duoriim  invictm  contiariorum  cadtm  sit  raiio  ?  Golh.  vido 
Ant.  Conl.   lih.    i.   t'i-p.  cup.    12.   Eaciiin.  lib.   8.ccHt;-.c«p.2i.Aas. 

(57)  lino  non  prtost.   vidt  /.   8.  infr.  h.   t. 

(28)  /.  6.   infin.  l.   a^.  infn.  iifr.  h.  t. 

(2y)  Solo  cilra  pcriculcm  viia:  :  nam  si  pcriculum  vitae  timet  , 
aiiud  diceiidum  cst.  /.  4-   <^-  '«•  '• 

(3o)  /.  7.  iifr.  h.  t. 

(3i)  Pcr  stTvi  tt  coloni  coipus  rossidcmus. 

(32)  Et  ii  alii  tiaiiidcrint  iia/.  at  si  a!ii  liadidtrint.  Cujac.  C, 
hoc.  tit. 

40 


3jo 


DIGESTOEUM 


ncin  'i^    N'Tn   constat  nrssi<leiH5  nos  clonec  aut  nostra  vo- 
lunta'c'discosserimu3,  aut  vi  deiecti  fueriams 

\-  lo.  Si  servus,  •luem  possidebam  ,  pvo  iibero  se  ge- 
ral  ut  fecil  Sparncus  (2)  ,  et  juflicium  hbinale  paii 
•oaralu*  sit  ;  noa  videbilur  a  domnio  pussideri  ,  cui  se 
adversaViun»  prapparat.  sed  hoc  ita  veruin  est  ,  si  (3) 
diu  (4)  in  hbertale  uioralur  :  aLoquui  si  ex  possessione 
scrvitulis  in  hb<n-tatem  reclaiuaverit ,  et  hberale  judicJiuu 
iiuploraverit  ,  nibilo  niinus  in  possessione  jnca  est  (5)  , 
et    auiino   eum    pcssideo  ,  donec    hber    iuerit   pronuacia- 

tUS    (6\  ,  nx  • 

^  ji.  Saltus  (7)  hvbcrnos  (8)  aestivosque  aninxo 
possidemus  ,     quamvis  cerlis    (9)    temponbus    eos    rehn- 

quamus.  /     X      •         ,• 

^  !->  Csterum  animo  nostro  ,  corpore  (10)  etiam  ahe- 
no  possidemus :  sicut  diximus  (11)  per  culormm  et  sor- 
vum  Nec  movcra  nos  debet ,  quod  quasdam  [  res  ]  etiam 
ianorantes  possidemus ,  id  est  ,quasservi  peculianter  para- 
veruul:  nam  videmur  eas  eorundem  et  animo  (12)  et 
corpore  possidere.  ,  •■       /   o^  ,    ,s 

§.  i3.  Nerva  fihus  ,  res  mobiies  (i3)  ,  excepto  (14) 
homine  (i5)  ,  quatenus  (16)  sub  custodia  nostra  sint  , 
hactenus  possideri  :  id  est  (lualenus  ,  [  si  ]  vehmus  ,  na- 
turalem  possessionem  nancisci  [  possumus  ].  Nam  pecns 
simul  atque  aberraverit ,  aut  vas  ita  exciderit  ul  non  in- 
veniatur  ,  protinus  desiuere  a  nobis  possideri ,  hcet  a  nul- 
Jo  possidtatur,  dissimihter  atque  si  sub  cuslodia  mea  sit  , 
nec  invenialur  :  quia  prsescniia  ejus  sit ,  et  tanlum  ces- 
sat  (17)  interim  diligens  inquisitio. 

^.  14.  Ilem  ieras  Ijeslias  ,  quam  vivariis  (18)  inchiseri- 
inus  ,  et  pisces  ,  quos  in  piscmas  (19)  coujecerimus  ,  a 
ncbis  possideri    (20).  f   Sed    eos   pisces  ,    qui    iu  stagno 


sint  ,  aul  feras  ^  qugc  fn  sylvis  oircuniseptis  (21)  VRgan«< 
tur  (22)  ,  a  uobis  non  (23)  possideri  :  quoniam  relictai* 
sint  in  hbertate  nauirah.  ahoquin  ,  etiam  si  quis  syU 
vam  emerit  ,  videri  eum  omnes  feras  possidcre  :  quod  {aU 
sum  est. 

5.  i5,  Aves  autem  possidemus  ,  quas  inch.is.-is  habe.  | 
mus  (24)  ,  aut  si  quae  inansuetae  factK  cuslodia}  noslia:  1 
subjectee  sunt, 

§.  16.  Quidam  recte  putnnt  ,  columbas  quoque  ,  cujr 
ab  acdihciis  nostris  (2"))  [  volant  ]  ,  item  apes  ,  qua/ex 
alveis  (26)  noslris  evoiaiil  ,  et  secundum  ccnsuetudinem 
redeunt  (27)  ,  a  nobis  possideri. 

§•  17.  -Labeo  et  Nerva  iihus  responderunl  ,  desinere 
nie  possidere  eum  locura,  quem  flumen  (28)  aut  mare  oc- 
cupaverit  (29). 

§.  18.  Si  rem  apud  te  depcsitam  ,  furti  faciendi  causa 
contrectaveris  ,  dcsino  possidere.  sed  si  eam  loco  non  mo- 
veris  ,  et  inficiandi  animum  habeas  ,  plerique  veterum  , 
et  Sabinus  et  Cassius  recte  res  ponderunt ,  possessorem  me 
m^nere  :  quia  furfum  sine  conire  ctatione  (3o)^eri  non  po-  m 
test ,  nec  anirno  furtum  admittatur.  ^ 

$.   19.   Ulud  quoque  a  V  eloribus  pixccptum  cst ,  nemi- 
(3i)  sibi  ipsi  causam  possessionis  niulare  (32)  posse. 

$'  20.  Sed  si  is  qui  apud  me  deposuit  vel  commoda- 
vit,  eam  (33)  rem  vendidcrit  mihi  vel  dcnavcriO  non  vi- 
debor  causam  possessionis  mihi  mutare  ,  qui  ne  possidcbam 
quidera . 

$.  2  1.  Genera  (34)  possessionvm  tot  sunf,  quot  et  cr.u- 
sffi  adquirendi  ejus  ,  quod  nostruni  non  sit  :  velul  j  ro 
emptorc  ,  pro  dona'o  ,  />ro  legato  ,  pro  dole ,  pro  Jieie^ 
de  ,  pro  noxK  dedito  ,  pro  suo.  sicut  in  his  ,  qua;  teira  , 
marique  ,  vel  ex  hostibus  capiraus  ,  vel    quae    ipsi ,  ut  iu 


na-     nem 


(i)  Naturalem  et  civiicm  :  nalnralem  ,  qtiia  aliis  possidct:  civi- 
lem  ,  quia  ci\ilis  natiualein  non  hahct  ,  cui  incunibat.  Sncin. 

(2)  Forte  is  est  qtii  ciiin  Crasso  depugnavit  ,  vide  Plutarcl».  in 
Crass.  vide  Livii  EpUomen.  gS.  96.  97.  meinitiit  Spartaci  Ciccro 
tid  Jtticum  -i.  et  5.  f^errina  et  de  Haruspiciim  responsis.  Florus, 
3.   c(/p.  20.  VcUeius  2. 

(3)  Servus  pro  libero  sc  gorens  ,  doniinum  proprietate  non  cx- 
»it  ,  nisi  diu  morcUir  in    libcrtatc  ,    vd  liber  esse  judicatus  fuerit. 

(4)  An  dccein  anuis  inter  praescntes  ,  et  viginti  intcr  absentcs, 
l.  16.^.  3.  sup7'.  cjui  ,  et  a  quibusl  an  biennio  ,  arg.  l.  8.  C. 
de  oinni  osro  dcserto  i'  postrcniuin  ait  Zasius ,  hic  nuin.  4. 

(5)  l.    12.   §.   3.   supr.  de  usufruct. 

(^j)  Lala  sententia  pro  bbcrtutc  ,  domlnus  statim  privalur  pos- 
»eosionc. 

(7)  Quod  hic  dicifur  dc  saltibus  ,  ad  omnia  pr.-edia  pcrtinet.  /. 
J.   5^   25.   Irfr.  de  vi  ,  et  vi. 

(8)  In  quibus  pecora  hyeme  vel  .Kstate  pascuntiir. 

(9)  SjUus  hybenios  ct  cestivos  animo  retinemns.  /.  4^-  '"  /'"• 
l.  46.  /.  47.  infr.  h.  t.  l.  i.  §.  25.  infr.  de  ui ,  et  fi.  Pauf.  5. 
sent.  2.  §.   I.  Harin.   3.  5-  65. 

(10)  In  £umraa  possessioncm  adquirimus  animo  ct  corpore  :  ani- 
DM),  utiqae  uoslroj  corporc ,  nostro  vcl  alieno.  Paul.  5,scnt.2.^.i. 

(11)  5-  8.  supr.  h.  t.   §.  5.  Insi.  dc  interdictis. 

(12)  Res  pcculiares  animo  et  corpore  scrvorum  possidemus.  /• 
44.  5.   I.  infr.  h    t. 

(i3)  /.   47.  infr.  h.   t. 

(»4)  Ne  alioquin  sit  in  polcstalc  servi  ,  quotiens  ct  quando  vo- 
luerit ,  enra  possidcamiis  ncciic. 

(i5)  Mohilium  rciura  nomiue  scryos  coinprchcndi  ,  hinc  coUige. 
(i(>)  5-   ^-  supr.  h.  t. 

(17)  Prscsens  res  salis  dicitur  ,  qiiani  halx-re  possuinus,  si  eara 
diligcntor  qujcrimus. 

(18)  l.  6'..  5-  '•  'Supr.  de  u.iufr.  Vivaria  ,  snnl  sppfa  qurcdara 
Joc.-» ,  iii  quibiis  fcise  vivaj  pasoiintiir  ,  Groeci  Txpetliia-Di;  vocant. 
AntJqui  Romaui  appcUabant  rohoraria  ,  2.  GcU.  2.  ct  lcporari.i  , 
Varro  ,  3.  vivaria  aproruin  et  ferarum  sylvestrium  primiis  Fulvius 
Iliri  iuiii  inbiitttit  iu  Tarquincnsi,  8.  rlin.  52.  (  Hujiismodi  locura 


Varro  ,  3.  de  re   ruuic.  cap.   i3,    ^ti-uo-ifoijnloy   vocat  )  osfrcorum 
Sergiiis  Aurata  iii  Baiano  y.   Pliu.  54. 

(19)  Pisciiire  smit  ,  qnae  in  aqua  tUilci  ,  et  salsa  ,  inclusos  pi.sce^ 
habenl  ad  villam,  Vario  3.  de  re  rust.  3.  de  piscinis  vide  eundcni 
^arronem  ,  3.  de  re  rustic.  c.    17. 

(20)  At  eniin  non  $unt  sedinm ,  non  smit  fundi?  /.  i5.  supr.  de 
act.  cnipt.  solve  :  Plura  a  domiao  possidentur  ,  q;iam  qiue  suut 
fundi. 

(21)  Vidctur  legendum  ,  non  circumsepti.<i. 

(22)  Hinc  illiid  Juve:ialis  ,  Satyr.  4-  jS^on  dubitatui-i  fugitiifum 
dicere  piscein  Depastuinque  diu  i^it^wia   Ca:saris. 

Q>.3)  Imo  possideri  videntnr  ;  vcnditis  ciam  redibus  pisces  qui 
sunt  in  piscina,  venditoris  siint.  /.  iG.  /.  17.  /.  18.  suftr.  de  act.cinpt. 

(24)  Loca  in  qtiibtis  suut  inclusje  aves ,  aviaria.ct  ornithoncs  di- 
cuntur.  Varro  ,  3.  de  rc  rust.  c.  3. 

(?.5)  Locus  ,  iti  quo  nutriuutiu-  coliBBbae  ,  •nfiTtpor^xpslof  dici- 
tur  Varroni  ,  3.  dc  re  rusiic.   7. 

(^6)  Locum  in  qiio  apos  nfilriuntiir,  raellaria,  ^y\<TT«y««  't^,- 
Knpojxii»  appdlat   Varr.    3.  dr  re  rust.\6.  ct  apiaria  ,  a.   Gcll.    2- 

(27)  /.   5.  5-    '•  supr.  de  adquir.   rcrum  domin. 

(■28)   Inundationc  diutiirua  perditur  posscssio. 

(29)  Diu  scilicct,  nou  ad  paiioos  dies.  et  sic  accipc  /.  i3.  in  pr 
et  /.  3o.  §.  3.  infr.  h.  t.  nnn  cx  coasuetudinc  ,  ut  in  ..Egypto. 

(30)  Furtuin  contrcctatione  fit,  non  solo  auimo.  vide  /.12.  infr. 
de  furt. 

(3i)  /.  5.  C.  h.  t.  l.  33.  5.  I.  infr.  de  usurp.  1.6.  §.  3.  infr, 
de  precar.  ■ 

(32)  Possessioneni  cx  jiista  in  jiistam  .  /.  6.  Infr.  h.t.  ex  injust;» 
in  justam.  /.  33.  5.  i.  infr.  tit.  prox.  de  injusta  in  injustam  ,  /. 
6.  \.i.Infr.h.t.  de  nulla  iu  aliquam  ,  ut  hic.  de  quadam  iu  nul- 
lara,  /.  18.  infr.  h.  t,  dc  nulla  in  nullam.  /.  10.  infr.  h.  U  vci- 
ti  posse  obscrva. 

(33)  /.  62.  supr.  de  evict. 

(34)  Idtst  ,  spccics  ,  uf  m  /7/1.  infr.  h.  t.  lot  sunl  tiluli  pcasi  - 
dcndi  ,  quot  possidendi  occasiones,  vfo^ia-ni-  Jlieoph,  %.  3.  i'»*^- 
dc  inlerdict. 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS. 


3i{ 


rerum  nalura  essent 
genus  est  possidendi 


,  fecimus.  Et  in  summa  magis  unum 
(i)  ,  species  iufinitae. 

^.  22.  Vel  etiani  potcst  dividi  possessionis  genus  in 
duas  species  ,  ut  possideatur  aul  Lonu  fide  ,  aut  non  bo- 
na  fide. 

5.  23.  Quod  autem  Quinlus  Mucius  inter  genera  pos- 
eessionum  posuit ,  si  quando  jussu  Magistratus  rei  servaii- 
dae  (2)  causa,  vel  quia  damui  infecti  non  cUveatur  [  milli]  , 
possidemns  ,  ineptissimum  esl  :  nam  qui  creditorem  rei 
ser^randsc  causa  ,  vel  quia  damni  infecti  noncaveatur,  mit- 
tit  iu  possessionem  ,  vel  ventris  nomiue  :  non  possessio- 
rem  ,  sed  custodiam  (3)  rerum  et  obscrvationem  concedit.  TC^T 
et    ideo  cuin  damni  inieoti  non  cavente  vicino  ,  in    posses-     -l_J  r 


tinet  ,  aut  aliqua  ratione  bonas  fidei  possessionem  nancisci- 
tur.  Itaque  ,  inquit  Pomponius  .  clam  nanciscitur  posses- 
sionem,  qui  futuram  conlioversiam  metuens  ,  ignorante  eo  , 
quem  meiuit,  furtive  {^in']  possessionem  ingreditur. 

§•  i.  Qui  ad  nundiuas  profectus  ,  ueminem  reliquerit  , 
et  dum  (10)  ille  a  nundinis  redit ,  aliquis  occupaverit 
possessionem  ,  videri  cum  (1 1)  clam  possidere  ,  Labeo  scri- 
bit.  Reiinel  (12)  ergo  possessionrm  is  qui  ad  uundinas 
abiit.   Veruiu  si  revertcntem  domiuum  noa    (i3)    admise- 


rit 


Q 


sionem  missi  sumus,si  id  longo  tempore  fiat  ,  etiam  pos- 
sidere  nobis  ,  et  per  longam  posscssionem  capere  Prjclor 
causa    cognila  permittit. 

De  filiofamilias. 
4.  UlpiA^us  lib.  67.   ad  Ediclimi. 
Uidquid  filius  peculiari    (4)    nomine    apprehenderit  , 
id  slatim  (5)  palcr  ejus  possidet  ,    quamvis    ignor»t 
in  sua  potestate  filium.  Amplius  ,    etiam    si  filius  ab 
alio  taiiquaro  servus  possideatur  ,    idem    eiit    probandum. 

De  occupanle  rem  sibi  debitam. 
5.  Patjlxjs  lib.  63.  ad  Edictum. 

SI  ex  stipulalione  tibi  Slichum  debeam  ,  et  non  tradam 
eum  ,  tu  autem  (6)  nactus  fueris  possessionem   :   prss- 
do  fs.  yEque  si  vendidero  ,  nec  tradidero  rem  ,  si  non  vo- 


VI  magis  intelligi  possidere  ,  non  clam. 
7.  Paulus  lib.   54.  ad  Edictum. 
si  nolit  in  fundum  reverti  ,  quod  (i4)    vim  raajo- 
em  vereatur   ,    araisisse   possessionem    videbilur :    ct 


ila  Neratius  quoque  scribit 

De  animo  el  corpore. 
8.  Idem  lib.  65.  ad  Edictum. 
^Uemadmodura  nulla  pcssessio  adquiri  ,  nisi  (i5)  ani- 


Q 
G 


m  qua  ulrumque  (17)  in  contrarium  aclura  est. 
De  co  ,  qui  fwsiro  nomine  est  in  posscssione. 
9.    Gajus  lib.    25.  ad  Edictum  provinciale. 
Eneraliier  quisquis  omnino  nostro  )iomine   sit  in  pos- 
sessione  ,    veluli    procurator    (18),     hospes  ,     ami- 
(19)  :  nos  possidere  videmur. 


luntate  mea^nactus    sis    possessionem 
possides  ,  sed  praedo  es. 


non    pro    emptore 


De  clandestina  possessione.    x.  Si  quis  profecti    ad 
nundinas  possessioneni  occupacerit. 
6.   Ulp!AKVS  hb.   70.  ad  Edictum. 
y^Lam  possidere  euni  dicimus  ,     qui  furlive  (7)  ingres- 
K^    sus  est  possessionem   ,     ignorante  (8)  eo  ,    quem  sibi 
controversiam  facturum  suspicabafur  ,  et    ne  faceret  timc- 
bat.   h  aulem  ,   qui  cum  possideret    non    cJam  ,    se  ce?a- 
yit  (9)  ,  in  ea  causa  esl  ,     ut  non  videatur  dam  posside- 
re.  non  enim  ratio  obfinendac  pessessionis  ,  sed  origo  nan- 
ciscendae  exquirenda  est  ;  nec  tiuemquam    clsm    possidere 


De  conductione  et  precario.  differentia   inter  possidere  > 
et  esse  in  posscssione. 
10.   UlpiAnus  lib.  69.  ad  Edictura.  y 

SI  quis  ante  conduxit  ,  poslea  precario  rogaverit  ,  vi- 
debilur  discessisse  a  conduclione  (20).  quod  si  ante 
rogavit  ,  postea  conduxit,  conduxisse  videbilur.  polius  enim 
hoc  proccdcre  videtur  ,  quod  novissime  (21)  iaclum  est  5 
et  hoc  Pomponius  ait. 

§.  1.  Idem  Pomponius  bellissime  tenlat  dicere  ,  nun- 
quid  qni  couduxerit  quid(m  pncdium  ,  precario  autem 
rogavit  ,  non  ul  possideret  ,  sed  ut  in  possessione  esset  ? 
est  aulem  lortge  divcrsum.  aliud  (22)  esl  enim  possidere , 
longe  aliud  in  possessione  esse  :  dcuique  rei  servandas  cau- 
sa  ,  legatorum  ,  dainni  iniecti  ,  non  possident,  sed  suni 
in  possessione  custodjae  (^3)  causa.  quod  ei  factum  est  , 
utrumque  procedit. 


jncipere  ,  qui  scienle  aut  volente  eo  ,  ad  quem  ea  res  per-         §.  2.  Si  quis  et  conduxerit  ,  et  rogaverit  preCano 


Uti 


(i)  Sensus  est :  Si  speclamus  Tehim  ,  directnm  ac  postremum 
jfcnus  possidcndi  :  nihil  aliud  iliud  fucrit ,  quara  ici  insistero  ntxtu- 
r&liifer  et  posscssionem  dotlncrc:  sin  vcro  utile;  ct  ad  ulilitalem  i- 
]>^m  gcnus  possidendi  flccommotlabimus  ,  oivilis  nascetur  posscss!o  : 
sia  autem  res  quas  possidemns  ,  alira  dcprebcrdcntur  tmptae  ,  aii?e 
(ionatae  ,  et  sic  infinitae  causre  possidendi  faerint :  sin  \ero  formam 
jHX«a'dendi  siwtabimus  ;  bona  fide ,  vel  mala  ,  §.  aa.  infr.  h.  t. 
p(>ssidebiGiu.s.  Caetcrnm  de  duplici  possessione,  nalorali  ct  civili,  vi- 
de  Cujac.  9.  obs.  33. 

(2)  /.  10.  5-  ».  iiifr.  h.  t.  l.  i-x.  infr.  quibus  ex  cmis.  i.  9.  m 
fn.  »upr.  de  rei  vind. 

(3)  l.  5.  sitpr.  ut  in  poss.  leg.  1.  )5.  ^.  10,  supr-  de  damno. 
yid«  Cicer.  ptx)  (^uintio. 

(4)  /     I.  5.  5.  supr.  h.  t. 

(5)  Vide  /.    19.  infr.  de  res.  jur. 

(6)  /.  3.  mpr.  l.'-].  l.  g.   C.  h.  t. 

(7)  Clam  posbidet,  qui  vacnnm  posscssionera  fnrtim  re  ipsa ,  ct, 
ut  quidam  nostri  loquuntnr  ,  acluaiiter,  ignorEutc  eo  cnjn.s  inlcr- 
est ,  ac  Bietuens  sibi  moveri  ejus  conho\er!iam  ,  unHa  deninnc  ra- 
Jione  moltis  ,  appichendit, 

(8)  Clam  etiam  possidere  diciti»- ,  qui  citra  judicrs  anctoritalcm 
••b«  ea  necessaria  est  ,  aut  uon  scrvata  i  ubUca  consxutcdinc  ,  tcs- 
»i<kt  '  ' 

Ce)     /.40.  5.  2.  //i/T.    h.   t. 


(lo)  i.  3    5.  C.  6'upr.  i. 


l.  4<>.  ^-fr. 


(ii)  Occnpatnrem, 

(i-?)  Yide  Z.Tsinm  ,  a.  respons.  38. 

(i3)  /.  3.   ^'.    «4.  Infr.  de  vi  ,  et  vi. 

(i4>  /.  3.  "i  8.  supr.  h.  t. 

(iS)  /.   3.  %    I.  supr.  L  44.  infin.  Infr.  h.  t.  l.   i53.  infr.   de 

rcg.  jur.    Faul.  5.  .^ent.  2.  $•    i.  §•  5-  infn.  Inst.  de    Interdun. 

■(16)  Vide  Vaconium  lih.  2.  dedarat.  4?..  Mfncharcnsem  ccntro.'. 

illustr.  c.  6g    Gilbertnra  Rcgiiim /ii.  2.  iva.moftx.v^''.  cap.  i().Vod. 

(17)  /.  35.  infr.  de  rrgul  jur.  Ans.  Imo  solo  aniuio  amitti  po 
test  .  /.  3  5.  6"  supr.  h.  t.  vel  anirao,  vcl  corporc ,  /  44.  in/m. 
infr.  h.  t.  Solve :  si  pof-sessionis  aiui.jfionein  inchoaveris  a  corpor.': 
et  corporis  el  animi  actus  requiritur.  sin  ab  animo  incipi'!  auub.-io- 
Dcm  ,  solus  aninms  sufficiet.  idcoqne  prudeater  addiU  est  m  d.  I. 
i53.   infr.  de  reg-  jur.  particida /er<7. 

(18)'/.  20.  infn.  supr.  de  adquir.  rer. 

(19)  Coloniis  ,  /.  3.  5.  12.  supr.  k.  t.  inquilmus  ,  /.  25.  $.  i. 
infr'  h.  t.   aliqui»  denique  ,  ^.   5.  /-•"«■  de  Interdict. 

'(cio)  tgitnr  mcrcedem  non  dtbel-it  ;  cst  cuim  prccanum  specici 
liberalitatis.  /.   i.   S-   >•  ''"^^'  '^'^  pr^car. 

(21)  Non  tant.nn  in  uV:i:nis  voluDtalibus  ,  scd  ct  m  contr.iclibu* 
aSlendilur  ultima  voluntas. 

(2v)  Alind  est  possideic  ;  aliud  ,  in  posscssioac  cssc  ,  rain'is  cst 
hoc  ,  qoain  iHnd. 

(■j3)  MJssus  in  possc^sioncm  Icgati  aut  damni  iDficli  causa  ,  nott 
tara  poBsidet,  qviain  cnstodit. 


3ii  D     I     G    E     S 

possideret  :  si  quiJera  numno  (i)  una  condaxit  ,  nuUa 
dubitatio  est  ,  quiii  ci  p:ecaviiim  solu.n  teuaat  :  quia  con- 
auctio  (2)  nuUa  csl  ,  quae  est  iu  uno  niiuimo.  siu  ve- 
10  (3)    pietio  (4)  ,     tunc  disiiugueudum    quid    prms    ia- 

ctum  est. 

De  auctorkute  Prcvtons. 
11,  Paulds  lib.  65.   ad  PZdictum. 
■1  Usie  pos5idet  (5)  ,  qui  auctore  Praelore  possidet. 

De  usufructuano.   i.  Dijfercntia  propictafis  et  possessionis 
uti  possidetis.  De  rei  i>iudicalio'ie. 

12.  Ulpianus  lib.   70.  ad  Ediclura. 

NAturaliter  (6)  videlur  (7)  possidere  is  qui  uiumfru- 
clum  habet. 
5.  1.  Nihil  (8)  coramime  (9)  habst  proprietas  (10) 
cura  possessione  (n)-  ^^  *^'-^  "°"  (*^)  densgalur  ei  In- 
terdiclum  uti  possidetis  ,  qiii  coepit  ()3)  rem  vindicare. 
non  fiiim  videtur  possessioni  renuuciasse  ,  qui  rem  vindi- 
cavit  (i4).  j* 

De  lapidibus  in  Jlumen  demersis.  De  fui^itivo.  1 .  De 

acces  doiie  possession is . 

i3.   Idem   [  lib.  ]   7?..   ad  Edictura. 

POuiponius  refert,  cum  lapides  (i5)  iu  Tiberim  demer- 
si  essenl  naufragio  (16)  ,  el  post  tempus  extracti  (1  7)  : 
an  dominium  in  iutegro  fuit  per  id  lempus  ,  quo  erant 
Biersi  ?  Ego  dominium  me  relinere  puto  ,  possessioaem  non 


T     O     R    U     M 

puto.  Ne3  est  siraile  fugiiivo  (18):  namque  fugitivus  id- 
circo  a  nobis  possidari  Videtur  ,  ne  ipse  (19)  nos  privet 
possessione  :  al  iu  L^pidibus  diversum  est. 

§.  1.  Gum  quis  uutur  adminicido  (20)  ex  persona  au- 
ctoris  (21)  :  uti  d-bel  cum  saa  causa  suisque  (22)  vi- 
tus  (23).  denique  adJimus  in  accessione  de  vi ,  et  cJam  , 
et  precarjo  (24)  veudiloris. 

j.  2.  Prajlerea  quseritir  ,  siqnis  hominera  venditori 
rcdhibuerii  5  an  accessioue  uti  poisit  ex  ])ersona  cjus  ?  et 
sunt,qui  putent,  noii  poae  :  q  uia  vciidKionis  esl  resolu- 
tio,  redhibilio  (26).  ahi  empiorem  (26)  vcndiloris  acces- 
sione  usurum  ,  et  (27)  vendilorem  (2S)  eniptoris  ;  quod 
magis  probandum  pulo. 

§.  3.  Si  liber  hjino  vel  alienus  servus ,  cum  bona  fidi 
servirent  ,  comparaverint  ,  et  alii  ad  juisierint  possessio- 
nem  :  ueque  hberum  ,  neque  servi  domiuum  ,  debere  uti 
accessione. 

§.  4.  Quaesitum  est ,  si  (29)  heres  prius  non  posscde- 
rat ,  an  tcslatoris  possessio  ei  accedal  ?  Et  quidem  in 
emptoribus  pjssessio  intenum  pitur  ,  scd  non  (3o)  idem  iu 
heredibiis  plerique  probant  :  quoniam  plenius  est  jiis  suc- 
cessionis  ,  quam  emplionis.  sed  siibliiius  cst  ,  quod  in 
emptorem  ,  et  in  heredem    (3i)  id  quoque  probari. 

§.  5.  Non  autem  ea  tanlum  possessio  lestatoris  heredi 
procedit  ,  quas  morti  fuit  injui,cla  :  verum  oa  quoque  , 
quae  uuquam  (32)  lcslatoris  lu(  rit. 

§.  6.  Xn  dote  quoque  ,  si   data  res  fuerit  ,  vel    ex  dofi* 


(1)  /.  46.  supr.  locati.  adde  /.  6G.  in  fin.  supr.  de  jure  dot. 

(2)  d.  l.  46. 

(3)  /.  2.  supr.  locati. 

(4)  Vidc  Cujac.  4.  obs.   26. 

(5)  Et  comparat  ,  /.  iS^.  infr.  de  reg.  jur.  l.  i4-  $•  '•  '^'V"'- 
de  relig.  et  facit  ,  qui  anctore  Magistratu  facit ,  /.  3.  ^-  i.  supr. 
auod  melus  causa  l-  i<i'/.  in  Jin.  infr.  de  reg.  jur.  adde  /.  29. 
in  Jin.  infr.  de  nouationih. 

(5)     /.'^49.   infr.  h.  t. 

(7)  Vorhum  ir\x7;»te'y-  nec  eniin  omnis  qui  videlur  possidcre  , 
cliani  possidet.  Debitor  pignus  pos.-^idcre  videlur  et  nsiicaperc  ;  nec 
tameu  possidet.  UsufrucUianus  ,  qaia  percipit  rci  einolumciilum  , 
jjossidere  vidctur  :  sed  quia  Inteiciicta  posscssoria  ci  non  accomnio- 
«iantar,  quse  caetoris  qui  sunt  in  po.^isessione,  non  vere  possidel  quin 
■i-i  qui  retiuet  sibi  usuinfrucliim  ,  tradere  dicitur  ,  quia  qui  rctmct 
wgunifruclim  ,  alii  (  pula  doniiao  )  non  sibi  possidet.  vide  Cujac. 
5.   cbs.  33.   in  Jin. 

(8)  luio  quaedam  Labct:  Esl  cuim  utromque  jus  incorporale:  a 
jL>osi>essione  dominium  incipit  ,  /.  1.  ^-  ••  supr.  h.  t.  per  casdcm 
personas  adquiritnr.  bist.  per  quas  personas  cuique.  Instit.  pcr 
tjUas  person.is  nnh.  Propricta.s  a  posscssione  non  scparatur.  /.  8.  C, 
h.  t.  Tentari  potest  loco  linjus  vocis  lej;endum  csse  nonnihil  ,  ut 
li.TC  senlentia  sit  :  ea  communiouem  inter  se  habent  aliquam  ,  quo- 
1  •.im  altcrtim  altcri  sn)),idio  cst :  loco  1  ci  vindicatioiiis  ,  quae  datur 
|roprietatis  nomine ,  Inlcrdicto  (  qiiod  dalur  ad  posse  .sionem  )  uli 
quis  potost.  Igitur  propriclas  el  possessio  nonnihil  ,  id  cst,  aliquid 
commune  inter  se  habcnt  :  potcst  tamin  ct  l.oc  rectc  colligi.  Qui 
rem  vindicat  ,  non  rtfnimcial  cjus  pos.sessioni  :  noa  sunt  igilur  ea- 
dcm  ,  proprictas  ct  po.sfe,-s:o  :  nam  si  csscnl,  idem  ,  rcniiiicians  rei 
yindicalion:  ,  non  possct  dciticcps  posscssorio  agcrc ,  vcl  Interdiclo 
nti.  Gnth.  Vide  Govcan.  lect.  lib.  i.  c-ip.  3.  Zanger.  de  exapt. 
fart.  c.   i.  2.  num.  3a5.  Cbarond.  v.risimil.  tib.   i.  cap.  6.  Aiis. 

(9)  Separanda  cst  posscssio  a  jiroprieiate.  /.  5'j.  infr.  h.  t.  l.  3. 
5-  21.  infr.  de  inteidictii.  l.  \.  J.  2.  infr.  uti  posiideiis.  Stulu  , 
inquit  Scneca ,  mortalium  avaritia  pioprietitem  posscssioaemque  di- 
•cernit.  vide  Cujac.  7.  obs.  38. 

(io)  Seii  dominium. 

(11)  Hunc  5accuralc  exj)licant  Alciatus ,  Ripa,  Fcrrctas  et  Co- 
rasius  ,  et  rcpetiit  eundcm  Joann.  Bolognet.  vide  pr.ttcrca  Vandum 
lib.  1.  variai.  qucest.  c.  4-  Vacouium  lib.i,  declar.  jur.  ciuil.  dc 
thir.  43.  et  44.  Mod. 

(12)  Remrdiura  rctincndnR  pcsscisionis  potest  cumulari  Ciim  pcti- 
torio.  Intcnlans  pctitoriiim  non  rcnunciat  pos.sessorio. 

(i3)  An  i:cndcnte  judicio  lelitori)  ,  agi  possit  possessorio?  yide 


/.  18.  5-  »•  infr.  de  vi  ,  et  vi  armata.  vide  Hotoin.  ag.  Hlu^tr . 
qiast. 

(14)  Scnsus  hujus  paragraphi  is  est.  Si  cgero  vindicationc,  ac  si 
non  posbidciem,  cur  non  jiiie  meo  mclius  cognito  licebit  niihi  lan- 
tispcr  ,  dilato  illo  judicio,niutataque  formnla ,  uti  possidctis  expe- 
riri  ?  Cu,ac.   7.  obs.  38.   vide  Sociti.  rcg.   124. 

(i5)  An  idcm  in  immobilibus?  interdum.  vide  /.  12.  in fininfv. 
de  reb.  auctor. 

(16)  /    21.  5.   I.  ct  2.  infr.  h.  t.  l.  58.  supr.  tit.  prox. 

(17)  Ees  inobilis  sic  amissa  ,  i:t  non  facilc  invenin  posjit  ,  no« 
dominiiim  ,  scd  posscs^ioncm  ,  nobis  eripit. 

(18)  Ciijus  neque  dominium  ,  iicque  jiosscssioncm  amitto.  /.  i- 
5-    i4-  supr.  h.  t. 

(1;^)  Id  cst  ,  ne  in  ejiis  potestale  sit  positum  ,  ut  in  /.  27.  5-  «• 
iii  Jhi.  supr.  ad  l^g.  yiqutl. 

(v.o)  Id  esl,  jurc  aliqiio,  accessione.  Accei^iio  esl  conjunctio  lem- 
poriim  aucloris  ct  s uccess  )ris  ad  perfioiendam  us.icapiouem. 

(21)  Auctor  cst  is  ,  a  qio  causani  jusquc  babco :  atque  ita  mihi 
emjtori  auclor  est  vcndilor,  mihi  don;»taiio  donator. 

(22)  Suo  incommodo  ,  /.  10.  inO:  de  reg.  jnr.  c.  cum  quis.de 
reg    in  6.  sua  conJitione.   /.   23.  in  fiu.  supr.  da  manurh. 

(23)  Omnibus  ct  pcr.soiialibus  ct  "lealibus  :  nam  vitia  rcal  J  rem 
scquunlur  ct  eos  qui  rcm  contreclant:  persoaalia ,  ad  successorein  et- 
i;un  dcsccndiint,  nec  toHi  possiint ,  nisi  suc^-essor  per  trieaniuni  pvx 
«cripsit.  de  quibus  vidc  qune  notavi  ad  Novell.    i  19.  C«/>.  7.  in  Jln. 

(>.4)  His   tribus    mala    O.lc  possiilemiis  ,    qua  Rhetofes  «irim  ita 
vcrliait.  /3;»i  J,  Katp*  ^  11  cirdrit    vide  Cujac.   la.  obs.  ?3. 
((5)  Jle  Ibibilioue  solvilur  vcndilio. 
(if))  /.  6.   iiifr.  de  dii^ersis  t'm[mral. 

(27)  Qiiod  juris  est  in  contractu  ,  idem  juris  est  in  distractn:  «^- 
po  ulrobiqiic  conscnsus  j^irtiuin  interveaiie  debet.  An  laudiraia  i« 
distractii  dcbcbuntur  ,  si  in  contraclu  debentur  ?  a..gal  Moliik-Tuii  , 
I.  consuet.  24.   ^.    i5.  et  scqq. 

(28)  /.    19.   infr.  de  usitrp. 

(29)  Si  primus  hcrcs  possidcret.  Haloand. 

(30)  Im.o  ,  idein    infr.  h.  t. 

(3i)  Scnsus  cit  possessiouem  tcslatoris  hereJi  prodcssc  ,  »1  ractlio 
tem|>orc  res  a  nullo  possessa  f  icrit.   /.   20.  infr.  de  uuirp. 

(32)  Qiif  nunquam.  H d.  Dcmus  Titiuni  rcm  te-.taloii;vcndidiss€, 
nec  tradidiise?  Hujus  rci  possos  o  ,  licct  nunquam  tcstatoris  fiiit  , 
hsicdi  tamcn  sufliagatnr.  /.  14  in  pr.  infr.  de  usurp.  atqnc  ila  , 
heres  non  modo  potcsl  snae  posscssioai  jungcre  posscssioncm  ,  qusr 
fiiit  apud  dcfiinoliiin  tcmpjre  mjrtis,  sedelquspost  fuil  ap<«d  hc 
rcdilalciu  Yacautcm. 


LIBER   QUADRA 

recepla  '.  accessio  (i)  dabitur  (2)  ,  vel  tnarilo ,  vel  uxori. 

(\.  n,  Si  is  ,  qui  precario  coiicessil  ,  acceasiou?  velit  uti 
expsrsona  ejus  cui  coucessit  :  an  posiil  ,  quaeritur?  Ego 
puto  ,  eam  qui  precario  concessit  ,  quanidiu  manet  preca- 
rium',  accessione  uti  non  posse  (3)-.  si  tamen  reocperit 
possessionem  ruplo  (4)  prccario  ,  dicendum  tsse  (5)  ac- 
cedere  possessiouem  ejus  temporis  ,  quo  precario  poisi- 
debatur. 

^.  8.  Ex  facto  quaeritur  ,  si  quis  manumissus ,  ex  cau- 
sa*peculiari  haheat  rem ,  non  concesso  sibi  peculio  :  dein- 
de  domiuus  velit  ,  relracta  possessione  ,  accessione  uti  ,  an 
possit?  et  placaii  ,  non  ess'  dandam  hauc  accessionem, 
quje  (G)  clam  habiia  est  prsedone  possidente. 

§.  9.  Si  jiissu  judicis  res  mihi  reslilutu  sit  ,  accessio- 
nem  esse  mihi  dandam  (7)  placuit. 

§.  lo.  Sed  el  legatario  (8)  dandam  accessionera  ejus 
temporis  ,  quo  fuit  apud  testatorem  ,  sciendum  est., 

f  An  heredis  possessio  ei  accedat ,  videamus  ?  Et  pu- 
to  ,  sive  pure  ,  sive  sub  conditione  ,  fuerit  reUctum  ,  di- 
cendum  esse  ,  id  teuiporis  ,  quo  heres  possedit  ante  exi- 
sientcm  conditionem  vel  restilutionem  rei  legatario  profi- 
cere.  Testatoris  autem  semper  proderit  legatario  ,  si  lega- 
luii  vere  fuit  vel  fideicommissum. 

§.  11.  Sed  et  is  ,  cui  res  donata  est  ,  accessione  uletur 
ex  persona  ejus ,  qui  donavit. 

§.  12.  Accessiones  in  eovum  persona  locum  hnbent  , 
qui  habent  (9)  propriam  pos3?ssionem  :  caeterum  accessio 
nejnini  proficit  ,  nisi  ei  qni   ipse  possedit. 

§  i3.  Praelerea  ne  vitiosDs  (10)  quidem  possessioni  uila 
poiest  accedere  :  sed  nec  viiiosa  ei  quae  vitiosa  non  est. 

14.  Paulus  lib.   68.  ad  Edictum. 

SI  servus  vel  filiusfamilias  vendiderit ,  dabitur  accessio 
ejus  ,  quod  penes  rae  fuit  :  scilicet  si  voleute  me  ,  aut 
de  peculio  ,  cujus  liberam  peculii  administrationem  ha- 
bueruul ,  vendiderunt. 

5-   I.  Tutore  quoque  vel  curatore    vendente  (ii)    dabi- 


GESIMUSPRIMUS. 


3i3 


lur  (12)  accessio  ejui  temporis  ,  quj  papilLis  v^-I  furiosi» 
pjssedit. 

De  rc  suhrepla  vel  vi  erepta.   Dc  fu^itivo. 
i5.   Gajus  lib.   25.  al   Edi^^uim  Pruviuoiale. 

REm  (i3)  qu3C  u)b:s  suar'pta  (i^)  est  ,  p^rlndci  (i5) 
intelligiiaur  d^siii^re  (iG)  po.si  len;  (17),  atque  eam, 
qua?  vi  nobis  erepla  est  (18).  Sed  si  is  (19),  qui  in  po- 
t3.stale  noslra  est  ,  subrip  jerit  ,  cia  im  Iiu  j.pad  ipsum  sit 
res  ,  taindiu  nou  a;iiittiiiiuj  pjs^essionem  •  qui:i  p-r  (20) 
hujus;nodi  pei-sonas  adquiriiur  nobis  po.sesiiij.  et  bie.;  ra- 
lio  cst  ,  qiiare  videamur  lugitivuni  pas^id>re  :  quod  is  , 
quemadmodum  aliarum  rciu.i»  p>ss-siiou^m  iulTVjrte- 
re  (21)  non  potest  ,  ita  n-  (22)  saaui  qiiiJem  p)t:st. 
De  doiatioie  intiu-  virum  et  ucorem. 
16.   Ulpianus  lib.    73.   ad  Ediclum. 

QUod  uxor   viro  aut  vir  nxori  donavil  (23),  pro  pos- 
sessore  possidetur. 

De  vi  dejeclo.  j.  De  animo  amittendi, 
17.   Idem  lib.   76.   ad  Edictun. 

ST  quis  vi  (24)  de  possessione  (25)  dijsotas  sit  ,  perin- 
de  (26)  haberi  debet ,  ac  si  possider^  :  cum  (27)  lu- 
terdicto  de  vi  recupcrandae  possessioais  facultal.?in  hab?al. 
§.  1.  DifFerenfia  (28)  iuler  djininiiun  et  possessionem 
hiec  est ,  quod  dominium  iiihilo  (29)  uiinus  ejiis  manet  , 
qui  dominus  esse  non  vult  :  posse-.sio  auten  recedit 
ut  (3o)  quisque  constiluit  noHe  possidere.  Si  quis  igilur 
ea  mente  possessioiiem  tradidil ,  ut  poslea  ei  restilualur  , 
desinit  possidere. 

Dc  possessione  suo  vel  aliena  nomine.  De  re  tridilafu- 
rioso.  2.  De  re  empta.  3.  De  clandestina  j  vel  violenta 
posicssione. 

18.   Celsus  lib.   23.   Dlgestorum. 

QUod  (3i)    meo  nomiue  possideo  ,  possum    (32)  alieno 
nomine  possidere  (33)  :    nec    (34)    enim    muto  mibi 
causam  possessionis  ,  std  desino    possidere  ,  et  alium 
possessorem  ministerio  (35)  mco  facio.  uec  idem  est ,  pos- 


(1)  /.  7.   5-  3.   supr.  de  jure  dctium. 

(2)  An  restitiitio  dotis  titulum  cnnferat  ?  ait  Jason.  Zasius  Tero 
ait,  do^h  restitntJoncm  umhrani  tituli  magis  faccre,  qiiam  lifuluin. 

(3)  Cur  ita  ?  divinanJum  Irctori  relinquo  :  nam  qi.as  liic  1  atio- 
ijcs  allcrt  Zasius ,  nullius  sunt  inomcnti  ,  nisi  forlc  colligi  possint 
«J^  5-    12.   infr    h.   t.  j  ■  • 

(4)  Precario  constante  ,  posscssio  accipieutis  non  prodest  ei ,  qui 
Gv.dil  :   finito  prccarlo  prodest. 

(5)  Et  sic  precario  finito  fingitur  fundus  nunqaam  fuissc  posdcs- 
•"3  ab  ipso  defentorc. 

(6)  (J.    I.  sufjr.  h.  t. 

(7)  Ad  usuoop.endum  scilicct. 

(8)  /.   14.   //7  /7/2.  infr.  de  nsurpat. 

(9)  /.  ult.  inr.  de  divers.  temporal. 

(10)  5-    I-  supr.  h.  t. 

(11)  Eem  pupilli  sciliccl. 

(12)  Imo  non  datur.  /.  7.  5     ^.  i.-^fr.  pro  emptor. 
(i3)  Mobilem  scil.  l.   5.  infr.  de.  usurp. 

04)  Surrioitui-  nobis  res  clam  ;  crlpitnr  vero  per  Tiin. 
(i^)  Paria'siint  ,  clam  vcl  vi  rem  nobis  subtrahi. 

(16)  Furto  vel  rapina  nobis  cripilur  possesslo. 

(17)  An  furtum  et  rapina  soli  possidenli  fiat,  videRipeisem  hic. 

(18)  Qjodnam  vero  remedinm  crit  ad  rem  mobilc.n  rec'«peran- 
dam  :  non  ntique  interdictum  recuperandx  ,  nisi  rcs  mobiles  ini- 
mobdibus  sint  conjunctae.  /.  1.5.  6.  Infr.  de  vi  ct  ft.  An  a.dipi- 
iccndae  compelet?  utiqne  si  dc  rc  legata  agetur.  /.  i.  infr.  (juod 
Ui^at.  An  utrubl  ct  rcllncnd<e  ?  compctet.  /.  i.  infr.  utruhi.  An 
Uneficium  capltull  BedinteffrandcB.  i.  q.  1.  ?  Ait  Innoccnt.  ia  c 
lape.  txt.  de  restit.  spol  et  ita  quoquc  scntit  Zas.  itic  n.  (f. 

(19')  /.    17.  in  fin.  i>fr.  de  furt. 

(^)  Vid.  /.  40.  infr.  ft-  t-  ^    ^     ,   ^      , 

(21)  1(1  est  ,  subvertere.  /.  35,  5.  6.  mfr.  dc  usurpat. 


(22)  Adde  /.   12.  supr.  h.  t. 

(i3)  /.  i.  §.  4-  supr.  h.  t.  l.  I.  in  Jin.  iafr.  pro  donat.  l.  i3 
5.    I.  supr.  de  hered.  pet. 

ip.tO  Yide  Cujac.  6.  ohs.   4. 

(•i5)  Rci  immobllis  sril.  quia  qiii  sic  dejicitur  ,  laterdictum  ha- 
bct  rtcuporandae  ;  quod  pro  rc  mobili  non  datur.  /.  i.  ^-  G.  infr. 
de  i'i  et  vi. 

(26)  Dejcctus  ,  pro  possessore  liabetijr. 

('^7)  Q"i  bahet  actioiiem  ad  rem ,  inteliigitur  rcin  ipsam  habere. 
/.   5'.i.  supr.   de  adquir.  rer.  dorn. 

(CiS)  De  dlflerentia  dominii  cl  possessionis  qn?edam  dixi  ad  l.\'i. 
5.    I.   siipr.   h.   t. 

(■^9)  Dominlurn  nuda  voluntale  non  amiltitur,  posscssio  amittitur; 
Cur  ita?  Domlnunn  sine  facto  iiostro  non  amittitur  :  Tradltlonibus 
cl  usucapionibus,  non  niidis  pactis  dominia  transfcrunlur.  /.  20.  C. 
de  pactis.  Porro  nuda  voKuitate  (foiriinluin  abjiclt  rci,  qui  eam  ba. 
let  pro  dcrelicto  :  in  his  qsice  pro  dereliclo  habeulur  ,  aniittenda» 
rei  arginneiita  certissima  spectantur 

(3o)  /.  3o.  5.  4.  /,  44.  infin.  infr.   h.   t. 

(3()  Pul»  rcs  niobilcs  ct  imrnobiles.  An  et  futiira?  non  vldeiitur. 
siint  eniin  ijicirta  ,  nondum  ctiain  sunt  ,  ideoque  nec  possldentur. 
vide  /.  3.  ^.  2,  supr.  h.  t.  imo  videnfur  posslderi  ,  /.  i.  i.ifn. 
l.  2.  /.  3.  5.  I.  supr.  pro  socio.  idqae  cotnoiuni  opiuioue  in  praxi 
scrvafur. 

(3'2)  ^'ide  qoTe  scripsi  ad  /.   28.    C.  de  dnnation. 

(33)  Id  est,  constitucre.  slc  ex  solo  constltuto  sine  tradillone  ad- 
quiritur  poisessio.   Qni  possessioncm  alicujn.s  rei  baueo  ,   constltuerc 


possum  ,  nl  eam  tio  nomlne  possiJeam  ,  bujusinodi  constltnto  pos 

/.    19     /,   21.   i 
Vallc   i.  cnns.  4- 


sessnrcm   faclo  .    addc   casus 


infr.  h.   t.  \.  Rjland  * 


(34)  Ralio  dibilindl  sumpfa  ex  /.  3.  ^.   19.  supr.  H.  t. 

(35)  Oiiicium  iUud  est  procuraloris,  l.  i.  J.  20,  supr.  A, 


3.4  D    1    G    E    S 

sldere  ,  et  alieno  noniiue  possldere.  Nam  possidet  ,  cii- 
jus  (i)  noniiue  possidelur.  Procuralor  alicnae  possessioiii 
praestat  minislerium  (2). 

§.  1.  Si  lurioso  (3)  ,  quem  suse  mcntis  csse  exislinias, 
eo  quod  Ibrle  in  conspcclu  inumbraia^  (4)  quictis  fuit 
conslitulus  ,  rem  tradideris  :  licet  ille  nou  erit  adeplus 
possessionem  ,  lu  possidero  desiuis.  suflicit  cjuippe  dimit- 
lere  possessioiiem,  ctiam  si  uon  Iranslcras.  Illud  cnim  ri- 
diculiim  cst  dicere  ,  quod  non  aliter  \uJt  quis  dmiilte- 
le  ,  nuam  si  transferat  :  imo  \ult  dimitlere  ,  quia  existi- 
mat  se  transferre, 

§.  1.  Si  venditorcm  ,  qncd  cmerim  ,  deponere  (5)  in 
mca  domo  jusserim  :  possidere  me  certum  cst ,  qmmquain 
id  uemo  di  m  attigerit.  aut  si  vicinum  milii  fimdum  mer- 
cato  venditor  in  mca  lurre  demcnstret  (6)  ,  vacuamcjue 
se  possessionem  iradere  dicat :  non  minus  possidere  coepi , 
quam  si  pedem  finibus  iutulissem. 

5.  3.  Si  dum  jn  alia  parle  luudi  sum  ,  alius  quisclam 
animo  possessoris  inlraverit  (7)  :  non  desisse  illico  possi- 
dere  existimandus  sum ,  faciie  cxpulsurus  fiaibus  simul 
[  atque  ]  sciero. 

5.  4.  pLursus  si  cnra  magna  vi  ingressus  est  exerci- 
tsis  ,  eam  tantummodo  parum  ,  quam  intraverit,  oblinet. 

Vc  conducticne  rei  bona  fide  emptce.    1.  Ne  quis  sibi 

mutet  causarn  /jossessionis. 

19.  MARCEttus  [  lib.    17.  Digestorum  ]. 

QUl  bona  fide  alienum  fundum  emit  ,  eundem  a  domi- 
no  conduxit  (8)   :     Quaero  ,    ulium    desiuat    posside- 
re ,  an  non  ?     Bespondi  :    In    (9)    proniptu   csl  ,  ut 
possidere  desierit. 

§.  1.  Quod  scriptum  est  (10)  anud  Velercs ,  ncmincm 
sibi  dausam  possessionis  posse  mutare  ,  crcdihiie  est ,  de 
eo  cogitatum  ,  qui  et  corpore  et  animo  possessioni  incum- 
bens  ,  hoc  solum  slatuit  ,  ut  alia  cx  causa  id  po£sidcrct: 
ncu  si  quis  dimissa  possessione  prima,  ejusdcm  rej  dcnuo 
,ex  aiia  causa  possessionem  nancisci  velit. 


T     0     R     U     M 

De  rt  commodata. 
20.  Idem  lib.    29,  Digestorum, 

SI  qiiis  rem  (11),  quam  uteudam  dederal ,  vendiderit, 
emploricjue  tradi  jusserit ,  nec  ilie  (12)  tradiderit  (i3)i 
alias  (i4)  videbitur  possessione  dominum  inlerverlisse  , 
alias  contra  (i5).  Nam  nec  lunc  quidem  seraper  dominus 
amittit  posscssionem  ,  cum  reposcenti  ei  coramodalum  noQ 
reddtiur  :  quid  enim  ,  si  alia  qua^piam  fuit  justa  (i6)  et 
ratiouabilis  causa  (17)  non  reddendi  ,  nen  utique  ut  pos- 
eessiouem  cjus  inlerverleret  ? 

De  preLOrio.    1 .  De  naufragio.  1.  De  jactis  in  marc. 

3.   De  precario. 

21.  Javolekus  lib.   7.  ex  Cassio. 

INteidiim  (18)  ejus  possessionem  ,  cujus  (19)  ipsi  non 
habemus  ,  alii  tradere  possumus  :  veluli  cum  is  qui  pro 
berede  rem  possidebat ,  antequam  dominus  fieret  ,  preca- 
rio  (20)  ab  Jierede  eam  rogavit. 

5.  1.  Qucd  ex  naufragio  (21)  expulsum  est  ,  usucapi 
non  potest  :  quouiam  non  est  in  dereiicto  ,  sed  (22)  iu 
deperdilo. 

§.  2.  Idcm  juris  esse  existimo  in  his  rebus  quae  jactae  (a3) 
suut ;  quGni5.m  non  (a^)  polest  videri  id  pro  derelicto  ha- 
bilum  ,  quod  salutis  (^5)  causa  inlerim  d;missum  est.    . 

§.  3.  Qui  aiieuam  (26)  rem  precario  rogavit ,  si  ean- 
dem  a  domiuo  conduxit  (27):  possessio  ad  dommum  re- 
Vertilur. 

De  possessione  quce  retinerl  non  potest. 
22.  Idem  lib.    i3.  ex  Cassio. 

^lOn  (28)  videtur  possessionem  adeptus  ,  is  qui  ita  na- 
^    clus  est  ut  eam  retinere  non  possit. 
De  (idilione  hendiialis.    \.  De  capiifis.  2.   De   homine 
Idcro  vincto. 
23.  Idem  lib.    1.  Epistolarnm. 

CUm  heredes  instituii  (29)  sumus  ,  adiia  hereditate , 
omiiia  quidem  jura  (3o)  ad  uos  transeunl  ;  poS6es- 
sio  (3i)  tamcn  nisi  (3^)  naluralitev  comprehensa  ad  cos 
non  perlinet  (33). 


(1).  Is  proprie  possi^^tt,  cujus  nnmire  possidelur,  non  u  qni  in 
po9s,essione  nuduiu  praeslat  ininistciinn  jjleri. 

(2)  l.  i3.  5»  i^>  ^"^'-  <i<^  heied.  jjet.  1.  i5.  supr.  de  pec.  ccn- 
stitutu.  vide  Cujac.    18.  ois.  24. 

(3)  Vidc  /.  i.  $.  3.  tupr.  h.  t.  I.  7.  5-  ^-  ^upr.  ds  PuUician. 
in  rcm  actiotie. 

(4)  Iniinibiat»  quieiis  cssc  dicitur  is,  in  quo  quictis  uuibra  po- 
tius  est,  quaui  qnics. 

(5)  /.  79.  iiifi:  de  solutivn. 

(6)  Visu  solo  tt  aspectu  potesl  adqniri  posfcssio  ,  /.  i.  5"  ^'' 
Supr.  h.   t.   l.   5i.  inj}.  h.  t.  addc  l.   6.  supr.  de  reb.   cied. 

(9)     /.   6.  in  fi\i.   supr.   l.  t. 

(8)  Conducens  rcni  ab  aliquo ,  enm  possesborcm  facit,  ipsc  Tcro 
tanlumniodo  rtm  dctinct.  ()ui  possidet  cogilatione  ,  doniinium  dcti- 
net ,  /.  37.  viji:  h.  t.  vcl  ila  ,  Conducens  a  domino  icm  per  lue 
tmptam  ,  in  posscssionc  rei  tssc  de.sino. 

(9)  Id  est  ,  Neiisimilius  cssl  ,  inanifcstius  est. 

(10)  /.  3.   §•    '9-  supr.  h.  t. 

(u)  MobiUm  vd  imuioLilcm.  /.   1.  ^-    «•  supr.  commodati. 

C12)  Commodalaxiiis  £c. 

(.i3)  Et  sic  pnria  snnt ,  ipsi  domino  rcm  denegare  ,  et  alii  dcne- 
gare  ,  qui  ju^su  domini  pcticrit.  /.  12.  in  Jin.  infr.  de  vi  el  n  ct 
s:ic  sola  negalio  mc  poRscssione  privare  polc^t.  /.  47.  *;)/;•,  h.  t. 

(f4)  InttrJnm. 

^^j5)  lit  .ta  distiug«ejuU.m  esl. 

(16)  Conimodatarius  jii.';.«u8  rem  altcri  darc  ,  si  sine  jusla  causa 
C30»  ncn  dtdc;it,  poiSffsioncm  doiuinii  inlerverlit. 

(17)  QuocnJini  illa  esl?  fingamus  «uinplu.s  a  coramodataiio  faclos. 
d  I.  12.  /.  i5.  injin.  injr.  de  fun.  l.  18.  5.  2.  5.  4.  Supr. 
(  vmnxdali. 

(K>)  Tmo  mmqiKiTO.  /.  20.  supr:  de  nuiiuir.  jvr. 
{^!'j)  Al.  quam. 


(20)  /.   I.  injr.  de  prccario. 

(21)  /.   44-   ^«rs.  idem  ait.  supr.  tit.  prox. 
(2*»)  Dcpcrdlti  ct  pro  dere^icto  habiti  diflercntia. 
(23)  /.  8.  snpr.  de  le^  Rhcdia. 

(•.»/{)  Imo  potcst.  /.  43-  3-    I-  "\fr-  de  furtis. 

(25)  Salutis  cau^-^a  quod  qiiis  ejicit  ,  pro  deieiicto  id  non  habere 
intclligilur.  aclde  Aristot.  3.   F.thic. 

(26)  Alicnrm  rcm  (irecario  babcns  poasideo  :  postea  (i  eam  a  do- 
mino  condiicD ,  possitlere  desino.  vidc  quce  scripsi  ad  /.  28.  sufr. 
de  cantr.  ewpt. 

(27)  /.   37.   Infr.   h.   t. 

(28)  Po-.sidcri  non  vidclur  ,  quod  avocari  potest  ,  /.  ^.  supr.  de 
act.  empt.  ted  ncc  rcm  adcptus  ,  cjoi  cnm  retinere  iion  pctc^t  •,  sic 
non  Tidctur  traditnm  ,  quod    evictuiu  ,    aut    rcvocari  poVcst  ,^/- ^29. 


dit    rerumfiscal.  hh.io.   tit.^.  addc.  /.«.    in  fin  vfriUi  possiduis. 

(•>())  C>uid  ,  si  ab  inteslalo  bcrcdes  sumui.  ? 

(3n)  Id  est ,  dominia.  Dominium  cfficacios  cst  iwsscwiione.  Pos- 
scbsio  non  adquiritur  succcssiouc. 

(3i)  Pobscssionis  et  jui-is  diHcrentia  :  adlta  bcroditate  omma  jnra 
fc-«bse«int  .id  hercdem  :  pospc.^sio  nou  Irausit  ,  i:..i  nalura.itar  com- 
prehci)5a.  hioc  notant,feudi  domiiiium  traiuferri  :n  hliuin  vcl  ftndi 
.sti<  ccsscrcro  .inte  factam  invcsliturani  a  domino  mtra  diem  et  au- 
n-jm  Laudcnsis .    i.  I^v.dor.  1.  n.   20. 

(32-;,  /.  3o.    \    5.  infr.  h.  t. 

(33)  Huic  Ifgi  con-uctudo  Gallise  ,  le  vif  sai-it  /-^  mort  ,  conlra- 
rla  esl:  qutc  i.on  tanlum  in  siii»  hercdibas  locum  hnliet  ,  ut  in  /. 
3o  supr.  cr  quHiiis  cam.  major.  /.11.  supr.  d<  liber.  •'^  ctiam 
io  ^xtraucis. 


LIBER    QUADRAGESIM^USPRIMUS 


3i5' 


hostixim  potestatem  pervenerunt  , 

uin  suarum  siugulare  jus  est.  cor- 

porai.ter  lanieix    posses^ionem    amittutil.   napie    euim  pos- 

Tunt  videri  aliquid  possi<lere  ,    cum  (i)  ipsi   ab  ah^  pos- 

ro  ,  ut  revcrsis  his    nova  posse^sjo- 


5.    1.    In  l:)5  ,  qui 
[  in  ]  reiinendo  jura  rerui 
Doraliter  lanien    posses^ione 


sideantur  :  sequUur  ei 


etiam  si  uemo  medio  tempore  res  eorum  pos 


ne  opus  sit 
SGclcrit. 

^  ->.  Tlem  qusero  ,  si  vinxero  liberum  liominem  ,  ita 
ut  eum  possideam :  an  omnia  <{U3e  is  possidebat  ,  ego  pos- 
sideam  per  illum?  Respondil  ,  Si  viux.ris  homme.u  libe- 
rum  ,  eum  le  possidere  non  puto  :  quod  cum  1  a  se  ha- 
beat  multo  nlinus  per  illum  res  e,us  a  te  poss.debunlur 
neque  enim  rcnum  natura  recipit ,  ut  per  eum  ahqu.d 
poss;dere  Fosshnus  ,    quem  civiliter  (a)    m  mea  potestate 

noa  habeo. 

De  possessione  per  seroum. 
24.  IDEM  hb.    14.  Epistolarum. 

QtJod  servus  tuus  iguorante  te  ,  vi  possidet  (3),  id  (4) 
tu  non  possidei:  quoniam  is  qui  in  tua  potestate  est 
icnoranti  tibi  non  corporalem  possessionem  , 
stam  potest  adquirere  :  siout  id  quod  ex    pocuho 
pervenerit ,   possidet.  nam  tum  per  servum  donnnus  quo- 
„.,^  -.„,.;^or«  ^lio.fnr  -  summa  scihcet  cum  ratione  :    quia 

a    servo    tenelur  ,  id  iti 

;uhum  ,  quod  servus  civiUter    qui- 

sed    naturahter    tenjt  ,    domi- 


De  ceria  ve.l  incerUi  parte 
26.   TijE:M  h!).   -^,6.   ad  Quinlum  Mucium. 

LOcus  cn'tu8(ii)  cx  fu.ido  et  pjssideri  et  per  longam 
possessionem  c«pi  potest  :  et  carta  pars  pro  iadivlso, 
(p.ae  introducirur  vel  e:c  eraiDtione  ,  vel  ex  donatione  (12), 
vel  qualibet  aha  ex  causa.  f  Incerta  f(3)  aulem  pars 
n;c  (i4)  tr.idi  ,  nec  capi  pofest ;  veluli  si  ita  tibi  tia- 
dam  ,  Quidj^iid  mei  juris  in  eo  fundo  est  ;  nam  qui 
ignorat  ,  uec  tradcve  ,  nec  accipeie  id  quod  incortura  est , 
p.lest.  ' 

De  /iwore. 
27.  Procxjlus  hb.   5.  Epistolarum. 

SI  is  qui  auimo  possessioa  m  saltus  rctineret,  furere  (i5) 
ccepisset  ,  non  potest ,  dum  fureret  ,  qus  saltus  pos- 
sessionem  amiltere  :  quia  furiosus  nou  potest  desinere  ani- 
mo  possidere. 

De  conductione  ,  eniptione  ,  stipuJatione  ,  precado. 
28.   Tertylliancs  (16)  hb.    I.  Quaestionum. 
it,      Ol  aliquam  rem  possideam  ,    et    eandera  postea    condu- 
sed  ju-     k3  cam  (17):   an  amittam  possessionem  ?  MuUum  refert 
ad  eum     in  his  quid  agatur.  primum  enim  refert  ,  utrum  sciam  ma 
an    ignorem  :  et    utrum  qaasi    non   meam  rem 


que  possidere  dicitur  ,  summa  sci 
quod  ex  justa  causa  corporaiiter 
pecuho  servi  est  ;   et  pecuhum  ,  quod  servus  civihtc 
dem  possidere  non   posset  ,  ,  ^   ..     /kn     j 

nus  creditur  possidere.   f  Quod  vero  ex  malehciis  (5)  ad- 
rehenditur  ,  id  ad  domini  possessionem    ideo    non   perti- 
quia  nec  peculii  causam  adpreheudit. 


P 
net 


possidere  , 

conducam  ,  an  quasi  meam  :  et  scieus  meam  esse ,  utrum 
quasi  proprietatis  respectu  an  posscssionis  tantum.  Nam 
et  si  rem  meam  tu  pos-iideas  ,  et  ego  emam  (i8)  a  le 
possessionem  ejus  rei  ,  vel  stipuler  :  uiihs  erit  et  emptio  et 
slipulatio  (19)  :  ct  sequitur  ,  ut  et  precarium  ,  et  condu- 
ctio  ,  [sij  speciahter  possessionis    solius    conducendae   vel 


De  re  amissa. 


De  colonis  ,  innuilii.is  ,  sen>is 


Dc 


amittcnda  possessione  .)  quam  solo  animo  habemus. 

25.   PoMroMtTS  hli,   23.   ad  Quinlum  Mucium. 

ST  id  quod  possidemus  ,  ita  (6)  perdiderimus  ,  ut  igno- 
remus  ,  ubi  sit  5   desinimus  possidrre. 

^.  1.  Et  per  colono5  (7)  ,  et  inquiiinos ,  aut  servos  no- 
stros  ,  possidemus.  Et  si  moviantur  ,  aut  furere  incipianl, 
aut  ahi  locent  (8)  ,  inielhgimur  nos  retiuere  possessio- 
nem.  Nec  inlcr  colonum  ,  et  scrvum  ncstrum  per  quem 
posscssionem  retinemus  ,  quiccuiam  interest. 

§.  2.  Quod  (9)  autem  solo  animo  possideraus  ,  quyri- 
tur  ,  utrumne  uscpie  eo  possidcmus  ,  donec  ahus  corpore 
in£?rrssus  sit  ,  ut  polior  sit  iliius  corporaiis  possessio  ?  au 
vcro  (  quod  quasi  magis  probatur  )  usqjie  eo  poss' ' 
raus 


magis    probatur  )    usqjie    eo 
donec  n  veifenies  iios  ahquis  repellat  5  aut 


idea- 
nos  i\A 


animo  dcsinamus    pos  idcre  ,  quod  suspicemur  (10)  repilli 
nos  poss  3  ab  eo  ,  qui  iugressus  sit  in  possessionem  ? 
deluv  uiihus  esse. 


repaii     f\ 
?  et  VN     VJ 


precario  rogandas  animus  mterveniat. 
De  pupillo. 
29.  UlpiAinus  hb.   3o.   ad  Sabinum. 

POssessionera  pupillum  sine  tuloris  auctoritate  amittere 
posse  conslat  :  non  ut  animo  '(20)  ,  sed  ut  corpore 
desinat  possidere.  quod  (21)  enijn  lacti  est  (22)  ,  potest 
ainittere.  Aha  (^3)  causa  est ,  si  forte  animo  possessionena 
velit  amittere  :   hoc  enim  non  polest. 

De  tofo  et  parlibus.  i.  Ve  amittenda  possessione.  De 
loco  religioso ,  vcl  sacro.  De  libero  homine.  2.  De  danmo 
infecio.  3.  De  occupato  a  mari  .,  vel  /iumine  ^  si  possidens 
m  aUerius  potestatem  pervenerit.  4-  Ve  voluntate.  Dc  ma- 
nuinissionc  scr>'i  per  (juem  possidebaUir.  De  specificati;)- 
ne  .  5.  De  herede  ejus  (jid  pro  colono  possidcbcf.t.  6.  De 
commodafo  vel  locatione  ,  vel  deposilo  per  plures  personas 
ambulantibus. 

3o.   Paui.us  hb.    i5.   ad  Sabimnn. 
Ui  universas  (2^)  «des    possidet     (^5)  ,    singulas  res  ,. 
qu.T  in  a^dificio  sunt  ,  uon  videtur    possedisse.   Idetn 
dici  debet  et  de  nave  ,  et  de  armario. 


(1)  Qri  possidcfur  ab  alio  ,  possidere  non  potest.  /.  rp.  mpr. 
CT  quibui  cnusis  majov. 

(■i)  Jurc  civih  quis  n6n  fit  scrvus,  hoc  solo  quod  a  privato  vin- 
ctus  sit.  Qucm  liben;m  vinxi,  eum  iu  j/olest.ile  n>ea  iion  habeo. 

(3)  Id  est  ,  tenet  naturaliter  :  nihil  enim  servus  civiUtcr  possidet. 
l.  /,9.  infy.  h.  t. 

f'\  l,  X.  S-  6.  snpr.  h.  t.  l.  44'  ^^pr.  de  cond.  et  demonstr.  1. 
Si,  aupr.  rfe  adqui.  rer.  dntn. 

(5)  Possessio  servi  malcficio  domino  non  adquiritur.  /.  49'  jf»/'*- 
cie  reg.  jur. 

(6)  /.  44.  infr.  li.  t. 

(7)  Vide  l  9.  supr.  h.  t. 

(8)  /.   3a.  in  fm.  iufr.  h.  t. 

(9)  /.   44.  in  fn.  infr.  h.  t. 

(10)  Vi('.e  /.  6.  infn.  supr.  h.  t. 

(11)  .'VdJe  /    3.  5.  2.   supr.  h.   t. 

(li)  /.   II.  C.  dz  jrccscr.pl.  longi  tcmporis, 
(i3)  d.  5.  2.  /.  Zi.  infiii    infr.  dc  usury. 


(iif)  Sed  qua.si   tradi  :  quia  redi   potcst. 

(1.5)  Vide  /.    1.  5.   3.  supr.  h.  t.   I.  3i.   ^.   4.  infr.  de   usarp. 

(16)  Vide  ad  liauc  leg.  Ripcusem. 

(17)  Eespcctu    soiiiis    pos^esfionis    potcst  rcs  niea  a  nio  conduci  ^ 
prccario  rogari  ,  emi  et  iii  slipidationeia  dcchici.  Ripfiis. 

(18)  Itei  nostrae  ab  alio  possessae   posscssionem  e.acre  ct  stipulan 
pos.sumii.s. 

(ly)  Vide  /.   iS.  l.  83.   infr.  de  ucrb.   oblig. 

(20)  Possessionern  naturaiom  sine  tutore  piipillas  arriiltere'  potesl,- 

(ii)   Pos.scssio    natuv;dis  facli  est.  Cnr?  an  qnia  ininimi  moinen- 
*i  est  ,  si  cuin  doraiuio  coinparetur  ,  ct  co  aniplitri"  rcstitui  potest? 

(■!>,)  Ut  posscssio  naturaUs.   /.  19.   supi:  cx  ipiibf  ctius.  int/jor. 

(•i3)  Fupdlus  aniino  desincre  non  potcst  ,    qii    tantcn  nalijralcm 
possessionem  ,  slcut  qiiilibct  aliiis  amittere  potcst. 

(24)    /.   23.  infr.  ds  usurif.  l.  1.  5-   6.  infr.  pro    eript.  l    7.   f» 
!i.  sup.  dc  firlqu.  rer.  /.  »3.  it%  firi,  supr.   (h  rci  v:nd.   (    "*    •'/' 
fjuod  d  tiut  clain, 

-^■i5)  Al,  po^sedit» 


3i6 


DIGESTORUM 


§.  1.  Posscsslonem  amitlimus  niultis  niodis  ,  vcluti  sl 
morluum  in  eum  locum  intulimns  ,  quem  pcssidebamus. 
namque  locura  religioftum  aul  sacrum  non  possumus  pos- 
sidere  ,  el  si  conlemnamus  religicnem  ,  et  pro  privato  eum 
teneanius  :   sicut  hominem  libeiunc. 

§.  2.  Ittm  cum  Pralor  idcirco  in  posses^ionem  rci 
r  ire  ]  jussit  ,  quod  dauini  iulecti  non  pruniillebalur  ; 
pcssessioncm  invilum  dominum  amittcre  Labeo  aJt. 

§.  3.  Ilem  ,  qucd  mari  aut  flumine  occupatum  (i) 
sit ,  possidere  nos  de^inimus  ,  aut  si  is  ,  qui  possidet  ,  in 
alterius  potestatcm  pervenit. 

§.  4-  Item  quod  mobile  est ,  multis  mcdis  desiniraus 
possidere  :  si  autem  noLmus  (2)  ,  aut  servum  [  pula  ] 
inanumillamus  :  item  si  quod  potsidebam ,  in  aliam  spe» 
ciem  translatura  est  5  veluli  vestiiiicntum  ex  lana  factum. 
§.  5.  Qucd  per  colonum  (3)  pcssideo  ,  heres  (4) 
Jneus  ,  nisi  (5)  ipse  nactus  posscssicuem,  non  poteiit  pos- 
sidere  :  relinere  cnim  animo  posscssicuem  possumus  ,  api_ 
scj  (6)  non  possumus.  ■f  Std  qucd  pro  erinplore  possi- 
deo  ,  per  colonum  etiam  usucapiet  [  etiam  ]  heres  meus. 
§.  6.  Si  ego  libi  ccmmodavero ,  tu  Tito  ,  qui  putet 
tuum  f  sse  :  nihilcminus  ego  id  possideLo.  •\'  Etidemeril, 
si  colonus  meus  fuudum  locaverit  (7)  ,  aul  is  apud  quem 
depcsueram  ,  apud  aJium  rursus  deposuerit.  Et  id  c{uam- 
libet  per  plurium  personam  factum  observandum  ita   erit. 

De  colono  exeunte  et  redeunfe. 
3i.  PoMPoKius  lib.   32.   ad  Sabinum. 

SI  co]oKUS  Bon  deferendae    possessionis    causa  exisset  (8) 
de  fuudo  ,  et  eo  redisset :  eundem   locaiorem  posside- 
re  placet. 


De 


pupiUo.  1 .  Si  conductor  rem  vendidit  ,  et  ab  emptorc 
conduxit.  2.  De  infante  et  pupillo, 

32.  Paulus  lib.  i5.  ad  Sabinura. 
Uaravis  pupillus  (c))  sine  tutoris  aucloritate  non  cbli- 
getur  ,  pobsessicnem  tamen  pcr  eum  reiinemus. 
§.  1.  Si  conduclor  rem  veiididit ,  et  eam  ab  empto- 
re  conduxit  (10)  ,  et  ulrique  (11)  mercedes  pra^slitit  : 
prior  locator  pcssessionem  per  ccnduclorem  rectissime  re- 
tinet  (12). 

§.  2.  Infans  (i3)  possidere  recte  potest  ,  si  (i4)  tutore 
auctore  coepit  :  nam  judicium  infanlis  supnletur  anotorita- 
te  lutoris.    utilitatis  eizim  causa    hoc    receptum   est  :    nara 


alioquin  nullus  (i5)  sensus  slt  infantis  accipiendi  posses-  ' 
sionem.  -];  Pupillus  lamen  etiam  sine  tutoris  auctorilate  ■:- 
possessionem  nancisci  potest.  •f-  Item  infans  peculiari  no-  * 
mine  per  (16)  servum  possidere  potest. 

Si  fe'  ditor  mandaverit  olicui ,    ut  etvptorem  in  vacuam 
possessior.em  induceret. 

33.   PoMPOjsius  lib.   32.   ad  Sabinum. 

FUndi  venditor  etiam  si  mandaverit  aiicui  ,  ut  empto- 
rem  m  vacuom  possessionem  induceret  :  priusquam  id 
iieret ,  luon  recfe  emptor  per  se  in  possessionem  (17)  ve- 
niel.  -f  Item  si  amicus  venditoris,  mortuo  eo  ,  piiusquam 
id  sciret  ,  £ut  non  prohibentibus  (i8)  heredibus  ,  id  fe- 
cerit ;  rccte  possessio  tradita  erit.  Sed  si  (19)  id  fecerit , 
cum  scint  domjnijm  mortuuia  ,  aut  cura  sciret  heredes 
id  facere  nolle  :   coutra  erit. 

J)e  errcre.   2.  De  acquisitione  per  senum. 

3^.   Ulptanus  lib.   7.  Disptitationum. 

SI  me  in  vacuam  pcssessionem  fuiidi  Corueliani  miseris, 
ego  putarem  (20)  me  in  fundum  Seropronir.nura  mis- 
sum  ,  et  in  Corneliaiium  iero  :  iion  adquiram  possessio- 
nem  ,  nisi  forls  in  nomine  tantum  erraverimus  ,  in  cor- 
pore  ccnsenserimus.  •f*  Quoniam  autcm  in  ccrpore  con- 
senserimus  ,  an  a  te  lamea  recedet  possessio  ,  quia  ani- 
mo  (21)  deponere  et  mutare  nos  possessionem  posse  et  Cel- 
sus  et  Marcellus  scribunt  ,  dubilari  polest  ,  et  si  animo 
adcjuiri  possessio  polest ,  nunquid  etiam  adquisita  esl?  Scd 
ncn  puto  errantem  (22)  adquirere  :  ergo  ncc  (23)  amittet 
pcssessionem  ,  qui  qucdammodo  sub  condilione  recessit  de 
possessione. 

§.  1 .  Sed  si  non  mihi  ,  sed  procuratori  (2^)  meo  pos- 
sessionera  tradas  ,  videndum  est ,  si  ego  errein  ,  procura- 
tor  meus  non  erret  ,  an  mihi  possessio  adquiratur  ?  Etcum 
placeat  ,  ignoranti  (^5)  adquiri  ,  polerit  el  erranti.  Scd 
si  procurator  meus  erret  ,  ego  non  errtm  :  magis  esl  ,  ul 
adcjuiram  pcssessioncm. 

§.  2.  Scrvus  quocjue  meus  ignoranli  mihi  adquiret  pos- 
sessionem.  ^am  et  servus  alicuus  (  Vitellius  (26)  scribit  ) 
sive  a  me  ,  sive  a  nemine  possideatur  ,  potest  mihi  adqui- 
rere  pcssessionem  ,  si  (27)  nomine  meo  eam  adipiscatui-  . 
cjuod   et  ipsura  admittendum  est. 


(1)     Ad  paucos  dies  ,  non  ad  tnultum    tenipus 
3.  5-    '7-  supr.  h.  t. 


et  8>c  intellig;e 


(a)     Vicle  /.    ?7.  5.    i.  supr.  h.  t. 

(3)  /.   40.  5.    I.  infr.  h.  t.  l.  60.  5-   «-   *upr.  locati. 

(4)  /.  23.  supr.  h.  t. 

(5)  /.23.  supr.  h.  t. 

(6)  Vide  l.   i3.  supr.  h.  t. 

(7)  /.   25.  5.   I.  supr.  h.  t. 

(8)  /.  uh.   C.  h.  t. 

(9)  ^-   I-  5-  3.   $■    II-  siipr.  h.  t.  l.  4.  jf.  5.  Infr.  de  murpat. 

(10)  Conduceie  ab  emptore  rcm  potcs,t  ipse  etiann  vcnditor. 

(11)  Et  vcio  domino  ct  eniptori. 

(12)  Imo  non  retiiitt,  /.  29.  supr.  quibus  mod.  ususfruct.scAihi 
«or.ductor  vcre  rcm  tradidit  :   hic  ficte. 

(i3)  /.  1.5.  3.  supv.  h.  t.  !vTui'.i;.  5o.  Eclog.  2.  (J»,doc  7«- 
\s'oTspe^-   Cnjac.    4-   f^  Afric.  54- 

(i4)  ITodic  sinc  tiifore  "pole.<t.  /.  3.  C.  h.  t.  Quic?am  tamcn  di- 
cuiit ,  res  liidicr.is,  in  quibus  acifcclum  hahere  potei.t ,  infantem 
po&s\dcre  posse  :  carfcras  iKin  pos?e. 

(i5)  Augi-ftin.  i3.  de  Cifitate.  Piier  infans,  quamvis  ditissimus 
nalus  ,  cum  sit  dominu^  ooT.ii  m  ,  quae  juic  cju»  t,%vX  ,  uil  po»si- 
dl«t,  tBwSe  »oj,)ita.  vwi^  Cujac.  4.  ad  Jtjrie.  54- 


(16)  /.  28.  infr.  de  usurpat. 

(17)  Executor  in  posscs.siontra  inducondi  cansa  ,  cvi  datw  cst  , 
sua  aucloritate  possessioiicm  rci  apprebcrderc  non  potest.  /.  5.  supr. 
h.   t.   t.  6.  5-  2.   irfr.  de  tv  jutlic. 

(18)  Mandatum  factum  supcr  eo  ad  quod  mandator  tcncbalnr  , 
moite  cjus  non  finitur:  pofctt  taraen  rtvocari  per  hcredcs  e^m.Burt. 

(19)  Procurator  niortiuim  doniintim  esse  sciens  non  pot&.t  pof«is- 
siomm  fiuidi  venditi  tiadcrc  invi  is  hcndibus  ,  ctiam  ex.  <witracl« 
domiui ,  ut  hic ;  nisi  de  dote  agatur.  hcM:  enim  casu  sficciaii  ,  rt  i 
in  dottm  dat.e  posscssioncm  potCbt  procurator  ,  ctiam  sciens  ,  nxn-- 
tuo  doniino  tradcrc.  /.  si  ego.  y.  $.   1.  si^r.  de  jiav  dnlium. 

(20)  Error  corpori» ,  non  nominif  ,  possessioiii:»  adquisitioiK  in 
impcdit.  L  9.  supr.  de  contr.  empt.  l.  a.  $.  6.  itfr.  pro  empl. 

(ii)   Animo  posscs^ioiicm  amittcre  poMuuius. 
(■>.■))  Krra;!»  ron  adquirit. 

(•>3)  Non  aroillit  possessioneni ,  qu»  quodammodo  sub  condilioiM 
dt  j>os  cssioue  rcccssit. 

/24)  /.  ao.  in  fin.  fupr.  de  adq.  nr.  tfom. 

(^5)  /.  49.  in  %.  infr.  l.   i.  C.  h.  t.  L   ti.supr.  de  adq.  rer. 

(26)  AL  ul  Cel  u». 

(uj)  /.  3i.  5.  a.  i/i/r.  de  usurp. 


LIBER    QUADRAGES  IMUSPPxIMUS.  317 


De  exitu  controversice  possessionis. 
35.   Idem  lib.   5.  de  omnibus  Tribunalibus. 

EXitus  (i)     conlroversiae   possessionis  liic    est  lantum  , 
ut  prius  pronunciet  judex  ,  uier    (2)     possideat  :  ila 
enim  fi?t  ut  is  qui  victus  est  de  possessione  ,  petitoris  par- 
tibus  luagatur  ,  et  tunc  (3)  de  doinino  (4)  quaeratur. 
De  re  pignorata. 
36.   JuLiA?ius  lib.    i3.   Digestorum. 

QUi  pignoris  causa  ftindum  creditori  tradit  ,  intelligi- 
tur  (5)  possidere  (6)  .  -f-  Sed  etsi  eundem  precario 
rogaverit  ,  xque  per  diutinam  possessionem  capiet. 
nam  cum  possessio  (7)  crediloris  non  impediat  /'Capio- 
nem  ,  longe  minus  prccarii  rogatio  (8)  impedimenlo  esse 
[  non  (9)  ]  debet  (10)  :  cum  plus  juris  in  possessione 
habeat  ,  qui  precario  rogaverit  ,  quam  qui  omnino  non 
possidet. 

3;.   MarciAtjus  libro  singul.  ad  Formulam 
hjpothecariam. 

REs  pignoris  nomine  data  ,  et  possessione  tradita  ,  dein- 
de  a  creditore  conducta  (11)  :  convenit  ,  ut  is  qui 
hypothecam  dedisset  ,  pro  colono  in  (12)  agro  ,  [  in  ] 
aedibus  autem  pro  inquilino  sit  :  per  eos  creditor  posside- 
re  (i3)  videlur. 


tur  possessio  tradita  ,  si  fundus  allenus  sit.  Hoc  amplius 
exislimandum  est ,  possessioues  (16)  sub  coridilione  tradi 
posse  ,  sicut  res  (17)  sub  conditione  Iradunlur  ,  neque  ali- 
ler  accipientis  fiunt  ,  quam  conditio  exliterit. 

§.  2.  Si  is  ,  qui  Tiiio  servum  vendiderat  ,  heredi  ejus 
eum  tradiderit ,  poterit  heres  rerum  hereditariarum  pos- 
sessionem  per  eum  apprehendere  :  quia  non  servus  jure 
hereditario  ,  sed  actio  ex  empto  ,  ad  eum  pervenit .  nam 
et  si  ex  stipulatu, vel  ex  teslameato  servus  teslatori  debilus 
fuissct  ,  et  heres  eum  accepisset :  non  prohiberelur  rerujn 
hereditariarum  possessionem  per  eundem  adquirere. 

De  re  sequestrcta. 
3g.  Idem  lib.  2.  ex  Minicio. 

INteresse  puto,  qua(i8)mente  apud  sequestrum  (19) de- 
ponitur  rts.  Nam  (20)  si  omitiendae  (21)  possessionis 
causa  ,  et  hoc  aperte  (22)  fueriJ  approbatum  ;  ad  usuca- 
pionem  possessio  ejus  partibus  (28)  non  pvocederet.  at  {1^') 
si  custodiae  causa  deponatur ,  ad  usucapionem  eam  pos- 
sessionem  victori  procedere  constat. 


Si  sen^us  dominum  de  possessione  dejecerit.  1 .  De  morie 
vel  discessu  coloni.   2.   De  clandeslina  possessione. 
4o.  Africakus  lib.  7.   (^5)  Quaestionum. 
De  eo  ,  qui  ahsenli  sen'o  scribit  ,  ut  in    libertate  more-     Ql  de  eo  fundo  ,  quem  ,  cura    possiderem  ,    pignori   tibi 
tnr.    I.   De    conditione.    2.  De    servo    tradito  heredi  cre-     \J  dedi  ,    servus  tuus  (26)  te  dejiciat :  adhnc  te  posside- 

re  ,  ait  :   quoniam  nihiloraiaus  per   tpsum    servum  posses- 
sionera  retineas. 
/^Ui  absenti  servo  scribit  (i4),  ut  m  libertate  moretur ,         §.    1.   Si  forte  colonus  ,  per  (27)  qnem  dominus  possi- 


2.  ue    servo 
diloris. 

38.  JuLiANUS  lib.  44-  Digestorum. 
|Ui  absenti  servo  scribit  (i4),  ut  in  libertate  moretur , 
non  eam  mentem  habet ,  ut  statim  velit  servi  pos- 
sessionem  diraittere  (i5)  :  sed  magis  destinationem 
[  suam  ]  ia  id  tempus  conferre  ,  quo  seryus  certior  factus 
fuerit. 

§.    i.  Si  quis  possessionem  fundi    ita  tradiderit  ,    ut  ita 
deiaum  cedere  ea  dicat  ,  si  ipsius  fundus  esset  :  non  vide- 


Si  forte  colonus 
deret ,  decessisset :  propter  (28)  utilitatem  receptum  esl  , 
ut  per  colonum  possessio  [  et  ]  reiineretar  et  continere- 
tur  (29;.  quo  raorluo  ,  non  slatim  dicendum ,  eam  inter- 
pellari :  sed  tunc  demum  ,  cum  dominus  possessionem  api- 
sci  neglexerit.  Aliud  existimandum  ait  ,  si  colonus  sponte 
possessione  discesseril    (3o).  Sed   haec  ita  esse  vera  (3i)  , 


(t)  Id  cst,  natura,  concUtio,  ordo:  ne  alioquin  pntes  cum  Ca- 
strensi  ,  Kxitum  controversiae  possessionis  ,  bic  esse  efiectum  pos- 
»e*)>ionis. 

(i)  l.  24.  supr.  de  rei  vind.  l.  1.5.  3.  infr.  uti  possid.  quia 
hajc  rcpngnaut ,  fatcri  advcrsariiim  possidere  ,  et  nihilominus  pete- 
rc  ,  ui  sibi  posscssio  confirmctur.  vide  Hotom.  29.  Illustr. 

(3)  Possessorium  restitucndje  prius  decidcndiim  ,  ut  postea  pe- 
UU>ru!m  termineiur.  /.    i.    C.   ubi  in  rem. 

(4)  Id  cst  ,  dominio.    Hal. 

(5)  Debitor  fuudum  pignoratura  possidet,  qnoad  usucapionem. 
l.  I.  5.  i5.  supr.  h.  t.  l.  ,6.  7.  33.  5.  4.  infr.  tn.  prox.  el  vi- 
Undam  satistiationem.  /.    i5.  ^.  2.  supr.  qui  satisdare. 

(6)  Qucm  ipse  crediior  etiam  possidet.  /.  1,5,  i5.  supr.  h.  t. 
t.   35.  infin.  supr.  de  pignorat. 

(7)  Etiam  si  crcditor  possidcat  pignus,  non  tamen  impedil  quo 
Bainus  debitor  pjgnns  usucapere  possit. 

(8)  Ea  ficri  solcl.  /.  6.  in  fm.   infr.   de  precario. 

(9)  Haec  particula    expungcnda  cst ,  ncc  Jcgitur  quoquc  ab  Ha- 

(10)  Debitori  sc.  Dcbitor  usucapere  potest  per  creditorem  possi- 
dentem  ,  vcl  precario  sibi  concedcntcm. 

1    ^y^''.^"  '■   ^'"  '"T'"-  ■f"/"'-    ^»-   «•  l."jS.  supr.  de  contrah.ernpt. 
'o-  '«>'-.*«/"'•  de  peric.  l.  37.  supr.  de  pign.  act. 
yl(  J-o'0">  .  «n  agris;  inq.ulim  ,  in  aedibus  .  ut  hic. 
03)  /    67.  supr.  de  erict.  l.   2.    C.  si  qnis  alleri  i^cl  sihi. 
(.14)  hpistoJa  raainimitterc  servuni  possurnus.  «.  multis.    i.Inst.  de 
Mertmii.  c.   un.  extr.  de  natis  ex  libtro  vcr.tre. 
(i5)  Cur  ita?  collige  cx  /.   a8.  supr.  de  iiberaU. 
Ub;  /.   3f.   mfin.  pr.  supr.   h.    i. 

(17)  la  est,  domininm  ct  propricias.  /.7.  $.3.   supr.  de  jurdot. 
(15)  Animus  scqucstrum   dislinguit  ab    omissa    pcssossione. G'^f/i. 
Tide  Mcrioch.  de  poss.  rcmcd.    3.  «.  o3.  Zas.  Antinom.  lib.  a.  n. 
%.   G.ul.  lib.    1.  ohs.  5.  nnm.    10.   Ans. 

(19)  Scquestrum  ,  et  scqu€ster,  q^nd  sit,  vide  in  Isequater  iio. 
iom.Ml, 


infr.  de  verhor.  signijical.  l.  ci  apud  quem.  5.  J.  1.  supr.  depositi. 

(20)  Seqnestratae  rei  communi  partiu;n  consensu  po.ssessio  ,  ctiam 
in  iluhio  ,  ."mittituv  ,  nisi  in  coairanum  aclnm  sit  :  ideoque  intcr- 
peUatur  usucapio. 

(-21)  Atqui  scmper  scqucster  possidet,    /.    17.  §■   i-  supr.depositi. 

(22)  Aperte  probala  r<  s  quando  dicilur  ?  hoc  ipso ,  quod  contra- 
rium  etiam  non  probatur. 

(23)  Id  est  ,  victori  ,  ut  infr.  h.   t. 

(24)  Seqaestrum  mutuo  partium  conscnsu  ,  an  custodirs  tantum 
causa  fiat  ,  intorest.  Priore  casu  jpossessio  amittitur ,  non  posfcriorp. 
Fartiiim  conscinsu  facta  sequestratio  vuiuntdria  ,  quae  imniinente  ju- 
dice  ,  co.-icta  et.  invita  ,  seu  in  invitura,  idcociue  hac  ncn  amittUur 
possessio.  /.  3.  5.  ult.  supr.  h.  t.  Prior  sempcr  licita  est .  ac  per- 
missa  ,  /.  1.  supr.  depositi  L  si  .wluturus.  39.  infr.  de  sotutionih. 
Postfrior  ccitis  tantum  c.isibus.  /.1.  C.  de  prohibita  seiiuestratione 
Pone  res  sequestratas ,  ttmpore  rerituras?  vtndi  dcbent  ,  ul  pecu- 
iiia  ex  bis  redacla  in  stqucstro*  cssc  inttirgatur.  /. /mius.  20.  C. 
de  agricolis.  l.  is  ,  cui.5.  $.  quari  poterit.  21.  supr.  ut  m  posses. 
legat  l.  ult.  infr.  dc  requir.  reis.  poiie  sequcstrum  rcm  Lcqucslra- 
tam  amisisse  ;  "an  in  re  ipsa  damnum  aiiqnod  datiir?  an  et  scque- 
stri  aliqua  compctet  actio  ?  vide  /.  postciuum.  5.  5-  impcratori.  1. 
supr.  ut  legatornm  seu  Jideicomm.  scrvand. 

(2.5)  Vidc  Cujac.   7.  ad  Afric.  fd.   i23. 

(26)  /,  i5.  K^ers.  sed  ii  is.  supr.  h.  t.  l.  33.  in fn.  infr.  dc 
usurpaz. 

(27)  /.  3o.  5.  5.  supr.  h.  t.  l.  i.  C.  communia  de  usucap.  Co- 
lonus  niibi  possidot  ,  non  sibi. 

(u8)  Vidc  /.   ult.   C.   h.   t. 

(59)  Continuarctur.   Hal.  Cujac.   hic. 

Qo)  Africa:u!s  ludit  in  his  nomuiibus  ,  decesscrit  et  disccsserit , 
intc!   qtiae  etia.m  Snbiniani  slatuebanl  cs>e  discrinicii.  vid.  Cuiac./uc. 

(3  0  Ilajc  veiba  refcruntur  ad  piiorcm  specitm ,  si  colorMs  deces- 
serit  ,  n»)n  ad  poslertcrtjuj  ,  si  ftiscesserit.  Cujac,  iLid. 

4i 


^,8  n    T    r,    E    s 

st  Bemo  cTtraneaa  cam  rem  intcrim  possederit  ,   »ed  sem- 
per  in  hemKu'e  cnJcni  r/innserit. 

C.  3.  Se"v.r,u  tauin  a  Tilia  hona  fide  emi  ,  el  tradi- 
\mi\  possedi  (i)  \  de-ndo  cum  compe-issem  innm  csse  , 
ne  enm  peleres  ,  celaie  (2)  coepi  :  non  ifloo  magis  hoo 
tem-ncre  clam  po<.sidere  videri  me  ,  ait,  ■]-  Nam  retro  (3) 
rtuoque  ,  si  scieuS  tiuirD  s?rvum  noa  a  domino  emerira  , 
et  tum  clam  eum  possidere  coepissein  ,  poslea  cerliorem  te 
fecerim  ,   non  ideo  desinere  me  clam  possid-re. 

J.  3.  Si  s?rvum  raeura  honae  ficlei  eniptori  dam  abdu- 
xerim  •.  respondir  ,  non  videri  me  rlam  possidere.  quia 
neque  prec;:rii  i-ogatione  ,  neque  conductiotie  suap  rei  do- 
minum  (4)  teneri  ;  et  non  posse  cajisam  clandeslinae  pos- 
s-ossionis  ab  his  duabus  cansis  separari. 

De  ingirssu  in  fundum  jure  familiaritatis. 
4-1.   Paulus  !ib.    1.   Instilutionum. 

QUi  jure  familiaritalis  (5)    amici  fundura    ingrrditur  , 
«on      (6)    videtur    possidere  :       quia    non   (7)     eo 
animo   ingressus    est ,  ut  possideat  ,  Ucet  corpore  iu 
fundo  sit. 

De  scrco  communi.    i.   De  procunitore. 

42.  Ulpianus  lib.   4.  Rpgularum. 

COmmunis    servus  ,    etiam    si  ab  (8)    uno    ex  dominis 
omnJum  nomine  possidealur  (9)   ,    ab    omnibus  pos- 
sideri  inteUigitur. 

§.  I .  Procurator  ,  si  quidem  mandante  domino  rem 
««erit  ,  protinus  illi  adtmirit  possessiouem.  quod  si  sua 
sponte  emerit  ,  noa  :  uisi  ratam  (10)  habuerit  dominus 
«nptionem. 

Si  rmptor  scial  parfem  esse  nlienam  ,  r .  Vcl  usumfrufrtum 
tsse  alienum  ,   3.    f^^el  rem  esse  pignoralam, 

43.  Marcianiis  lib.   3.   BeguJarHm. 

SI  quis  fnndum  emerit  ,  cujus  particulam  (11)  sciebat 
esse  alienam  ;  Juliauus  ait  ,  si  pro  diviso  sciat  alie- 
iiam  e&se  ,  posse  euia  reliquas  parles  longa  possessione  ca- 
pere.  sed  si  pro  iudiviso  ,  licet  ignoret ,  quis  sil  locus  : 
iTpque  eum  capere  posse  :  quod  sine  ullius  damno  pars  , 
<mic  pulatur  esse  veudentis  ,  per  longam  possessionem  ad 
emptorem   tiansit. 

5.  i.  Sed  et  Pomponius  scri|.>sit  libro  v.  Variarum  le- 
ctiouum  :  Si  sciat ,  vei  putel  alienum  esse  usumfructum  , 
i)ona  fide  diutina  posseisioue  capere  posse  (12). 

5-  2.  Idem  ,  inquit ,  et  si  emero  rein  ,  quam  sciam  pi- 
guori  obJigatam. 


T    0    R.    U     M 

Dc  pccunia  condita.  i.  De  acqulsiilone  ptr  servos.  2, 
De  aniittendi  possessione ,  quum  per  nosmetipsos  ,  vei  per 
alios  habenius.  ■  •  '        ' 

44-  Papinianus  lib.  23.   Quaestionum. 

PEregre  profecturus  ,  pecuniam  in  terra  custodise  causa 
condideral  :  cum  reversus  locum  thesauri  in  menoria 
non    repeleret  ,   an   dedisset    pecuniam    possidere  ,    vel    si 
[  posiea  ]  recognovissel    locum  ,    an    coufeslim   possidere 
inciperet  ,  (juaesitum    esl  ?  Dixi  ,  (luouiam    custodiae  causa 
pecunia  condila    proponeretur  ,     jus    (i3)  possessionis    ei  , 
qui  condidisset ,  non  videri  peremplum  :  nec    (i4)   iaUrmi- 
talem  memoria?  damnum  adll^rre  possessiouis  ,    qu.im  atius 
non  invasit  ;  alioquin  responsuros  ,    per    momenta    servo- 
rum  ,  qucs  nou   videiiuius  ,    interire    possessionem.  A'  Et 
Dihil  interest  ,  pecuniara  in  meo  ,  an    in  alieno  co.ndidis- 
sem  :  cum  si  alius  in  meo  condidissei  ,   non  alias  posside- 
rem  ,  quam  si  ipsius  rei   possessionem    supra  terram  ade- 
ptus  fuissem.    Itaque  nec  alienus  locus  meam  propriam  au- 
fcrt    possessionem  :   cum    supra    terram  ,  au    infra  terram 
possideam  ,   nihil  intersit. 

§.  1.  Qua^situra  est  ,  cur  ex  peculii  causa  per  servum 
ignorantibas  (i5)  possessio  quaereretur  ?  Dixi  ,  utili^atis 
causa  jure  singulari  recepfum  ,  ne  cogerenlur  domini  pcr 
momenta  (16)  species  ,  et  causas  pecuiiorum  inquirere. 
nec  lamen  eo  pertinere  speciem  islam  ,  ut  animo  videatuv 
adquiri  possessio  ;  nam  ki  non  ex  causa  peculiari  quaera- 
tur  aliquid  ,  scientiam  quidem  domini  esse  neces.-anam  . 
sed  corpore  ssrvi  qua»ri    possessicncm. 

§.  1.  Quibus  expliciijs  ,  cum  de  amittenda  possessione 
quajratur  ,  mulium  (17)  interesse  (18)  dicam ,  per  uosu.e'- 
ipsos  ,  an  per  alios  possideremus.  Nam^ip^ejus  quidem, 
quod  corpore  nostro  teueremus  ,  possessionem  amiili  vel 
aninio  ,  vel  eliam  corpore  ;  si  (20)  raodo  eo  animo  'nu\e 
digressi  fuissemus  ,  ne  possideremus  :  ejus  vero  ,  quod  i-sr- 
vi  ,  vcl  eiiam  coloni  corpore  possidetur  ,  non  alilcr  amil- 
ti  possessionem  ,  quara  eam  alius  ingressus  fuisset  :,  earn- 
que  amilti  (21)  nobis  quoque  iguorantibus.  •]-  lUa  quo- 
f[ue  possessionis  amiltendae  separatio  est.  nam  saltus  [i-i) 
hybernos  et  aislivos  ,  <juorum  possessio  retiuetur  animo. 

45-    InKM  hb.   2.   Definitionum. 
1     Icet  neque  servum  neque  colonum  ibi  habeamus, 


Q 


4.6.    Idem  lib.    23.    Quaestionum. 

TJamvIs  saltus  j)roposito  possidendi  fuerit  alius  (^3; 
ingressus  ,  tatndiu  priorem  passidere  diclum  cst  , 
quamdiu    possessionem  ab  alio    occupatam    ignoiarel. 


(r)     i.    4^.  5"   ^*   "'^-   ''''  tisuj-pationib. 

(■?)  Ctlarr  ,  esl  powc  ccrlioicm  (inminiim  f^tc.cre  ,  et  non  fact- 
re  i  qua  cx  re  contrabittu-  ciandcslina  j^o.ssjossio  :  iion  si  non  potuit 
facere  certiorcin.  velus  e^t  enim  vcibiun  Pythago/K,  ivjxiJLiv^ci.uy 
x*K   iyyv^-i  vxietv-   vide  Cujac.  hic.  a^i^-le  /.  6    supt:   h.  t. 

(3)  Id  est ,  c  converso  .  nl  /.  60.  supr.  de  ond.  et  demonstrat. 
i.   •ii.vprs.  rptro.  infr.  de  fidejuss. 

(4)  Domiuium  lencri.  //«/.  Scnsus  csl ,  Si  rein  meara  pn'cario 
rogavero  ,  rogavi  quidcra  prccario  :  non  tanifn  possi.leo  prccaric  , 
sed  pro  ineo.  /.   4-   $■    ^-   '".fr    df  precnrio. 

(5)  /.   20.  supr.  quemadm.   seru.   aniiu. 

(6)  Alquc  ci  interdictuin  coropetil.  /.  i.  J  1.  iffr.  de  iiinere 
nctitque  prwatX). 

(7)  Sccus  81  eo  aniiuo.  /.  6.  snpr.  h.  t.  L  30.  supr.  quemad- 
mod-  ser\'it. 

(8)  /.    18.  fupr.  h.  t 

(9)  Quod  in  dubio  praesunutur.  arg.  l.  metiio.  5i.  supr.  pro 
focio. 

(10)  /.   24.  sitpr.  de  neg.  Paul.  5.  sent.   2.  5-   ^-   in  fni. 
(m)  /.   6,  j.   I.   infr.  pro  socio. 


(i?)  Atqni  non  est  justa  possessio ,  ubi  boiia  fiilcs  aboj.t.  /.  .s.  ('. 
,«'  adi>rrsus  credit. 

(^i3)  Possessio  est  juris,  ut  hic.  1.  3.  j.  1.  tupr.  de  bon.  possei* 
Imo  cst  facti.   vi(ie  /.    1.    <}•    4-  '•   ^O-   in  fn.  supr.  h.  t 

(i4)   Vidc  /.   "j.   supr.   ad  SC.    f^eHeiaiuitn. 

(j."))  Vide  /.    3i.   5.    3.  iufr.   de  usurpat. 

(16)  Adde  /.   3.  5.    11.  supr.  h.  t. 

(17)  Cur  inultum  intcrcst  iufcr  posscssionem  ,  quam  per  hh*  1*'- 
tin.'o  ,  el  per  oolonum  ?  vide  hic  Ba  toL 

(18)  Posscssiouera  ali.'»m  animo  ,  et  corjiore  nostro  relincmu»  ; 
aliain  corpore  alicno  ,  auimo  iiostro. 

(19)  Possessioncm  vcl  animo  ,  vcl  corporc  nmittiinus  cjus  rei  , 
qnaui  iioslro  corpore  tencnius.  corjiorc  ,  iiiqiiam  ,  auiiltiinus  :  u  m».'- 
rii)  co  animo  iiide  digrc.vsi  suinus  ,  iie  possidcrcmus. 

(^io)  l.  3.  ^.  6.  5.  11.  /.  8.  /.  25.  5.  1.  supr.  L  4.  C.  h.  t  / 
I.    5.    ?5.  iifr.  de  \i  et  vi.    ^.5.   vers.  quin  etiam.lnsl.de  Interdict 

(■>.\)  lmo'non  amiftitiir  nobis  ignoraulil.us.  cuni  l.oc  casu  ammo 
nostio  pcr  corpiis  alicniim  pos.sidcamus.  /.   4^-  in  fiii.  mjr.  h.  t. 

(_'2.i)  /.  3.   §.    11.  supr.  h.  t. 

(t3)  Vi<le  ?.  G.  jViym.  supr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS. 

Ut  (i)  enim  eodem  modo  vinculum  obligationum  solvi- 
tur  ,  quo  quaeri  adsolet  :  iia  iion  (2)  debet  ignoranti  tolii 
possessio  ,  (juae  solo  animo  tenetur. 


De  amittenda  possessione  rei  mohilis^  vel  se  mocenlis. 
47.   Idem  iib.    26.   Quceslionura. 

SI  rem  mobiieni  apnd  te  depositam  ,  aut  ex  commodato 
tibi  possidere  ,  neque  reddere  conslitueris  :  conrestim 
arnisjsse  me  pos3es>ione!ii  vel  ignorantein  ,  responsuni  est. 
cujiis  rei  forsitan  ill,\  ratio  est  ,  qiiod  reruui  mobiiimn  (3) 
neglecta  atque  omisia  custodia  ,  quamvis  eas  nemo  alius 
iivaserit  ,  veleris  p^ssessiocis  damnuin  adferre  consuevit  : 
idque  Nerv.t  filiit^  libris  de  usucapionibus  retulit.  -f-  idein 
scribit  ,  aliain  causam  esse  bominis  (4)  commodati 
omissa  custodia  :  nara  possessionem  tamdiu  veterem 
fieri  (j)  ,  quamdiu  nemo  abus  eum  possidere  coepe- 
rit.  Vidfclicet  ideo  ,  quia  potest  Iiomo  ,  propcsilo  (6)  re- 
deundi  ,  domino  possessiouem  sui  conservare  ,  cujus  cor- 
pore  caeteras  quoque  res  possumns  pcssidere.  "^"  Igifur  ea  - 
rum  quidein  rerum  ,  quae  ratioue  vel  auima  carent ,  con- 
feslim  amittJtur  possessio  :  homines  autem  relinentur  ,  si 
re/erteadi  animum   haberent. 

De  pnvdiis  donatis  cwn  servis. 
4^-   Ideivi  lib.    lo.   Responsorum. 

PRacdia  cum  servis  donavit  (7)  ,  eorumque  se  tradi- 
disse  posse<sionem  ,  lileris  declaravit.  si  vel  unus  ex 
«ervis  ,  qui  siraui  cum  pra;diis  donatus  est  ,  ad  eum  ,  qui 
douum  accepit  ,  pervenit  ,  mox  in  praedia  re.missus  est  : 
per  (8)  servum  praediorum  possessionem  qusesitam  cjete- 
rorumque  servorum  ,  constabit. 

De  servo  fructuario.   1 .   De  his  (pd  in    aliena  potesiate 
sunt.  1.   De  procuratore. 
49.   iDfM  iib.   2.  Definitionum. 
"pOssessio  quoqiie  (9)  per  servum  ,    cujus  (10)  ususfru- 
-8-     ctus  (n)  meus  e.i  ,  ex  re  mea  ,  vel   ex    operis  ser- 
vi  adquiriiur  mihi  :  citm  et   nataraliler    (12)    a    fructu;i!- 
ri,>  teueatur,  et  piuriinum  (i3)  ex  jure  (i^)  possessio  mu- 
tuetur. 

$•  i .  Qni  in  aliena  pote  tale  sunt ,  rem  peculiarem  te- 
ncre  possunt :  habere  possidere  ncii  (i5)  possunt.  quia  pos- 
sessio  non  tantum  corporis ,  sed  et  piris  (16)  est. 

$  i.  Etsi  possessio  per  procuratorem  iguoranti  (i-j)  qnae- 


ritur  ,  usacapio  vero    scienti    competit ,    tamen   evictionis 

actio  domino  contra    venditorem    hiwko    procuratore    noa 

datur  :  sed  per  actiotiem  mandati    ea  cedere  (18)  cogitur. 

De  filio  opinuto.    1.   De  servo  in  fuga  agenle. 

5o.   fJERMo&ENiANCS  lib.   5.  Juris  Epitomarum. 

pEr  eum,  quem  justo  ductus  errore,  filium  (19)  raeum , 

et  in  mea  potesiaie  esse   existimo  ,    neque    possessio  , 

neque  dominium  ,neque   quicquam  aliud  ex  re  mea  mihi 

quaeritur. 

$.  i.  Per  servum  in  fuga  (20)  agentem  ,  si  neque  ab 
alio  possideatur  ,  neque  se  liberum  esse  credat  ,  possessio 
nobis  adquiritur. 

De  rehus  emptis. 
5i.  Javolewus  iJb.  5.  ex  Posterioribus  Lafceonis. 

QUarundam(2^i)rerum  animo  possessionem  adipisci  nos 
ait  Labeo :   veluti  si  acervum    lignorum    emero      et 
eum  veadiior  toKere  me  jusserit  ,  simu!  atque  cu.sto- 
diam  posuissem  ;  tradilus  mihi  videlur.  Idem  juris  esse  vi- 
no  venrliio  ,  cum  universie  ampboras  vini  simui  essent. 

•]•  Sed  videamus  (  inquit  )  ne  liasc  ipsa  corporia  tradi- 
tio  sit :  quia  nihil  (22)  inierest ,  utrura  mihi ,  an  et  cui- 
libel  jusserim  ,  cnstodia  traditur  ?  In  eo  pulo  hanc  qujB- 
stionem  consistere  ,  an  etiam  si  corpore  acervus  ,  aut  am- 
phorae  adprehensre  non  sunt  ,  nihilominus  iraditae  videan- 
tiir.  niiiil  video  interesje  utrum  ipse  acervum  ,  an  man- 
dato  meo  aliquis  custodiat  :  utrobique  [  eiiira  ]  animi  (23) 
quodam  (24)  genere  possessio  erit  seslimanda. 

Differentia  possessionis  et  ususfructus  :  item  possessionis 
e!  proprietatis.  i.  De  prohibito  Kdi/icare.  2.  Ve  prohihi- 
tione  ,  ne  ingredienU  vis  fiat. 

52.    Ventilejus  lib.    i.   Interdictorum. 

PErmisceri  causas  (25)  possession;s  ,  et  ususfructns  ncn 
oportet  :  quemadmodum  cec  possessio  (26)  ,  et  pro- 
prietas  misceri  debent.  uamtjixe  impediri  pcssessionem  ,  si 
alius  frualur  (27):  neque  alterius  fructum  computari  (28^ 
si  aiter  possideat. 

§.  1.  Eum  ,  qui  aedificare  (29)  prohiljealur  ,  possidere 
quoque  pioliiberi   Tnanifeslum    est. 

§.  2.  Species  itjducendi  in  pcssecsionem  aliciijus  rei 
est  ,  prchibere  (3o)  ingjedienti  vim  fieri  :  statim  enim  ce- 
dero  adversarium  ,  et  vacuam  (3i)  relinqaere  possess:c- 
nem  jul>el :  quod  mulio  pluj  est ,  quam  resiituGre. 


(3)  ToUenda  et  dissolvendaB  obligationis  ,  qnsc  contrahendap ,  ea- 
dfm  eat  ri.tio.  /.  fcre.    i53.  infr.  cle  r.-guUs  juris. 

(a)  Imo  potest  ignoranti.  l.  44.  w  Jin.  mnr.  h.  t.  Goth.  Ccn- 
l^s    Cujac.    34.  obs.    3o.    et    ad  Afric.    tr.    ad  l.    Lo.    C.    1.    hoc 

(3)  /.  3.  $.  i3.  tupr.  h.  t.  aliud  ib  imiuobilibns.  /.  LL.  in  fin. 
supr    a.  t.  '' 

(4)  Adde  /.  3.  5.   i3.  iupr.  k.  t. 

(5)  Id  eit ,  scrvaii. 

(t>)     A/x.&jWf,  >i/ux^  ,  Xoy'.(r/x^.   5o.  Eclcg.'i.    cap.  1.  infin.  et 
wpeaiatrtt-  Vidt;  Cujac.   hoc  tit. 
(7)     Sub.  aliqtiis,  vcl  Tilius. 
<a)     /.    I.  5.    16,  supr.  h.  t. 

(9)  Cur  hanc  vocem  adJidil  ?  ui  idom  de  dcminio  intclUgamtss. 

(10)  /,  I.  ^.  16.  supr.  h.  t.  l.  10.  7.  20.  injin.  suvr.  de  ada. 
rtr.  dnm.  •'  ^ 

(11)  Dixi  /.   i8.  suyr.  de  adijuir.  rer.   dom. 
(i2)  /.    la.  supr.  h.  t. 

(i3)  Poisessio  qno.ni(>  anirai  est  ,  non  t.7TitTim  facli. 

(i4)  iiao  jdurimiitn  racli.  /.  19.  supr.  ex  quilms  caunis  moior. 
IttD  tacti,  aon  juris    /.    ,.5.  3.  /.  09.  ui  fn.  supr   h.  t. 

(iS)  /.   44.   5.  4.  iiifr.   o'e  iiswpat. 

(i6)  Plunmnra  cx  ji.re  habet,  m  rr.xupr.l.t.  yidc  Ciijicium  mul 
V»  probantcm  ,  Naturalcin   poss*;! sioii?m  uon  tantuia    fc.cU  ,    sed  tt 


jaris  esse.    18.  obs.  i^. 

(17)  /.  34.  5-    '•  sitpr-  h.  t. 

(18)  Adde  /.  37.  infii    snpr.  de  procur. 
(iy)  Per  tiiiuni  putatitiimi  nobis  non  quaeritur. 

(•3.0)  /.  I.  $.i4-  snpr.  h.  t.  Goili.  Non  tamen  pcr  servos  ptcno 
ra5o3  ,  d.  l.  1.  5.  i5.  noa  hereditarios  ,  nt  icm  tjiisdem  hcredita- 
lis  ycc  eos  acqturamn.';.  d-  l.  1.  5.  1 6.  '•  1  8.  supr.  de  act\uir.  rer, 
domin.  l.  43.  iupr.  de  adifuir.  ^'el  omitt.  hercd.  Ans. 

(21)  /.    i3.  $.   2.  supr.  h.  t. 

(25)  Imo  muilum  interesl,  /.  5.  5-    '4-  siipr.  commodati. 

(q3)  Ccr|ioris  quodam  gen<;re.   Cuj.ic.  C.   h.   t.  l    7. 

(■,•(4)  ^^  ^'^^  loqncndi  formula  scnpsi  ad  /.  44-  '"  /"'•  .»"/''*■  ds 
adq.  i-i-r.  dom. 

(25)  Id  esl,  Titnlos. 

(■.>.{i)  V.  /.    1?..  5-   '•  ^U})r.  h.  t. 

{:\'])  Nam  usufrnctuarius  non  possidet  sibi  ,  ced  alii.  i,  1.  5.  8. 
siipr.  h.  t.  l.  0.  5-  '•  ^^l>r.  ai  exhihcnduia.  l.  G.  $.  1.  injr.  de 
prrcario.  1.  i.  C.  comin.  de  usucap.  vide  /.  7.  ^.  ii-  si:pr.  cvitim. 
divid- 

(pAV)  Jl.  ampiiiari. 

(99)  Vidc  /.   3.  5^  ^-   f "./''•  ""  possid. 

(3  ■)  Htpc  prohibitio  fit  a  maglstrafii.  /.   i.  idfix.  Infr..  uti  pcssid.. 

(3j)  Viicna  Col  ,  quaia  ncmu  detiaot.  diii.i  nd  :,  Q^.  infn.  Suyr. 
de  conir.  cirtpt. 


330 


DIGESTORUM 


A 


De  vitiosa  possessione. 
53.  luEM  lib.  5.  Interdictoiuin. 
Dversus  exU-aneos  (i)  viiiosa  possessio  prodesse  solet. 

T  I  T.     III. 

DE  USURPATIONIBUS  (2)  ET  USUCA- 

PIOMBUS    (3). 


Ratio  usurapionis.     . 
\.   Gajus  Hb,    11.   ad   Edictum  provinclale. 

BOno    (4)    publico    (5)  usucapio    iulroducla    (6)    est  , 
ne  (7)  scilicet  (8)  quar-undam  rerum    diu  ,     et  vere 
semper  iucerla  dominia  essent  :   cum  sufficeret  dominis  ad 
inquirendas  res  suas  statuti  temporis  spatiura. 
Quid  sit  usurpatio. 
2.   Paulxjs  lib.   54-   ad  Ediclum. 
TjSurpalio  est  usucapionis  iulerruptio  (9).   Oratores  f  1  o) 
Cy    autem  usurpalionem  frequeiitem  usum  vocant. 
Quid  si(  usucapio. 
3.   MoDESTiKUS  iib.   5.  Pandectarum. 
TjSucapio  (ii)  est  (12)  adjectio  (i3)  dominii  (i^)   per 
C/    continuationem  (i5)  possessionis   temporis   Lege  defi- 
niti  (16). 

Propositio  dicendorum.  1 .  De  pafre  ,  vel  filiofamilias. 
2.  De  pupillo.  3.  De  furioso.  4-  Dc  servo.  5.  De  fru- 
ciibus  et  puriu  anciUte.  7.  De  re  furliva.,  22.  Aut  vi pos- 
sessa.   29.   De  seruilute  et  libertate. 

4.   Paulus  lib.    54.   ad  Ediclura. 
OEquitur  de  usucapione  dicere.   Et    lioc    ordine  eundura 
i3  est ,   ut  videamus ,  quis  potest  usticapere  ,  et  quas  res  , 
et  quanto  tempore. 


5.  1.  Usucapere  polest .,  scilicct  palerfamilias.  Fifiusfa^ 
milias  ,  et  maxime  miles  ,  in  castris  adquisitum  usucapiet, 

5.  2.  Pvpillus  (17)  ,  si  tutore  auctore  coeperit  posside- 
re  ,  usucapit.  si  non  tutore  auctore  possideaf  ,  et  ani- 
mum  possidendi  habeat  :  dicemus  ,  posse  (18)  eum  usu- 
capere. 

§.  3.  Furiosus  ("19),  quod  ante  furorem  possidere  coe- 
pit  ,  usucapit.  Sed  haec  persona  ila  demum  usucapere  po- 
test ,   si  ex  ea  causa  possideat  ,  ex  qua  usucapio  sequitur. 

5.   4-   Senms  pro  (20)  herede  possidere   non  potesf. 

5.  5.  Fruclus  et  parUis  anciliarum  ,  el  ftctiis  pecorum , 
si  defuncti  non  fuerunt  (21),  usncapi  possunt  (22). 

5.  6.  Quod  autem  dicit  lex  Atinia  (28)  ,  ut  res  furti- 
va  non  usucapiatur,  nisi  m  polestatem  ejus  (2^)  ,  cui  sub- 
repta  est  ,  revertatur  (25)  :  sic  acceptum  est  ,  ut  in  do- 
mini  potestatem  debeat  reverli  5  non  in  ejus  utique  ,  ciii 
subreptum  est.  Igitur  creditori  subrepta  ,  et  ei  ,  cui  com- 
modata  est  ,  in  potestatem  domini  redire  debet. 

5'  7-  Labeo  quoque  ait,  si  res  peculiaris  servi  mei  sub- 
repla  sit  me  ignorante  ,  deinde  eam  nactus  sit  :  vide- 
ri  (26)  in  potestatem  meam  redisse.  Commodius  dicilur  , 
etiam  si  sciero  ,  redisse  [  eam  ]  in  meam  potestatcm.  Nec 
enim  suflicit  si  eam  rem  ,  quam  perdidit  ,  ignorante  me 
servus  apprehendat  ,  si  modo  in  peculio  eara  esse  volui  : 
nam  si  nolui,  lunc  exigendura  est ,  ut  ego  facullatem  ejus 
nactus  sim. 

5.  8.  Ideoque  [  et  ]  si  servus  raeus  rem  mihi  subripue- 
rit  ,  deinde  eandem  loco  suo  reponat  ,  poterit  nsucapi  ; 
quasi  in  potestatera  meara  redierit  :  utique  si  nescii  ; 
nnm  si  (27)  scivi  ,  exigimus  ,  ut  redisse  sciam  in  moam 
poteslafem. 

$.  9.  Item  si  eam  rem  ,  quam  servus  subripuerit  ,  pe- 
culiari    nomine    teneat  ,    non    videri    (28)    in    poteslatem 


(i)  /.  idtim.  C.  de  rei  vindicat.  5-  4-  ^"^^^-  commodum.  Instit, 
de  Interdict.  viJe  qu»  notavi  ad  /.    i8.  Infr.  de  vi  et  vi. 

(a)  Usurpatio  qnid?  vide  l.  2.  infr.  h.  t.  De  usurpationibus 
librum  scripsit   Appius.    l.  •?..   siipr.  dn  origine  juris. 

(3)  2.  7/2*^.  6.  Paul.  5.  sent.  -i.  coininiiiiia  de  usucapionibus  , 
X.  7.  C.  3o.  de  usinapionc  transfonnand.  L.  7.  C.  3i.  annali 
tolleoda  ,  L.  'j.  C.  \o.  quadrieHiiii  ,  L.  7.  C,  3^.  de  pranscri- 
plione  X.  et  XX.  anu.  L.  7.  C  33.  XXX.  vcl  XL.annoruni.  L.  7. 
C.  %. 

(4)  Quo  jiire  inti odiKta  est  usucapio  ?CiviU.  5.  ult.Instit.de  usu, 
juncto  titido  de  uuc.  .«siiie  co  nulla  csset  praescriptio.  Atque  ita  Jus 
eivile  ob  bonuin  pnbUoiirn  ,  etiaiu  invitis  rcrnm  dominis  rcrum  do- 
miiiium  potctt  auferre.  Atqui  jus  ncituralc  prohibet  quemquam  al- 
teruis  jacfura  lociipleiari.  l.  nam  hoc.  i^-  supr.  de  cond,  indeb. 
An  dicemus  eum  ,  contra  quein  pisescribitur  ,  culpa  sua  ct  igna- 
Tia  id  damnuin  sentiic  ;  imo  ct  volcntcm  ;  aut  fingi  a  Jure  ,  id 
vclle  pati  ?  vid.  Francisc.  Balhum  ,  iract.  de  prces.part.  t.  quccst.  6. 

(5)  Qua  iii  re  versatur  hoc  bonum  puhlioum  ?  An  ut  ne  iu  in- 
eerlo  sint  dominia  ?   An  ut  sit  litiuni  fiais  ? 

(6)  Introducta  usucapio  hic  dicifur  ,  quod  a  Juri«consuItis  in- 
ducta.  plura  de  verbo  ,  introducii ,  dixi  /.    1.  aupr.    ad  exhtbend. 

(7)  Usucapiones  Ciccro  in  Orwinnc  pro  Ccecinna  appellat  fi- 
nem  solicitudinis.   Ita  prrescriptioni:s  inlroductae.  /.  uh.  infr.  pro  suo. 

(8)  Jure  civili  ,  Legibus  la.  labalar.  adde  ct  aham  rationem  , 
ut  litium  finis  cssct.  vide  quae  n:>tavi  ad  /.  5.  infi:  pro  suo. 

(9)  P^S'f  7»  XP<"'i>  iV»"  T>f^>)  >&  li*x.OTtri.  (.  Hannen.  3.  ^-  'o. 
tt  II.  Cujac.  hic.  intcrpellatio.  /.  2.  C.  do  l<'r.g.  temp.  ut  fiat 
interruptio  ,  vide  V.  5.    infr.h.t.dc  usurpaudi  verb)  ,  vidc  5.Getl.2. 

(10)  De  posscssione  usurpanJa,  vide  Cic.  3.  de  Orutore. 

(u)  Usucai'io  doininii  adquircndi  civilis  niodu.s.  Goth.  Vidc  in 
hanc  leg.  Anton.  Cont.  i.  dipul.  cap.  10.  Corras.  tib,  6.  miscelU 
tap.  20.  Riyaid.  ad  l.   12.  talul.  cap.   17.  S.   L. 

(12)  DcfiiiiLionc.  quid  etyino  ?  usiicapil  ,  qui  aliquid  per  usum 
capit. 

(i3)  Adeptio  :  ita  lcgit  Ulpian.  tit.   19.  5-  8.  et  5.  Isidor.  aS- 

(i4)  Directi  ,  ut  vnlt  Martinus ;  non  utilis  tantum  ,  ut  vult  Ac- 
«r.rsius.  v.  Oldenf'.   in  tr.  de  usuc.  $.  3,  Bartolus   Accursiuiu   se- 


quitur  :  Putat  cnim  usucapione  dominium  directum  :  ut  prjcsrri- 
ptioue  iitile  dominium  adquiri  ,  /.  2.  C.  in  quib.  caus.  ces.Hit 
longi  tcnip.  prascr.  nisi  statuluin  praesrriptione  dominium  adquiii 
vclil.  dircctum  enim  dominium  ibi  inlcUigcnduui  crit  ,  ut  staliii 
aliquid  juri  cominuni  addidi.'sc  vidcatur.  /.  i.infn.  supr.  si  ugit 
vecuqul.  Bart.  hic. 

(i5)  /.  3i.  5.    I.  infr.  h.  t. 

(16)  Pula  anni  ,  vci  bicnnii  :  rcriim  mobilium  ,  anni  :  iiumohi- 
liuin  ,  bionnii.   Ulp.   d.  loco.  sed  vide  tit.  Inst.  de  usticap. 

(17)  V.  /.  3i.  siipr.  dc  ndq.  fel  amilt.  posscss.  elv)i^^  -tKsii-i- 
po?  major  infante.  Distat  cniui  pupillus  ea  p.irtc  ab  infanlc.  Nan» 
infans  adquircre  solus  non  i)ote!,t  j  ossessioneui  sme  lutorc.  /.  quum- 
i^is.  32.  §.  infms.  supr.  de  udquir.  vel  amilt.  poss.  Cujac.  4.  nd 
Jfric.  fol.  54. 

'(i3)"/.  quamiis.  32.  J.  infans.  2.  Supr.  de  adqidr.  yel  nmtlt. 
poss.  Atqui  Iicicdltalcin  adire  sine  tutore  non  potcst  major  iufantc. 
/.  pupillum.  49.  Supr.  de  adquir.  vel  omiu.  her.l.  i.C.  adSC. 
Terudl.  Cur  t.iiii  varic  ?  Aii  quia  aditio  aaimi  p.itius,  id  est.  con- 
silii  est  ,  quaui  facli,  iit  supplcri  cam  oporteat  tutoris  auctoriUle  ? 
vide  Cui.   4-   od  Afric. 

(19-)  /.   44.   5.   6.   infr.  h.  t. 

(20)  /.    118.  i/i^K   do  reg.  jur. 

(21)  Id  est  ,  non  si  nati  vi\o  tcstatorc  in  dominio  ejus  non  fnc- 
riiit  ,  scd  si  in  bcrcditatc  defuncti  non  fuerint  invenli  ;  hinc  cuiin 
lalio  dicciidi  nascitiir.   Cujac.   hic. 

(22)  Ab  hcrede  sciliccl  ,  id  cst  ,  uliter  adquiri  non  posstint ,  quaiw 
usucapione  /.  68.  supr.  de  iisufruct.  I.  28.  in  fin.  supr.  de  Uiuris. 
Paiil.  3.  sent.  6.  §.  19.  sed  quo  jurc  et  hcre.s"  adquirit  ,  nou  pr** 
luredc,  scd  pro  siio.  /.  2.  infr.  pro  suo. 

(23)  Lc.x  Atinia  id  ,  quod  scquitur  ,  addidit  legibus  la.  tabula- 
ruin.   v.  /.   33.   infr.  h,   t. 

(24)  /.  ult.  infr.  h.  t.  5.  8.  Inst.  h,  t. 

(25)  /.   i3.  5."  2.  infr,  de  verb.  sign, 

(26)  Adde  $,   10.  infr.  h.  t. 
(97)  /.   4i.   infr.  h.' t. 

(u8)  5.  7.  supr.  h.  t.  vidc  q"«  notavi  ad  /.  1.  5.  aS.  tupr^ 
depnsiti. 


LIBER    QUADRAG 

meain  reversam  ,  Poinponiug  ait  ;  nisi  ita  habere  coepe- 
ritnus  ,  (jnemadmodum  habuimus  ,  antequam  subripere- 
tar  ;  aut  ,  cum  lescissemus  ,  in  peculio  eum  Labere  cou- 
cessimus. 

§.  10.  Item  Labeo  ,  si  rem  ,  quam  apud  te  deposue- 
ram  ,  lucrifacieudi  causa  veiidideris ,  deinde  ex  pa-uiten- 
tia  (i)  redemeiis  ,  et  eodem  stalu  habeas  ,  sivc  ignoran- 
te  lae  ,  sive  scienle  ,  ea  gesta  sinl  ,  videri  iu  poteslalem 
meam  redisse  ,  secundum  Proculi  sentenliam  ,  quae  et  ve- 
ra  est. 

5-  II.  Si  pupilli  res  subiepla  sit ,  sufScere  dicendum 
est  ,  si  (5.)  tutor  ejus  sciat  ,  redisse  eam  iu  domum  pu- 
pilli  :    Et  si  furioso  ,  sufTicere  curatores  scire. 

§.  1?..  Tunc  in  polestatem  domini  redisse  dicendum  est, 
cum  possessionem  ejus  nacius  sit  jusle  ,  ut  (3)  avelli  noa 
possit  :  Sed  et  tanquam  suae  rei  :  nam  si  ignorans  rem 
mihi  subreptam  (4)  ,  emam  ,  non  videri  in  polestatem 
meam  reversam. 

5.  i3.  Sed  etsi  vindicavero  rem  mihi  subreptam  ,  et 
Jitis  Jestiraatiouem  (5)  accepero  :  licet  corporaiiler  ejus 
non  sim  nactus  possessionein  ,  usucapietur  (6). 

§.  14.  Idem  dicendum  est  ,  etiamsi  voluntale  mea  alii 
tradita  sit. 

$•  i5.  Heres  ,  qui  (7)  in  jus  defuncti  succedit  ,  licct 
apud  eum  ,  ignorantem  (8)  ancill*m  furtivam  esse ,  con- 
ceperit  [  ea  ]  ,  et  pepererit  ,   non  tamen  usucapiet. 

y  iG.  De  illo  quaeritur  ,  si  servus  meus  ancillam  ,  quara 
subripuit,  pro  libertalesua  mihi  dederit  :  an  parlum  apud 
me  conceptum  usucapere  possim  ?  Sabinus  et  Cassius  nou 
pul:int  :  quia  possessio  quam  servus  viliose  naclus  sil ,  do- 
mino  lioceret.  et  hoc  verum  est  (9). 

^.  17.  Sed  et  si  ,  ut  servum  meum  mauumitterem  , 
alius  inihi  furtivam  ancillam  dcdcrit ,  eaque  apud  me  con- 
ceper/t  ,  et  pepererit :  usu  me  non  capturura.  Idemque  fo- 
re  [  etiam  ]  ,  si  quis  eam  ancillam  mecum  permutasset  , 
aut  in  solutum  dedisset.  ilem  si  donasset. 

J.  18.  Si  antequam  pariat  ,  alienam  esse  rescierit  em- 
ptor  :  diximus  non  posse  eum  usucapere.  quod  si  noscierit, 
posse.  [  quod  ]  si ,  cuin  jam  usucaperet ,  cognoverit  alie- 
nam  esse  :  initium  (10)  usucapionis  intueri  debemus ,  si- 
cut  in  emptis  rebus  placuit. 


ESIMUSPRIMUS. 


321 


§.  19.  Lana  ovium  furtivarum  ,  si  qnidem  apud  fure.Ti 
delonsa  esi  ,  usucapi  non  (u)  potest  :  si  (12)  vero  apud 
bonae  fidei  emptorem  ,  contra  5  quoniam  infructuest.  ncc 
usucapi  debet ,  sed  stalim  emptoris  fit.  Idem  in  agnis  di- 
cendum  ,   si  consumpti  sint.   quod  verum  est. 

5.  20.  Si  ex  lana  furtiva  vestimenlum  feceris  ,  verius 
esl  ,  ut  subslantiam  (i3)  spectemus  :  et  ideo  vestis  furti- 
va  erit. 

$.  21.  Si  rem  pignori  (i4)  datam  debitor  suhripuerit 
ct  vendiderit  ,  usucapi  eam  posse  (i5),  Oassius  scrilni  -. 
quia  in  potestatem  domini  videtur  perveuisse,  qui  pigno- 
ri  dederit  ;  quamvis  cum  eo  furli  agi  polest.  cjuod  pufo 
rectius  (16)  dici. 

§.  22.  Si  tu  me  vi  (17)  expuleris  de  fun.li  possessio- 
ne  ,  nec  adprehenderis  pussessionejn  ,  scd  Tjtiiis  (18)  iri 
vacuam  (19)  possessionem  i/itraverit  :  potest  Jongo  tempo- 
re  capi  rcs.  quamvis  enim  Ijiterdictum  unde  vi  locuin 
habeat  ,  quia  verum  est  ,  vi  me  dejectuin  :  non  tamen 
verura  cst  ,  et  vi  possessum. 

5.  23.  Caeterum  etiamsi  mala  fide  fundum  me  possiden- 
tem  dejeceris  et  vendidcris  ,  non  poterit  capi  :  quoniam 
verum  est  vi  possessum  esse  ,  licel  non  (20)  a  dojuino. 

§.  24.  Idem  diceudum  est  (21)  in  eo  ,  qui  cum  expu- 
iit ,  qui  pro  herede  possidebat ,  quamvis  sciat  esse  hcre- 
dilarium. 

§.2:").  [  Si  (22)  fundum  alienum  bona  fide  possidenlera  , 
quis  sciens  esse  alienum  expulerit,  usucapere  non  polest  ,  1 
quoniam  vi  possidet, 

§.  26.  Si  dominus  fundi  possessorem  vi  dejeceril:  Cas- 
sii.s  ait  ,  non  videi-i  in  polestatem  ejus  redisse  ,  '^uau- 
do  (23)  Interdicto  imde  vi  reslitulurus  sit  possessionein. 

§.  27.  Si  viam  habeam  per  tuum  fundum  ,  et  ta  me 
ab  ea  vi  expuleris  :  psr  longura  lempus  non  utendo  amit- 
lam  (24)  viam.  quia  nec  (26)  possideri  inlelligitur  jus  in- 
corporale  :  nec  de  via  quis  ,  [  id  est  (26)  ,  ]  mero  Ijure 
detrudilur. 

§.  28.  Ilem  si  occupaveris  vacuam  possessionem  dein- 
de  vcnientem  dominum  prohibueris  :  non  videberis  vi 
possedisse, 

5.29.  Libertatem  (27)  servilutum  (28)  usucapi  posse,  ve- 
rius  esl  ,  quia  eam  usucapionem    sustulit    Lex    (29)  Scri- 


(I)  Vide  /.  65.  Infr.  de  furi. 

(a)     Viclc  qu=e  scripsi  ad  /.    10.    C.  de  /^rfw. 
(i)     /.   21 5.   in  fin.  Infr.  de  verbor.  signif.  addc  /,  10.  J.  S.supr 
de  in  rem    irrso. 

C4)     Vide  /.   ult.   Infr.  i>i  honor.  rapt. 

(5)  /.  8'».  ufr.  defurt. 

(6)  Imo  non  usucapietur.  /.    10.   C.  de  furtis. 

(7)  /.  8.  supr.  de  acqu.  vel  omittend.  hered.  l.  3'j.  /.119.  Infr. 
de  verb.  sii^n, 

(8)  /.    II.  infr.  de  diuers.    temp.   j  rcefcr.    l.  3.    C,  comm.    de 
ttsucap.  5.    12.   Inst.  de  usucap. 

(9)  Iino  noii  est  verum.  /.  9,  /.    lo.  iifr.  pro  empt.  Goth.  Coa- 
ciliat  Acciirs.  ibid.   Ans. 

(10)  /.  J4.   5.    2.  infr.  h.   t. 

(II)  Vidc  Cujac.    i5.   obscr^f.    10.   ptobantem  ,    Foetus    conceptos 
apnd  fiireni  ct  editos  ,  apud  bonae  iidei  einptorom  usucapi  posse. 

(o^  /.  48.   in  fin.  Supr.    de  adq.  ver.  l.   43.  $.  5.  infr.  dcfurt. 
Cj3)  Maleriam  ,  ut  ^.    i.  et  l.  9.  5.  '^-  supr.  dc   contr.  entpt.  l. 
9.  J.   3.  supr.  ad  cxhihend. 
(i4)  /•  5.  infr.  pio  emptore. 
(13)  Imo  non  potrst.  /.  6.  C.  de  usucap.  pro  emptore. 

(16)  Rectior  cst  hic  Cassii  ,  qiiam  Labconis  ,  cl  Pi  oculi  scntenlia. 

(17)  Hic  agitur  dc  vi  po.'-si;ssis  ,  et  Legc  Plautia  ,  ct  Jidia. 
(iSi)  Pula  boDK  tidei  posscssor.  /.   33.  5.  'j.  iifi.  h.  c. 

(19)  Vacua  est  aufem  posse.ssio  ,  qnam    ncrao   detinct.  /.  68.  iit 
Jin.  $upr.    d«  conlrah.  empt.   l,  2,  j.  1.  supr.  de  act,  «mpt.^ 


(20)  A  non  dojuino  vi  possidct,  quf  vi  dominum  ,  imo  noti  Jo- 
rainum  dejicit.  /.  i.  §.  3o.  injr.  dc  vi  et  vi.  l.  3.  Infr.  uti 
possidet. 

(ai)  XJt  sc.  fundus  usucapi  non  possit:  quoniam    vi  possidet  is 
qui  expulit. 

(2-2)  His  uncinulis  inclusa  archetypo  Florcnlino  de^unt. 

(23)  Id  est  ,  quaudoquidem  ,  ut  in  /.  33.  §.  i .  in  Jiii.  infr  de 
solut. 

(24)  Libertas  scrvitutis  potest  prscscribi,  cum  mala  fide  ci\  ili  jn., 
re  ,  ut  hic  .  MaJaj  fidei  pos.sessor  pcr  loiigum  lenipus  potesl  nrjcscrj- 
bcre  fundo  immunitatcm  serviUitis  :  Igitur  etlibcrlattni  sibi  adqiii- 
lere  ,  mihique  jus  sf-rvilutis  eriptrc  ,  ut  hic.  Jure  CaiiOhico  aliud 
recepturo.  c.  ult.  de  pjwscr.  de  qua  qiia,»t.  di.\i  ad  /.  32.  ^.  1. 
supr.  de  seivit.  prced.  urb.  adde  /.  12.  supr.  tjuemadm  itrvit. 
amict.    vid.   Fr     Balbum  tract.  de  pi^iBscr.  pait.  4.  c.   3.  qu.   3, 

(2;))  /.  10.  5-  '  ".'/''•  ^*^'  '•  '4-  supr.  de  servitut.  l.  -jy.  supr, 
dc  strvilut.  prced.   urb-   vide   /.3.  supi\  de  ndq.   ret  o.tr.itt.  pos^. 

(26)  Id  cst  ,  sc.  ut  /.  i6.  irfi,  dc  re  jud.  alins  i.oc  vocabulum 
CSt  ,  iiei<r*0tniKir^i   «ut  -rr^Kfu^isiyptnuo*.   C^iijac.   hic. 

(27)  /.  6,  supr.  de  .'iervil.  piied.  urb.  Faul.  i,  sent.  17  j.  i .  pt 
J.  3,  Golb.  Dcduclo  urgumenlo  a  pcrsonis  ad  res.  /.20.  supr.  de 
stat.  hom.  Ans. 

(28)  Uiuauoruni  sc.  CujriC.  hic.  quem  vidc  adde,/.  io.  supr.  si 
scrv.  viitd, 

(29)  liu  cit ,  quae  ct  plcbiscitum.   Cuj. 


322  D     I     G    E    S 

i>OQia  (i)  ,  quae  serviuitem  constltuebat  (2)  :  non  etiam 
eam  ,  quse  liberlalem  prajstat  siiblata  servitute.  '\'  Itaque, 
si  ,  cuui  tibi  serviluteiu  dcberem  ,  iie  mihi  [  puta  ]  lice- 
ret  aliius  (sdiflc  ire^el  per  statulum  teinpus  uilius  sedifica- 
tam  habuero  ;  sublata  (3)  erit  seryitus. 

Dc  interruptionc,  possessionis. 
5.   Gajtis  iib.   21.   ad  Edictiuii  provinciale. 

NAturaliler  interrumpitur  possessio  ,  cum  (4)  quis  de 
possessione  vi  dejicilur  ,  vel  alicui  res  eripilur.  quo 
casu  uou  adversus  (5)  eum  taulum  qui  eripit  ,  inter- 
rumpilur  possessio  :  sed  adversus  omues. 

'[■  Nec  eo  casu  (luicquam  iulerest  ,     is  ,    qui    usurpave- 
rit ,  domiuus  sit ,  uecne.  *f-  Ac  ne  illud  quidem   inlerest, 
pro  SMO  quiscjue  possideat ,  an  ex  lucrativa  causa. 
De  coiitputatione  temporis. 
6.  ULPiANtJS  Lb.    11.   ad  Ediclum. 

IN  «sucapionibus    (6)    non     a  (7)  momento  ad  momen- 
tum ,  sed   tolum  (8)  postremum   diem  computamus  (9). 
7.    Idem  lib.   27.   ad  Sabinum. 

IDeoque  qui  bora  sexla  diei  (10)  Ral.  Januariarum  pos- 
sidere  ccspit  ,   bora  scxta  noctis  (n)  pridie    (12)  Kal. 
Jauuarias  implet  usucapionem. 
De  siTvo. 
8.  PAUI.US  lib.    12.  ad  Edictum. 

LAbeo  (i3)  ,  JSeratiiis ,  respouderunt  ,  ea  quae  servi 
peculiariter  nancti  sunt  ,  usucapi  posse  ,  quia  haRC 
etiam  ignorantes  (i^)  domiiii  usucapiunt.  Idem  Julianus 
scribit. 

§.    1.   Sed  eum  ,  qui  suo  noraine  nihil  usucapere  potest , 
»e  (i5)  per  servura  quidem  pcsse  ,    Paedius  scribit. 


T     O     R     U     M 

De  rebus  corporalibus.  De  rehus  sacris ,  sanctis  , 
publicis.  De  liberis  hoininibus. 

g.   Gajus  lib.   4-  ^^  Edictum  provinciale. 

USucapionem  recipiunt  maxime  res  corporaics  (16)  ,ex- 
ceptis  rebus  sacris  (17)  j  sanctis  ,  publicis    (i8j  po- 
puli  Fiomani  (19)   et    civitalum  ,  item  iiberis    hominibu*. 

De  hona  fide.    1.   De  servitutilms.   2.  De  partu 

animalis  surrepti. 

10.  Ulp{Anus  lib.   16.  ad  Edictura. 

SI  aliena  res  boisa  fide  empta  sit  ,  quaeritur  ,  ut  u»u- 
capio  currat  ,  ulrum  emplionis  initium  ,  ut  bonam 
fidem  haheat ,  exigimtis  ,  an  traditiouis  ?  Et  obtinuit  Sa- 
bini  et  Gassii  s^ntentia  ,  iraditiouis  (20)  initium  spe- 
cti»ntium. 

5.  1.  Hoc  jure  utimur  ,  ut  servitutes  (21)  per  se  nu»- 
quam  iongo  t^^rr.pore  oapi  possint  ,  cum  asdificiis  possint. 
<^.  2.  Scaevola  (22)  libro  xi.  Quajslionum  scnbit  ,  Mar- 
celium  exislimasse  ,  si  boa  apud  furem  coucepit  ,  vei  apnd 
furis  jieredcm  ,  parialque  apud  furis  heredem  ,  usucapi  ab 
herede  distractuin  juvencujn  uou  posso  :  sic  (iuquil)  quem- 
adaiodum  nec  ancillae  parius.  fcca5Vola  autem  scribit,  se 
putare  ,  usucapere  posse  (^3)  et  parlum  (24)  :  nec  euim 
esse  (25)  parlum  rei  furtivm  panem.  caiterum  si  esset 
pars  ,  nec  si  apud  boaa^  fidei  emplorem  pqierisset  ,  usu- 
capi  poterat. 

De  captivo. 
II.   PAtrLcS   lib.    19.  ad  Fdictum. 

NEque  servus ,  neque  ppr    servum  dominus  ,  qui    apud 
hostes  est ,  possidet  (26). 


(1)  Voconia.  Hal  Porro  de  Lege  Scribonia  ,  ct  suWatis  scrvitu- 
tum  usucapionihns  ,  ct  cur  servitutes  usucapi  ea  rjojii  patcielisr: 
0«iO  jiue  introdocta  fijcrit  pmnura  servitut!!!»  usticapio  :  qHcmad- 
modum  antc  Scnboniam  Legem  ,  Jure  civih"  ,  scrvitutcs  usucapt 
poluerint  :  quid  sustulei  it  lex  Scribonia  ,  et  usucanio  sorvitutum 
hocoraria  quomoao  sit  introthicta  :  et  utru^n  in  tcrvilnlibns  rusti- 
corum  ps  Kdioriun  Lex  Scribcnia  Jocura  bpbuerit :  ct  .-n  tltulws  in 
wsucapione  strvitutuia  fucrit  necessanus  :  ct  an  bcna  fjdcs  etiaui  ne- 
cessaria  fuerit  ,  vid.  apud  Revard.  Ub.  sine^.  ad  t.   Scnbrn. 

(?)  Lex  Sciibonia  vdabat  scrvitutes  usurpatiore  adquiii:  amUti 
vero  non  vttabat ,  ut  hic.  addc  quae  uoiavi  ad  /.  5.  «.  pen.  hifr. 
ds  itin.   acttiqu?.  jirii^ato. 

(3)  Et  iia  polerit  quis  pcr  usiicapi  inrni  sc  a  servitiitis  «rbanne 
jugo  liberare.  Qmd  m  rusSica  ?  r,on  «tendo  aitnttif.jr.  In  uibanis 
cpus  est  facto  cji.s  qui  servit  :   in  ruslicis,  cjus ,  C5;i  scrvitur. 

(4)  /.   k5.  supr.  de  adquir.  vel  amiit.  pcs.i. 

(5)  Id  cst  ,  pro  00  ,  ut  iu  /.  2.  §.  ,.  mfr.  de  jnre  fisci.  Ac 
crrj.  Cujac.  hic.  et  a-ud  Ulj>.  2r>.  in  ycrbo  ,  ut  advi^rsni:  lei;ps. 
et  Gilbirfus  Kegnis  a,  cnautiophanon  20.  rept tbcnsi  a  Robcrto  3. 
recept.  33. 

(6)  Aliiid  in  pcrsonalibus  actionifeus,  /.  6.  infr.  da  oll.  et  act. 
et  a?tatc.  /.  3.  §.  3.  su^r.  de  tni/wr. 

(7)  Non  ;  b  hora  ad  h'Msm  ,  scd  tantum  po.strcmujn  diem  in- 
spscuuus  :  non  dividimus  diein  imoincntis  ,  sed  postremum  tant  im 
diem  coinpuiam-is  ,  id  est,  inspiciniiis.  Go^'i.  Vide  in  hanc  lcg. 
Joann.  Rob.  iib.  i.  sent.  cap.  1.  Charond.  lib.  3.  rcrisimil.  c. 
17.  S.  L. 

(8)  Yigl.  ad  tit.  Lin.  quih.  non  est  permi^s.  fac.  teit.  C.  pro- 
purea.  nuni.  3.  pro  totu.-n,  !.git,  t:i::tum.   Ans." 

(.9)  t^t  q«'  pojticm:»  dic-in  attigv-rit  ,  ei,jn  tisiiccpisse  dica- 
wius  ,  crgo  lion  ab  hoiii  iu  hoia,»,  «cd  a  dic  in  dicm  fit  compu- 
taiio.  /.   7.  iifr.  h.  t.  l.    i5.  infv.  de  diirrs.  re.mp.  prcscript. 

(lo)  H(,ia  scxta  diei  ,  mendics.  ne  igitur  d'ca»  m.-ai.un  n.irlcm 
hic  sign;Scan  ,  ut  quid.-^in  fiiscitlos.is  bic  adecripscrat :  «icxta  diel 
koraesl  mcridica  ,  /.  -.  iri  fin.  suur.  de.amr.iis  !.  ^.  supr.  de  oprr. 
tibert.  Liuc  illa  indit.n.tio  opcrarL>r..m  aT>  id  Matt  ao.  advcrsMS  vi- 
iiH?e  dommum,  qi'0<l  t.-nt!:.Ti  nicrccd.-m'dc'!i,Kscl  iis  ,  q:,i  undrci- 
Mi  ojfiu*  lcccTtnt  ,  iiuaatEm  iia  ,  qui  a  sc^ia  ,  tertiaquc   bora  ;  hi 


cnim  postremi  $c.  totius  dici  oalori»  pondus  «ustinuerant ,  illi  vero 
una  tantum  hora  :n  vinca  fuerant.  Porro  a  q'i?rta  «d  decimam  ho- 
ram  oves  tondcbanlur  saltjbriler.  Varro  ■>..  de  re  rustic.  utt.  Intcr 
horam  sccundam  ct  decimam  dici  rccitabautur  lcstamenta.  Paul.  4. 
sent.  6.  5.  a.  Hinc  illuQ  Crassi  ,  Quid  tii  ,  Dcjotare  ,  duodccima 
(  id  est,  jam  scncx  )  bora  .Tdificari  ccnpisli?  ciu  r ex  ,  Ne  tu  qui- 
dem,  Ciasse  ,  matutino  tcmpiuc  Parlbos  oppufnas.  addc  /.  ao.  C. 
de  transact.  l.  ti.  infr.  de  verh.  signif.  vidc  Anton.  Augustin.  4, 
emend.  i^-  Horae  singiil?R  qtiibus  n  bus  Jcblinatae  Romania  «-.«ent  , 
vide  apnd  Marlialcm  4-   Epigrain.     8. 

(ii)  A  qua  dics  more  Eoir.rno  infilit.  /.8  supr.  de  fmis.  vfl, 
ut  ait  Harm  nop.  /.  u  llim.  lit.  de  verbor.  signif  scptinia  :  qii.Ki 
intcUise  de  Jnci[,itnte  ,  non  enucia.  Poiio  «exta  faora  nocti»  iDcdi.uu 
noctcm  .significat. 

(ri)  Adde  /.  5.  Supr.  qui  testam.  l.   t.  su;*r.  de  manumtss. 

(i3)  Vide  Cujdc.  21.  obscrvat.   17. 

(i4)  /.  2.  §.  II.  infr.  pro  cmptore.  Paria  »uat  intcrduip  ,  scirc 
ct  ignorare. 

(i5)  Irao  ,  Interdnm  possum  per  ahum  ,  qood  per  me  non  pos- 
siira.  vide  /.  3.  infn.  supr.  quee  ret  pign. 

(16)  Noii  incorporabs.  /.  4  5-  ''7-  <iy^-  /■•  <;  An  «eryitutes  » 
virle  Hotom.  3.  o'j5e»v.  aS.  ad(ie  /.    lO.  $.   ••  fnfr-  ft-  t. 

(17)  /.  45.  Iifr.  h.  t.  §.  i.  Li.:t.  h.  t.  l.  6.  C.  de  oper.  puU. 
l    1  '  C    fie  7vi  dominic.  vel  temylorum. 

(18)  niuc  Sencca  14.  ct  11.  ipist-  80.  negant  JurisconsuUi  quid- 
quam  usuc-.pi  ,  quod  publicum  e^t. 

(!<))  Gu -"^cius  hic.  et  20.  Ulpian.  infn.  h^  loco  jiermotu.  mo- 
nct  ibidcm  iegcndiun  ,  serviis  puhlicus  populi  Rotnani. 

(20)  /.   4«.   infr.   h.  t.  .,,,,,.      ^  r 

(->,)  Vidc  Cujac.  3.  ohserrat.   ^\.  a.ldc  /.  H-  mfm-  supr.  h.  t. 
(9-j^  h\  cit  ,  Q.  Cervidiiis.  Cujic.  /i/c. 

(3)  Id  vi-lJt  NoTclla  Lc>onis  29  .   .      ^     ^  ,.■ 

^»4)  t.  33.  infr.  h.  t.  Ki  fuit  ctiani    opinio   Q.   Mucu  .  Cicef. 

do  ftnihit.  .     ..    .  ^       I     la     e    c      •   jn. 

(■i\)  l  26  inn-.  d"  vfrh^yr.  stgnir  If»^  "» »  *  4'»  $•  5.  m^. 
ticfurfi:.  sMvc:  Blpi.-ini»*  hic  nou  probat  »cnt«UiaTn  So«T*la;.  »i- 
(}e  C-u*ar!.    i5.  ch^^r.-ut.   2.->.  ,  • 

^aS)  Hetjuldcin  »  rodient.  /.   19    'Supr.  **  ^««*-   *>»^f^  '**J'*r  • 


LIBEfl    QIIADRAGESIMUS  P  RIMUS 

De  emptione  ab  eo  ,  f/nem  prcrttor  vetuit  aUenure. 
12.   Idem  lib.   2v.   ad  Edictum. 
'I  ab  eo  emas  ,     qucin  Pitelor  veiuit  alienare   (i)  ,  id 
^  que  tu  scias  :  usucapeve  nou  potes. 


3s3 


De  pignore.    i.  De  emenie  afurioso.  i.  De   ements 
niandato  alleriiis. 

13.  Idfm  lib.   5.   ad  >lautium. 

T^Ignori  (2)    rem  acceptarn  nsu   non  (3)  capimus  :    quia 
^    pro  alieno  possidenius. 

■5.    1.   Eum  ,  qui  a  furioso  (4)  bona    fide  emit  ,   osuca- 
pere  posse  (5)  responsum  est. 

5.  a.  Si  nmnclavero  libi  ,  ut  fundum  emas  ^  ex  ea  cau- 
Ba  Iraditum  tibi  diulina  possessione  capis  :  quamvis  possis 
videri  noii  pro  luo  possidere  ,  cum  uihil  intersit  ,  quod 
mandati  judicio  tenearis. 

De  accessione  possessionis. 

14.  Idem  lib.    i3.   ad  Plautiutn, 

1D  tempus  venditoris  (6)  prodest  emptori  ,  quo  (7)  , 
antequam  veuderot  ,  possedit  :  nam  si  postea  nactus 
esl  possessionem  venditor  ,  haec  possessio  emptori  noa 
proficiet. 

5.  1.  Inrelegata,  in  accessione  (8)  temporis ,  qUct  (9) 
lestator  possidel  ,  legalarius  quodammodo  ('lo)  quasi  (11) 
heres  est. 

De  captivo.   1.  De  fugitivo.    1.   De  hona  fide. 
i5.   Idem  lib.    i5.   ad  Plaulium. 

SI  is  ,  qui  pro  emptore  possidebat  ,  ante  usucapionera 
;  b  hostibus  captus  sit  :  videndum  est  ,  an  hered:  ejus 
procedal  usucapio  ?  nam  inlerrunipi':ur  usucapio  :  et  si  ipsi 
revcrso  non  prodest ,  quemadmodum  heredi  ejus  proderit? 
Sed  verum  est  ,  eura  in  sua  vita  desiisse  possidere  :  ideo- 
que  nec  (12)  posiliminiura  ei  protlesl  ,  ut  videalur  usuce- 
pisse.  Quod  si  servus  ejus  ,  qui  in  hostium  potestate  est  , 
emerif:  in  pcndenti  esse  usucapionem  ,  Julianus  ait.  nam 
si  dominus  reversus  fuerit  ,  intelhgi  usucaptum  (i3)  :  si 
ibi  decesserit  .  dubitari  an  per  Legem  Corneliam  ad  suc- 
cessores  ejus  pertineat  ?  Mprcellus  ,  posse  plenius  fiolionem 
Legis  accipi  :  quemadraodum  enim  posllimiiiio  reversui 
plus  juris  habere  potest  in  his  ,  quae  servi  egerunt ,  quani 
his  ,  qua^  pcr  se  vel  per  s<  rvum  possidebat ,  cum  ad  ho- 
stes  pervenit  ?  Nam    hereditatem  in  quibusdam  vice  (14) 


persoaae  fuTijri  recepium  est  :  ideoque  m  scccessoribus 
kx-ura    [non(i5)]    habere  usucapionem. 

§.  >.  Si  servus  ,  quem  possidetjam ,  fugerit  (16):  si 
pro  hbero  se  gerat  ,  viacbilur  a  domino  possiJeri.  sed  hoc 
lunc  Jufeliigendum  eif ,  ct.rn  ,  si  adprehensus  iuerit,  iion 
sit  paratus  pro  sua  Ijhertaie  htigare  :  nam  si  paralus  sit 
iiiig.re,  non  videbilur  a  domino  possideri  ,  cui  se  adver- 
sarmm  prarparavit. 

S-  2.  Si  quis  bona  fide  possidens  ,  ante  (17)  aaucapio- 
n.m  amissa  possessione  ,  cognoverit  esse  rem  alieuam  ,  et 
it''rum  nanciscalur  possessionem  ,  non  capiet  usu  :  quia  ini- 
tium  secundae  possessionis  vitiosura  est. 

§.  3.  Si  ex  testamento  vel  ex  stipuiata  res  debita  no- 
bis  tradatur  :  ejus  temporis  exisiimalioaffia  [  nosiram  ]  iu- 
tuendam  quo  tradilur  :  qaia  coacessuja  est  Jtipulari  rem  , 
etiam  quae  promissoris  non  sit. 

De  pigncre. 
16.  Javoleisus  iib.  4-  ex  Placitio. 
OErvi  nomine  ,  qui  pignori  dalns  est  ,  ad  (18)  exhiben- 
^  dum  cum  creditore  ,  non  cam  debifore  ,  agendum  est: 
quia  qui  pignori  dedit  ,  ad  (19)  usticapionem  tantani(2o) 
possidet.  quod  ad  reliquns  omnes  causas  pertiuet  ,  qui  ac- 
cepit  ,  possidei  (21)  :  adeo  «t  addici  (22)  possit  et  pos- 
sessio  ejus  ,  qui  pignori  dedit. 

Pro  adjudicato. 

17.  Marcellus  lib.    17.  Digestorum. 

C^  psi'  erroreui  de  alienis  fundis,  quasi  cle  communibus, 

^y  judicio  communi  dividundo  accepto  ,  ex    adjiidicatio- 

n.e  (23)  possidere    coeperim  ,  longo    temrwre    capere  pos- 

sum  (24).  ^        '^ 

De  fisco  ,   ct  honis  vacantibus. 

i8.   MoDhSTrKTjs  lib.    5.    Reguiarum. 

QUamvis  adversus  fisciim  (25)  usucapio   non   procedat, 
tamen  (26)  ex   bonis  vacanlibus  (27)  ,  nondum  tamea 
nuncialis  ,  emptor  pr^dii  ex  hisdem  bonis  exliterit  ,  recte 
diutina  (28)  possessione  capiet :   ijque  constituium  est. 
De  accessione  possessionis. 
19.   Javolenus  lib.    1.   Epistolarum. 

Sr  hominera  emisli  ,  ut  ,  si  aliqun  conditio  ertitisset  , 
ineniptus  fieret  ,  et  si  tibi  traditus  est ,  et  postea  con- 
dilio  empiionem  resolvit  (59)  :  lempus  ,  quo  apud  empto- 
rcin  fuii  ,   accedere  vendilori    debere    existiuio  :    quoniam 


(I)  Pufa  a  prodigo  ,  qui  ut  difTerat  .1  furioso  ,  vide  Hotomann. 
2.  observit.  29. 

(■>)     l.   II.  Infr-  d'.  divers.  1.   i.   C.  cnmm.  de  mucap. 

(3)  Imo,  3o.  annis  capimus  jns  luendi  pignoris.  Butrigarius  et 
Accursius  in  /.  cutn  noti.isimi.  7.  5-  i.C.de  prtBscr.  .3o.  ann.  Imo 
ncc  4°.  annis  qnidem.  Rogeiius  ,  Martiuus.  Hoc  verius. 

(4)  Temporc  dilncidi  intervallL. 
<->)     /.   x.  $.   16.  inCr.  pro  emptore. 
(0)     Ita  Haloand.  ct  Floierit. 

(7)  /.  i5.  ^.  1.  5.  penuU.infr.  dedivers.tempor.  prcescr.  (ioth. 
Adde  GI0S8.  in  cap.  audilis.  extr.  dc  ptixscripl.  Gabricl.  comm. 
concJu^    2.   tit.  de  pnacript.  Ans. 

(8)  /.    i3.  5.    10.  supr.  de  adquir.  vel  amitt.  possess, 

(9)  Jl.  quo.  ....  f 

(10)  Duas  iiotas  diminutionis  adjicit ,  ut  ostciuleret  liquirtQ,  pro- 
prie  non  csse:  siraile  dlceiidi  genus  cst  in  l.  n,  jj,  6.  supr.  de  pact. 

(II)  Legatarius,  quasi  bcrcs  est  :  et  lifTcdis  latissima  appcllafio- 
»ic  cnntinelur.  adde  Bartol.  .id  /.  84.  5-  ^-  •«"/-"'.  dc  le^at.  i.  «t 
ef  fideiconirais.sarius .  /.  5.  5-  »•  ^upr.  quod  cum  eo.  ct  bononiin 
pisscssor.  /.  I.  §.  7.  supr.  ad  SC.  TrebeU.  l.  19,  5.  2.  Supr.  de 
eond.  et  demonstr. 

(la)  Vidc  /.  19.  supr.  ex  quih.  raus.  majnr. 
(13")  /.  u3.  5.  3.  nipr.  ex  qnih.  can^.  major. 
(i4)  Vid.  /.  3i.  infin,  sufr.  dc  Ler.  inst. 


(i!>)  Lociitn  babere  .   Cujac.  hic. 

(iG)  Vidc  /.    I.    C.   dc  lengi  temporis  prccscr.   quce  pro  UbertatSi 

(17)  /.   7.    ^,   4-   Infr.  pro  emntore. 

(18)  /.   3.   injin.  supr.   ad  exhib. 

(19)  /.  33.  j.  4.  infr.  h.  t.  l.  i.  5-  '5.  supr.  de  adq.  vd  itmitt. 
possess. 

(w)  Yel  ad  similem  casum  :  nam  bnjusmodi  vocca  tax?.tivse  »•<( 
excludunt  c;isus  sirniles  ctpressis  ,  vel  riiajores. 

(21)  /.   35.   in  flri.  supr.  de  pif^nnrat. 

{■ii)  Ad jici.  Hal.  addici  ,  est  a^ljici  ,  ac  accedere.  facit  .'.  14.  ^. 
I.  infr.  de  dii/ers.  tcmporalib.  sic  Dasil.  vp-x-ri^t-itc  »•  :-cf*>i  xvjb- 
Cujac.    1 1 .  obs.   II. 

(23)  Auctorilas  judicis  facit  ,  tit  etiam  in  co  ,  qaol  uobis  tradi- 
tur  fanqiiam  nostrnm  ,  transferatur  «sucapieudi  conditio.  Bart. 

(■>.l\)  Quo  titiilo  ?  cx  .odjudicato. 

(  j5)  /.  24-  '"  A"'  "'/''•  ''•  *•  ^"  "^-  ^-  comm.  de  usucap.  jj.  9. 
Inxt.   k.  t. 

(•26)  Tanicn  si  bonis    Ciijac.  hic. 

(27)  FJoriiin  scilic.  qiiibus  post  raortem  nuUus  s-.iccessor  cxtitit  ^ 
res  fisco  dcffirtiir  e.\.  Lcge  Julia  caducaria.   Clpian.  aS    ^,  i.in.fn. 

('.s8)  Quadricnnii  ,  in  causa  bonornm  vacanliumiquiuqiMunil ,  iri 
causis  cojnmissi.  /.  •2.    C.  de  vecti^al. 

(29)  /.  i3.  5-  'i-  supr.  de  adq.  vel  atnitl.  pos:, 


3^4 


DIGESTORUM 


eo  genere  relroacta  (i)  venditlo  esset  redhibitioni  similis  , 
in  qua  non  dubito  lempus  ejus  ,  qui  redhibuerit  ,  vendi- 
tcri  accessurum  ,  quoniam  (2)  ea  venditio  proprie  dici  non 
poiest. 

20.  Idem  lib.   4-   Epislolarum. 
JpOssessio  teslaioris  ita  lieredi  procedit ,  si  (3)  medio  tem- 
■*•     pore  a  nullo  possessa  (4)  est. 

Si  possessor  rem  domino  locaverit  ,  aut  vendiderit. 

21.  Idem  lib.  6.   Epistolarum. 

EI ,  a  quo  fundum  pro  herede  diutius  possidendo  ca- 
pturus  eram  ,  locavi  eum  ;  an  nuUius  momenli  eam 
localionem  exislimes  ,  quasro.  quod  si  nuliius  momenti  exi- 
stimas  ,  an  durare  uiliiiominus  usucapionem  ejus  fuiidi 
putes  ?  Item  quaero  ,  si  eidem  vendidero  eum  fuudum  : 
quid  de  his  causis  ,  de  quibus  supra  quaesii  ,  existimes  ? 
Respoiidit  ,  si  is  ,  qui  pro  herede  fundum  possidebat ,  do- 
mino  eum  locavit  ,  nuiJius  momenti  locatio  est :  quia  (5) 
dominus  suam  rem  conduxisset.  sequitur  ergo  ,  ut  ne  pos- 
sessionem  quidem  locaior  relinuerit :  ideoque  longi  tempo- 
ris  praescriptio  non  durabit  .  in  venditione  (6)  idem  ju- 
ris  est ,  quod  in  locatioiie  ,  ut  emptio  suag  rei  consistere 
Eon  possit. 

De  herede  et  hereditate. 

22.  Idem  iib.   7.  Epistolarum. 

HEres    et    heredilas  ,  tameisi     duas    appellationes  reci- 
piunt  ,    unius    (7)    personae    lamen    vice    (8)    fun- 
guntur. 

De  toto  et  partibus. 

23.  Idem  iib.  9.   Epistolarum. 

EUm  ,  qui  aedes  mercatus  est  ,  non  puto  aliud  ,  quara 
ipsas  (9)  Jedes  ,  possidere.  nam  si  singulas  les  pos- 
dere  intelligetur  ,  ipsas  [  sedes  ]  non  possidebit  :  separa- 
tis  enim  corporibus  ,  ex  <|uibus  aedes  constanli:,  universitas 
Kdium  inlelligi  non  potcrit.  accedit  eo  ,  quod  si  quis  sin- 
gulas  res  possideri  dixerit  ,  necesse  erit ,  dicat  possessione 
superflciei  temporibus  ds  niobilious  stalutis  (10)  locum  es- 
se  ,  solum  se  capiurum  esse  ampliori  :  quod  absurdum  , 
et  minime  Juri  civili  conveniens  est  ,  ut  una  res  diver- 
^is  lemporibus    capiatur  ;  utputa  ciim  xdes  ex   duabus  re- 


bus  (n)  constant ,  ex  solo  (12)  ,  et  superficie  ,  et  uni- 
versitas  earum  possessionem  (i3)  temporis  immobiliuru  re- 
rum  omnium  mutet. 

5.  1.  Si  autem  columna  evicta  fuerit:  puto ,  te  ex  (i4) 
empto  cum  venditore  recte  acturum  ,  et  eo  genere  rem 
salvam  habiturum. 

5.  2.  Si  autcm  demolita  (i5)  domus  est  ,  ex  integro 
res  mobiles  possidendae*  sunt ,  ut  tempore  ,  qucd  in  isu- 
capi(  ne  rerum  mobilium  constitutum  est  ,  usucapiantur  : 
et  non  potest  recte  uti  eo  tempore  ,  quo  in  adihcio  fue- 
runt.  nam  quomadmodum  eas  solas  et  separatas  ab  aedifi- 
cio  non  possedisti  ,  sic  nec  penes  (16)  te  singulae  ,  aut 
separatae  fuerunt  et  cohaerentibus  his  in  aedificio  ,  deposi- 
tis  aedibus  ,  quae  hoc  quoque  ipsum  continent :  neque  enim 
recipi  polest  (17)  ,  ut  eadem  res  et  ut  res  soii  et  tanquam 
mobilis  sit  possessa. 

De  legis  proldhiiione.  1 .   De  defuncto  et  herede.  ■ 

24.  PoMPONius  lib.   24-   ad  Quintum  Mucium. 

UBi  (18)  Ie>:  (19)  inhibet  usucapionem  (20)  ,  bona  fi- 
des  possidenti  nihil  prodest. 
§.  1.  Inlerdum  ,  etiamsi  non  fuerit  inchoata  usucapio  a 
defuncto  ,  prccedit  heredi  ejus  :  veluli  si  Vitium  (21)  , 
(juod  obstaljat  ,  non  ex  persona  ,  sed  ex  re  ,  purgatuni 
fuerii.  [  Ex  re  ]  ,  ut  puta ,  si  fisci  (22)  res  csie  desierit , 
aut  furtiva  ,  aut  vi  (23)  possessa. 

De  possessione. 

25.  LiciNNUis  [  RuiiNcs  lib.    I.   Rcgularum  ^- 
Qlne  (24)  possessione  (^5)  usucapio  conlingere  non  potest. 

De  superficie. 
26.   XJlpunus  lib.   29.   ad  Sabinum. 

NUuquam  superficies  (26)  sioe  solo  capi  longo  lempo- 
re  potest. 

De  titulo  opinato. 
27.   Idem  lib.  3i.  ad  Sabinum. 

CElsus  (27)  Ijbro  xxxiv.  errare  (28)  eos  ait  ,  qui  cxi- 
stimarent  ,  cujus  rei  quisque  Lcna  fide  adeptus  sit 
possessionem  ,  pro  suo  usucspere  eum  posse  ',  nihil  reftr- 
re  ,  emerit  ,  necne  ,  donatum  sit  ,  necne  ,  si  modo  eit.- 
ptum  ,  vei  donatum  (29)   sibi    existimaverit    (3o)  :    t^uia 


(i)  Id  est  ,  rescissa.  Quid  ?  hoc  pacto  rcsolutivo  niim  rctlintcgra- 
tur  doiniuiuni  ipso  jiirc  eiiic  Iraditione  ?  Cr.strensis  piilat  rcdinle- 
grari,  vel ,  ut  ille  loqiulur  ,  letvanjfeni  .  tioc  t^t  ,  transftrri,  si 
venditor  erat  doniinus.  /.  i.  Supr.  de  donat.  BarloJus  Laiueu  id  in 
utiamquc   partcni   disputat. 

('i)  Qusnquam.  Cujac.  }iic.  quem  vidc. 

(3)  l.  5.  in  Jin.  Ittfr.  po  cmjJtore.  l.  i3.  5-  4-  -^upr.  th  adquir. 
t>el  amitt.  fjosscss. 

(4)  Posscssio  possessa  bic  dicitur  Atticoruin  niore  ,  ut  stipulatio- 
ja.ei.n  stipulari.  /.   3.   §.    1.  infr.  judicatum  soh'i. 

(5)  Rci  suae  locatio  nonest. 

(6)  Et  pignore.  /.  33.  $.  5.  Infr.  h.  t. 

(7)  Id  esl  ,  (iefuncti.  lieres  enim  dominus  dicltnr  :  quinimo  ct 
kcrcditas  ipsa  domina.  /.  3i.   in  Jin.  supr,  de  hend.  inst. 

(3)     d.   l.  3i.  infn. 

(9)     Vide  /.   3o.  supr.  de  adq.  vd  amitt.  possess. 

(tu)  Id  cst,  triennio.  Inst.  h.  t.  in  pr. 

(ti)  Id  cst  partibns".  Ita  totnni  prasdicatur  dc  suis  partibut.  dc 
lcto  dixi  ad  /.    i.   Supr.  de  vri^.  Jur. 

(rv.)  Soliini  est  pars  aidiuin.  /.  49-.  supr.  de  rei  vind. 

(i3)  Possessioue  tcmjioris  immobllium  icruui  dominium  mutet. 
fial.  Cuj.   hic. 

(i4)  Vide  qns  not.  ad  /.  4>'  5-  *•  '^'«/Tr.  de  evict. 

(i5)  /.   ^Z.  ir,  fin.  fupr.  </-;  rci  viiid. 

(i6)  Id  esl ,  non  quodani  modo  possidcntur  a  te.  /.63.  infr.  de 
firb.  signi/icat. 

(17)  Hcii  uua  ct  eadem  ,  mobilis  et  imraobilis  simul  ceusert  dou 
pulcst. 


(18)  (f.  a.  Inst.  h.  t.  l.   2.   C.  pro  donat. 

(19)  Veibi  gratia  ,  12.  tobolarum.  Lex  Attinia  ,  Mamilia  ,  P1»m- 
tia  ,  Julia  de  vi  ,  Scribonia  ,  Lex.  Julia  repctuiidarum  ,  Ltx  Julia 
dc  fundo  dotali. 

(20)  Usucapi  non  possunt  ,  qua  ahcnari  prohibita  .  tid*  t:uiM>a 
Socini.  reg.    i3. 

(9.1)  Vide  /.11.   C.  de  adq.  et  retin.  poss. 

\fi)  i.   18.  supr.  h.  t.  /.  2.    C.   comm.  de  usucap. 

(23)  Vide  /.   ult.  infr.  vi  bonorum.  rapt. 

(a4)  /.  44-  infin.   Infr.   h.  t. 

(->.!>)  CiviU. 

(•i6)  Superficies  ,  id  omne  est ,  quoJ  snpcr  soJum  est  aedificaln»!! ,. 
saluin  ,  plantatum  ,  ila  vitis  est  superficics  yineae  ;  scgcs  arri.  /. 
i3.  supr.  dc  sen'it.  prad.  rust. 

(27)  Vide  rcpctitioncm  bnjus  Lcgls  apnd  Francisc.  Balbum  ;  ubl 
hoc  inter  cict.Ta  notat,  l*ossident«a  titul"  pulativo  ,  seu  opifato 
(  si  taraen  justo  errore  duchis  sit  )  usuc.iperc  :  seciis  ,  si  injus4o. 
reprobj\ia  qnorundmt  sententia  ,  qui  non  di.sliiig.juut  intcr  juslxm 
et  injustuni  crroreui.  Castrctiois  ila  h  inc  lt>ciiin  accipit  :  Titulus 
putativiis  non  suflicit  ad  prne.^^nibcndr-.-u  eliam  t.im  bona  GJe  ,  »i 
laoa  s.i^cst  jjsta  causa  putandi. 

(  .S)  W  (atncn  reccptum  c.^st  Jnrc  Canonico.  dj  quo    vide  Socin. 
re^ul.    107     ct  Balb.   ».•!  repctilione  hujus  Le^is. 
(  9^   Vidc  /.    f.   Infr.  pro  donato. 

(3o)  Ilanc  lcpcm  rcpoliit  Franc.  Rdh.is  ,  qnihns  antem  «.wibu» 
niala  fnteH  prasuinatnr  ,  docct  Mciiochius  de  atifitr.  judic.  cat.  iiS. 
rt  inulla  hi:c  fjcientia  rcpcrics  apud  CoraxTuviam  et  Pecliuni  ad 
fiaa.  postssior.  de  ng.  jur.  in  6. 


LIBER    QUADR A 

neque  pro  legato  ,  neqae  pro  donato  ,  nsqae  pro  dote 
«sucapio  valeat  ,  si  n  iUa  daaatio  ,  nulla  dos  ,  nuUum  le- 
galuai  sit.  +  Idein  et  iu  iilis  jestimatione  placet  ,  ut  nisi 
vere  quis  litis  Kstimationem  subierit  ,  usucapere  non 
possit. 

De.  servo  furiosi  vel  inf.tnlis. 
28.   PoMPoNius  lib.    17.   ad  Sabinum. 

SI  servo    (i)    furiosi    vel  iTifiutis    res    tradita    sit    (-2)  , 
U3U  per  eam  eas  personas  capere  posse  constat. 

De  eo  ,  quod  e.c  asse  heres  alii  quat>i  pro  parte 
heredi  trudidit. 

29.  Idem  ]ib.    22.  ad  Sabinum. 

CUra  solus  heres  essem  ,  existimarem  autem  ,  te  quo- 
que  pro  parle  heredem  esse  ,  res  liereditarias  pro 
parle  libi  tradidi  -.  propius  est  ,  ut  usu  eas  capere  uon 
possis  5  qiiia  uec  pro  herede  usucapi  potest  ,  quod  ab  he- 
rede  possessum  e^t  ,  neque  aharn  ullam  habes  causam  p.os- 
•idendi.  ila  lamen  hcc  verum  est  ,  si  non  (3)  ex  transa- 
ctioue  id  factutn  fuerit.  Idem  dicimus  ,  si  tu  quoque  ej^i- 
■times  ,  le  heredem  esse  :  nam  hic  quoque  possessio  veri 
heredis  obstabit  tibi. 

De  reruni  mitiura  ,  et  triplici  corporum  genere, 

30.  Idem  lib.   3o.   ad  Sabinum. 

RErum  mixlura  facla  an  usucapionem  cujusque  prae- 
cedentei2i  (4)  interrumpit  ,  quaeritur  ?  Tria  (5)  au- 
tem  genera  sunl  corporum  (6)  :  IJnum  ,  quod  coatiue- 
far  uno  (7)  spiritu  (8)  ,  et  Graece  iivyLsvov  (9)  ,  id 
est  ,  wiitum  (lo)  vocatur  :  ut  homo  ,  lignum  ,  lapis  ,  et 
•iiniha  (ii)  :  Alterum  ,  quod  ex  contingenlibus  ,  hoc  est, 
pJuribus  inler  se  cohairentibus  constat  ,  fjuod  cuynfifjii- 
tof  (12),  id  est  ,  contiexuni  vocalur  5  ut  aedificium  ,  na- 
vis  ,  armarium  :  Terlium  ,  quod  ex  diatantibus  (i3)  con- 
stat  ^  ut  corpora  plura  non  soluta,  sed  uni  nomiui  Sisbje- 
cta  ,  veluii  populus  (i4)  )  ^egio  ,  grex  (i5).  Piimura  ge- 
uus  [  in  ]  usucapione  qusestionem  non  habet  :  secundum 
et  Uirtmm   habet. 


GESIMUSPRTMUS.  3a5 

5.  1.  Labeo  (16)  libris  epistolarum  ait  ,  S\  is ,  cui  ad 
tegulorum  (17)  vel  columnarum  usucapionem  decem  die» 
supere<sent  (18),  in  aBdificium  eas  conjecisset ,  nihilominus 
eum  usucapturam  ,  si  asdificium  possedissat.  -j-  Quid  ergo 
in  his  ,  qu3B  non  quidem  implicantur  rebus  soli  ,  sed  mo- 
bilia  psrmaneut  ,  ut  in  annulo  ,  gemma  (19)  ?  In  quo 
verum  est ,  et  aurum  et  gemmam  possideri  ,  et  usucapi , 
cum  utrumque  maneat  inlegrum. 

§.  2.  De  tertio  genere  corporum  videndum  esl.  non  au- 
tem  grex  uuiversus  sic  capiatur  usu  ,  quomodo  singu- 
ias  (20)  res  :  nec  sic  ,  quomodo  cohocrentes  (21).  quid  er- 
go  est  ?  Elsi  sa  natura  ejus  est  ,  ut  adjpclionibus  corpo- 
rum  maneat  (22)  :  non  item  tam^n  universi  gregis  ulla 
est  usucapio.  sed  singulorum  animaliura  sicuti  posscssio  , 
ita  et  usucapio.  nec  si  quid  emptum  (23)  immixtum  fue- 
rit  gregi ,  augendi  ejus  gratia  ,  idcirco  possessionis  causa 
mutabitur^  ut  si  reiiquus  grex  dominii  mei  sit  ,  hasc  quo- 
que  ovis  :  sed  sitigula;  suam  caiisam  habebunt ,  ita  ut  91 
quae  furtiva;  erunt  ,  sint  quidem  ex  grege  ,  non  tamen  usu- 
capiantur . 

.  De  errore  juris.  1.  Tempus  continuum  numerari.  2. 
De  sen^o  ,  qui  in  libertate  moratur,  3.  De  servo  .,  filio  , 
coiono  y  inquilino.  4-  De  furore.  5.  De  tempore  vacuo.  6. 
De  defuncto  et  herede. 

3i.  Paulus  lib.  32.  ad  Sabinum. 

NUnquam  in  usucapionibsis  juris  (2^)  error  possessori 
prodest.  et  ideo  Proculus  ait  ,  Si  per  errorem  ini- 
tio  (25)  venditionis  tutor  pupiilo  auctov  factus  sit:  vel  post 
longum  lempus  venditionis  peractum  ,  usucapi  non  posse : 
quia   juris  errcr   est. 

§.  i.  In  usucapionibu3(26)mobilium  (27)continuum(28) 
tempus  numeratur. 

5.  2.  Servus  ,  licet  in  (29)  libertate  moretuic ,  nihil 
possidet,  nec  per  e  nn  alius  :  atqain  si  (3o)  nomine  alicu- 
jus  ,  dum  in  Uberiate  moratur  ,  nactus  fuerit  posseisio- 
nem  ,  adquiret  ei  ,  cujus  nomine  niictus  fuerit. 


(i)  /.  I.  5-  5.  l.  24.  /.  3a.  m  fn.  supr.  de  adqu.  vel  amitt. 
fH}s*ess.  l.  26.   C.  dc  dnn.  1.   10.  5-  2.  supr.de  adquir.rer.  domin. 

(a)     Ei  causa  peculiari.  ^cc/rs.  Cujac.    nt  /.  i5.  5.   a.supr.h.  t. 

(^)  Transaclioni»  ex  causa  jii.-^tain  possessionis  habentes  oausam, 
•«u:ape»-e  possunt.   l.  8.   C.  de  usucap.  pro  emptore. 

(4)     Id  est  ,  inchoatain  ,  cosplain. 

( >)  tk>jpora  alii  alio  niodo  divivluat  ,  ut  alia  sint  iw^tff.  ,  alia 
inT^*.  IUonim  alia  sitnt  propric  i,yu(xiy*  ,  a!ia  a-u\f»,/sA<j.iyti.-  Ho- 
roai  qu^edam  distiiiclis  capiub.is  ,  qasedatn  indistinctis  vctus  inter- 
pres  Dlonysii  Theologi  ,  ,*yi,/*^x  el  h>if>ijutyx,.  Boerios  1.  Arititm^- 
«JC.  conliniia  disjiincta  :  et  Cujac.  iS.  vbs.  33.  Cassioriorus  ^e 
anima  ,  contincata,  disjunoti.  vide  Forner.  2.  select.  [7.  singu- 
la  oohsreutia.  Infr.  h.  t.  l.  a3.  C.  5.  supr.  de  rei  i^ind.  Arist.  1. 
poLtt.  8. 

(6)  Gorpora  snnt  triuni  gcDernm.  ^ivufiivtt  ,  ffvv!fxf^\>u  ,  htr^ 
T«e.  addc  Theop.  5.  18.  ct  19.  Inmi.  dc  lc^at.  continua  ,  ut  ho- 
lao  ;  composita,  ul  navis ,  cl  domus;  ex.  dlstaatibus  ,  utexercitus, 
populus  ,  scnatfis.   Scnec.    17.  epist.    io3. 

(7)  Ita  dicitsir  in  /.  28.  5.  5.  Supr.  de  rei  vind.  et  aoad  Se- 
nec.   17.  epist.    io3. 

(8)  /.  23.  5.  5.  in  fm.  smr.'.  de  ret  vind.  7^  ^ry^jjo/oc  (  et  ideo 
VX  a  K..tarcio  <nfA^rso^  appellatur  ,  ,'.,  to7,  yr.af^coT?  t«^x>vs\,u«- 
ri  Oijac.  hic.  )  i»t5  a?«?  f|.(iK:.  ut  Conon  Matematicus  aoud  Achil- 
lcm  oialium  in  AvaUun  ait.  vlde  Cujac.    »5.  oos.   33.      ' 

(9)  Kt  Graece  (jiMTtxlj  ,  aliuJ  ,  qnod  e.i  pluribus  iuter  .se  cohs- 
rcntibiis     q„od  Tfxv  «o^  dicilur.  Akiatus  2.  vrxtermiss.    ita  legit. 

(.10)  Ciceto  contn»n;U.i3  coh;ercnlcsquc  naturas  vocat. 

(11)  PLita  i.fatua.  d.  l.  23.  5.  5.  &'upr    d-,  m  ^-ind. 

(12)  Adjunctum,  sivc  connexum.  Gc!!.  16.  cao.  8  coi„iuactuin . 
VUrnvio  s.  cap.  4.  oompo.iluua  ,  Scuecae ,   »7.   epi.t. 

lom.  .111. 


(i3)  Ea  corpora  iic^uTix.  dicuntur  ,  quonitn  duo  item  generaCo- 
non  facit  :  uaiim  eorum  ,  quee  rlistinctis  simt  capitibi:s  ,  puta  cho- 
rum,  legionem,  gregem  :   aliud  indistinctis  ,  ut  populum. 

((4)  Vel  universitas.  /.    i.  supr.  quod  cujuscunqiie. 

(i5)  l.   I.  infin.  l.  23.  §.  5.  sup-r.  de    i-ci    ^ind.    J.   18.  Inst. 

d^  ^^,"?-  .0   . 

(16)  Antistiu.-t  Labeo  ,  Piiuccps  est  ProcuUajaee  aectsc.  Cujac  fua 
legit.  Javolen.   c.rg.  l.   23.    Supr.  h.   t. 

(17)  Tegularum.   Hat. 

((8)  Adde  /.    16.  in  fin.  supr.  de  fundo  dotali. 

(19)  Ea  vindicari  non  potest  ,  de  iea  laraen  agitur  ad  exhiWa  • 
dnm.  /.  6.  supr.  ad  exhihend. 

(20)  Tljaiiiyx. 

(21)  S^yijan/iVx. 

(22)  Maneat  idem ,  non  tamen.  Eal.  Cuj.ic.  hic. 

(23)  5.   28.   infin.   InUit.   de  vsr.  di^'is.  l.   78.  Infr.  de  solut. 
(?4)  /.  4.  supr.   de  Juris  el  facti  igmnant.    l.   2.  j.    i5.  infr.  pro 

emptore.   l.  \.   C.   qui  ban.  cedere.  " 

(25)  Td  e.^t  ,  non  in  ipsa  vcnditione  statim.  Cujac.  hic.  Qao 
tempnre  sit  iaterpoaenda  auctoritas  in  negotio  pupiilari  vide  Cujac, 
i3.  ohs.  3i. 

(26)  Vcteri  Jure  12.  tabularam  ra  mobihs  usucipio ,  annus 
erat  :  cujus  usucapionis  vestiginm  hic  extat  ,  <jt  in  /.  cum  spomus. 
11.  5.   5.  supr.  da  Puhliciana  in  rem  actione. 

(27)  In  usucapionibus  conliauiim  tempus.  Cujac.  apud  tllpiaa. 
19.   V  8. 

(28)  Hinc  usucaplo  cst  adeptio  dominii  per  conliJiuationem  pc*- 
sessioiis.  Ulnian.  ihid.  addc  I.  3.  supr.  h.  t. 

(99)  In  i.lbeiate  raoraij,  ct  liberum  esse  ,  diiFerunt. 
(3o)  /.   34    infin.  supr.  de  eulquir.  fcl  amin.  pots. 

42. 


5a6 


D     I     G     E     S     T 


§.  3.  Si  servos  msns  vel  filins  peculiarl  [\)  vel  etsam 
meo  uomine  .[md  tnu l ,  iit  ego  per  euiu  ig.H.rai.s  (2I  p;>s- 
«kleam  ,  Vfl  eJaia  u:nuap*iaia.si  is  lurei-o  ccepfMit  ,  douec 
in  ead'.>m  causa  res  fnerit ,  intrlligeuclum  esl ,  et  posse  sio- 
nem  apud  nie  remauere,et  usucapiouem  prccetlere  :  sicuU 

;er  dormieules  (3)  qiicque  eos  idein  nubis  couliugeret  . 
•  Ideinque  iii  colono  (4)  el  iuquiliuo  ,  per  (luos  po^si- 
emus  ,  dicendum  est. 
J.  4.  Si^  vi  ,  aut  clam  ,  aut  precario  posspssionem  na- 
cius  quis  ,  poslea  furere  (5)  coeperil :  el  pcissessio  et  cau- 
sa  eadem  dural  de  hoc  ,  quod  precnrio  furiosus  habet  ; 
quemadmodum  Inderdiclo  quotjue  Uli  possidetis  furiosi 
ucmine  recte  experimur  ejiis  possessiouis  nomine  ,  quam 
ante  furorem  per  se  vel  posl  furcrem  per  alium  uan- 
clus  est. 

5.  5.  Vacuum  tempus  ,  quod  ante  (6)  aditam  heredi- 
talem  ,  vel  post  (7)  aditara  iniercessil  ,  ad  usucapioncm 
hercdi  procedit. 

§.  6.  Si  defunctus  emit  ,  beres  autem  putat  (8)  enm 
ex  donalionis  causa  pcssedisse  ,  usu  eum  capturum  (9)  , 
Juliauus  ait. 


Si  fur  rem  furlwain  a  ctcniino    emerit.    l. 
juris.   2.  L>e  parte  iiiccrla. 


De  errore         r/iino 


32.   PoMPOKius  lib.    32.  ad  Sabinum. 

SI  fur  rem  furtivam  a  domino  emerit  (10),   et  pro  tra- 
dita  habuerit  :  desinet  (am  pro  furtiva  possidere,  [  et  ] 
incipict  (11)  pio  suo  possidcre. 

5.  i.  Si  quis  i.l  ,  quod  possidet  ,  non  putat  sibi  per 
Leges  licere  usuc.'!pcie:  dicrudum  est  ,  eliam  si  erret ,  non 
procedere  tamen  ejus  usucapionem  :  vel  quia  (i?.)  non  bo- 
na  fide  videalur  possidcre  ,  vel  quia  in  jure  erranti  non 
procedat  usucapio. 

^.  2.  Incerlam  (i3)  parfem  (14)  possidere  nemo  potest. 
Ideo  si  phires  sinl  iu  fundo  ,  qui  ignorent  ,  quotam  quis- 
que  parlem  pcssideat :  neitiineiu  eorum  mera  sublilita- 
le  (i5)  possidere  LaLeo  scribit. 


0     R    U     M 

De  pariu  aniilld'-  fuvtiid'.  i.  T>e  causa  possessiotiis  sihi 
no>i  muia^ida.  2.  De  vi  dcjeco.  3.  De  cci.sione  possessio' 
nis.  4-    ^^  pig/wre  ,   coninwdaio  ,  de/wsito. 

33.   Ji'Li,MNis  hb.   44.   Li|;e4orum. 
]VlOn  solum  boia^  lidei  (mplores  ,    -^ed  et  ornnes  (16), 
i^    qui  possident  ex  ea  «::;usa  ,   quam   usucapio  sequi  so- 
lel  ,  parlum   (17)  ancill.Te  iurliva;  usu  suum  (\V>)  Jaciunt  ; 
idque  ratione  juris  inucductum  arbilror.  nam  ex  qua  causa 
quis  aucilJam   usnc)]  f  rr i  ,  nisi  l-<x  (ic;)xii.    Tal  ularum  , 
vel   Alinia   (20)  obstfrel  ,   ex  «a  causa  iiecesse  (21)  est  par- 
lum   usucapi  ,  si   npud  eum   rdicepd^s,  el    fdilis    co  lem= 
pore  fuerit  ,    quo    furiiv;.m  esse    niatrcm     ejus    ignorabat. 
5.    1.  Quod  vul^o  respondeiur    (22)   ,     ipsi^m    (23)  si^ 
hi  causam  possessionis  nmfare  non    posse  :    toi.ens    verum 
est,     qnoliens    quis   sci.M,    se    bona    fide  ncn  possidere , 
et  lucrifacicndi  causa   incipcrct    po^sidere.   idque    per  hac 
rrobari  posse  :   Si    quis  rmrril  iundum  sciens    ab  eo  ,  cu- 
ius  non  erat  (2^)  ,  possidel  ii   Fio  pcssessore  :  sed  si  eun- 
dem  a  domino    emerii  ,    inci,iet    pro  (mplore  possidere  ; 
nec  (25)  videbitur  sibi  ipsp  cnusam      pcsstssionis    mutasse. 
f  Idcmnu.^  juris    erit  ,      oti.m  si  a  licn  domino  emerit  , 
cum  exislimaret  enm  dominum    esse.    Idem  hic  ,  si  a  clc- 
hcres    iustiiulus    funil  ,     ve!    bcnorum  ejus  pc£S  s- 
sionr  m  acccperit  ,   incipiet   fundum  pro    hcrede    possKlere. 
+  Hoc  amrlius  si     (26)    )us!nm     ca.  ssm     haluer.i  exnt:- 
mandi  ,  se  heredem  vel  bonorum   possessonm  donnno  ex- 
titisse  ,  fundum  pro  hered.    possidc  bit  :    nec    (27)  causam 
possessionis  sibi  mulare  videbitur.    f  /  «ni   ha^c    ^^J^ 
cipianlur  in  ej.s  personn  ,  qui  possessionem  habet  .   qu.n- 
to  ma^is  in  coloi^o  recipicnda  sunt  ,   qui   nec    v.vo  (26)  , 
n.c  morlno  dou.ino  ullam   pnss.^sionem  habet.    el  ce.te  si 
colonus  morluo  domino  emfril  fucd.m  ab  eo  ,  qui  existi  ■ 
mab.t  se  heredem    ejus ,    vel    lonorum  possesscrem  esse  : 
incipiet  pro  emptoie  pcssidcre.  .  . 

^     2     Si  dominus  fundi   h.  mines  arraalos  venentes  exi- 

stimaverit  (29)  ,  oKpie  ifa  P':"^^^''''-*!^"  ^^.^'^0" 
rum  fundum  inaressns  fuerit  :  v.  dejectus  v.dciui  (00,. 
sed  nih:lo,r)inus  id  pra^dium  ,  etiam  anteqcam  m  pcte.ta- 
tem    domini  redeat  ,  a  bcnae  fidei    pcsses.cre   usucapuui 


m)  V.  /.  47.  infn.  infr.  h.  t. 

(9.)  V.   /.    1.   .?.  5.  siifn:  df  adfjnir.  vel  amitt.  posse^s. 

{S)  l.   2.   5.   3.  siijr.  de  at'quii .  vcl  ttmiuptitf.  pnsur^ix. 

(4)  Colonui  e.^t  in  iifjro  ,  iiiqailiinjs  in  aedifi*  io.  /.  87.  supr.  ds 
adqiiir.  vd  aniill.  poiscss.  Appian  2.  dc  hcUo  cii'ili.  incpiilinos. 
T*5  f  oiKHyixf  i'j  ahK.r.lyf,  otKixii.  sic  eliam  iiicola  diciliir  ,  in 
l.  I.  C.  de  faisa  invncta.  cl  a  Graecis  ad  /.  27.  J.  ii.  supr.  ad 
i.   .^quH.   Cojac.   hic. 

{p)  l.   27.  sujir.  df:  adquir.  pcl  amilt.  poss. 

(6)  /.    44-    $•    3.    Infr.   h.    t. 

{j)  Antc  cani  tanun  ai^prehensam. 

(8)  /.   44.   J.   4-   "!'"'•  '*•   *•  /•   ^-   5-    "^-  "'f''-  P'^  einptore. 

(9)  Pro  cinptorc  ,'  Accurs.  plus  eium  valct  rcs  ,  quam  of.inio 
heiediiS. 

Tio)  /.  6.   5.  3.   in  fin.   iiifr.  de  prccario. 

(ii)  /.  84.   iii^r.  defin-t.  ' 

(12)  Miilre  (idci  po.«^essO:- ,  ct  crrans  in  jiirc  ,  non  usnc.-ipit.  Coth. 
Boua  fules  cst  rci  aJiciiae  ipnoiantia.  hic.  <l  /.  21.  C  de  furt.  /. 
»09.  infr.  de  \'erh.  sigii.  <a  lantuni  r«  qiiii ihir  in  !(inp;l  tcmp.  prne 
scnpt.  5-  '•  ^nst.  h,  t  non  cliam  in  longissimi  cl  inuiicmorabilis, 
i.  3.  /.  8.  $.  i.  C.  de  prasnipt.  3o.  ann.  Myiis.  4-  ohscrv.  6. 
M.    I.  Gall.  lih.    I.   ohs.   Ji.  n.    \Tt.   Aiis. 

(i3)  /.    3.   5-   2.  /.   •i().  sujr.  de  a''quir.  vel  ainitt.  pnss. 

(i4)  Pars  jiro  divi^^o  rcrla  cst  si  dcinon,  frari  polest.  pro  indiviso , 
kicerta.  qiuinliias,  si  scilnr  quota  sit ,  ccrta  c.^t:  si  ncscitur, inccrla. 

(iT»)  Ipso  jiirc  ,   incro  jnrc. 

(16)  Nc  dic.is  iiiala-  (iilei  ,  ml  oinncs ,  qui  tituluiu  habcrc  pos- 
&u»l  ,  ul  habtut  boiuc  fidci  cinptores. 


,0^  in  fin    supr.  hl  t.  I.    .t.'  5-   4-   snj>r.  de  Pf"^;^^^.^-^ 
5.  infr.  d- furt.  /.'  3.  C.  de  usucap.  pro  emptoi'e.  vide  Cujac.  ..> 

obsrrt'.   90. 

(18)  T<l  cst  ,  nsncapinnf, 

\i:^  Tt  c  ?>:  t';.  t  rTr-Gcn, ,.  ^^  s.  .^.  h»  ...... .. 

'T,{7liZ,''i:z  lt^^^\TlT^-^Ar,^,  ^ 

(^o)   '  '3     «r.    .9.  supr.   dr  ar,'q.  ur/    amill.  poss.  /.2.  j.    i.  uifr. 

pe  :  V.aWre  piil.".t  C.ij:.cius  consultalione  il- 

'fl^  Imn',  v^dcVit..r!" /.  2.  in  f!n.  infr.  j,roemptore. 

{-iCi)  5.   3.  vers.  j>ro  hcrrde.   f.nt.  de  Intcrdict. 

/■•>">  /    2.    C.    i.   iufr    rrn  hcied.  

(28)  Colonm  ncc  vivo  ncc  luortuo    domino    «Uam    possessioncn. 

''"(29)  Extimnrrit,  Cnjac.   hic.  ct  ad  /.9-  "'/"••.  9"-^  "letusc.u- 
sa^  cxtim.,crit  ,  inquam' ,  quos  videl>at  ad  se  vea.ente.s.  /.  3.  5.  6- 

'"fiofAti."  t  nonccnsotnr  dcjec.us  ,  qui  visis  hominibu,  :.mj. 
tis^m  it :  Insctur  ,  qn^a.idito  coru.n  advo^;  ^^  .^^-^^^^ 

rcfaciuut.  yidc  Scnccam  ,  i.  epist.  6.  ct  2.  J\<Uural.  i..  ,n  J.n. 


LIBER    QUADR  AG 

quia  lex  (i)  Plnulia  et  Julia  ei  deinum  velu.t  longa  pos- 
cessioue  capi ,  (juae  vi  possess.i  iuisseut  ,  non  etiam  ex  qui- 
bus  vi  quis  dejeolus  lu.ss.t. 

§.  3.  Si  inihi  Titiu-,  ,  a  qa)  fundum  petere  (2)  vole- 
bam  ,  poisessioue  cesieiil;  Usu^apiouis  c.uisam  (3)  jus  am 
habebo.  Sed  et  is,a  cjuo  ex.  slipulatu  i"ui:dum  peteie  vole- 
bam  ,  cedeiidj  miiii  pojaesiioue  ,  si  solveudi  causa  id  lie^^e- 
ritreo  ipso  eHiciet  ,  ut  luudain  longo  temporecapiam  (4). 

§.  4-  Q^''  pi^iion  (5)  rein  dat  ,  usucapil  ,  quanidiu 
res  apud  credilorem  esl :  si  crediior  ejus  p(,sse>sionem  alii 
tradiderit  ,  interpellahilur  iisucapio.  et  tjuantum  ad  usu- 
cap'onem  altiuet  ,  siiuilis  eil  ei  (6)  ,  qui  quid  deposuit 
vei  commodavit  :  quos  palam  cst  desinere  usurapere  ,  si 
comoiodala  vel  depoiita  res  ,  olii  tradita  iuerit  ab  eo  , 
qui  commodatuiu  vel  depo.situm  accepit.  -I-  Plaue  si  cre- 
ditor  nuda  conveutione  lijpolliecam  contraxerit ,  usucape- 
re  debilor  perseverabit, 

§.  5.  Si  rein  tuam  ,  cum  bona  fide  possiderem  ,  pi- 
gnori  libi  dein  iguoianti  luam  esse  ,  desino  usucapere  ; 
quia  non  i/Ue/ligi  itr  quis  siue  (7)  lei  pignus  contrJure. 
At  si  nuda  conveulione  pignus  contractum  iiierit  ,  iiihilo- 
miuus  usucapiam  :  quia  lioc  quoque  modo  nullum  pignus 
contractuin  videlur. 

5.  6.  Si  rein  p  gnori  daiam  creditoris  servus  subripue- 
rit ,  cum  eam  creditor  possideret:  non  interpellabitur  usu- 
capio  debiloris  ;  quia  servus  doininuin  suum  possessione 
non  subvertit  (8).  '[♦  Sed  et  si  debitoris  servus  subripue- 
rit  ,  quamvis  creditor  possidere  desinat  ,  tamen  debitori 
osucapio  durat  :  nou  secus  ,  ac  «i  eam  creditor  debilori 
tradidisset.  uam  ({uantum  ad  nsucapiones  attinet  ,  ser- 
vi  (9)  subtraheudo  res  ,  nou  faciunt  deteriorem  domino- 
rum  coodiiioi;e:n.  •]-  Facilius  obtinebitur  ,  si  precario  pos- 
sideute  debitcre  ,  servus  ejus  subripuerit  :  nam  coiidu- 
ctio  idem  (10)  praestat  ,  quod  si  apud  credilorem  res  es- 
•et  :  possidet  eni.n  hoa  casu  ci-edilor.  -f  Sed  [  et  ]  si 
utrmnque  intercesserit,  et  precarii  rogalio  et  coiiductio:  in- 
telligitur  (ii)  creditor  possidere.  et  prccarii  (12)  rcgafio 
uon  in  ho:  interponiuu-  ,  ut  debitor  pcssessicnem  habeat, 
«ed  ul  ei  teuere   rera  li:eat. 

De  re  pe.  uliari  a  serco  vendita. 

34.  Alfenus   Vakus   lib.  1  .  Digestorum  a  Paulo 

epilomatorum. 

SI  servus  insciente  (i3)  domino  rem  peculiarem  vendi- 
disset  ,  empiorem  usucapere  posse. 

(0     5-  *•  ^n^t-  de  umcap.  Theoph.  ibid.   Cic.    pro  Milone.  et 
8.  familiarium  E/)iu. 
('2)    Id  est ,  viticiicare. 

(3)  Ex.  ce  sions. 

(4)  Pio  .soluto. 

(3)     /.    ifi.  supr.  h.   t. 

{S)  Debitor,  pci- crcditorem  :  ciepositor,  per  dsposilarium  :  com- 
mocalor,  pcr  coraiiioilatarioni  (  an  idom  inlocatore,  qiii  pcr  con- 
ductorera  ,  5.  6.  in  fn.  supr.  h.  t.  )  possuJet  ct  usucapit.  Usuca- 
pio  tainea  int  rpelht.ir,  .si  hMJMsmxlI  pcrsoure  alii  n-ra  ,' h«  hic.  et 
«  5.  5-  9  sujir.  dc  adq.  uel  anntt.  pns.t.  cicdulenint  ct  tradide- 
junt  :  noa  luc.n  c^t ,  si  oKligaverunt  ,  pignori  df doront ,  comsno- 
darunt,  dcposucrunt.  l.  Sg.  in  Jin.  supr.  tit.  prox.  l.  ult.  C.  de 
uaq.  et  retin.  posi. 

(7)  l-   -ii.  in  /i,i.  xupr.  k.   t. 

(8)  Id  cst,  iiitcrveitit,  vidc  f.  t5.  m  fin.  .*upr.  de  adq.  vel 
amut.  poss.  siibvcrltrc  e,t  fiauiurc.  Pla.ilns  Cuixulione  :  vel  qui 
ip»»  Tcrsant ,  vcl  qui  alii  .Mibvertcna<>s  j-r.^Vcnt. 

0))     Vidc  /.  43.  supr.   rit'  <ida.   u-l  amiit.  pos!<css. 
}'°>  ^,"  e  5.  4.  ..,,/„•.  /..   t.   adde  /.  37.  supr   dn  pisnorat. 
^m;  Vi.ic  onimi.o    Tiraq:i<>liiun    de    \xve    constitiiti   posscssorii  , 
parte  i.  Lmitufinnc  •>..!.    i.    Infr.   dj  solut. 
(12)  /.    110.  Siipr.  tit.  pvrx. 
(»3)  Id  est ,  «cieutc  :  iic  in  cup.  5.  Lcgia  Mainilia.'.  Qui  lermi- 


ESIMUSPRIMUS. 


327 


De  homine  ,  cujus  musfructiis  le^atus  cst ,  surrepto. 
35.  Jmliani  s  lib.  3.  ad  Uiseium  Ferocem. 

ST  bomo  cujus  ususfructus  legalus  erat  ,  ab  Iierede  nur>. 
(]uain  posseisiis  ,  subieptus  luis^et :  {pinPoitum  est,  quia 
litres  (iq)  luiti  aclionem  noa  (i5)  habcret  ,  an  usucapi 
pussil  ^  Sabirius  resp>iidit,  imllam  ejus  rei  usucapionem 
esse  ,  cujus  (i6)n(,miiie  iarti  agi  possL"t :  agere  aulem  fur- 
li  eiim  ,  qui  Ir.ii  d^^bi^ret ,  posse  (17).  Quol  sic  accipien- 
dum  est ,  ut  IVucluarius  poterit  uti  iVui  ;  aliter  enim  ho- 
mo  in  causa  iion  perduceretur  :  s;d  si  utenli  jam  et  frueu- 
ti  abdiictus  bomo  Iiurit  ,  non  solum  ipse  ,  sad  etiam  he- 
res  furli  ag.rc  pcterit. 

De  re  a  non  domino  aVennta. 

36.  G.uus  lib.   2.   Reru;n  Gattidianarum  ,  sive 

aureorum. 

POtest  (18)  pbiribus  modis  accid^re  ,  ut  quis  rein  alie- 
nam  aliijuo  errore  decpptus  tanq^.iam  suam  (19)  ven- 
dat  forte  aul  donel  ;  et  ob  id  a  bonje  fidei  possessore  res 
usucapi  possit.  Veluti  si  heres  rem  d.'functo  commodatam 
aut  locatam  ,  vel  apud  eum  depositam  ,  exislimans  here- 
ditariam  esse  ,  alienaverit. 

%.  1.  Item  si  rjuis  aliqua  existimatione  deceptus  ,credi- 
derit  ad  se  beredilatem  pertinere  ,  quas  ad  eum  non  per- 
tiueat ,  et  rem  hereditariam  alienaverit  :  aut  si  (10)  is  , 
ad  quem  ususfrUL-tus  aneillaB  pertinet  ,  partum  [  ejus  ] 
exisiimans  suum  esse  ,  quia  et  foetus  pecudum  ad  fruclua- 
riuiii  pertiuet  ,  alienaverit  : 

37.  Idem  lib.   2.  Institutionum. 

FUrlum  non  commiltitur.  furlum  enirn    sine  (21)  aflfe- 
ctu  fiiraudi  non  commitlilur  (22). 
§.    1.  Fuiidi  quoque  alieni     potest   aliquis    sine  (23)  vi 
nancisci  possessionem  :  qux  vel  ex  negVgentia    dommi  va- 
cet  (24),  vel  quia  domiaus  sine  successore  decesserit,  vel 
longo  lempore  abluerit. 


38.  Idem  lib.  2.  Rerum  Gottidianarum  sive 
auv(orum. 
JJam  rem  ipse  quidem    non     potcst    nsncapere  , 
intelligit  alienum  se  possidere 


quLt 

et    ob    id  mala  (2  5) 
liJe    accipienti  tradi- 


fide  possidet  :   sed  si  alii  bona 
derit,  poterit  (26)  is  usucapere  ^  quia  neque  vi  possessum, 
neque  furtivum  possidet.  abolita  est  euim   quoruodam  ve- 

ni  hac  logc  sfalnti  erunt  ,  ne  qnera  eornm  cjicito  ,  neve  loco  mp- 
vcto  ,  insciem  ,  a  dolo  malo.  ct  sic  articiilus  in  crit  Trpoj^titxoi' 
vi.le  C.ijac.  kic.  et  i.o.  ohs.  18.  qao  noininc  a  Robcrto  reprehcn- 
ditiir,  2.  recnrt.  34-  3.3.  et  i.  animad.  18.  vi'.le  quM  notavi  ad 
/.  I.  $.  1.  infr.  d".  mia^randn.  Legis  Mamilije  resliiutioncm  vide 
apiid  Lips.    I.  Electorum.    i5. 

(i4)  /.  33.  su!,r.  de  adq    rer.  dom. 

(I))  I.no  h.ib.r.t.  /.  lo.  C.  de  furtis.  Agitur  hic  de  legatario 
seu  hcrnlc  j-articiil.iri. 

(i(i)  Usiicapi  no!i  polist  is  ,  cuj.is  noraine  furli  agl    potest, 

(17^  lino  is  oon  se.npcr  iwtcit.   /.17.    /•    53.   J.  2,  infr.  dc  furtis. 

(i3)  §.  4.   List.  h.  t. 

(19)  Idque  sine  dolo  inalo.  5     'i-  ^"'^-  ''•  '• 

(20)  ?.   .*>.   Iii.'it.  h.  t.  ..        „      ,  ,       »»• 

(21)  Vu!e  /.  .Sl.  in  ,n:  inCr.  d'  far-tis.  $.  i8.  Inst.  de  ohhg. 
qnoe  ex  delict.   $.   3.    pt  -O.   InH.    hnr  tit. 

(■35)  Imo  cfnnmitlitur.   /.   77.  infr.  dc firt. 

\-io)  5    7.    list.   h.   t. 

(•^4)  Pr.T.scriptlo  non  c.urit  contra  civilitcr  pos.sidontcm. 

(2.-,)  Prxsnm.t,:r  m;.l  e  ilU-i  qv.  s.  cssc  ,  qi'.i  alicnuiu  scicns  pcssi- 
dct  ,   ni-ii   cdocntrlt  sc  tit'itiiin  huhcrc. 

(vG)  (:i:Mv'c^tini  viinm  pcrsanalc  cst  ,  non  rcalc  ,  ncTic  rf^m 
irsam  aflint  vitio  rcali,  ut  furtnm  ailicit.  Birlohis ,  Castrcniis,  Al- 
bericus  hic. 


3a8  D     I     G     E     S. 

terum  (i)    sententia  existimauUum  ,    etiam    fundi    locive 
furluixi  fieii. 

Dc  svperficie^ 
39.  MAnciANUS  iib.   3.  InstitiUionum. 

SI  solum  usucapi  i:on  polcvil  ,  nec  (2)  superficies  usu- 
capietui*. 

De  lempore  vacuo. 
zjo.  Nj  RATiLS  ijb.  5.  Regularum. 

GOeplam  usuctpiouem    a    defuncto  ,    posse  et  ante  (3) 
aaiiam  hereditatem  iropleri  ,  conslitulum  est. 
Si  rem  doniino  swreptam  procuraror  ejus 
apprehenHerif. 
41  ■   InEM  lib.   n.   Membinnarum. 

SI  rem  subreplam  milii  procurator  nieus  adprebendit  : 
quamvis  per  (4)  pvociiraiorem  possessionem  aHipisci 
nos  ,  jam  'eie  cqnveniai  ;  uiiiilo  magis  eam  in  potestatem 
meam  redisse  usuque  capi  posse  exislimandum  est.  quia 
conira  sialui  captiosura  (5)  eril. 

De  pra^dio  doiali.  Si.  veiiditor  domirio  successerit. 
li^l.   PapjniAMjS  lib.    3.   Quaeslionum. 

CUm  (6)  vir  pvccdium  dolale  veudidil  scienti  vel  igno- 
ranli  rem  dotis  essa  :  venditio  iion  valet  (y).  quam 
deluncta  (8)  poslea  (9)  muliere  in  roalrimonio  ,  confir- 
naari  (10)  ccnvenit  ,  si  tota  dcs  lucro  marili  cessit. 

•^  Idem  juris  est  ,  cum  is  ,  qui  rem  furlivam  veudi- 
dit  ,  postca  domino  heres  extilit  (11). 

De  hona  et  mala  fide. 
43.   IdF.m  lib.    22.   Quajstionum. 

HEres  ejus  ,  qsii  bona  fide  (12)  rera  emit,  usu  non  ca- 
j  iet  sciens  alienam  ,  si  modo    ipsi     possessio     tradita 
»it:conlinuatioue(i3)  vero  non  impedietur  heredis  scientia. 
§.    I.   Patrem  UbU  nou    caplurum  ,    quod    filius     emit  , 
propter  suam  vel  filii  sciculiam  ,  cerlum  esl  (i4)- 

De  justo  errore.  t.  De  raiihabilione.  2.  Quo  (empore 
^xctatur  hona  fides.  3.  />«  tcnipore  vacuo.  4-  De  crrore. 
5.  De  pigfiore  ,  de  usufruclu.  6.  De  fwore.  7.  Dejilio 
vd  scn^o  cajjtivi. 

44-  I^s^M  lib.   23.   Quapstionum. 

JUsto  errore  (i5j   ductus  Tjlium  filium  meum  el  in  mea 
potestate  esse  txisiimavi  ,  cum  adrogatio  non    jure  in- 


T     O     R     U     M 

tervenis.ret.  Eum  ex  re  raea  quaerere  roihi  non  existimo, 
uon  euim  conslilutuin  est  iu  hoc  ,  quod  iii  liomine  Lbe- 
ro  ,  qui  bon;i  fide  servil  ,  placuil  :  d>i  propter  (16)  assi- 
duam  ct  coliidiauam  comparalioneni  scrvorum  ita  consti- 
liTi  ,  publice  interfuit.  nam  frequenler  ignorantia  iiberos 
eminius  :  non  aulem  tam  facihs  (17),  frequens  ,  adoptio 
vel  adrogatio  fiiiorum  est. 

5.  1.  Conslr.t  ,  si  rem  alienam  scienti  mihi  vendas  , 
tradas  aulem  co  tempore  ,  quo  (18)  dominus  ralum  ha- 
bei  ,   tradilionis  tempus  inspiciendum  ,  lemque  n^.eam  fieri. 

5.  2.  Etsi  possessicuis  ,  nou  conlraelus  inilium  (19)  , 
quo  ad  usu«apionem  pertinet  ,  inspici  placet  :  nonuuu- 
quam  tamen  cvenit  ,  ut  uon  initium  pra^senlis  posscssic- 
nis  ,  sed  causam  anliquiorem  (20)  traditionis  ,  qua^  Lo- 
nam  fidem  habuit  ,  inspiciamiiS.  Veluli  circa  parlum  ejus 
mulieris  ,  quam  buua  fide  coepit  pcssidere  :  non  enini  ideo 
minus  capielur  usu  puer  ,  quod  aiienam  matrem  ,  prius- 
quam  eniterelur  ,  esse  cognovit.  'f-  idem  in  servo  postli- 
minio  reverso  diclum  est. 

$.  3.  Nondum  (21)  adita?  hercditalis  tcmpus  usucapio- 
ni  dalum  est  ,  sive  servus  herediiarius  aliquid  comparat  , 
sive  defunctus  usucapere  coeperat  :  sed  hajc  jure  (22)  siu- 
gulari  recepta  sunt. 

§.  4-  Filiusfamilias  emptori  alienae  rei  ,  cum  palremfa 
milias  se  factum  ignoret ,  coepit  rem  sil>i  tiadilam  posside- 
rc  :  cur  non  capiat  usa  ,  cum  Lona  fides  inilio  ptsscssio- 
nis  adsit  ,  quamvis  eum  se  pcr  enorem  esse  arbilretur  , 
qui  rem  ex  causa  peculiari  qi.a^sitam  (^3)  nec  pcssidcre 
possit  ?  Idem  dicendum  erit  ,  et  si  ex  patris  hereditaie 
ad  se  perveuissc  rem  emptam  non  (24)  levi  praesumplio- 
ne  credat. 

5.  5.  Non  mutat  usucapio  (26)  supcrveniens  pro  era- 
ptore  ,  vel  pro  herede  ,  quo  (2b)  minus  pignoris  persecu- 
tio  salva  sit.  ut  (27)  enim  ususiructus  usucapi  (28)  non 
po((>sl :  ita  perseculio  pignoris  ,  qi  ae  rulla  sccietate  domi- 
nii  (29)  coujungilur  (3o)  ,  scd  sola  (3i)  conveutioue  con- 
stituilur  ,  usucapioue  rei  uon  pcrimilur. 

5.  6.  Euui,^qui  posteaquam  usixapere  coepit  ,  in  fu- 
rorem  (32)  it.cidit  ,  ulilili.te  suad<  nle  leliclLm  (33)  Cil  , 
ne  lauguor  auirai  (34)  damuum  ctiam  in  bouis  adferui , 
ex  omui  causa  implere  (35)  usucapicmm. 


(()  Masurli  elSabini.  §.  7.  v<;rs.  abnlita.  Iiistit.  h.  t.  1 1 .  Gcil. 
1,'i.  adfie  /.  i^-  S-  ''^-  i^P'"-  i]i^O(l  met.  Vclerum  appellationc  his 
'm  libris  inlelhguntur  Brutus ,  MaiiiUiis  ,  Sabinus  ,  Labeo.  videCu- 
jac.  hic. 

(3)     ArguiTienlum  a  &0I0  a«i  superficiem.  l.  26.  supr.  h.  t. 

(3)  /.  3i.  5.  5.  supr.  k.  t.  l.  6.  mfn.  infr.  tit.  pnx.  l.  3o. 
mpr.  cx  quib.  caus.  major. 

(4)  f-  4-  5-  7-  *";"*•  ''•  «■ 

(5)  Captiosae  interjiretaliones  in  lcgibus  ,  8ta!.utis  ,  ct  consuctu- 
^iijibus  uou  adniittiuc'a;. 

(6)  Doiuiniuin  sino  posstSRionc  duobus  casibus  ad'juiri  ,  quidant 
•X.  hac  lcge  coliigunt.  vid.   Accurs.  /.    i3.  snpr.  ds  faudo  dotnli. 

(7)  Ob  Lcgcm  Juliam  .  vid.  l.iinic.  $.   i5.   C.dc  rci  uxor.  act. 

(8)  /.    17.   supy.  dc  puctis  doudibiu. 

(9)  Ccssarilc  causa  proiiiLilionls  cessat  prohibitio, 

(10)  CoidiMnatur  alicnatio  cx  doniiuio  supervenienle. 
(i  1)  /.    I.  C.  crcditorem  cviclion.  pigii. 

(i-2)  Sccus  ,  si  niaia  fide,  /.  •»,   (^.    19.  irfr.  pro  emptore. 

(i3)  j4L  Continualio, 

(«4)  Irao  ,  dislingucndum.  /.   Q.  5-    'i-  ",'/?"•  pro  emptore, 

'(i5)  Facti  scilicct.  adde  l.  11.  C.  de  libcvaU  causa.  adde  /.  10. 
C.  de  dccurionihus. 

(16)  Aii  qiine  a  falso  M.igistratu  gcsla  sunt,  rata  esse  dcbenl?  vi- 
de  ai'Ud  Ilotoin.    17.   Hlustr. 

(i7)  At.  taii)  factlis  cltain  frcqiicns. 

i^\?->)  Atldc  /.    iG    J.    I.  supr    de  pignnrib. 

('.s))  '•  4-  $•  '8.  sttpr.  h.  t.  Initium  possessionis  .''pcctamus.  ad- 
<..;   /'    un.    C.  de  u:uc.  irntJsfvrm.  ul  supcryenicns   luala  fidcs  uso- 


capimti  uon  noctat. 

(20)  Boua  fi.ies  exigitar  non  tantum  initio  adepta  ,  sed  etia«» 
rccuperatne  pos  cssionis.  /.  !^o.  supr.  de  adq.  ler.t.  un.  C.  de  usu 
cup.   tran.ifarni. 

(11)  l.  3i.  5.  5.  supr.  h.  t.l.  I.  5.  i5,  supr.  d.}  adq.  vel  amict. 
poss.   l.   -i.    ^.    18.   infr.  pro  emptore. 

(i.-i)  Jacente  licreditalc  cocpla  per  dcfunctum  u»ucapio  prooedit 
jure  singulari. 

(^3)  /.   49-   5     '•  *"/"*•   ^'  adqu.   vel  amitt.  joss. 

(24)  Vide  /.   3i,  iii  fii.  supr.   h.   t. 

(a.'))  Txiennii  sc.   uon  deccnnii.  /.  ult.   C.  de  oblig.  etact. 

(■26)  /.   I.  5-  ^-  ^upr.  dc  piqriorib. 

(17)  Usucapta  rc  pro  enq  torc  ,  vcl  pro  heredc  ,  rem  eam  yt  - 
groris  jnre  efiam  pirscqui  possumus.  Cur  ita  ?  ususfriicliis  ncutrj 
u.s«capione  perimitiir ,  igitur  nec  pignus  :  uam  ut  ususfrucliis  * 
piopr ictate  scjungittir  ,  ita  pignoris  persccuUo  nulla  sot-ietate  domi- 
iiio  conjungitur. 

fiS)  /.    17.   §.   -x.  supr.  de  usufr.  l.   ig.  supr.  quib.  modis  usu»fr. 

(vsy)  Dominio.  //«/. 

(3o)  /.   1.5-   "^-  •s'*/"'-  de  pignorih. 

(3i)  Imo  le  pignus  constituitur.  $.  ult.  Inst.  quib.  mod.  rt  ocn 
tniliitur  oblig. 

(3'/)  /.  4.   5.  3.  supr.  h.  t. 

(33)  Reccptum  ,  Hul.  quod  placet  Cujacio.  aiii  icscriptum  ,  «/n 
rescilimi  ,  id  csl  ,  itcruiu  ,  atquc  itcruin  sancilum. 

(3.'f)  Aninii  vllium  rst  furor  ,  non  corjxnis. 

(■?:.)  Vido  qua  uotavi  ad  /.  7.  j    -i.  supr.   dt  PuUiciana. 


L  T  R  E  R    Q  U  A  D  R  A  G 

5.  7.  Si  cum  apud  hosles  doiminus  ,  aut  paler  agat  , 
Sfivus  aut  filius  emat  :  an  et  lenere  irxipiat  ?  Si  quidcm 
ex  causa  peculii  posstdit  ,  i.sucapicnem  inchoari  :  uec  im- 
pcdimento  domini  Caplivitalem  esse  ,  cujus  scientia  noii 
esset  in  civiiate  necessaria.  si  vero  non  ex  causa  peculii 
compantur  ,  usu  nou  capi  ,  nec  (1)  jure  poitJifianii 
quaesiti  m  iniclligi  :  ciim  prius  esset  ,  ut  quid  usuca- 
ptum  (2)  dicerelur  ,  pcssefsum  foret.  sin  au;em  paler  ibi 
decesserit  ;  quia  tempora  captivilalis  ex  die,quo  capilur, 
morie  juugereutur  ,  polest  fJium  dici  et  posstdisse  sibi  , 
et  usucepisse  inlelligi. 

De  locis  juris  genliiim  vel  juhlicis.    i .   De  servo 
hertdiiaro. 
45.   Idem  lib.    10.   Responsorum. 
■pRcrscripfio  longre    possessionis  ad    obtinonda    loca  juris 
^   gentium  (3)    puMica  concedi     non     solet   ,    quod    ita 
procedit   ,  si  cjuis   adificio  lundilus  diruto  ,    quod    (4)  in 
litore  posuerat  (5)  ,  aul     dereliquerat    (6)     agdificium  (7) , 
alterius  poslra  eodcm  loco    (Xlructo  occupatJtis  daiaui  cx- 
ceplionera  opponat  :   vel  si  quis  ,   quod  in  finminis  publici 
diverliculo  solus  pluribus  annis  piscatus  sit  ,   allerum  eo- 
dem  jure  prohibeat  (8). 

<J.    1 .  Post  niorlem    domini    servus    hcreditarius    pecnlii 
nomine  rem  coepil    tenere  :    usucapionis    primordium     erit 
tenipus  Iiereditaiis  (9)    aditse.  queuiadmodum    elenim  usu-. 
capiciur  ,  quod  ante  defmu  lus  non  possederat  ? 
Pro  s.oluio. 
46.  Herjiogeniantjs  lib.    5.  Juris  Epiloraarum. 
pRo  (10)  soluio    usucapit  ,  qui  rem     debiti    causa  rocl- 
-*■     pit  :   et  non  tautum  quod   debttur  ,  sed  et    quodlibet 
pro  debito  solutum  ,  hcc  titulo  usucapi  potest. 
De  ii^noion'ia. 
47.   Paulus  lib.   3.   ad  Nsratium. 

SI  emptani  rein  miiii  prccurator  ignorante  me  ,  meo 
nomine  adprehtndcrii  .  quamvis  possidram  ,  [  eam  ^ 
non  usutapiam  :  quia  ut  (1  1)  ignoi-antes  usuceperinius  , 
iu  pcculiaribus  tanium  rebus  receptum  est. 

De  titulo  opii  alo  ^  qiio  iimjjcre  sj.eftafur  lona  Jtdes. 
4B.   Idem  3:b.   2.   Manualium. 

SI  cxistimaiis  debere  tibi  traci.im  ,  ita  d(mum  usucapio 
sequitur  ,  si  ct  (12)  tu  put-s  debitum  csse.  ^  Aliud 
si  putem  me  ex  (i3)  cauta  vendifi  teneri  ,  et  ideo  Ira- 
dam  :  hic  (nm  nisi  aclio  (i/s)  prarcedat  ,  pro  emptore 
usucapio  locum  non  habet!  •]-  Diversitatis  causa  in  illo 
est ,  qucd  in  caetcrs  causis  (i5)  sclulionis  tempus  inspici- 
tur  :   neque  inltrest  ,  CLm  slipulor    ,    sciam  alienum  esse , 

(1)     WAc  l.  jg.  in  fin.  supr.  ex  quibus  caus,  maior. 

(o)     /.  ,5.  „,;  r.  hit.       ^  ^  ^ 

(3)  Vicle  /.  9.  iupr.  k.  t.  Gcih.  Virlctur  obstare  /.  ').infr.  dc 
aivc.rs.Um>.f:r,esfript.Scd  concili.it    Ch.aronii.i.vei-isimil.cay.rii .Ans. 

(/))     Viil.  Cajfolam  ,  citut.  2'.j5.  ct   i^O- 

(.5)     Diiio.M:ei.tl ,  Hal.   quod  non   jlarct  Cujacio  ,  hic. 

(6)     Hoo  vcrburn  ab   inlejprttc  aliquo  .idditum  nolat  Ciijac.  hic. 

(/)  .^dificio  alterius  pos-tea  codem  lo<o  extructo  occupanti  da- 
tani  clc.  Jhdodiid.  cjuotl  piobat  Cujao.   Iiic. 

(8)  Imo  ])roLibcie  pofcst.  /.  7.  infr.  de  dii'ers.  tem]>07\  prascr. 
«olve  :  qui  .solifus  cst  piscari  inaliquo  tlivci  ticulo  ,  rtdcsiit,  piohi- 
tcre  non  potcst ,  iit  hic.  qui  non  dcsiit ,  poteit.  vide  Zas.  2.  Au- 
tuwm.  et  Cujac.  hic. 

(9)  '•  9-  iii  fn.  supr.  de  Publician. 

(10)  Ilic  tt  in  vulgata  ,  el  Haloandrl  cditionc  incipit  tilnl.  Pro 
soluto  :  tjiod  .Augiislinus  impiolat,  3.  emriuhit.  ei;o  vno  non  ini- 
proLo  :  tst  tnim  yio  sdwo  fitulus  ,  ut  hic.  vid.  r.d  luiuc  lociini 
Ca'pol;  ni  tractalu  dc  um  capfoiic  ,  pro  soluto  :  uLi  notat  huiic  tila- 
lum  aliis  esie  gcneialionm  ;  c.vplitat  qufjqnc  hujiis  ti!i:!i  necessila- 
lcm.   Utm  ,  An  usucajiio  pro  ioktu  lociini  habeat  indislincle  in  con- 


ESIMUSPRIMUS. 


339 


necne  :  suflicit  enim  me  putare  meum  ( 1 6)  esse  ,  cum 
solvis.  in  (17)  emplione  outem  et  contractus  tenipus  m- 
spicilur  ,  et  quod  solvitur  :  nec  potest  pro  emptore  usu- 
capere  ,  tjui  non  emil  ,  nec  pro  soluto ,  sicut  iu  casleris 
coulraciiLus. 

De  re  sulrepla. 
49.  Labeo  iib.   5.  Piihanon  a   Faulo  epitomatorum. 

SI  quid  est  subreptiim  (18),  ul  usucapi  non  potest  , 
_  a£ite(juam  in  doiniiii  pot(>blatert!  pervencril.  Pauhis  : 
lino  forsilan  ,  el  conlra.  JNam  si  k\  ,  qucd  mihi  piguori 
dtdiris  ,  subripueris  :  erit  ea  res  ilmiva  facta,  seJ  Si- 
mul  (19),  Rlque  in  meam  potcslatem  veiicrit  ,  usucapi 
poterit. 

T  I  T.     IV, 

PRO    EMPTOKE   (io). 

De  litis  (estiinalione, 

1.  Gajus  lib.  6.  ad  EdiclurA  proyjQciale. 

TjOssessor  ,  qui  litis  aestimalionem  ottulit  ,  pro  emptore 
^     incipit  possidere  (21). 

De  tiiulo  opinalo.  De  hona  fide.  2.  Dt  conditione.  De 
errore.  3.  De  lege  commissoria.  4-  De  in  dicrn  addictio- 
nc.  5.  De  pacio  ,  ut  si  res  di-^ipiicueril  inlra  diem  cer^- 
luia  ,  ineinpta  sit.  6.  De  tradilione  rei  non  empto}  pro  re 
emjHa  vel  una  cum  re  empta.  7.  De  deposiio.  8.  l)e  tu- 
iore  .,  9.  f^el  procuraioie  emenie.  10.  De  scrvo.  i5.  De 
pupilLo  1'endenifi.  De  errore  juris  vclfacti.  16.  De  furio^ 
so  vendente.  17.  Dk  eo  ,  qui  usucctpiebat  ,  vendente.  18. 
De  acccisione  possessionis.  20.  De  iitis  coniestatione.  Dc 
donatione. 

2.   Paulus  lib.   54.   ad  Edictum, 

PFio  empiore  possidet  ,  qui  rever.i  emit.  nec  (22)  suf/i- 
cit  ,  tanluin  in  ca  opiuione  esse  eum  ,  ut  putet  se 
pro  emptore  possidere  ;  sed  debe!  etiam  siibcsse  causa  em- 
plionis,  Si  lainen  exisliinans  medebere,  t.bi  ignorauti  tra* 
dam  , 


ipies. 


ergo  ,  et  si  putem  ine  ventli 


disse  ,  et  tiadam  ,  non  capies  usu  ?  sciLc(.l  quia  in  cxic- 
ris  contr;(C(ibus  (23)  suFio;t  traditio^iis  teiupus.  sic  deni- 
que  ,  si  sciens  .stipuicr  lein  alijiian!,  usucapiam  ,  si ,  ciun 
tradifur  mihi  exisliinera  iliius  esse  :  at  in  (24)  eaipliont 
et  iHud  tcmpiis  inspi^itur  ,  quo  conlrahitur.  igilur  et  bo- 
na  fide  emisse  debei  ,  et  possessionem  bona  fide  ade- 
plus  esse. 


tracfibus  nominatis  ,  excepta  slipulatione  :  et  quae  rcquirantur  ,  ut 
Lic  titulus  conipctat. 

(11)  /.   1.  ^.    n.  infr.  pro  rmptorc- 

(i^j)  /.  3.  iu.fr.  pro  suo.  Goih.  Biirercntiam  usucapionis  ,  cuiu 
res  fradita  cst  cx  taosa  cniptioiiis  ,  vel  e.\  alia  causa,  vid.  E  Iraund. 
MeriJl.   lib.  .^ing.  dijfer.  cap.    17.    Ans. 

(i3)   /.   1.  iiifr.   tit.  prox. 

(i4)  Auctio.  vid.  Ulp.  -xi.  ^.   iG. 

().4)  /.    10.  supr.  h.  t.  1.  'i.  in  fin.  priiic»  iiifr.  pro  empinit, 

(i(>)  Jl.   tuum. 

(17)  Vidc  /.   "2.   infr,  pro  rmptore. 

(18)  5"   2.    Imt.   h.   t.  l.    i.    C.   dc  usucap.  pro  i/jnnto. 
(lo)  Imo  ante.  /.  5.  infr.  tit.  proxiin.  dic  ,  nt  ibi  nolavt. 

(•.?o)  Z.7.   C.  36.  -Tttpi  vis  «i;  i|  ayopx  j- ixi  »0;/.^?  (vel  y^>  M*Jm) 

(■.!i)  Est  ejiiin  yEsiuuatio   cmptionis    spccies.  /.  3.  infi.   h.  t     l 
46.  suj?r.  da  rci  vind.  t.    f.  supr.  de  asiiiviUoria. 
(jx-x)  l.    i.  *,(/;•.  pro  donato.  l.   48.  stipr.  tit.  pvon, 
\->V)  i.   48.  sripr    lit.  prox. 
\ilf)  Vidc  /.  4^-  iiifn.  supr.  de  usucap. 


33o  D    I    G    E    S 

f.  I.  Separata  (i)  rst  cauja  possessionis  et  usucapio- 
nls  (2):  na.n  v^re  dicilur  qiiis  einiiss  ,  sed  mala  fide  : 
quenii.dinodum  qui  sd^iis  (3)  alienam  rein  emit  ,  pro 
emptore  pos,idet  ,  licel  (4)  us  i  non  capiat. 

(C.  2.  Si  sub  cjiidilione  eji.plio  tacla  sit,  pendente  (5) 
conditi'»-'  emiitor  usu  n  ,n  ca,)il.  j^  Idf;u(|ue  est ,  et  si 
pulet  conditioiiem  extiLsse ,  quaj  ucndum  exlitit.  siiniiis 
est  ennu  ei  ,  c;ui  puial  se  (.'iu.ssc*. 

4-  ConUa  s>i  exlit.t  ,"  et  ignoret  :  putest  dici  secundum 
Sabinum  ,  qui  fjoius  (6)  subsiatui  in  inluetur  ,  quam 
cpinionem  ,  usucapa-e  cuin. 

4-  r.sl  tamen  nonnulla  diversitas  :  quod  ibi  ,  cum  rem 
pulat  alienam  ,  qi  se  s  t  vcnd  t  r  s  ,  airectioncm  emptoris 
habral:  at  cuin  nondum  putat  conditionem  extitisse,  qua- 
si  ntudum  pulat  siLi  emisse.  t;u(,d  apeitius  tmarri  polest, 
si  cum  defunclus  emisset  ,  Ijer!.di  ejus  tradatur  ,  qui  (7) 
nesciat  deiiiuclum  (niisse,  sed  ex  alia  causa  sibi  tradi  : 
an  usucapio  cessel? 

§.  3.  Sabinus ,  si  sic  empta  sit ,  ut  nisi  pecunia  intra 
diem  certuin  solnta  esset  ,  inempia  res  fien  t  ,  non  usu- 
capliirum,  nisi  persoluta  pecmiia :  sed  videamus,  utrum  (8) 
condiiio  sit  hoc  ,  au  c  iiventio  ?  si  conventio  cst  ,  raagis 
resolvelur  ,  quam  inipUbitur  (9). 

^.  4.  Si  iu  diem  «ddictio  tacta  sil  (  fd  est  ,  nisi  si 
quis  liieiiorem  condilionem  atiul  rit)  ,  peifeclam  esse  cm- 
plionem  ,  et  fruclus  (10)  emptoiis  eliici  ,  et  usucapiouem 
proccdere  Julianus  pulahat  :  alji  (n),  et  hanc  sub  con- 
ditioue  esse  contractnm  ;  ille  non  conirahi  ,  sed  resol- 
vi  (12)  dicel.at.    qua?  seutfulia   vera  esf. 

§.  5.  Sed  etilla  emptio  pura  Cot ,  ubi  ccnveiiit,  ut  (»3) 
si  displicucrit  inira  diem   ccrlunj  ,   inempta  sit. 

§.  6.  Cum  Slichum  emissem  ,  Dama  per(i4)  'gnoran- 
tiam  mibi  pro  eo  Iraditus  esl.  Priscus  ail  ,  usu  nie  eum 
non'caplurum  :  quia  id  ,  (ji:od  emptnm  non  si! ,  pro  em- 
ptcre  usucnpi  nou  pclcsl.  Sed  si  lundus  einptus  sit  ,  et 
ampliorts  fines  possessi  sinl ,  tolum  Jongo  tempore  capi  : 
quoniam  univerailas  (iS)  cjus  possidealur  ,  non  singulae 
parles. 

§.  7.  Ejus  bona  emisi  ,  apud  quem  mancipia  deposifa 
erant  :  Trcbalias  ait  ,  u.su  [t: ]  nuti  captuiuiu :  quia  em- 
pta  non  sint. 

§.  8.  Tutor  (16)  f\  pupilli  auctione  rem  ,  quam  ejus 
puiabat  esse  ,  emit :  S.rvius  ait,  posse  eum  usucapcie(i;): 

(i)  Cur  ?  poJrst  quis  possidrre  ,  non  tamrn  tJsucaperc :  potest 
enim  accidcre  ,  ut  tii  rcjn  vcre  coinparavcris  ,  et  tanicss  nou  usuoi- 
pias  ,  quod  m.ila  (ido  cam  tu  cnicris. 

(v.)  Hjtc  l)or.:!m  fidrm  crJgit  •,  iUa  noa  exigit.  Non  omnis  ,  qui 
possidtt,  cilani  laucapit  :  «t  c  coiWra. 

(3)  Si'|'arator!:m  divcrsa  ratio.  l.  C!8.  supr.  (h  contr.  ptnpt. 

(4)  /•   4-  *"/"'•   ^^"  '"  "'"'"'•  /•  "J-    (^-  «"^fi"  pftrscr.  fong. 

(5)  /•   b.   i>tr.<i.   qucd  si  piiid.   coiiditvwe.   supv.  de  p:-ricttl. 

(6)  Substanlia  pctiiis,id  tst,  veritas  intiicnda  ,  quaiii  ojiinio  , 
wt  $•  iS.  iiifr.  h.  t.  luio  ,  niinus  intucnda.  /.  i5.  supr,  de  tidif. 
vel  atniu.  poss. 

(j)     l.   Si.   in  fin.  siipr.  dr  u^nrpat. 

(8)  /.  I.  supi:  de  l'i^n  commissoiia.  Golh.  Vidc  Lconin.  e/«eAK/. 
ih.   4-  c.    i^.  liuni.  8.   .Ans. 

(9)  IIoc  aiiltin  Paidiis  prolurc  vldctur. 

(10)  /.   <>.  siipr.  d<-  in  diem 

(11)  Ex  Iii.'i  t.--t  lJl|  iiniis.  Sokt  Panltis  com  Ulptamim  rcprcliCn- 
jdit  ,  lllpidni  nonuu  stijfriir.uo.   /.   40.  n.pr.  dt-  ie(>.  crcd. 

(i'>)  /.   •>.  fiipr.  de  iii  dirtn.  l.    1.   supr.  de  lege  cont.visoria. 

(i3)  7.  3.  iupr.  de  cnJri.h.  cmpt. 

(i4)  /.   Bi^.    11;  r.  dc  cdquir.  vel  iinutt.  posscss. 

(i,S)  /    3o.  fupr.  dc  udquir.  vil  ainitt.  pcsHss. 

(i(^)  Enmc  icn»  ni]  illi  c\  cuclionc  liilor  polcs! .  uthic.  c.ii«'cm 
rctici;c  C!«nns  pnt,  in  fiiiii  :  ffd  ct  icii;in  [  rivar.-irum  ,  uf  ct  Fa!jili- 
»<i  ,  tt  jatiouns  fjsci  c\  auttionc  fiic;(!i  rc-s  tuuiic    pos.-nut.  /.   ult. 


T    O    R    U     M 

in  cnjus  opinione  decursuin  est  ,  eo  quod  deterJor  cau?a 
pupiiii  non  sit  ,  si  prupius  habeat  emptorem.  et  si  mi-' 
uoris  emerit ,  tutela;  judscio  tenehitur  ,  ac  si  alii  minoris 
addixisstt  :  idtpie  et  a  Divo  Trajano  con,tiluiuin  dicitur. 
^.  9.  Procuialorem  quoque  ,  qui  cx  auctions  ,  quana 
mandaiu  domini  facit  ,  emerit ,  plerique  putant  ,  utilita- 
li.s  causa  pro  emptore  usucaptui'um.  -f-  Idem  potcst  dici  , 
et  si  ne-jotia  dnmini  gerens  iguorantis  (iB)  emerit,  propter 
eazidem  ulilitatem. 

§.  10.  Si  servus  tuus  peculiari  nomine  emat  rem,  quam 
scil  alienam  :  licet  tu  ignorcs  alienam  esse  ,  lamen  usu 
non  capies. 

§.  ti.  Celsus  scribit  ,  si  servus  meus  peculiari  nomme 
apiscatur  pos.sessionem,  id  eliam  ignorantem  (19)  me  usu- 
capere :  (^ucd  si  non  peculiari  noaiine  ,  non  uisi  scientem 
nne  :  et  si  vitiose  coeperit  possidere  ,  meam  viliosam  esse 
possessionera.  ^       j      •   • 

^.  11.  Pomponius  quoque  in  his  ,  q^iae  noraine  domim 
possideantur  ,  doioini  polius  ,  quam  servi  voluntatem  spe- 
clandam  ^it :  quod  si  pecidiari  ,  lunc  meniem  servi  quae- 
rendam.  et  si  servus  ma!a  fide  possideat ,  eamque  domi- 
nus  nanctus  sit  ,  ul  suo  nomine  possideat  ,  adempto  puta 
peculio  :  diceudum  est  ,  ut  eadem  causa  sit  possessionis  : 
el  ideo  usucapio  ei  nou  maL,is  procedat. 

5.  i3.  Si  servus  bona  fide  eiuerit  peculiari  nomme  , 
ego  ,  ubi  primum  coguovi  ,  sciain  alienarn  :  prccessuram 
u.sucapionem  Celsiis  ait:  inifium  (20)  enim  possessionis  si- 
ne  vitio  fuisse.  sed  si  eo  [  inso  ]  fempore  ,  quo  emtt , 
quaniiuam  id  bona  fide  iiiciat  ,  cgo  alienam  rem  csse 
sciaui  ,  U3U  me  nou  capiurum. 

<J.  14.  Etsj  ,  quod  non  bou.-\  fide  servus  meus  emerit  , 
iu^pactionem  libcrlatis  mihi  dederit  :  non  idco  me  magis 
usucapturuin.  durare  enim  primain  causam  possessioms  , 
idem  Cclsus  ait. 

%.  i5.  Si  a  pupillo  emero  sine  tutorisauctoritate,  qucm 
pnbercm  esse  puem  :  dicimus  usucspioucm  «etjui  :  ut 
hic  (11)  plus  (-i-y)  sit  in  re,  quam  in  existimatione.  quod 
si  (i-i)  scias  pupiilum  esse,  pntes  tamen  pupdl.s  licere  res 
suas  sine  tutoris  aiic-oritate  (^4)  administrare  ,  non  capie* 
usu:  quia  iuris   (^5)  error  nulh  prodest. 

«.  i6.  £i  (16)  a  furioso  ,  quem  (an)  putem  sana'  mcn- 
tis  ,  emero  :  cousiitil  (28)  usucapere  ut.lilatis  (29)  c^usa 
me  posse  (3o)  ,  quamvis  nulla  (3i)  esset  emptio.  et  ideo 

C.  deftde  et  jure  hasto'.  fscalis.  Ub.  .0.   tit.  3.  non  alitcr    /•  uh. 

^•(,t)TcurtUwt.  ..   .;«r.v    ad  frav.m  c  9.  et  Guildmn. 
Fonicrins  Hb-    ••   select.  c.    iG.   Mod. 

((8)  iKnorans.  Cujac.   hic.  adde  /.    19.   «•   3.  supr.  de  neg. 

(u))  Ignoraalc  mc     //.i/.adde  I.S.supr.deasurpat.l.i.,nJrp:>o  ,uo. 

/■>o")  /.   /13.  supr.  d<-  usurpat. 

(-.1)  Ordo  e..t  invcrsus  ,  ut  h.c  plus  sit  in  C5Lut.mationc  ,   qaai» 

'"(^O^rp^ftn  cst.  $.a.  supr.  h.  t.  $•   n.  lust.  de  /.,...• 
/•    i;>.  stpr.  dc  adq.  vd  amtl.  posess. 

(yVi  I.   .3i.  supr.   de  iisurpnt.  „  .     . 

(\''j)  V.  P.lv^^Ms  ad  lesrm  Jtinir-n  c.   .7-  Joan.  Rob*rt.»  r^cpt. 


jur. 


ci^-it.   hct.   lih.    1.  C    10,    Mo(i. 
idli  proJcst 


ye  ipsins  fovoris.  M.let  cnim  tcmporc  u.tcrmiss. 

ccnLh.  etnpt.   Nimo  autcm  ila   *up.nu«  e»t ,  ut  cum    Terc   fur.o« 

contr-bicrc  vtlii. 


L  I  B  E  R    Q  TT  A  D  R  A  G 

rerrne  de  evictiotie  actio  nascitur  mihi  ,  "ec  (i)  Publi- 
ciana  corapeiit  (2)  ,  nec  accessio  possfssionis. 

§.  17.  Si  eaiii  reni  ,  qnnm  pro  emptore  usucapiebas  , 
scienti  mihi  alienam  esse  vendideiis:     non  (3)  capiam  usu. 

§.  18.  Etiain  heredi  ulterioii  defuncti  possessio  prcde- 
rit  :  quamvis  (4)  medius  heres  pos  essionem  ejus  nanclus 
non  sit. 

§.  19.  Si  defunctus  bona  fide  emerit ,  isucapielur  res , 
quannis  heres  scit  alienani  essp.  ►j-  Eoc  [  et  ]  in  bcno- 
runi  posspssione  (5)  ,  et  in  fideicommissariis  ,  quibus 
ex  TrebelJiaiio  resiiluitur  heredilas  ,  ca;terisque  Prseloriis 
succesioribus  obsorvatum  (st. 

5-  20.  Emplori  (6)  teuipus  venditoris  (7)  ad  usuca- 
pionem  procedit. 

§•  >i.  Si  rem  alienam  emero  ,  et  cum  usucaperem  , 
eandem  rem  dominiis  a  me  peiierit  :  non  iutprpellari  usu- 
capionrm  meam  litis  conlestalicne.  Sed  si  htis  a-stimalio- 
nem  suflicere  maluerim  ,  ail  Jiilianus  ,  causam  possessio- 
nis  mulari  (8)  ei  ,  qiii  litis  apsliraationem  sustulerit. 

*[•  Idemque  esse  ,  fi  dominus  ei  ,  qui  rem  eraisset  a  non 
domino  ,   donasset.  Eaque  senlentia  vera  est. 

De  lids  Ksiimatione. 
3.    Ulptaaus  [  lib.   75.    ad  Edlctum  ]. 
I"    Itis  (9)  aestima^io  similis  (10)  est  emptioni. 

De  einptore ,  qui  sdehat  pnrfem  esse  aHetiam. 
4.  Javolkntjs   [  lib.   9..   ex  Plautio  ]. 

I^Mptor  fundi  partem  ejus  alicnrim  (11)  non  esse  igno- 
-J  riverat  (12)  :  responsum  esl  ,  nihii  eum  tx  fundo 
louga  posspssione  caplurum  :  quod  ila  verum  esse  existi- 
nio  ,  si  tjuae  pars  aliena  esset  in  eo  fundo  ,  emptor  igno- 
raverat.  Quod  si  certura  locuin  esse  sciret ,  reliquas  par- 
tes  longa  possessione  capi  posse  ,  non  dubito. 

§.  1.  Ideni  juiis  est  ,  si  is  ,  qui  tolum  fuudum  eme- 
bat ,  pro  intliviso  pariem  aliqur.m  alicuam  csse  scit  :  eam 
enin)  duutaxat  non  capici  :  cajterarum  partium  nou  im- 
pedietur  longa  possessione  capio. 

De  pignore  surrepto. 
5.  MoDESTiNus  [  lib.  10.  Paudectarum  ]. 

SI  rem  (i3)  ,  quam  libi  pignnravi  (i4)  1  subripuero  , 
eamque  distraxero  :  de  usucapione  dubiiafuiu  (i5) 
esi  :  Et  verius  (16)  est ,  utiliier  (17)  cedere  tempora  usu- 
capionis. 


ESIMUSPRIMUS.  33i 

De  precario.    j.   De    emptare  .,   qui    sciiimi   quasdam 
ex  rehus  empds  esse  atienas.   1.   De  ifmpore 
vacuo. 
6.  PoMPONius  [  lib.   32.  ad  Sabinum  ]. 

OTJi  ,  cum  pro  hercde    vel     pro  eniptore    usucaperet 
precario  rogavit  ,   usucapsie  iion    poipsl  :    quid    por! 
ro  inttr  eas  rps  intcnv^t  ,    cuiu    utrobi([iie    desiiial  ex  pri- 
ma  causa  possidere  ,  qui   precario  vult  h :»!)cn- .^ 

§.  \.  Si  ex  decem  sprvis  ,  «juos  emrrim  ,  ali(fuos  (18) 
putem  alienos  ,  et  qui  sint  ,  sciam  :  reli  luos  (19)  usiica- 
piam  (20).  quod  si  igiorem  (23),  qui  siiU  aiiL-ui  ,  nemil 
nem  (22)  usucapere  possum. 

§.  2.  Post  mortrra  ejiis  ,  qui  hominem  emerit  ,  expJe- 
to  tempore  ,  qiiod  dpfuisset  ad  iisu  •apioiism,  (luamvis  eurn 
hominem  hcrcs  possidpro  non  coepiss  t,  Cvi  tameu  S\us  - 
sed  ita  hoc  ,  si  (^3)  nerao   [  eum  ]   possedisset. 

De  parte  fundo  olim  empto  arlditu.  2.  De  eo  ,  qui  man- 
dato  servi  em't  ,  el  ei  rnunumsso  tradidil.  3.  De  tutore. 
4-  De  hona  fide.  5.  De  proihihiio  deminuere.  6.  De  uro- 
curalore  vendeufe.  7.  De  re  furiiva.  8.  De  Ibero  homi' 
ne  ,  hona  fide  servieiite. 

7.  JuLfANUS  [  lib.  44-   I3igestorum  ]. 
y^TJi  fundiun  pro  emplore  possid^bat  ,    aute|uam  diuli- 
nam  posi^^ssionem  impleret  ,  dsces^it  :   servi  ,    qui  in 


possessiodsm  relicti  fuerant  ,  disccsssriinl  ri'Iiu,[u?nd«e 
ejus  grafia.  Quiesitum  est  ,  aa  nihilominus  (24)  heredi 
tPtnpus  Jongaj  possessionis  procedere  pcle^l  ?  iiespondil 
efiam  discedentibus  (2 5)  servis  hoc  tempus  hertdi  pro- 
cedere. 

§.  I.  Si  fundum  Cornplianura  pro  emptore  longi  pos- 
SPssione  capiam  ,  et  paitem  ex  vicini  fUndo  ei  adjiciaui  ; 
utrnm  eam  quoque  pariem  reliquo  (empore  pru  en)plore 
capi;;m  ,  an  inlegro  staliito  terapore  ?  Rcsponcli  ,  partes  , 
qiiap  empiioni  ftindi  adjiciutitur  ,  propriam  ac  separ.itam 
condilionem  habent  ;  et  ideo  pcsspssiouem  quotjU^  earum 
.separafifu  nancisci  opcrtere  ,  et  longam  (26)  possessionem 
rariim  infepro    sfafulo    tempore  impleri, 

^.  2.  S?rvus  m  us  Titio  mandavit  ,  ut  faiidum  ei  eme- 
ret  :  eique  manumisso  Titius  possessionem  irjididit.  Quae- 
situm  est  ,  an  longa  possessione  c^peret  ?  ll.^spoudit  ,  si 
s^rvns  mpiis  manrl  iv.>rit  Titio  ,  ut  fundum  emeret  ,  el  ma- 
n'i;rus",o  ei  Tifius  fuudum  tradid-^ri!; ,  oam  putuvH  [  et  ] 
peculium  ei  concessam  esse  ,  vel  etiain  cutn  ignoraret  pe- 


(1)  Haec  verba  ,  nec  PubHciana  cnmpetit  ,  Ciijarias  (^xptingif  , 
hic,  qiKj  nomirc  3  Kobrrlo  rejirclieiulifiir  ,  1.  recpj^t.  lect.  10.  ct 
a.  animacl.  v.'}.  deferuiitur  aL  Ant.  Meicalore  ,  2.  not.  27.  yide 
cundem  Cupc.    iG.  obseiv.  29.  in  fin.  vide  Fabr.   2.     conject.    18. 

(2)  Iiiio  coinpelit.  /.  7.  5.  2.  miir.  de  Publiciana.  Coinpctit 
efjicto  jiiic,  noii  ex  sequo.  vcl  conipctit  adversiis  cstratuuui  ,  si 
fcrle  fiinoms  rim  snani  vcndidit :  non  .^i  suam  ,  ac  propriam. 

(.^)     Cur  ila?  vwJc  /.    i5f).   5    flcrmqua.  infr.  de  rcg.  jur. 
(4)     ^-    -l^-   5-   ^-  '^upr.  de  usurpatioii. 
/r>)     j^/.  pos.scs.-;orc. 

(6)  ^-  '^-  5-  •'•  ^-  '5.  5.2.  infr.  de  divers.  tempcr.  prxscTipt. 
l    76.  5-    '     ■*"/'"•    de  coiitr.  empi.  5.    «3.   hist.  de  usucap. 

(7)  A^^''*^  /•    II.    C-  cle  prccscr.  lonc^i. 

(8)  AifJ"»  'd  ncmo  faceie  polesf.  /."33.  §.  i,  .n;pr.  de  umrpat. 
((>)     Dc  «ationc  lilis  aesliraandae    vide    Ciccroncni  ,    oratioue  pixy 

Clucntio. 

(^\r>)  l.  '•  supr.  h.  t.  l.  46.  Supr.  de  rri  i>ind.  I.  7.  ^.  J.supr. 
de  Piibticifina.  l.  b.  §..i.  siii>r.  ccmmodati.  l.  21.  5-  2.  supr.  dc 
eviition.  I     >•   ■'^upr.  de  ce.'tini.  l.   22.  .snpi:  ler.   amotar. 

(11)  Alienam  es^e  nnn.   Cujac. 

(12)  /.  6.  5^  '•  ^'^f^-  ^'-  *•  ^-  46-  supr.  de  adcpiir.  vel  amitt. 
poss.  l.   |5.  tupr.  coinmoduti.  ibrtc  lcgcucl.uui  ,  non  ignoraveiat. 


(13")  Mcam  scil. 

(,/C)  /.   ^.  ^.  21.  supr.  de  umrpnt. 

(t.'?")  Oh  disfiticfioncni ,  de  qua  tlisi  /.  uH.  supr.  de  usurpat. 

(,R)  Iino,  aiiiid  est.   /.  6.    C.  h.  t. 

(17)  Post  restitiilain  po>se..sinnctn  crelitori  ,  /.  uh.  supr.  tit. 
prx  vtl  ifa  adversns  enm  cicditoicm  ,  ciii  rcs  pig;iarata  iion  fuit 
subrcpta  ,  advtrsns  eum  aiitcm  ,  ciii  fuit  snbrcpta  ,  uoii  potcsl  nis» 
gpjilio  40    ann.  pr.iscribi. 

(18)  Piita  sex.  l.  4-  •'"/^'''  '*■  '•  '•  43.  supn  de  adquir.  vcl 
amitt.  pn<;s. 

(ip)  Pnne  qnatuor. 

(■jo)  Cnr  ?  l)ona    fidcs    ui   aliquibiis   ccn»;tijr  ,   et    io    alii.s  mala 

(•>i)  Omnino. 

(•ii)  Cur  ?  duljitatio  ct  ignoranlia  in  omnibiis  nocet ,  cliam  in 
sin.uiiHs. 

(■iV,  l.    i3,  5.   ^.  l.   4'>-  5-    '•  ■"'/"'•   ^^  (td.p.'.ii:  i>ct   uiniti.  posi. 

(•4)  Id  cst  ,■  nnlln  ni.Tdo  ,  ut  /.  i3.  5.  alt.  C.  dc  judiciis.  /.  5<». 
C.  d."  dccnrinnih.  nt  cf ,  quo  mii^is,  \n-C}  ,  cfuoniinus  ,  /.  i.  C 
qui  dnvp  tiUrr.:i.  Ciijacius  ,  repreliciisus  ;♦  Uoherlo  ,   7.recept.  -16. 

(•t^i)  /.    !•   ^.    i4'  su}»:   dc  atlqnir.  vel  ainiii.  poss, 

(26)  Vid.  /.  2.  5.  G.  supr.  h.  t. 


33a 


DIGESTORUM 


culium  concessum  non  esse  :  nlhilominus  (i)  servum  diu- 
tina  possessiuue  capere.  quia  aut  scit  s?i-vus  peculium  sibi 
concessiiiu  uoa  esse  ,  aut  scire  debet  :  et  per  hoc  siniilis 
est  ei  ,  qiii  se  credilorem  csse  simulat :  quod  si  scierit  Ti- 
tius  peculiuiu  niauumisso  concessum  nou  esse  ,  donare  po- 
tius  ,  quaui  indebilum  fundum  solvere  iulelligendus  est. 

§.  3.  Si  Uilorem  pupilli  subripucrit ,  et  vendiderit :  usu- 
capio  nou  coutingit  (2)  ,  prius  quam  rcs  in  potesiatera 
pupilli  redeat  .  nam  tutor  in  re  pupilli  tuuc  doiiiini  (3) 
loco  habelur  ,  cum  luteiam  aduunistrat  ,  non  (4)  cum 
pupiUiim  spoliat  (5). 

|.  4-  Qui  bona  fide  alienum  fundum  emit ,  et  posscjssio- 
nem  ejus  amisil  (6;  ,  deinde  eo  lempore  adprehendisset, 
quo  scit  rem  alienam  esse  :  non  capiet  longo  tempo- 
re.  quia  inilium  secuudae  possessionis  vitio  noa  carebit. 
Nec  (7)  siinilis  est  ei  ,  qui  einplionis  quidem  tempore 
putat  fundum  vendentis  esse  ,  sed  ,  cum  traditur  ,  scit  a!ie- 
num  esse.  Cum  enim  semel  amissa  fuerit  possessio  ,  ini- 
tium  rursus  recapsratae  possessioais  speclari  oporlet  (8)  . 
Quare  si  eo  tempore  redhibeatur  homo  ,  quo  emplor  scit 
ahenum  esse ,  usucapio  non  coutingit :  quamvis  antequara 
veuderel ,  in  ea  causa  fuerit  ,  ut  nsucaperet.  •f-  Idem  ju- 
Tis  est  in  eo  ,  qui  de  fundo  dejectus  ,  possessionem  per 
Intercictum  rccuperavit ,  sciens  jam  alienum  esse. 

§.  5.  Qui  scicns  emit  ab  eo  ,  quem  Praclor  ut  (9) 
suspecium  (10)  heredem  deminuere  vetuit  ,  usu  (11)  non 
capiet. 

§.  6.  Procuralor  tuus  si  fundam  ,  quem  centum  aureis 
vendere  potcr.it  ,  addixerit  triginta  aureis  in  hoc  solum  , 
ut  te  damno  adficcret ,  ignorante  emplore  ,  dubilari  non 
oportet  ,  quin  emptor  loago  (empcre  capiat.  Kam  et  cura 
sciens  quis  alienum  fundura  vendidit  iguoranli  ,  non  iu- 
terpellatur  longa  possessio. 

•\-  Quod  si  emptor  cum  procuratore  collusit  ,  et  eum 
prffimio  corrupit ,  quo  (12)  viliie  inercaretur  :  non  intel- 
ligeiur  bonae  fidei  emptor  ,  nec  longo  tempore  capiei.  et 
si  adversus  petenlem  domiiiiura  uti  coeperit  exceptione  rei 
yoluntate  ejus  venditie  :  repiicalionem  doii  utilem  futu- 
ram  esse. 

§.  7.  Furtiva  res  nou  iutelligilur  rediisse  (i3)  in  do- 
mmi  potestatem  ,  quamvis  possideret  [  eans  ]  :  si  modo 
ignoraverit  subreptani  sibi  esse.  si  igitur  servnm  ,  qyi  ti- 
})i  subreptus  erat  ,  ignoranli  tibi  tuwsn  [  e.-se  ]  pignoci  de- 
dero  ,  et  scluta  pecunia  ,  eum  Titio  vendidero  :  Titius 
wsucapere  noa  potcrit. 


5.  8.  Liher  (i4)  homo  ^  qui  bona  fide  nobis  servit  , 
hisdem  modis  ex  re  iiostra  ad.juiril  nobis  ,  quibus  per  ser- 
vum  nostrum  adjuirere  solemus  :  quare  sicut  traditio- 
ne  (i5),  ita  usucapione  rem  nostraiu  faciemus  interve- 
nieute  Jibara  persoiia  :  et  si  peculii  nomiue  ,  quod  nos  se- 
qui  debet ,  emptio  co  ntracta  fuerit ,  etiam  ignorantes  usu- 
capiemus. 

De  venditore  consumyluro  pecuniam. 
8.  Idem  [  lib.  2.  ex  Minicio  ]. 
Cl  qnis  cura  sciret  venditorem  pecuniam  statim  consum- 
plurum  ,  servos  ab  eo  emisset  :  plerique  responderunt , 
eum  nihilomiiius  bona  fide  emptorem  esse.  idque  verius 
est :  quomodo  enim  mala  fidc  emisse  videtur  ,  qui  a  {}&) 
domino  emit  ?  nisi  forte  et  is  ,  qui  a  luxurioso  ,  et  pro- 
tinus  (17)  scorto  (18)  daturo  pecuniam  ,  servos  eiait,  non 
usucapiet. 

De  par!u  ancilla;  furtivat. 
n.    Idem  [  lib.  3.   aJ    Urssium  Ferocem  ]. 

QUi    ob  (19)  pacaouem    libertalis    aacillam  furtivam  a 
servo  accepil,pa;est  (20)  partum  ejus,  qaasi    emptor 
usucapere. 

10.    Idem  lib.   2.    ad  Minicium. 

SErvus  domino  anciilam  ,  quam  subripuerit  ,  pro  capi- 
te  suo  dedit:  ea  coacepit.  Quacsilum  est,  an  doniinu$ 
eum,  partum  usucapere  possit  ?  Respondit  :  Hic  dominus 
quasi  CinpJor  partum  usuca  pere  potesl :  namque  res  ei  ab- 
est  pro  hac  muliere,  et  genere  (21)  quodammodo  venditi» 
inler  servum  et  dominum  contracta  cst. 
De  errore  f.hx  caus.(c. 
\\.   Africarus  lib.   7.   (22)  QuKStionum. 

QTJod  vulgo  traditum  est  ,  ewm,  ifui  etistimat  se  quid 
emisse  ,  nec  (28)  emerit^  non  posse  prx>  imptore  usu- 
capere  :  hactenus  verum  esse  ait  ,  si  (24)  uullain  ja- 
stam  causam  ejus  erroris  eraptor  liabeat.  nam  si  forte  ser- 
Vus  vel  procurator  ,  cui  emendam  rem  mandasset  ,  per- 
suaserit  ei  se  emisse  ,  atque  ila  tradiderit  :  magis  esse,  ul 
usucapio  sequatur. 

De  pr(e!on'o  pignore. 
12.  Papinianus  lib.    10.   Responsorum. 

MIsso  (25)  legatario  in   possessionem  ,  res  pro  emptore 
usucapiuntur  ,   salva  (26)  pra^torii  pignoris  cauaa. 
De  denunciatiotie. 
i3.    ScjEvoLA  Ii!>.   5.  Responsorum. 

ALienam  aream  bona  fide  emit  (27),  et  ante  impletam 
diutJuam  possessiouem  sedificare  coepit  :  ei  denuuciau- 


(i)  Nihilo  magis.  Ual.  Gilbcrt.  Rogins  tuhilomivus  sigMifieare 
ait  ,  i<km  qnod  tiihito  mai^is  ,•  2.  Enatttioph.  30.  rcprehensus  ob 
id  a  Eoberto  2.  recept,  28.  ut  nihilominm  ,  pio  ,  iiullo  modo. 
iA\\ac.  lic. 

(a)     Iino  ,  contigit.  l.    i^-  in  fin.  supr.  de  adq.   vcl  atniu.  poxs, 
(.■5)     A'ide  qrae  iiotavi  ad  /.  •}.  supr.  de  in  liteirt  juratid.  l.    66. 
5.   4-   ii^fi:  df  fuit. 

(4)  SpoliaiKli  tt  acJminlstrandi  difTorciitia. 

(5)  Qui  alium  spoiiat  ,  nou  administrat.  vide  /.  3.  C.  de  ne- 
cessariis. 

(G)     /.    1.'».  5-   2-   snpr.  de  usurpat. 

(7)     Foitc  legcndum  tiec  di.ssiinilis.   arg.  l.  10.  supr.  de  Usurp.it. 

(S)     Excipc  /.    aS.   in  fiti.  .nij^r.   de  noxalib. 

(())     /.   3i.  iti^r.  dc  r.^bn.-  auctcr. 

(10)  SuspcctiiDi  licrcdcm  Prxlor  potest  prolnbere  ,  ut  ne  quid 
hcieditarium  dcininuat. 

(11)  Prohililiis  rcm  alienarc  ,  decrcto  jiidlcts  ,  id  est ,  a  judice  , 
usu<avere  rcni  eam  non  potest. 

(12)  /.    I.  5-  3.  siijfr.  de  except.  rci  i-enditce. 
h?>)  Vifle  /.    i3.  5.    I.  iifr.  dc  verh.  sii;ti. 
(14)  Vide  /.  9.3.  supr.  dc  adq.  rer.  dnm. 
(j5)  Vide  /.  20.   C.  dc  pactis. 


(16)  Qm  a  domino  rmit ,  non  esf  ia  mala  fide. 

(17)  Nihil  autcm  interest  inter  diaeipaturum  et.daturum  scortopc- 
COTiiam.   vid.  Zas.   2.    Jtitiii.  7. 

(18)  Kt  sic  fcrdiluro. 

(19)  /.    10.  i/i/r-  ^-   *• 

(^o)  Imo  ,  non  ]^olest.    /.   4.  $.    16.  supr.  dc  usurpat. 
(21)  Vide    quse   de    hac    formula  noiaavi  ad  /.   44.  sitpt.  tk    od- 
quir.  rer. 

(cia)  Vide  Cijjac.  7.  ad  Aftic.  fol.    126. 

(a3)  Frtl.';!H  tituhis ,  pro  eiuiitoi-e  ,  falsa  cajsa  ,  vel  error  eau.»» 
non  yiarit  usuoapioiicm  :  non  sufiicit  dcnique  ad  usucapionem  ,  nisi 
intcrvcniat  jiistissimus  crror.  .  ,       ^ 

(a4)  Non  sufficit  existiraatio,  ni.si  sit  veja.  Neceswria  est  (  ul  Grw- 
ci  iiiterprctcs  loqumitur  )  ,|f  ifsim  vpi,vi.tl:<i.  C\\\m.  ibid  l.  5. 
infr  vro  mo.  scd  et  nccessaria  est ,  aut  potius  )iisla  credemU  cau-. 
.sa  .  M  qnls  cmlat  prociiratori ,  servo  ,  patri ,  au  clon  ,  deniq.^  cui 
»ij.ce:^.<ciit.  /.    Ceisus    27.  supr.  de  usurpnt. 

(-5)  /.  2.  infr.  pro  hetvde.  Usucapjre  vel  preescnbere  quv»  noa 
desiiiit  ,  proptor  mi.ssionem  in  possessionem  cx  primo  decrelo  :  utu- 
cupio  noa  impcditur  ,  licct  i>o«scssio  non  Kt  tacua, 

(^►6)  /.   J.  .i  2.  supr.  dt  pignorib. 

(c:7)  Subaudi ,  aliqui». 


LIBER    QUADRAG 

tc  (i)  doiMlno  soli  intra  (empora  diutinae  possessionis 
perseveraverit.  Quaero,  utrum  intcrpdlata  sit ,  an  coepta 
duraverit  ?  Respondit,  secundum  ea  ,  quae  proponerenlur, 
noa  (2)  esse  interpellatum  (3). 

De  re  communi. 

11 4-  Idem  lib.  25.  Digestorum. 
Ntestatas  sororis  hereditas  obvenit  duobus  fratribus,  quo- 
rum  aller  absens  erat ,  alter  praesens  :  praesens  etiara 
absentis  causam  agebat  :  ex  qua  Jiereditate  suo  et  fratris 
sui  nomine  fundum  in  solidum  vendidit  Lucio  Titio  bona 
fide  emeiiti.  Quajsitum  est  ,  cum  scierit  parlem  fundi  ab- 
sentis  esse  ,  an  totum  fundum  longa  possessione  ceperit  ? 
Respondit  (4)  ,  si  credidisset  (5)  mandatu  fratris  venis- 
w  ,  per  longum  tempus  cepisse. 

T  I  T.     V. 
PRO  (6)  BEREDE  (7) ,  VEL  PRO  P0SSESS0RE(8). 

De  bonis  vivi. 
1.   PoMPONius  lib.   32.   ad  Sabinum. 

PRo   herede  ex  vivi  (9)  bonis  nihil  usucapi  potest(io), 
etiamsi  possessor  mortui  rem  fuisse  existimaverit. 

Dc  prcelorio  pignore.    i .  De    causa  possessionis  sibi  non 
mulanda. 

2.  JuLiANus  lib.  44-  Digestorum. 

QLi  legatorum  servandorum  causa  in  possessionem  mit- 
titur  ,  non  (11)    interpellat    possessionera    ejus  ,  qui 
pro  herede  usucapii :   custodiae  enim  causa  rem  tenet. 
qiiid   ergo    est  ?    etiara    impleta    usucapione  (12)  jus  (i3) 
pignoris    retinebit  :  jit  non    prius  discedat  ,  quam  si  solu- 
lum  ei  legatum  fuerit  ,  aut  eo  nomine  satisdatura. 

$.  I.  Quod  vulgo  respondetur  (i^)  ,  causam  (i5)  pos- 
sessionrs  nemineni  sibi  mutare  posse ,  sic  accipiendum  est : 
ut  possessio  non  solum  civilis  ,  sed  etiam  nalurahs  intell 
ligatur.  Et  propterea  responsum  est,  neque  colonLim  (i6), 
neque  eum  ,  apud  quem  res  deposita  (17)  ,  aut  cui  com- 
modata  (18)  est  ,  lucri  faciendi  causa  pro  herede  usuoa- 
pere  posse. 
5«  2.  Fihum  (19)  quoque  donatam  rem  (20)  a  patre  , 

(i)  Praescriptioncm  ioM  non  interrumpit  novi  operis  nunciatio 
vide  tamen  /  .,c«t.  3.  l.  cwn  notissimi.  7.  C.  de  prct.criut.  3o' 
annor.  l.  si  fuudum.  i-j.  C.  de  rei  x^ind.c.  ult.  extr.de  prmcript 
c.  possessor.   de  ragulis.  in  6.  P'"-suipi. 

(3)     Jmo  ,  est  intcrpellatum.   /.  ultim.   C.  de  negotiis. 

(3)  Inlerpellatam.  Hal 

(4)  Ex  jiisla  ca.isa.  /.   109.  infr.  de  uerbor.  sigmf. 
W     bmptor  non  est  mal»  fidei  possessor ,  qui  scitrcm  esse  alie- 

nam  ,  si  tainen  creuat  ,  venditorem  mandattim  habere  vemlendi  • 
promde  qm  rcm  ahenam  scims  comparat  ab  eo ,  quem  p„tat  ven' 
dend.  inandauun  habere ,  rcm  ipsam  pro  emptore  polest  prce.cribe- 
re.  Per  contrar.um  qui  cmil  ab  aHqi.o  tanquam  negotiorum  -e.to. 
re,  Tci  conjuncta  persona,  .nala  fi.iei  posscssor  fuerit ,  si  vcitdito- 
r«m  mandatnm  vendendi  non  habcre  sciverit. 

<..nu\.r„  17"'°^*'^'"'"'  k  ^-  ^'"'-  deluterdict.  pro  hercde  us„. 
!inM     J  .  '.  ''  "^"  "'"i""'"  P"'*^*  "^  "    hereditate  ,  qu* 

d^  /    3.'  «>»/;•"  ^  *'*"'^"'  ^»i>^^txlt  se  exislimandi  heredcm  vi- 

J!t  xLjh  ^S  '■?■  ^'  ^^^''f  5.  vido  /.  „.  supr.  de  hacdit. 
petit.    iheoph.   5.   3.   Inr^t.  da  h-tmfictis. 

Ja    petit    '"'  ^''^  ^onoTiym  posscsiore.    vide  /.   i.  supr.  de    h.re- 

,./^^'V  ^l-}  S"  ^"  '■  /•  '•  *"/"'•  ^-^  ''«'•'■'^-  "'?'  octicn.  vcnd.  S. 
tred  ^'  ^'"''^-  '^""'"-  '■    '9-  -/^'•-  ^*    «^9"'>'-  -i  omrti 

rii'l.t!^'"  'IT'  "  ^'*^'  '•  ^-  '"^'•-  P'"'  '^?''''>-  C"«-  «am  v.. 
2'lZTTf}"^''''  "'?  ''■^'^**"'^  r^.-^-^taVipo.^.n,  /.  aa.  .,.,.-. 
.W%id.'cuiac'-ff"  ^^  ""'•*'•  '•   "■   ^-^'  ^"5«^  Uer«ia..n'on 
Tom?d\. 


ESIMUSPRI  MUS. 


333 


pro  herede  negavit  usucapere  Servius  :  scillcet  qui  existi- 
mabat  (21),  naturalem  possessionem  (2*)  penes  eum  fuis- 
se  vivo  patre.  Cui  consequens  est,  ut  filius  a  patre  heres 
institutus  ,  res  hereditarias  a  patre  sibi  donatas,  pro  par- 


te  colieredum 


usucapere  non  possit. 


De  rc  ,  quam  putat  esse  heres  hereditariam. 

3.  PoMPOJVius  hb.  23.  ad  Quintum  Mucium. 

"pLerique  putaverunt  ,  si  heres  sira  ,  et  putem  rera  ali- 

-L     quam  ex  hereditate  essa  ,    quae    non    sit  (23)  :  pos«e 

me  usucapere. 

De  iestamenti  factione. 
4.  Paulus  lib.  5.  ad  Leg.  Juliam  et  Papiam. 

COnstat  eum  ,  qui  (2^)  testamenti  factionem  habel,pro 
herede  usucapere  posse. 

T  I  T.     VI. 
PRO  DONATO  (25). 

De  errore  falscB  causce.  1.  De  patre  etfilio.  2.  De  vi- 
ro  ct  uxore. 

I.  Paulus  lib.   54.   «id  Edictum. 

PRo  donato    is  usucapit  ,  cui    donationis  causa  res  tra- 
dita  est.  nec    (26)    sufficit    opinari  :  sed  et  donalun* 
esse  oportet. 

5.  1.  Si  pater  (27)  filio,  quem  in  potestate  habet,  do- 
net ,  deinde  decedat  ,  filius  pro  doiiato  non  capiet  usu  * 
quoniam  nulla  donatio  fuit. 

5-  2,  Si  inter  (28)  virum  et  uxorem  donatio  facta  sit, 
cessat  usucapio.  •\'  Item  si  vir  uxori  rem  donaverit  et  di- 
vortium  intercesserit ,  cessare  usucapionem  Cassius  respon- 
dit:  quoniara  non  possit  causam  possessionis  sibi  ipsa  mu- 
tare.  alias  ait  ,  post  divortiura  ita  usucapturam  ,  si  eaoi 
maritus  concesserit  ,  quasi  nunc  donasse  intelligatur.  Pos- 
sidere  (29)  autem  uxorem  rem  a  viro  donatam  ,  Julianus 
putat. 

De  litis  contestatione. 
2,  Margellus  lib.   22.  Digestorum. 

SI  is  ,  qui  alienam  rem  donaveril  ,    revocare  conslitue- 
rit  donationem,  etiam  si  judicium  ediderit  (3o) ,  rem- 
que  cojperit  vindioare  ,  curret  usucapio. 

(11)  Non  interrumpit.  /.   12.  supr.  pro  emptore. 

(12)  Longi  temporis,  /.    ult.   C.  de  obligat. 
(i3)  /.    I.  §.  1.  supr.  de  pignorib. 
('4)  '•   ^-  5-    '9-  supr.  de  adq.  vel  amitt,  possess'    l.   33.  5-    >• 

supr.  de  usurpai. 

(i5)  Causa  po8?essionIs  ,  titulus, 

(16)  /.  3i.  §.  3.  m  fin.  sUpr.  dc  usuipat, 

(j.7)  /.    J7.  5-    '•  supr.   depositi. 

(18)  /.   8.  9.   supr.  coinsnodali. 

(19)  Vide  /.  nihit.   C.  h.  t.  et  Socin.  ivgui.   i54. 

(20)  Adde  Paul.  5.  sent.   11.  $.  3. 

(21)  De  Cctionis  beneficio  dixi  ad  /.  8.   C.  dc  suis. 

(22)  Adde  et  quodamiao<io  dominium.  /.    m.  supr.  de  libeiis. 

(23)  Vel  justam  causam  liabtiero  existimandi  me  heredem  es»e. 
/.    II.  supr.  de  hcred.  pttit.  /.   33.   §.    1.  supr.  de  usurpution. 

(24)  Vide  /.  7.  infr.  pro  legato. 

(25)  Lib.  7.   C.  27.  5o.  Eclog.  6. 

(26)  Error  falsae  caiissc  usucapioncm  non  parit,  /.  27.  Supr.  de 
u.utrp.  t.  2.  supr.  pro  empt.  1.  6.  infr.  pro  derelicto.  l.  i.  3.  infr. 
pro  icgat.  l.   3.  /.  4.   C.  pro  hcrcde.  5.    «!•  Inst.  de  usucap. 

(27)  Paul.   5.  sent.    u.  §.  3. 

(28)  Vide  /.   3.  Infr.  h.  t. 

(29)  Naturaliter,  non  civiliter.  vide  /.  i&.  supr.  de  donat.  inter 
firum  el  uxorem.  /.  i.  §.  4-  vidc  /,  16.  supr.  dc  adq.  vel  amitt. 
posssss. 

•(3o)  Id  est  ,  litcm  fue;'it  contestatus.  Cur  ita  ?  tisucapio  litis  r.on 
tcstatioiic  non  interruropitur.  /.  2.  infn.  supr.  pro  cmptore.  i  18. 
supr,  dc  rei  iindicat, 

43 


334 


DIGESTORUM 


J)e  viro  ct  uxore. 
3.  PoMPOKirs  lib.  24-  ad  Quintum  MtJcium. 

SI  vir  uxori  vd  uxor  viro  donaveril ,  si  alicna  (i)  res 
donata  iueiit  :  veruin  esl  ,'  quod  Trebatius  ptUabat  , 
si  pauperior  is  ,  t[ui  clojiasset  ,  nou  fierel  ,  usucapioaem 
possideuti  procedere. 

De  patre  et  filh. 
4-  Idem  lib.  32.   ad  Sabinum. 

SI  pater  filias  doiiaverit  ,  quse  iii  polostafe  ejus  erat  , 
et  eam  es.heiedaverit  :  si  id  heres  ejus  ratum  (2) 
habeat  ,  exinde  ea  usucapiet  donaliouem  ,  qua  ex  die  ra- 
tam  heres  doualionen»  habuerit. 

De  minuiiiissio'}e. 
5.  Sc.cvoLA.  lib.   5.  Responsorum. 

QUi    pro   doualo  coeperat  usucapc-re   manumiltendo  (3) 
nihil  egit  ,     quia  (4)    nec    doininiiun  nactus  fuerit : 
qua^situm  est  ,  an  usucapere  desierit  ?  Respondi ,  eum, 
de  quo    quffiiitur   ,    omisisse   (5)    videri  possessionem  ,  et 
-ideo  usucapionem  inteniipiam. 

De  veiidi  ione  facta  donalionis  causa. 
6.  Bermogenianus  lib.   2.   Juris  Epitomarum. 

DOnationis  (6)  causa    facta    vendilione  ,    non  pro  em- 
plore  ,  sed  pro  donalo  res  tradiia  usucapitur. 

T  I  T.     VII. 

PRO  DERELICTO  (7). 
De  re  a  domino  habita  pto  derelicto. 

i.  Ulpianus  lih.   12.  ad  Edictum. 

SI  res  pro  derelicto    habila  sit  ,    slalim  nostra  esse  desi- 
nit  (B)  ,    el  occupanlis  [slalim]  fit  :    quia  hisdem  (g) 
modis  res  desinunt  csss  nosirjB  ,  quibus  adquirunlur. 
2.   Pallus  lib.   54.   ad  Ediclum. 

PRo  dereliclo  rein  a  (10)  domino  habitam  si  sciamus  , 
possuimss  adquinre. 
^.   I.   Sed  Prcculus,  non  desinere  cam-rem  domini  es- 
«e  ,  nisi  ab  aiio  pussessa    fueril  :    Julianus  (11)  ,  desinere 

(1)    /.  a5.  injin.  supr.   de  donat.  intcr  vir. 

(a)    l.  4-  5-   '•  "?^'-  F'"  *"''• 

0)     l.   4-    C.  dt!  iii.t  ,  qui  a  iion  domino. 

(4)  Antc  coaiplL-tuiu  ubiicapioacin  non  est  adquisitum  dominium 
ttsucapienti. 

(5)  Non  dominus  niamuiultcndo  servum  posscssioncm  araitlit ; 
ideoque  ubucapio  intiii.iniiutiir. 

(6)  /.  3.  /.  8.  /.  g.  C.  de  cnntr.  empt.  l.  5.  iii  fin.  supr.  pro 
tocio.  t.  36.  /.  38.  siipr.  de  ctitr.  rtnpt.  l.  20.  5-  ••  su/.^r.  locat. 
ilonationis  causa  ,  seii  a;  iino  tt  mcnlc  donandi  venditio  ticri  ccn- 
«etur  ,  fci  uno  uuraino  res  vendita  sit.  /.  4'>-  supr.  locati.  l.  10.  //1 
fin.  supr.  dc  adq.  tcl  amitt.  poss.  viliori  pitlio  ,  /.  17.  supr.  ad 
SC.  P^cllcian.  niinoris  ,  /.  5.  $,  5.  supr.  de  dnn.  inter  vir-  /.  8. 
5.  I.  injr.  ad  Lrgrm  Ju'iam  repct.  tion  ist  iuiugiiiajia  ,  in  qua 
V(?rum  preliuin  fuit  ,  /.  i<).  infr.  da  rcgd.  alque  ita  socittas  ,  ein- 
ptio  ,  locatio  uon  esl,  qii«  fit  donationis  caiisa.  Non  est  qnoque 
donatio  ,  qux  fit  vili  pretio  inler  viriim  ct  uxoreni.  fiunt  lamcn 
uiterdura  venditiones  nno  nuniuio  ,  expcdiciulaiinn  reriiin  ^ratia.  /. 
66.  supr.  de  jur/-  dni.  J.  G.  Insl.  quibus  modis  Jus  patrice  potcst. 
Inst.  de  test.  ord.   in  princ. 

(7)  Dtrtlicluin  ,  iy<xTx>»r(j>3^»  .  5o.  Eclng.  7.  Pro  derclicto  rom 
«uam  habcrc  licct.   viiJc  qnae  icripsi  ad  /.   7-  5-    ••  supr.de  damno. 

(8)  /.  5.  5.  I.  inlr.  h.  t.  l.  38.  5.  i.  siipr.  dc  noxulib.  l.  ult. 
tupr.  dc  evictionib.  /.  36.  infr.  de  stipulat.  serfor.  l.  43-  $.  5. 
infr.  de  furlis.  J.  47-  In.st.  dc  rcrum  divis. 

(9)  Ctusx  corriinij.cntcs  unlus  (  nt  viilgo  loqmiiilur  )  ,  rausae 
«mt  consliluciitts  allci  ius.  Coirnptio  uniiis  ,  altcrius  gcncratio  est; 
et  e  coulra.  hic  ,  intcrilus  oMigalionis ,  lib>rationis  eansa  est.  sic  , 
jBiodus  tollciulae  patriae  potestati»  ,  eausa  e»t  «»Te?»«"<eTi}T©*  cou.sti- 
tuendte  ,  tutiise  ct  cuis. 


autem  alteiius,  nisi  pos^ 


quidcm  oriniueulis  esse,  ncn  fieii 
sessa  fuerit  :  et  recle. 

De  pare. 
3.  MoDESTiNTjs  hb.  6.  DifTercnliarum. 

AN  pars  pro  derelicto  haberi  pcssit  (12),  quoeri  solet. 
-j-  Et  quidera  si  in  re  coroniuni  (i3)  socius  parlem 
suain  reliquerit  ,  ejus  css3  desiuit  :  ut  (i4)  hoc  (i5)  sit  in 
parte  ,  quod  in  toto.  At  juin  totius  (16)  rei  dommus  eiFi- 
cere  non  potest  ,  ut  parlem  retineat  ,  partera  pro  dereli- 
cto  habeat. 

De  hona  fide. 
4.  Paulus   [  lib.    i5.  ad  Sabinum  ]. 
^D  ,  quod  pro    derehclo    habitum    cst  ,   et  haberi  puta- 
mus  (17),  usucapere  possumus,  etiam  si   iguoramus,  % 
quo  dereliclum  sit. 
De  emplione.    1. 
De  missiibus.  ,  ^  ,  •  t 

5.  PoMPONius  [  lib.   32.  ad  Sabinum  ]. 

SI  id  ,  quod  pro  derehcto  habi  tum  (18)  possidebas,  ego 
sciens  in  ea  causa  esse  ,  abs  te  emeiim  ,  me  usuca- 
pturum  consiat  :  nec  obslare,  quod  in  1  onis  tuis  non  fue- 
rit.  Nam  et  si  t  bi  rem  ab  uxore  donatam  sciens  emero  , 
qnia  quasi  (19)  vclente  et  concedente  dcmino  id  laceres, 
idem  juris  est. 

Id  ,  quod   auis  pro    derclicto  habucrit  ,  continuo 


r 


De  re  a  domino    habita  pro  derelicio. 


tulciit    (23)  :    eaque 
simul    intJhsilur  voluisse  ali- 


]N 


7.  Tdem   [  lib. 


S- 
meum  (30)  fit!  siculi^  cum  quis  /rs  (21)    sprsent,aut  aves 
amiserit  (22)  :  quamvJs  incertae  pMsouae  va^^nt  eas  esse 
tamen  ejus  fierent  ,     cui  casus 
quis  pro  dereficto  habeat 
cujus  fieri. 

Si  (juis  falso  existimaverit  ,  rewi  pro  derelicto  habi- 
tam  esae. 

6.  JvuANns   lib.   3.  ad  Urseium  Ferocfm. 
Emo  potest    pro     derelicto    «sucapere  ,  qui  (24)  faiso 
existiraaverit  rem  pro  derelicto  habitara  esse. 
De  jactu  mercium. 

2.   ex  Minicio  ]. 
quis  merces  ex    nave    (25)    jactatas  invenisset  ,  num 
ideo  usucapere  non  possii  ,    quia    non  viderentur  de. 

(10)  Pro  derellcto  res  habita  a  vero  domino  ,  statim  desinlt  <sse 
ips.us,  ttiam  antequam  pcr  aUnm  occuieti.r,  et  tflicitur  occjpan- 
tis  ,  si  scivit  eam  pro  dti.liclo  Ju,lil.n.  :  .-i  autcm  non  tral  jjus  . 
sed  alicna,  tunc  q«i  occiipat ,  non  stallm  ailq..Hit  n  «ms  m  domi- 
ni.un  ,  -ved  usucapiendi  conuition.  m.  Idcm  est  in  eo ,  qui  ab  co  cau- 

sam  liabtl.  ■      ,    it    c    c    ;,,/• 

(11)  Et  Sabiriiani  ,  quorum  obtinuit  scnlentia.  /.  ^J.  )  0  mjr . 
de  furtis. 

(12)  Solo  aninio.  ■  . 
(i3)  CoiDm.ine  est  proprie  ,  quod  indivisum  :  impioprie,  quoa  jam 

(i4)  Partis  ad  parfcm  eadcm  est  ratio  ,  quae  totius  ad  totum  est. 
/.   76.  supr.  de  rci  vind.  .    ^ 

(16)  /.  5i.  U1//1.  supr.  de  adminstr.  et  peiic.  tut.  1.92.  mjtn 
supr.  de  iidq.  \>et  omitt.   her. 

(16)  Qui  cx  assc  domiuus  est  ,  partem  pro  derchcto   hanerc  noa 

ro*cst.  .  .<!•/•«.. 

(17)  Alioqnin  mala  fidc  nancisccrour.  l.  6.  Mi/r,  h.  t. 

(i8)  Ab  alio  seil.  .  . ,     _,      .  ^., 

(19)  Paria  sunt  ,  alienarc,  tt  alicnanti  consentuc.  vide  DjudDou 
dtriuni ,  traclalu  pariuni  ,  iu  vcrbis  coHsent.re.  ^  ,-.     ,    ,    ,v 

(io)  Vidc  /.  9.  S-  7-  *«/"••  dc  adqu.rer.  domni.  $.^fi-  Inst.  ut 
rcr.  divis.  l.  8.  supr.  de  conlr.  evipt. 

(•ii)  \.  46.  Inst.  de  rer.  divis.  l,  8.  suyr.  de  conlr.  empt.  i>o. 
vell.    10.5.  c.  2.  pro  donat. 

(•22)  Emi.serit. 

(23^  Jl.  qiii  cas  sustulerit. 

(^4)  /   4.  siipr.  h.  t.  l.  I.  supr.  pro  donat. 

{nh)  l.  8,  iupr.  dt  i'  Rhodia. 


LIBER    QUADRAG 

relictx,  quaerilur?  Sed  verius  esi,  eum  pro  derelicto  usu» 
capere  non  posse. 

De  alimeniis  ancillcB  negafis. 
8.  Paulus   [  Jib.    it3.   Kesponsorum  ]. 

SEmpronius  Thelidi  (i)  slaius  qusesiionaoi  facere  ten- 
tabat ,  quasi  (2)  de  s  ri>a  sui  mti  sil  :  qui  jam  te- 
stato  conveutus  a  Pi-ocula  nutrioe  (3)  Thetidis  in  sol- 
vendis  aliineniis  ,  respoiidit  ,  non  se  habere  ,  uude  ali- 
raenia  ejusdem  exsolval  ,  sed  debere  eam  (4)  pani  suo 
restituere  Lucio  Tiiio  :  idque  ea  illa  in  teslaliouem  rede- 
gisset ,  ut  postea  nullam  quxstionsm  palerelur  ab  eodem 
Semproriio  :  Lucius  Tilius  Seiae  Proculae  solutis  ali- 
mentis  ,  puellam  vindicla  manumisit-  Quairo  ,  an  possit 
rescindi  libertas  Thetidis  (5)  ?  Paulus  respjndil,  qucniam 
dominus  ancillje  ,  ex  qua  Thelis  nata  est  ,  Thelidem  pro 
derelicto  habuisse  videiur  (6)  ,  potuisse  eam  a  Lucio  Ti- 
tio  ad  libertatem  perduci. 

T  I  T.     VIIL 

PRO  LEGATO  (7). 

De  titulo  vero  vel  opinato. 
\.  Ulpianus  [  lib.  6.  Disputalionum  ]. 

IEgatorum  nomine  is  videtur  pcssidere  (8)  ,  cui  le- 
-i  gatum  (9)  esi  (10)  :  pro  logato  enira  possessio  et 
usucapio  nulli  alii  ,  quam  (u)  cui  legatum  est  ,  com- 
petit. 

2.  Paulus  [  lib.  54.  ad  Edictum  ]. 

SI  possideam    aliquam  rem  ,    quam  (12)  putabam  mihj 
legatam  ,  cum  non  esset  ,  pro  legato  non  usucapiam. 
5.  Pavimianus  [  lib.  23.  Quasstionum  ]. 

NOn    magis  ,    quam  si   quis    eniptum  existimet  ,  quod 
non  (i3)  emerit. 

De   re    aliena  legata.  De    legato  adempto  in  codicillis. 
De  nomine  legafarii  homonymo. 

4-  Paulus  [  lib.   54.  ad  Edictum  ]. 

PKo  legato  potest  u^acapi,  si  res  aliena  (14)  legata  sit: 
aut  teslatoris  quidem  sit,  sed  adempta  codiciJiis  igno- 
ratur  :  in  horum  enim  persona  subest  justa  causa  (i5)  , 
quae  suflicit  ad  usucapionem.  ►f-  Idem  potest  dici  ,  et  si 
in  (»6)  nomine  erit  dubitatio:  yeluti  si  Titio  legatum  sit, 
cum  sint  duo  Tilii  ,  ut  alter  eorum  de  se  ccgitaium  exi- 
stimaverit. 


ESIMUSPRIMUS. 


335 


Si  dominus  rei  legatce  vivat. 
5.  Javoleinus  [  Ijb.  7.  ex  C?ssio  ]. 

EA  res  ,  quae    leg^ii  (17)  nomine  tradita  est ,  quamvi» 
doininus  ejus  vivat  ,    iegatorum    lamea  nomine  U5U« 
capietur  (j8)  : 

6.  PoMPONius  [  lib.  32.  ad  Sabinum  ]. 
C"  I  is  ,  cui  tradiia  est  ,  mortui  esse  existimaverit. 

De  tpstamenii  factione. 
7.  Javolenus  [  lib.   7.  ex  Cassio  ]. 

NEmo  polest  legatorum  nomine  (19)  usucapere,  nisi  (ao) 
is,  cum  quo  testamenti  ficiio  est:  quia  ea  (21)  pM- 
sessio  ex  jure  leslauienli  proficiscilur. 

De  ingnsso  in  possessionain  non  traditani. 
8.  PAPiiNiANUS  [  lib.   23.   Quaestionum  ]. 

SI  non  traditam  possessionem   ingrediatur  sine  (22)  vitio 
legatarius  ,  legatae  rei  usucapio  competit. 

De  legato  recte  ,  vel  non  jure  relicto  ,  vel  adempto. 
■  9.  HEnMOGEwiANLS  [  iib.  5.  Juris  Epitomarum  ]. 

PRo  iegato  iisucapit  ,  cui  recle  (23)  legatum  relictum 
est  :  sed  et  si  non  jure  legatum  relinqualur,  vel  le- 
gatum  adempium  est  ,  pro  legato  usucapi  post  (24)  ma- 
goas  varietates  obtiuuit. 

T  I  T.    IX. 

PRO  DOTE  (25). 

De  tempore.  1.  De  rehus  singulis  vel  universis  in  do" 
tem  diitis.  2.  De  niiptiis. 

I.  Ulpianus  [  lib.  3i.  ad  Sabimim  ]. 

Tltulus  (26)  est  usucapionis,  et  quidem  iustissimus  (27), 
qui  appellatur  pro  doJe  :  ut  qui  (28)  rem  (29)  ia 
dotem  accipiat  (3o) ,  usucapcre  possit  spalio  solemni,  quo 
solent  qui  pro  emplore  usucopiunt. 

$.  I.  Et  nihil  relert  ,  singnla;  res  ,  an  pariter  univer- 
SJE  (3i)  [  m  ]  dotem  daientur. 

5.  2,  Et  primum  de  lempore  videamus  ,  quando  pro 
dote  quis  usucapere  possil  :  uirum  post  tempora  nuptia- 
rum?  an  vero  et  ante  nupiias?  f  Est  quaestio  (32)  vulgata  , 
an  sponsus  possit  (  hoc  est  ,  qni  nondum  maritus  est  ) 
rem  pro  dote  usucapere  ?  Ei  Juiianus  inquit ,  Si  sponsa 
sponso  ea  menle  tradiderit  res,  ut  non  anle  ejus  fieri  veU 
kt ,  quam   nupti(e    secuice  sint  ,   usus  quoque  capio  ceS3a- 


(i)     Pro  dprelicto  postca  habitje. 

(2)  Ancilla  mea  est  ,  quae  ex  ancilla  mea  nata  ejf. 

(3)  Nulricia  acliouc  peli  possunt.  /.  1.  «,  14.  infr.  de  extr. 
ccgnit. 

(4)  Tlictidcm. 

(5)  Nou  polcst  rescindi  ante  manumissioncm  ,  non  erat  libera. 
iccus  est  in  infante  exposito  :  hoc  enim  ipso  quod  cxpositus  cst  , 
fit  libcr.   /.    I.    2.    C.  de  infuntib.  expos. 

(6)  Pro  derclicto  serviiin  liabcre  videtur  ,  qui  aljmcuta  ei  dcne- 
gat  ,  et  alii  tr.idi  mandat. 

(7)  44.  Eclog.  25.  yidc  tract.    Ccepolce  pro  legato. 

(8)  Et  usucapere. 

(9)  Verc  sciiicet. 

(10)  A  domino  scilicet. 

(11)  l.  •i'].  siipr.  de  usiirpat. 
(i-z)  /.  1.  siipr.  prn  donata. 
(i3)  /.  2.  /.   II,  supr.  pro  empt. 

(>4)  Aliena  res  lcj;ata  aiicui  ,  potest  pcr  lcgatarium  ustjcani. 
(i5)  Enoris  vel  fidei. 

(16)  /.    i6.  supr.  ut  icgat,  nominf. 

(17)  Aliud  in  titulo  pro  hercde.  /.    1.  supr.  pro  brredc 

(j8)  Noa  usucapitur  tamea  heieJilas  viveDti»,     yidlt    i.    1.  suftr 


pro  herede. 

(fg)  Id  est ,  titulo  legati. 

(20)  /.  <}.  inCr.  h.  t.  l.  4.  supr.  pro  heredc, 

(21)  Pro  kgato.  ,    «_   *     • 

(22)  Id  cst ,  scieatc   et    onscintieatc   hcrede  ,    vcl    Praetonj   «u- 
ctoritate. 

(23)  Vide  /.  7.  mpr  h.  t,  ,       •  /•     j      . 

(24)  Eadem  phrasi  utitur  Herraogenianus  in  /.   32.  infr.  de  obl. 
et  ac.t.  ...       „  ,  ,  -    » 

(25)  Lib.  7.  C  28.  T.p«'  Tfl-  ctV?  irfnKOi  ItoL  vooci»?  fOtLni  Sitt' 
»0Ti«*xj-5o.  Eclog.  8.  adde  /.    i3.  $.    10.  supv.  de  hercd.  pclit. 

(26)  Tiluliis  usiicapionis,  caiua  usucapionis.  Theoph.  §.  3.  /nrt. 
de  Interdictis.   pariens  usHcapio.irm. 

(27)  /.   3.  supr.  de  Publiciana. 

(28)  Maritiis. 

(29)  In:estimatain  scil.  alias  ,  si  restimatam  accipit ,  nsucapu  pro 
cmptorc.  /.    10.  $■  4-  in  fn.  /.    16.  supr.  de  jurc  dotiuin. 

(30)  Contiacto  malrimanio.  vide  j.  2.  5'  3.  infr.   h.  t. 

{?)t)  Possiinl  aiitem  univcrsx  ia  dotcm  dari.  /.  72.  iuvr.  de  jurt 
dot.  I.  4     C.  de  jure  dn. 

(3-i)  Viie  Cxpol.  ia  /.  utiic.  C.  pro  dote. 


536 


D     I     G     E     S     T 


i>il.  si  tamen  non  (i)  evidenter  id  acium  fucrit  ,  creden- 
Oum  fsse  id  n^\  Juhanus  ait  ,  ut  stalim  (2)  res  ejus  fi- 
ant  :  el  si  aliena;  (3)  sint  ,  usucapi  possinl.  qua3  senten- 
«ia  milii  probabilis  videtnr.  Ante  nuptias  autem  non  pro 
dote  iisucapii  .  sed  pro  suo. 

§.  3.  Constanle  autem  malrjmonio  ,  pro  dote  usucapio 
inter  cos  locuin  liabet  ,  inter  quos  est  malrimonium.  Cae- 
terum  si  cesset  matrimonium ,  Cassius  ait  cessare  (4)  usu- 
capionem  :   quia   [ei]  dos  nulla  (5)  sit. 

,^.4-  I'lein  scribit  ,  et  si  putavit  (_6)  maritus  esse  sibi 
matriinonium  ,  cum  non  essst  ,  usucapere  eum  non  posse, 
cjuia  nulla  dos  sit  :  quae  sen(?nlia  habet  rationem. 

2.  Paulls  lib.   54.   ad  Ediclum. 

SI  apstimala    (■^)    res  ante  nuptias     (radita  sit  ,   nec  pro 
emplore  ,  nec  pro  suo  aute  nuptias  usucapietur. 
|k  De  ir  conimwii, 

3.  Sc^EvojLA  lib.   20.   Digestorum. 

DUae  filiae  intestalo  patri  heredes  exsliterunt  ,  et  man- 
cipia  communia  shigulae  in  dolem  dederunt,  et  post 
aiiquol  (8)  annos  [  a  ]  morte  patris  famihae  erciscundae 
judicium  inter  eas  dictatum  est.  Quajsitum  est  ,  cum  ma- 
lili  bona  fide  mancipia  in  dolem  accepta  ut  dotaha,  mul- 
tis  (9)  annis  possederunt  :  an  usucepisse  videantur  (10)  , 
$1  qui  accipiehant  ,  dantis  credidissent  esse  ?  Respondit  , 
Bihil  proponi  ,  cur  non   usucepissent. 

T  I  T.     X. 

PRO  SUO  (11). 

De  causis  possidendi  ,  ex  quibus  dominium  acquiriiur 

1.  Ulpianus  lib.    i5.  ad  Edictum. 

pRo  (12)  suo  possessio  talis  est  ,  cum  dominium  nobis 
■*•  adquiri  putanius,  et  ex  ea  causa  possidemus,  ex  qua 
adquiritur  ,  ei  prasterea  pro  suo  :  ul  puta  (i3)  ex  causa 
emptionis  ,  et  pro  empiore  et  pro  suo  possideo  :  item  do- 
«ata  ,  vel  legata,  vcl  pro  (i^)  donato,  vel  [pro]  h^gato, 
Miam  pro  suo  possideo. 

5.  ».  Sod  si  res  mihi  ex  causa  jusla  ,  puta  emptionis  , 
tradita  sit  ,  et  usucapiam  :  incipio  quidem  et  ante  usuca- 
pioaem  pro  meo  possidere.  -p  Sed  an  desinam  ex  causa 
«nptionis  posl  usucapionem  ,  dubitalur  ?  et  Mauricianus 
dicilur  exislimasse  non  desinere. 


O     R    U     M 

De  occupatione  ,  de  allumone ,  de  pcirtu  et  fructihus, 

2.  Patjlvs  lib.  54.  ad  Ediclum. 
'r7Sl  species  possessionis ,  quae  vocatur  pro  suo;  hoc  enim 
jLIj  modo  possidemus  orania  ,  quse  mari  5  terra  ,  ccelo 
capimus  ,  aut  quae  alluvione  fluminum  noslra  fiunt.  7* 
Itera  quas  ex  rebus  alieno  uomine  possessis  naia  (i5)  pos- 
sidemus ,  veluti  partum  hereditaria;  ",  aul  emptaj  ancillae  , 
pro  nostro  possidemus.  Simililer  fructus  rei  emptae  ,  aut 
donatae  ,  aut  quae  in  hereditate  inventa  est. 

De  falsa  causa. 
3.  PoMPONius   [  lib.    22.   ad  Sabinum  ]• 

HOminem  ,  quem  ex  stipulatione  te  mihi  debere  faJ- 
so  (16)  existimabas  ,  tradidisti  mihi.  si  (17)  scissem 
mihi  nihil  debere ,  usu  eum  non  capiam  :  quia  si  nescio, 
verius  €St  ,  ut  usucapiam  :  quia  ipsa  traditio  ex  causa  , 
quam  veram  esse  existimo ,  suificit  ad  efliciendum,  ut  id, 
quod  mihi  traditum  est  ,  pro  meo  possideam.  et  ita  INe- 
ratius  scripsil:  idque  verum  puto. 

De  parlu  aiicilhe  fnrliv^tt.  De  clandeslina  possessionc. 
I.  Si  pater  cum  filiis  bona  parlitus  sit.  2.  Dc  falsa  causa, 

4.   Idem   [  lib.   3?..   ad  Sabinum  ]. 

SI  ancillam  furtivaui  (18)  emisti  fide  bona,  [  et  q»od  J 
ex  ea  natum  et  apud  te  conceplum  est  ,  ita  possedi- 
sti,  ut  intra  conslitutum  usucapioni  (19)  tempus  cognosce- 
res  (20)  matrem  ejus  furtivr.m  esse  :  Trcbalius  (21)  «jmn} 
modo  (22),  quod  ila  possessum  esset,  usucaplum  esse.  Ego 
sic  puto  (23)  distingucndum  ,  ut  ,  si  nescieris  intra  stalu- 
tum  fempus,  cujus  id  mancipium  essel;  aut  si  scier.s,  iie- 
que  polueris  certiorem  dominum  facere  5  aut  si  potueri» 
quoque  ,  el  fecoris  ceitiorem  5  usucaperes.  sin  vero  5  cum 
scires  ,  et  posses ,  non  feceris  certiorem  ,  contra  csse :  tuut 
enim  clam  possedisse  videberis.  neque  (24)  idem  et  pro  suo, 
el  clam  possidne  potest. 

§.  1 .  Si  paier  cum  fihis  bona  ,  quae  habebat  ,  partilus 
sit  ,  et  ex  ea  cousa  post  mortem  patris  ea  teneant ,  quod 
inter  eos  conveniret  ,  ut  ea  divisio  (^5)  rata  (26)  esstt  : 
usucapio  his  procedat  pro  suo  in  his  (27)  rebus  ,  quas 
aiienae  in  bonis  patris  inveniuntur. 

§.  2.  Quod  legatum  non  sit  ,  ab  hcrede  tamen  porpe- 
ram  (28)  tradilum  sit  ,  placct  ,  a  legatario  usucapi,  quia 
pro  suo  possidet. 


(i)     /.8.  supr.  (fe  iurc  dot. 

^u)  Imo  non  slatim  ,  cum  cventus  conditionis  git  cxpectandus. 
TiiJe  Ca?polaiii ,  ibid. 

O)     l-  un.   C.  h.  t.  et  d.  l.  S. 

(4)  hno  non  ccssare  videtur.  /,   76.  supr.   de  jure  dot. 

(5)  §.    ii.  §.  ult.  Inst.  dc  nupt. 

(6)  Errans  "in  jurc. 

(7)  '•  •*'•  5-  4-  ^upr.  de  jurc  dot.  An  idcm ,  sinon  ecstimata  ? 
Ideni  putat  Csepola  ,  illo  Incn. 

(8)  Trcs  :  tot  tuiin  siiftJciunt ,  ut  uianct]iia  in  dofem  data  usu- 
capiantur. 

(9)  Ad  usncapiondiim  famcn  sufficientibus. 

(to)  Rcm  comnuincm  non  possum  pro  partc  socii  u.sncaperc  ,  aut 
longo  lcmpore  capere,  quia  oinni  titnlo  carco .  t.12.  C.  fatiiil.  cr- 
cisc.  I.  3.  C.  in  quib.  caus.  ctssat  longi.  addc  /.  lJ.  supr.  fami- 
lice.  oisi  vcndita  sit ;  tunc  cnim  emptio  ct  usucapio  fit.  /.  i.  C. 
de  comm.  ler.  alien. 

(ii)  rispl^  tW  olvo  tav  oi  fiiov  (  vel  tllv»  )  vo^ii^^^fi-hu/  ii» 
ype^fixf  POfilit  l«rTo-.tt'oi<;.  5o.  Eclog.  9. 

(i-i)  Pro  siio  poRsidct  ,  qiii  possidet  ex  causis  ,  c.\  quihus  jure 
^f  titium  doininiiun  adqtiirimr :  «st  cuim  Jiic    tilulus  gcueralis ,  ut 


qiii  cum  quolibet  alio  spcciali  concurrat. 

(i3)  Ex  pluribiis    causis  possidere    possuniu».    /.   3.  5-  4-   5-  2'' 
supr.  de  adqu.   vi'l  antitt.  poss. 

(i4)  Id  cst ,  non  pro  suo  ,  scd  pro  berede  ,  donato. 

(i5)  Vide  /.  4-  5-  ^-  supr.  de  usurpat. 

(i6)  /.  4.   in  Jin.  infr.  h.  t. 

(17)  /.  48.  supr.  de  usurpat.  ct  /.  7.  $.  a.  supr.  pTo  tmptore. 

(18)  Adde  /.    II.  5.   3.  supr.  de  PMician.  in  rem  act. 

(19)  Usucapiouis.  Nal.  Hariucn.  3. 
(io)  /.  4.  §.    18.  iupr.  de  usurpat. 

(21)  Ncratius.  ^ 

(.42)  Sinc  distinctionc    Pomponiiis  autem  censebat  adhibendam  di- 

stiuctioncm.  /.   24.  supr.  de  usurp. 

(9.3)  Distingucns  beuc  ac  comiuode  docet;  distinciio  namque  rcin 

cvidentiorcin  facit. 

(24)  Contraria  duo  non  possunt  cssc  in  codcm  subjecto. 

(25)  Idcst,  partitio.  Divisioncm  cnim  hic  pro  partition«  ac«ipit.. 
(■^G)  /.  4-  supr.  pro  don. 

(i-)  Vidc  /.  3.  supr.  pw  htred. 
(28)  /.  3.  supr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSPRIMUS 

Ratio  usuccipionis.   i ,   De  errore  falsce  causK. 
5.  Neratius  [  lib.  5.  Membranaium  ]. 
'TTSucapio  rerum    etiam    ex   aliis  causis  (i)    concessa  , 
vJ    iiiterim  propter  ea  ,    quae    ncstra   exislimanies  possi- 
deremus  ,    coustituta  est  ,    ut   (2)  aliquis  litium  faiis  es- 
m  (3).  ^         \  }      ^ 

5«  I.  Sed  (4)  id  j   quod  quis  cura  suum  eese  existima- 


337 


rel  ,  pcssederil  ,  usucapiet  ,  etiamsi  falsa  luerit  ejus  existi- 
matio  :  quod  lamen  ila  interpretandum  est  ,  ut  probabilis 
error  possidenlis  usucapioni  non  obstet  ,  veluti  si  ob  id 
aliquid  possidcam  ,  quod  servum  meum  ,  aut  ejus  ,  cujus 
in  locum  heredilario  jure  successi  ,  eraisss  jd  laiso  existi- 
mem  ,  quia  in  alimi  (5)  facU  i^noranda  iokrabilis  (6) 
error  est. 


(1)  Ic!  f*i  ,  non  ianluw  pro  cftipCore  ,  terede  ,  possessorc  ,  do- 
*ato  ,  (krrlicto  ,  lcgato  ,  dotc  ,  ct  suo  :  sod  ex  aliis  quampluiiinis, 
puta  ,  pro  cesso  ,  /.  33.  §.  3.  supr.  ele  murpat.  soluto,  /.  l^^dsupr. 
de  usurpat.  noxse  dfdilo  ,  /.  3.  5-  21.  supr.  de  acquir.  vel  amitt. 
possess.  jutJitato,  adjudicato,  /,  3.  supr.  de  Publiciana.  l.  i^j.supr. 
4/e  usurpation.  trausacto,  /.  29.  supr.  de  usurpat.  l.  8.  C.  de  usu- 
cap.  pro  cmptore.  fidcicommisso  ,  /.  i3,  $,  ro,  supr.  de  acquir. 
vel  amitt.  possess.  vide  Cujac,  hit;. 

(2)  Usucapiones  inlroductae ,  ut  aliquis  litium  esset  finis.  vide 
i.  I,  supr.  de  usurpat.  vide  Ciceron.  2.  OJjiciorum  ,  uhi  de  Ara- 
to  6'icyonio.   Plutarch.  in  Arato. 

(3)  /.  2,  supr.  de  aquu  ,  et  aquce  pluuice.  bono  piiMiro.  /.  i, 
siipr.  de  usurpat.  At  inquics  ,  iniquum  cssc  rcs  nostras  sine  facto 
nostro  ad  alium  transftrri ,  /,  S'].  infr.  de  obligat.  1.  ii.  infr.  dc 
r<g.  jur.  tempus  non  cOnstiluerc  obligationem  ,  nec  tollcre,"/.  44. 
^,  1.  infr.  de  obligat.  nattua  aequum  csse  ,  nemincm  cmn  alteiius 
jnjuiia  ficri   locupittioreaii  /.  6.  §.  3.  supr.  de    rtegQtiif,  l,  i^-  l. 


66.  supr.  dc  condicL  indcb.  t.  ij,  ^,  4,  in  fln.  ntpr.  de  instiiot. 
l.  25.  supr.  rerum  amot.  RetpOndeo  ;  qui  tanto  temporc  rcs  suaJ 
non  pcrsequitur  ,  videtur  cas  alienarc  :  nec  in  usucapionc  prietcrea' 
nudnm  tempus  intercedit  ,  sed  causa  insuper  lcgitima  cum  tcmpo- 
re  ,  pula  negligcntia  domini  ,  puWicum  bonum  ,  litium  fuga  :  ad 
liaec  ,  Ei  qui  usuccpit  pro  suo,  vidclur  injuria  infcrri :  dc  quo  vi- 
de  Oldendorpium  4-  ^^  usucapionib. 

(4)  /.    II.  supr.  pro  emptore. 

(5)  Alieni  facti  toKrabilis  est  error  :  in  faclo  Veio  proprio  non' 
cXcusatur  ,  /,  ^,  supr.  ad  SC.  Velleianum.  error  iieque  prarsumi- 
tar,  /.  si  hcres.  68.  in  fin.  supr.  ad  SC.  Trebell.  l.  quisquis  i5. 
C.  dc  rescindenda  vend.  l.  qui  se.  96.  siipr.  de  adquir.  v^l  omit. 
hered.  \idc  tamen  Socinum  7-eg.  i^S.  Inalicno  vcro  ignoi-antia  pwe-- 
sumitur  ,  et  excusat.  vide  tamen  Socinuni  regid.  176.  /.  9.  tupf.- 
dc  Juris  et  facti  ignorant. 

(6)  Vidc  l,  2.  /.  5.  iupr.  de  Juris  tt  faeii  ignormi. 


338 


DIGESTORUM 


LIBER  OUADRAGESIMUSSECUNDUS. 


T  I  T.      I. 

BE  RE  (i)  JUDTCATA  (2)  ,  ET    DE  EFFECTU  (3) 

SEKIEJVXIAROM    (4)   ,    VT    DE    INTERj-O- 
CUTIOJNIBUS   (5). 

Dejinitio  rei  Judicatce. 
1.  MoDESTiNUS  [  lib.  7-   Pandectarum  ]. 

REs    (6)  judicata    (7)    dicitur    (8)  ,    quae  (9)  fi. 
nem  (10)    coulroversiaruin    proiiuncialione  (11) 
judicis   (12)    accipit    (i3)  :   quod  vel  (i/J)  coa- 
de/iination^  vel  absolulioiie  coutingit. 
De  ternporc  sencntiiB  exe(juendic. 
2,  Ulpiamjs  1  b,  6.  ad  Edic;uin. 

QUi  pro  (i5)  TriLunali  cognoscit  (iti),  non  semper 
tempus  judicati  (17)  serval,  sed  nouniujquafn  arciat, 
Ronnunquani  prcrogat  (18)  ,  pro  causae  qualilaie  (ip), 
et  quantitale  ,  vel  personarum  obsequio  (20)  ,  vel  (21) 
conturaacia  :  sed  perraro  inira  slatulum  (22)  tempus  seo- 
tentias  exequentur  :  veluti  si  abmenta  conaliluanlur  ,  vei 
minori  vigintiquinque  annis  subvenitur. 

(i)  De  sentcntla  ,  et  re  jiidicata  ,  2.  extra,  27.  1.  in  sexto.  i^- 
9.    Clement.  9. 

(2)  L.  7.  C.  52.  2.  C.  Theod.  i^-  »fp«  xKT*/(«««rfi»T6'y  »  >i, 
ftspi  KWifxiyn  Tbelynjx'.®^-  9-  Eclcg.  3.  dc  tcutcutia  et  re  judica- 
ta  ,  2.   exita.  27.   uddc   1.   harm.  4- 

(3)  Et  finibiis  litiiua.  Paul.  5.  sent.  S.  hinc  iHi  lituli  Ccd.  sen- 
teratiara  rescindi  noii  posse  5o.  de  fniclibiis,  et  lilitiin  cxj)insis  5i. 
(  adde  l\.  C.  Thcodos.  6.  )  usiiris  rti  judicalie  S/j.  (  adde  4-  C. 
Thecdos.  57.  ]  si  a  nou  ccmpilente  judicatuni  es.^e  dicaiur  48.  si 
ex  falsis  instruineiilis  ,  vtl  testiinoniis  jr.dicatuni  sit  58.  inlcr  alios 
acta  vel  jndicata  cliis  non  noceic  60.  de  ]  oena  jiidlcis  ,  qui  male 
Indicavit  49-  quibtis  rcs  jiidicata  non  nocct  56.  comininationes  , 
«^pistolas  ,  prrgraminala  ,  subscriptioncs  ,  auctoritattin  rci  jiidicatae 
non  habcre  57.  si  plurcs  una  sentcntia  condcinnati  sunt  65.  qiio- 
inodo  ,  ct  quaiido  jiidex  sontcntiam  ]irofcrre  dt  bcat ,  praesentibus 
|artibus,  \c!  nna  parte  abscnte  t^3.  de  scntenlia  ,  qiije  sine  certa 
qnsntituie  profcrlur  4^'-  cle  scntcnliis  cx  brcviculo  rtcitaiidis  7.  C. 
44-  (  vcl  ut  cst  in  codice  Theodos  ano  ,  cx  pciiculo  4>  tit.  'i5.  ) 
de  execulione  rci  judicaloE  7.   C.  53. 

(4)  Oninium  ,  pra:serlim  Pr.ef.  Pr.  7.  C.  ^2.  de  scntentlis,  qu« 
ji>io  co  ,  qaod  iiiteicst ,  7.    C.   47- 

(5)  Judicum  7.  C.  45.  Porio  interlocutio  est  sentcntia  de  arli- 
culo  cai!¥;E  qiiodam  ,  non  dc  siimma  rei,  vide  /.   14.  ii.fr.  h.  t. 

(6)  Id  cst ,  ca  isa. 

(7)  Rcs  jiidicata,  a  sentcntia  distat:  Sententia  per  modum  agen- 
Us  vel  instrumenli  ;  Kcs  judicata  ,  pcr  modutn  palientis  se  habet. 
Malcria  ici  ji;dicata;  iis  ipsa. 

(8)  H.Tc  dctinitio  efjcclu  (  ibi  ,  fmcm  )  ,  inatcria  (  ibi ,  contro- 
versiaruni  ),  in.slriimcnlali  et  formali  (  ibi ,  pionuncialione,  ct  ibi 
condcmnationc  ,  ubfcolutionc  )  ,  fct  efncicute  (  ibi  ,  jndicis  )  causa 
constat. 

(9)  Foite  legendum  ,  cura  fincin  controversia  pronunciationc  ju- 
dicis  acci|iit. 

(10)  In  hoc  diflert  scnlcnlia  a  jnssu,  vcl  inicrlocutione  ,  de  qiia 
Lcx  14.  iufr.  h.  t.  /.  i3.  j.  6.  supr.  dc  his  ,  (jiti  tivtuntur .  ct 
opioione.  /.   6.  J-    '•   f>fr-  <ie  intcrdict.  ct  rdes;. 

(11)  Pionuncialio  judkis  quid  cst  ?  dcfiniriva  scntentia.  /.  14. 
iHjr.  h.  t. 

(12)  Rcs  ji-dicalae  ,  inquit  Pau!.  5.  sent.  5.  5-  i-  vidcntur  ab 
his  ,  qui  inipcrinn  polfsfatcmqnc  habcnt  ,  vtl  rjiii  e.i  .-nctoritalo 
eorum  intcr  paitcs  danlur :  ilemqnc  a  inagistrafibus  municipaHbfiis 
usque  ad  suniniam,  qua  jiis  dicerc  po.<;sunt:  ilcinque  ab  iis,  qui  ab 
Inipcratorc  c.vtra  ordmcm  pctunliir.  Ex  coniproinis.so  judex  :;uinptus 
rcau  jadicatini  iion  facif  :  scd  si  pocra  intcr  cos  promissa  sit ,  foj- 
xia  iu  judiciuua    dcducitur  ,    et  e»   stipulatu  pct»  Jiotcst.  haec  iUc  : 


Q 


De  potestate  condemnandi  et  absohendi. 
3.   Paulus  Iib.    i^.   ad  Ediclum. 
Ui    damnare   (^3)    potest  ,    is    (24)    absoivendi 
que  (25)  polestatem  habet  (26). 


quo- 


De  domino  ,  ei  procuratore.  1.  De  tutore  ,  vel  cu- 
ratore.  2.  De  municipalihus  et  eorwn  actore.  3.  De  solu~ 
tione  ,  et  s  itisfactio^ie.  5.  De  condemnuto  ,  ut  intra  cer^ 
tosuiies  solvul.  6.  Condemnatus  quomodo  cccipitur.  7.  Sol- 
visse  (^uonioi/o  accipitur-  tJ-  De  jud.cio  noxuli. 
4-   Ulpianus  lib.   5'i.   ad  Edictum. 

SI  (2^)  s;>  non  obtulit  prccuiator  ,  judicali  aclio  in  eum 
demgabilur  ,  et  iu  dominum  dabitur  :  si  se  obtulit  , 
in  ipsum  dabiiur.  j-  Obatlisse  aulem  se  liti  videtur  noa 
is  ,  q^i  in  rem  suam  procuiator  datus  sit  (28)  :  nam  Iiic 
alia  ralioue  recusare  judicati  ac  ioneia  non  polest  ,  quia 
[  bic  ]  non  in  alienam ,  sed  iu  suam  rera  procurator  fa- 
clus  est. 

5.  1.  Tutor  quoque  vel  curator  in  ea  condilione  sunt  , 
ul  non  (29)  videanUir  (3o)  videri  se  liti  obtulisse  :  idcir- 
coque  debet  denpgari  in  eos  judicali  aclio. 

5-  2.  Actor  (3i)  municipum  potest  rem  judicatam  re- 
cu^are  :   in  municipes  (32)  enim  judicati  actio  dabilur. 

qiiibus  addc  /.  i,  C  de  recept.  l.  2.  aupr.  de  rccept.  tjui  afbitr. 
Judcx  trp;o  hic  fiierit  ordinarius  ,  dclcgatiis  ,  aibiter. 

(i3)  Id  est ,  rcs  juuicata  dicitur  ,  cum  causa  per  judicem  termi- 
nata  est. 

(i4)  Senlentia  nulh  est ,  quoe  ncquc  absolutionem  neque  conde- 
oinationcm  continet. 

(i5)  /.   I.  §.  8.   infr.  ad  SC.   Turpillianum. 

(16)  Non  dcl^alus  ,  qiiia  inferior  non  |  otest  se  jurisdictioni  su- 
pcrions  i:jnniscere  ,  sed  ordinarius.  Is  eiiiin  potcst  omnem  dilatio- 
iiem  hgis  cx  justa  causa  mutarc ,  non  toUcie.  vide  Zas.  hie.  num. 
3.  4.  5. 

(17)  Quod  oliin  crat  duorum  mensium  ,  hodic  quatuor,  /.  2  /. 
3.  C.  dc  usitris  rei  jwUcat  de  quo  vide  Forncriuin  ^.selectnr  \^. 
(18)  Ilinc  cxccptio  temporis  angu.^ti.  ad  quam  rcfer  /.  1.  stipr.  ii 
quis  caulicnihus.  l.  i.  Supr.  de  edendo.  et  tiicm  deuunciationum 
ftquitas.  /.53.   J.    1.  infr    h.  t. 

(19)  /.  72.  iiifiii.  Supr.  de  judiciis.  l.  i3.  injin.  l.  14»  Supr. 
de  darnnn.  /.   4-  5-  F*"-  "(/''•  <^*  inccndio. 

(20)  Obcdientia. 

(v.i)  Ll  sunt  Jitig.itore8  contumaccs. 

(■i^.)  Legibus  ,  vel  coostitutionibus. 

(^3)  Qui  coademnare.  ^>ulg. 

(24)  /•  7-  infr.  dc  confessis.  l.  37.  infr.  de  regul.  Jur. 

(ij)  Cur?  an  qiiod  plus  sit  dainnarc,  qiiam  absoherc?  an  quoJ 
absolvcndi  causa  tavorabilior  sit  ?  /.  47-  ";/''•  c/c  obligat. 

(26)  Et  e  contra ,  qui  polcst  absolvcre  ,  potest  condcmnare :  ex 
advciAO  ,  qiii  uniiin  cori  m  non  pofc^t ,  altcrum  non  potc.^t. 

(?7)  Coutra  pioctiraloicin  ,  ar.l  quemcniiqnc  kgaloiura  admini- 
s*ratorcm  ,  non  dcbct  exccutio  ficri  ,  nisi  liti  se  obtulcnt ,  vel  lU 
rcm  siiain  constitiitus  sit.  addc /.  25.  /.  55.  /.61.  supr.  de  procu- 
rat.  vel  nisi  spnnte  sua  post  mand.itum  susceptum  salisdct,  nisi  de- 
iinquat  ,  iiisi  cvictionis  nomine  cavcat.  /.  67.  supr.  de  ptTcurttt. 
An  ob  ncgligculiam  teneatur  ad  cxpentas  lilis  prccurator?  vid.Zas. 
hic.  «19. 

(28)  Scd  is  ,  qui  sinc  roandafo  pro  reo  comparuit ,  ct  litipjt  : 
qui   inandatum  ,  quod  non  LaKt ,  sc  b.nbcrc  niliilominus  adfirirat. 

(29)  la  tutorcm  non  fit  CMCuiio  ,  scd  in  cj;is  pnpilliiia.  /.  i. 
supr.  de  administr.  et  peric.  tutor.  /.7.  supr.  quai.do  ex  facio  tu- 
tor.  "iii  lorte  ptr  calumniam  cgit.  vidc  /.  6.  C.  de  aJmitiisVat. 
tutnr. 

(30)  ^l.  dcbcant. 

(3i)  Cur  ?  cx  neccssitate  eo  fungitur  munci-o  ,  ct  ofllcio  ,  quod 
non  «itbel  ei  damnf>.sum  cssc.  /.  26.  C.  de  adnnnislr.  tut. 

(3.).)  Contra  muulcipes  condcmnatos  fit  excculio ,  non  contra  sjra- 
dicmn. 


LIBER     QUADRAGE 

$.  3.  Ait  PrjPtor  ^condemnntus  ut  pecuniam  so'v(U :  [  a 
judicato  ergo  iioc  exinjtur,  ul  pecuniam  solvat.  ]  Quid  (i) 
ergo  ,  si  solvcre  quidem  j  aratus  non  sit  ,  satislacere  (2) 
autem  paralus  sit  ,  (^uiU  dicimus  ?  Et  ait  L'ibeo,  dc^Lmis- 
se  hoc  quoque  adjici,  Ne^ue  eo  nomine  saUsfaciat  :  Hv^ri 
enim  pcsse  ,  ul  idoneum  expromissorem  (3)  habeat.  seJ 
ratio  (4)  pecutiia;  exigi-ndoe  haec  tuit,  quod  11  )luerit  pras- 
tor  obligationes  ex  obiigi.ti  ^nibus  fieri  (5):  idcirco  ait ,  ut 
pecunia  f^olvotur.  Ex  magna  (6)  lamen  et  idonea  causa  ac- 
cedendum  eril  ad  Lab?onis  sentenliam. 

5.  4-  Si  ex  conventione  litiganlium  cautum  sit  post  rera 
judicatam  ei  ,  cui  quis  condemnalus  est  :  eveniet  ,  ut 
hic  (7)  et  reiendalur  ,  si  modo  novatio  (S)  inlerces- 
sit  (9).  capierum  si  non  novandi  causa  id  lactiira  est  , 
manebit  ordo  executionis.  f  Sed  (10)  ,  et  si  pignora  ac- 
cepta  sint  vel  fidejussures  in  rem  judicatam  :  consecjuens 
erit  dicere  ,  non  cessare  executionem  (n)"-  quippe  ciim 
accesserit  (12)  aliquid  rei  judicatje  ,  non  sit  a  re  judicala 
recessum.  f  Idem  observandum  est  in  eo  ,  cujus  procura- 
tor  condemnatus  est. 

5.  5.  Si  quis  conderanatus  sit ,  ut  intra  certos  dies  sol- 
fot^  unde  ei  tempus  judicati  actionis  compulamus :  ,utrum 
ex  quo  sententia  prolaia  est,  an  vero,  [  ex  eo  ]  ex  ([uo 
dies  statutus  pracleriil?  Sed  si  quidem  minorem  (i3)  dieia 
statuerit  judex  tempore  legilimo  ,  repleatur  ex  Lege,  qiiod 
sententise  judicis  deesl.  Sin  autem  ampliorem  (i4)  nume- 
rura  dierum  sua  definiiione  judex  amplexus  est  ,  conipu- 
tabitur  reo  et  legilimum  tenipus  ,  et  quod  supia  [id]  ju- 
dex  praijs.itit  (i5). 

5.  6.  Condeinnalnm  (16)  accipere  deberaus  eum  ,  qui 
rite  (17)  condemnatus  est ,    ut  senicntia  yaleat  (i^)  :  cae- 

(I)  Ralio  dubitandi  suraitur  cx  /.  62.  infr.  de  solutionib. 

{2)     Id  cst,  satisdare,  vel  alio  modo,  quain  solutiouc  salisfaccre. 

\?i)  Id  e.st ,  (idcjnssorem  proprie  :  alias  expromissor  is  cst  ,  qui 
pro  non  obligato  fidejubet.  l.  7.  $.  8.  supr.  de  dolo.  l.  j3.  siipr. 
*d  SC.    rellejun. 

(4)     Hinc  collige  vcrba  Preetoris  przecise  intelligcnda, 

(.'))     Eo  enim  conccsso  nullus  crit  litium  finis. 

(6)  Satisfaotio  judicali  nomine  ,  solulione  dcficieiite  ,  magna  ex 
causa  admitlcnda  cst.  adde  l.  i\.  6'apv.  de  reb.  creditis. 

(7)  Ut  hic  etiam  iccedatur.  Hal.  f^el  acccdatur.  supple  ad  La- 
fceonis  sententiam. 

(8)  /.  2.  C.  de  execut.  rei  judic.  L  i3.  §.  1.  supr.  dc  inslito- 
ria  act. 

(9)  Novationis  enim  ea  nalura  est,  ut  primara  obligationem  pc- 
riraat  ,  et  novam  constiluat,  /.  i.  infr.  de  novalion.  alfjiic  ita  pii- 
vilcgium  novatae  cbligalionis  non  traiisit  ia    obligationcm  novalcm. 

(10)  Scnsns  est,  ob  novationcm  cessat  cxccutio  scutentiai  ;  ob  fi- 
dcjussionem  ,  ct  pignora  data  ,  non  cessat. 

(II)  Etiam  pcrsonalcm.  Uleuiiqr.c  crcdilor  babet  pignora,  potest 
peisonali  actione  uti  iu  debitortm.  /.6.  supr.  de  pigneralitiaaction. 

(12)  1(1  cst ,  cum  capiuntur  pignora  ,  ct  (idcjussorcs ,  ut  in  luto 
«t  rcs  judicata  ,  exccuiionera  rei  judicatse  id  inipcdire  non  dcbtt. 

(i3)  Sytiops.  Basil.  cup.  7.  tit.  17.  ex  lib.  g.  tit.  3.  c.  2.  Si 
.  judex  minus  tenipus  statuit  coutra  condcmuatum  ,  Lcx  supplet  ju- 
stum  tempus  :  Ncc  cbstat  lex  1.  supr.  k.  t,  quod  ea  raro  locura 
habeat. 

(14)  Cum  judex  plus  temporis ,  quam  Lex  ,  slaluit ,  prorogatio 
valet. 

(i5)  Latior  est  potestas  jndicis  in  prorogando  lemporc  judicali  , 
quam  in  arcfando.  Hoc  casu ,  Lex  supplet  dilationcm  ;  illo  ,  seu- 
tcntia  valct  ,  scd  potcst  appcilari. 

(16)  Synops.  Jiasil.  9.  ^.   2. 

(17)  Servato  juris  ordine.  adde  /.  7.  C.  ne  de  statu  defunctor. 
i.  I.  infn.  supr.  ad  SC.  TertuU.TSon  servatur  juris  ordo,  si  pars 
n(jn  est  citata,  hi  judex  est  incompctens.  Dc  causis  nuUitalis ,  vide 
Oldendorp,   in  tract.  de  re  judicnla  cnp.    i .  ct  scqucnt. 

(!8)  Nullifatis  cxceptio  cxciitionem   iinpcdit.  coulsa  nuUiler  con- 
dtinnatum  nou  est  rcccpfa  cxccutio. 
.C'9)  .'^''ntcntia  quae  nulla  est  ,  non  meretur  executionem  :  fallit , 
•i  nulUtas    ia  contincnti   prcbari   potctt :  si  scntcntia  rtv-ocaii  nou 


SIKUSSECUNDUS. 


339 


terum  si  ali(jua  raiione  sen  e.itia  nullius^ig)  momenti  su 
dicendu  n  est  ,  condemnationis  verbum  uoii  lenere  (a  )).  ' 

§.  7.  Solviss»  accipn-e  deb.'mtis,rion  (21)  laniuin  euin, 
qui  solvii  ,  vorum  oionem  omnino  (22),  qui  ea  obligalio- 
ne  Iibjratus  est  ,  (juae  ex  oau.sa  judicati  desceiidit. 

§.  13.  Celsus  scribit,si  njxali  condeiuiialus  eu  n  servura, 
in  quo    ususfruotus    alit-nus  (^3)  esi  ,    noxa?  dedisti  ,  passe 
tecum    adhuc    agi   judicali  :    s^d  si  ususliuclu,  mterierit 
liiierari  ait. 

De  nolione  ,  et  jur^scHctione.  1 .  De  qucmtitate  non  ex" 
pressu  in  condemnatione. 

5.   Id£m  lib.   59.  ad  Edictum. 

Alt  Pra^tor  ,  Cnjus  (2 4)  de  ea  re  jur/sciictio  est  :  me- 
lius  (25)  scripsisset  ,  Cujus  deei  re  notio  esl  :  ete- 
nim  notionis  (26)  nomen  eliam  ad  eos  pcrlineret  ,  qui  iu- 
risdictionem  uon  babeut  ,  sed  habenl  de  quavis  alia  cau- 
sa  nolionem  (27). 

5.  1.  Si  judex  ali(iuera  sic  conderanet  ,  lU  quocl  habet 
e.v  testcunento  vel  codicillis  Mievii  ,  resiitueret  Titio  :  sic 
accipiendLim  est  ,  quasi  {28)  quaniilatem^^g)  ni>minavit 
quae  t.stamento  vel  codicillis  (3o)  reiicla  est.  Sed  et  si 
fideicommissuin  siue  scriptura  (3i)  pronunciatum  [  est  ], 
idem  erit  probandum. 

De  milite.    1.   De  judicio  noxali,   2,  De  co  ^  qui  judi'^ 
cciti  bona  auctoritate  sua  d-siraxil.   3.   De  teinpore  judica- 
ti  actionis.    Quid  persequcttur,  De  hercclbus. 
6.   Idem  lib.   66.  ad  Edicluin. 

Mlles,  qui  (3^)    sub  arraala  m..lilia  (33)  slipendia  me= 
ruit  ,  condemnatui  (34)  ,  ealeuua  j    qua  (i5)  facere 
poiest  ,  cogilur  solvere  (36). 

potest  ,  sl  jiidcx  aliicr  incompefens  est :  si  nullitas  fundetur  in  fal- 
sis  probatiunibus  babilis  adversus  j.isia  cx  c*i^a  abseiittm  ;  si  sen- 
feniia  lata  sit  adversus  conluiuacem  etiaia  faclain  ;  si  seultutia  nal. 
la  sit,  quod  iu  ea  foinia  ligisvcl  slaluli  sil  ouii.^sa,  vcl  c]uod  pro' 
Curaior  Uiandaliim  non  habiitiit , vti  ex  instruDieulis  nuJlius  momeu- 
ti  lata  ,  vel  nullifatis  noloiias  esl  ,  vtl  pioccssus  uuilus  fuit  ,  vei 
jndcx  incoiupelcns  cxtitit  ,  vel  oujjssa  citatio  ,  vcl  hlis  contestatio, 
vide  Soeinnin  rct^id.    122.   Ftrrarien.scin  dc  exccut.  sintenl.  2(5. 

(20)  Ni^i  victor  (rcs  conforuus  scntcaiias  haboal,apj  edationc  nor* 
susptiisas.  Hurt.  Zixs.  ex  Clcmont.  1 .  cie  re  judtc.  (^iie.uadmodum 
aiittin  coudtinnatns  impedict  ipsain  exccu.ioaem  ?  si  in  conliueutk 
se  cau.^am  nulUlalis  adprobafurum  obluleril.  £«cil /.  i.  C.de  execut. 
rei  judlc. 

(21)  Hinc  ratio  dubitandi  suinitur  ex  l.^g.  infr.  de  solutionihua . 

(22)  Solvisse  dicitur  condemuatus  quocunque  gcaerc  se  libcret  , 
dumiiiodo  se  piene  peirccleq.ie  liberet. 

(23)  /.  ().  ^.  4.  supr.  de  dolo  malo,  /.69.  infr.  de  sohuionibus, 

(24)  Paul.   5.  sehtput.   5.  5-    '• 

(25)  Notionis  vcrbo  continctur  jurisdictio  ,et  de  quavis  alia  cau- 
sa  notio. 

(2(i)  /.  g().  infr.  de  verboriim  signifcat, 

(■■'.7)  j4l.  cogniiionem. 

('.b)  Pai  ia  sunt  ,  cerliim  cxpriini  in  scTitenlia  ;  vtl  se  rcferre  ad 
acL;  ccrUun  contiuenlia  ;  vcrbis  cx|  riiucre  ,  vcl  expriim  re  pcr  rc^ 
lationtm.  §.  32.  Jnst.  de  uctionibus.  vidc  /.  ;>(>.  injr.  Ii.  t.  adde 
/.  6.  supr.  de  mbus  credit. 

(29)  CeiSam.  Imo  iuccirtam,  l.  70.  5-  <>■  "f^-  de  i>crborum  ob. 
ligni. 

(30)  Facit  /.  77.  stipr.  de  hcredib.  instituend.  vide  /,  69.  §.  ». 
infr.  h:  t.  l.    1.  /.   2.    C.  de  sentent,  quce  siiie  certa  quantilntc. 

(3!)  /.   22.    C.  de  /ideicommisi.  pula  nutu.  /.  •iisupr.de  legat.i, 
{?>■>)  l.    18.   injr.  h.  t. 

(33)  Igltur  boc  privilcsium  ad  alios  non  exlendilur.  Cur  ?  qu». 
litas  adjccla  coercct  ac  resitingit  dispositioncm. 

(34)  in  solidiiia. 

(3.))  Aq^c  /.    173.  infr.  dc  rct^ul.  jitr. 
(3())  Haec  igifur  cxecutio  peieiiiploiia  crit ,  ct  po.=;t  judicium  op- 

poLi  poleril.  Quid  ,  si  rcnunciavcrit  buic  bentficio  ?  uihilominu» 
jiiviil  lUir  :  daluiu  tst  tnim  id  j  trscnis  miiituin  ,  non  indiyiduo  , 
pula  Titio.  vide  Zas.  Lic.  num.  4- 


34o 


DIGESTORUM 


§.  1.  Decem  ,  aut  noxce  dedtre  ,  condemnatus  (i)  , 
judicati  iu  decem  tenetur  (2)  :  facultatem  enim  noxa; 
dedeudae  ex  Lege  accipit.  At  is,  qui  stipulatus  est  decem, 
aut  noxoe  dederc ,  non  potest  decem  petere  ,  quia  in  sti- 
pulalione  singula  per  se  veniunt,  eaque  singula  separatim 
stipulari  possumus  (3)  .  at  judicium  soiius  noxae  deditio- 
nis  nullum  (4)  est  ,  sed  pecuniariam  condemnationem 
sequitur  :  el  ideo  judicati  (5)  dccem  agitur.  his  enim 
soiis  condemnaiur  :  noxae  deditio  in  solulione  est  ,  quse  e 
L.-^ge  tribuilur. 

5.  2.  Qui  (6)  judicati  {j)  bona  aucloritale  sua  (8) 
distraxit :  furti  aciione  et  vi  bonorum  raptorum  [  ei  ]  te- 
netur  (9). 

5.  3.  Judicati  aciio  perpelua  (10)  est  (11),  et  rei  per- 

secutionem  continet.  Item  heredi,  et  in  heredem  competit. 

De  tempore  ,  qvod  datur  judicatis. 

7.   Ga^us   [  hb.   ad  Edictum  Praeloris  urbani  , 

titulo  de  re  judicata  ]. 

INlra  dies  constitulos  (12)  ,  quamvis  judicati  (i3)  agi 
non  possit  ,  multis  (14)  lamen  modis  judicatum  Jibe- 
rari'(i5)  posse  (16),  hodie  non  dubitatur  :  quia  consti- 
tutorum  dierum  spalium  |ro  judicato  ,  non  contra  judi- 
catum  per  Lrgem  constitutum  est. 

De.  interiiu  rei  ex  stipulatu  petitfw. 
8.   Patjhjs  [  lib.   5.  ad  Plaulium  ]. 

SI  homo  ex  stipulatu  petitus  ,  post   (17)  litem  contesta- 
tam  decesserit  (18),  absolutionem  non  (ic))  faciendam 
et  fructiuim  (20)  rationem  (21)  habendam  placet. 


De  furioso. 
9.  PoMPONius  [  lib.  5.  ex  Plautio  ]. 

FUrloso    (22)    sententia    a  judice  ,  vel  ab  arbitro  dici 
non  potest  (23). 

De  eo  ,  gui  se  patremfamilias  fitixit. 
10.  Marcellus  [  lib.   2.  Digeslorum  ]. 

QUi  cum  se  pro    patrefamilias    fingeret  (2^)  ,  miituam 
pecuniam  accepit  ,    el  exheres  a  palr^  ,   vel  emanci- 
ptus  sit,  quamvis  (aS)  facere  non  possit ,  debet  cou- 
demnari  (26). 

De  oestimatione. 
11.  Celsus  [  lib    5.  Digestorum  ]. 

SI  Kalei.dis fieri  aliqwd  stipulatus  sura  (27),  nempe  (28) 
quandocunque    post    Kalendas    accepto    judicio  ,   tanli 
[  tamen  ]  aestimanda  lis  esl  ,  quanti  (29)  interfuit  mea  , 
Kalendis  id  fieri  :  ex  eo  (3o")    enim  tempore  quicquid  ae^ 
)vissime  solvi  poterit. 


stimatur ,   quou  novissjme 


Dc  dcposilo  et  commodato. 
12.  Maecelhs  [  iib.  4-   Digestorum  ]. 

IN  depositi  vel  commodati  judicio  ,  quamquam  (3i)  do- 
io  adversarii  res  (3^)  absit ,    condemnato    succurri  so- 
let ,  ut  ei  aclionibus  (33)  suis  dominus  cedat  (34). 
De  obligationibus  faciendi. 
i3.  Celsus  [  iib.  6.   Digeslorum  ]. 

SI  quis  ab  alio  decem ,   ab  alio  salisdari  (35)  stipulatus 
est  :   aestimandum  erjt  ,    quanfum    siipulatoris    intersit 
satisdari ,  idque  aul  tsntundem  (36)  erit,  aut  minus  ,  aut 


(i)    Ex  Lege  Acpailia. 

(2)  Id  csj,  non  oLiigatiir  cx  causa  judicati  nisi  m  decem  tjui* 
»o*a»  dedcndi  facultalein  habet  ex  legibiis. 

(3)  Adde,  quia  electio  est  debitoiis.  l.  10.  in  fin.  supr.  de  ju- 
re  dotium. 

(4)  Exceptio  l,  \.  5.  2.  injin.  infr,  quce  senteutice  sine  appel- 
lat.   vidc  Zas.  2.  respons.   22. 

(5)  Sensus  est :  Hoc.  casi»  decom  principaliScr  bwnt  in  causa  ju- 
dJcati,  ct  ea  tantuni  pefam  ,  licel  Lex  tibi  permitfat  servum  iipxae 
dedere.  adde  /.  20.  5-  5.  supr.  dc  htred.  pct.  i.  i,  supr.  de  nc- 
xauim-,. 

(6)  Crediior  scilicet. 

(7)  lA  est  ,  condtnjnafi  debitoiis. 

(B)  Id  cst,  propria:  et  H:\  ex  jtista  scntcntla  qu.isi  injjc.siam  fa- 
«it.  An  judicc  ptrraittcnte  ,  yictori  id  licct  ?  pcrmilti  vidttujr  ,  /. 
II.  m  fin.  C.  de  jugn.  act.  l.  9.  C  solnlo  mntrimonio.  qcamqiiam 
putet  Ziisius  etiam  binc  judice  id  <?itri  posse  ,  si  pericuStini  sit  ia 
mora  ,  et  res  alioquin  ptrituia  sit  ,  hic  num,  4-  nisi  denique  id 
yirtori  a  judicato  sii  pcriiiisssura.  /.  11.  C.  de  pign.  act.  Foito 
seutentia  absolutoria  secuin  Irabil  excculioneni .  /.  1.^'.  a.  supr.  ut 
in  posiess.  lcgat. 

(9)  QuatcKUs?  qutdrupli,  /.  i.  infr.  n  bvnorum  rapCcr.  amitti 
quoque  crcdituni  cx  Ediclo  l).  Marci,  /.  i3.  supr.  qu^d  met.cansa. 
I.  penult.  infr.  ad  leg.  Jul.  de  vi  prwat.  iacurrit  etiaia  in  pflp- 
inam  /.   7.    C.   v.ndc  vi. 

(10)  liuo  ,  non  est  pcrpelua.  vide  Paul.  5.  senterU.  5.  J.  7.  est 
enim  Piaetoria  :  nam  ab  Edicto  Prfeloris  proticiscitur  ,  ideoque  e.it 
annalis. 

(11)  Cur?  oritur  ex  quasi  contractu,quia  judicio  perficilur.  /.  3. 
5.    II.  supr.  de  pecuUo. 

(12)  Puta  qu.Ttuor  nunsium.  /.   3.   /.    4-    C.  de  usnr.  rei  judicM. 
(i3)  Judicati  autcui  agitm-  jure  actiocis,  \e\  ofiicio  judicis:  hoc 

tasu  libcilu8  non  est  necessariu». 

(i4)  IJ  cst  ,  iis  cmnibus,  qnibua  tolli  potcst  obSigatio. 

(i5)  /.    137.   5-    ^-  ''{ff-   de  Knripr    oiiligaticn. 

(iti)  Cur  ?  oaiiiis  dsfiitio  dcbiti  regulacilter  couiceditur  causa  dtbi- 
K>rt3. 

(17)  /.  68  supr.  de  rei  vindicat.  l.  7.  C.  de  execut.  rei  ju- 
dicatae. 

(i3)  Scnlenlia  licet  firri  non  poSest  de  homine  roortuo  ,  '.'cl  in 
nitTtuum  ,  durat  tamtEi  actio ,  ct  iructuuoi  piKteritorucB  ralio  h»- 
h>:\m, 

\ig)  V.  qwa?  sorip?i  u*.  k    t    supr.  dc  lei  uiitdict^. 


(ao)  Spccie  percmpta  post  litis  contestationem  ,  adhuc  doral  iu- 
statitia  proptcr  fructus. 

(21)  Ad  qucd  usqup  tempus  ?  mortis. 
(23)  Id  est ,  ei  ,  et  in  eum. 

(23)  Possc  c.t  eo  videbatur  ,  quod  furiosus  comparatur  minori  , 
/.  7.  §.  n.  infr.  quihus  ex  causis  in  possess.  valet  autem  sentoa 
tia  pro  miuore  lata  absente  ciiratcre,  /.  »4.  C.  de  procurat.  quod 
jeias  uon  obsit  minon  in  rebus  utililer  gtstis  :  quod  minor  contrj- 
here  po.ssit  uliliter:  quod  furiosus  .adquirat  cx.  contractu  vel  quasi  , 
/.  12.  supr.  de  rebus  creditis.  Ra!io  decidendi  ?  furicsus  carct  sta- 
811  :  ideoque  citari  noa  potest  obligarive  ex  ccnsensu  ,  vel  coiitra- 
hcre. 

(24)  /•  4-   ,?•   ••  ^-  fi'  *"/"*•  '/'^"^  f^"^''  ''o»  9"^  "*  aliena. 

(25)  Filiustaiiiiiias  mendacii  ntmine  etlam  ex  niutuo  et  volo  con- 
venitur  :  aliis  cx  contractibus  convenitur  in  soJidum. 

(2ft)  Cur  ita  ?  quia  meutitus  eat.  addc  /.  aS.  in/m.  infr.  h.  t. 
/.  4.  5.  11.  infr.  de  doli  mali.  l.  68.  in  fn.  supr.  ad  leg.  Fa!- 
cid.  l.  10.  5.  I.  infr.  de  fdejussor.  l.  ».  C.  et  l.  3.  tupr.  de  Si- 
luitusconsulto  Maccdon. 

(27)  N;qne  tiat. 

(28)  Id  tst ,  tt  cvencrit  post  Kalendas  littm  contevlatam  cmc 

(29)  /.  72.   $.    i.  infr.  de  verb.  ohligat. 

(30)  Id  fst ,  ci  Kalendis  ipsis. 

(3i)  llatio  dubitandi  sumpta  cx  admodum  contrana,  /.  69.  «u^r. 
dc  rei  vindicat. 

(32)  Deposita  vel  commo<l.ita. 

(33)  Condcmnato,  licct  dolo  malo  rem  intcrvertat,  actioae»  junt 
cedendae.  ... 

(34)  Imo  ccderc  non  debct,  d  l.  69.  neglcctis  solutionibui  qu.x, 
interpretcs  aflerunt  ,  i-efcro  d.  I.  (19.  ad  jus  strictum  :  hanc  legcia 
ad  seqiJtatcm.  moveor  veibo  .«/<-t/irfrWi',quo  Juriscoosultu»  bic  uli- 
tur,  prjetcrmisso  in  d.  L  69.  j*:qtnUi  hrec  rationem  hab(t,ut  sc.J. 
qui  dcrosuit,  tcncatur  ci  ccderc  actiones,  qiiia  cst  miquuni ,  «t  re« 
suas  a  doposdaiio  rccupcrct  ,  ct  pretiuia  rei  simul  accipial.  /.  -i-i. 
supr.  dr  hcred.  pet.  . 

(35)  P.'-omittcns  satisdare  pro  dcbilore,  tcnstur  eatcnus,  in  qiiod 
interest  ,  qratcnus  reus  non  solvit  ,  ut  hic  et  l.  iia.  5.  i.  mfr. 
di/  iurb.  cbl.  ,  ,   . 

(3(0  n:,antum  rcs  ralct ,  interdum  idem  est ,  qnod  »P««°»  ««i 
prcliun.,ut  si  nihil  solvit  .idrcrsariu», q.ii  darc  promisit.  d!»i  ad  /. 
i,  srrr.  de  act.  nnpt.  minu»  autem  ,  si  parlem  Uutum  solvit:  nv 
hil  ,  «  totum  solvit.  /.   113.  infn.  uifr.  dt  m*cr.  obbgat. 


LIBER   QUADRAGESIMUSSECUNDUS. 


34) 


interdutn  etiam  nihil  (i)  :  neque  eniin  (2)  vani  (3) 
timoris  ulla  (4)  sestimatio  est  (5).  verum  sorte  solula  (6), 
nullura  jam  pretium  aestimationis  est  :  aut  quanlum  ex 
sorte  luerit  solutum  ,  tantundem  ex  «stimatione  decedet. 
§.  1 .  Si  (7)  quis  promiserit  prohibere  (8)  se  ,  ut  ali- 
quod  daninwn  slipulator  patiatur  ,  et  (9)  faciat  5  neque 
ex  ea  re  damnum  stipulator    [    patielur  et  ]  faciat:   f  ita 


\: 


habeatur  ]   facit  (10),  quod  promisit:si  minus,quia  (ii) 

non  facit  ,  quod  promisit  ,  in    pecuniam  numeratam  con-        A      Divo  Pio  rescripUim  est,  Magistratus  (24)  poplili  R 

demnalur  ,    sicut    eveuit    (12)  in  omnibus  faciendi  obliga-     -XjL  mani,  ut  Judicuni  (^5)  a  5^(26)  daforum  vel  arbitr 

tionibus. 

De  mutatione  senfentice. 
i4-   Ideii  [  lib.   25.   Digestorum  1 
lUod  jussit    (i3)  vetuitve    (i4)    Praetor  (1 


5)  ,  contra- 


rio  (i6)    imperio    toUere    (17)  et  (i8)  repetere  (19) 
licet  (20)  :  de  (31)  sententiis  (22)  contra  (23). 

(i)     Adde  l.  ult.  infr.  de  stipulat.  prcBtorii^. 

(2)  Id  est  ,  nihil  est  quod  timcat  stipulator  ,  eum ,  qui  hic  dc- 
«em  promisit  ,  fiori  non  solvendo  :  nec  ideo  interim  sua  interesse 
fingcre  debet  satisdari  sibi ,  sed  tunc  demum ,  cum  is  non  solvendo 
ia  totum  vel  partem  factus  fuerit.  Adventilii  casus  non  sunt  com- 
putandi  ,  vei  spectandi.  /.  6.  mpr.  qui  et  a  quibus  manumiss.  et 
Grseci  e^i  Toli  tla^-f»  (rvfi-^dmiriv  ^ifAxci  trpo<Ti)cm  9tAug'  Nul- 
li  alioqui  vcl  pauci  contrahcrent. 

(3)  /.  G.  supr.  quod  met.  caus.  l.  2,  in  Jin.  supr.  ex  quibus 
caus.  major.  l.  4-  supr.  si  cui  plus  quam  per  leg.  Falcid.  I.  184. 
infr.   de  tcgul.  jur.  t.    i3.    C.   de  tramact. 

(4)  Interdnm  tamen  vanus  timor  aestimalur.  l  3.  5.  8.  supr.dc 
adquir.  vel  amilt.  possess. 

(5)  Facienda  scilic.  stipulatoris  favore. 

(6)  j41.   aut  nuUum  jam. 

(7)  In  obligationibus  faciendi ,  seu  facti  ,  post  moram  succedit 
obligatio  in  id  ,  quod  interest. 

(8)  Promissio  indemnitatis  ,  est  promissio  facti. 

(9)  Et  faciat ,  ne  quod  ex  ea  re  damnum  stipulator  habeat ,  fa- 
cit  eLc.  vulgata. 

(10)  Idcoque  non  tenebitur. 

(ij)  Promissor  indemnitatis  non  faciens  id  ,  quod  promisit  ,  in 
<?aod  iuK:rest  ,  tcnetur  ,  et  condemnatur  .  /.  72.  infr.  de  ^erb.  ob- 
ligat.   quod  m  nbhgalionibus  fhcti  locum  obtinet. 

(li)  /.    n3.  cf  /.    114.   infr.  de  vnbor.  obligat. 

(i3)  Jussus  et  sentcntia  judicis  difibruQt.  Non  omne,  quod  judex 
jubct.  sentsnfia  est ,  ut  hic. 

(i4)  In  interlocutoria  ,  scilicet  interloquendo.  quid  sit  interlccu- 
tK)  ,  supra  dixi. 

^  (lo)  Id  est,  ordinarius:  idem  in  delegato.  c.  cum  cessante.  extr. 
««  uppdt.  et  arbitro.  /.  ,9.  in  fn.  supr.  de  recrpt.  qui  arbiir. 
«on  idem  ^n  arbitratore.  Zas.  hic  num.  8.  et  notario  ,  cui  scmel 
instramentum  confcctum  et  traditum  non  licet  corris,'ere.  Ripcns. 
,uc.  /2  5'i.  ct  testi,  cui  non  licet  suam  depositionem"  mutare.  idem 
num.  53     Qmd  successcr  ?vide   l.diem.ti'^  .supr.de  recept.qui  arbitr. 

(lO)vln  OaUia  Judex  neque  inlerlocutoriam  neque  dcfinitivam 
reTocare  pofcst.  ^ 

(17)  Eevocarc  etiam  in  dcterius.  Potest  ctiam  revocare  partibus 
n»Tai3  ,  ct  ad  quartum  usque  mcDsera  ,  Azo  ,  Accurs.  Bart.  hic. 
aate  definitivaE  sentcntiae  executionem:  multo  magis  absentibus  par- 
kbus  reyocarc  potcst ,  si  lis  ipsa  caus*  cognitionem  non  exigit. 

(^18)  Id  cst  ,  confirmare  ,  iuterpretari. 

(19)  A'.  rcmiltcre. 

(20)  Ad  definitivam  usque  sententiam  :  et  sic  interlocutoria  revo- 
•an  potest,  defin.tiva  non  potest.  vide  Zas.  hic.  n.  3i.  imerdum 
eliam  ultro,  par,fe  non  petcnte,  et  abscnte,  si  causa  sit  modici  prae- 
jud.cu.  y.de  Zai.  hic.  n.  3e.  nisi  s.t  jam  raandata  execnticni  scn- 
Wdtia  iQterlocHforia  ,  nisi  idem  judcx  ultro  itcrum  intcrlccutioncm 
«uEaprobayer.t,  nisi  cadem  intcrlocutoria  comprobaf.-i  sit  per  defiui- 
hraai  scntcDtiam  supcrioris  judicis  aut  Principis  :  nisi  de  tollenda 
aboiiUo:.e  conceasa  agatur  ,  l.  i.  C.  de  abol.  nisi  infcrlocuto.ia  la- 
ta  5it  parlium  conscnsu-:  nisi  firatur  interlocutoria  simHl  o,,m  dc 
Hnitiva  ,  aut  vim  habcat  dcfinilivae  :  nrsi  consuetudo  «ontraria  sit  ■ 
niii  ik.erloqucndo    judex    .^e    incompctentem    judicem  agnovif.  vi(k 

plenaMquc  scient.am  j«flcx  haSc.at  ?  Judex  condemnatum  absolvcrc 
Boii  potcnt.  Bart.  Ripcus.  n.  5)  1 . 

(^i)  Sentc.Ui.un  interlocutciiam  ,  uon    defioilivam  judex  reroca- 
Tom.lU. 


Quis  sententiam  exequatur.  2.  De  pignorihis  capiendis 
et  distrahmdis  ,  3.  F^el  victori  addicendis.  4-  >Si  rerum  ^ 
quoi  pignoris  jure  captce  sunt  ^  controversia  Jiai.  5.  Si  res 
sit  pignorata  ,  qu(B  pignori  cctpta  est.  6.  Si  amtroversia 
emptijri  movealur.  7.  Si  emptor  pretium  non  solvat.  8.  De 
noiuinibus.  1 1 .  Dc  pecunia  ,  quct;  penes  argen/ariunt ,  vei 
aliiim  est.    11.   Dc  pecunia  deposiia  ,   vel  rcposita. 

i5.   Ulpiajvus  [  lib.   3.   d^^  OiBcio  Consulis  ]. 

arbitro- 
rum  scntentiam  exequantur  lii  ,  qui  eos  dederunt  (27). 

5.  I.  Sententiam  Romce  dictam.,  etiam  in  Provinciis  (28) 
posse'  Prsesides  ,  si  hoc  jussi  (29)  fuerint,  ad  finem  perse- 
qui  (3o)  ,  Imperator  noster  cum  palre  rescripsit. 

^.  2.  In  venditione  itaque  pignorum  captorum  facien- 
da  ,  primo  (3i)  quidem  res  mobiles  (32)animale»  pignori 

re  potest.  Quid  ,  si  talis  inte.-locutoria  sit ,  ut  non  sperctur  defini- 
tiva?  vide  hic  Bart.  i.  Harmcn.  4-  5-  '6.  et  17,  Goth.  Adde  c. 
ciun  cessante.  extr.  de  appellat.  Cravett.  Consit.  144.  n.  20.  Leo- 
nin.  Cons.  22.  in  fin.  Evcrhard.  Consd.  169.  n.  10.  Vand.  /i6.u, 
qucest.   49-  Ans. 

(22)  Definitivis  scil.  l.  27.  infr.  et  l.  i^.  C.  de pcen.  et  sic  ap- 
pellatione  scntcntiee  in  dubio  intelligitur  dcfinitiva.  dixi  ad  Aceurs. 
in  /.    i.§.  biduum.  infr.  qunndo  appelland. 

(■23)  Hoc  locum  habet  etiam  fructuum  et  expensarum  ratione., 
Ripens.  hic.  num.  54.  Quid  ?  num  id  perpetuo  verum  cst?  ]S.ipea- 
sis  post  aUos  notat ,  multam  revocari  posse  ,  non  poenam  ,  n.  55. 
et  scntentiam  latam  officio  judicis  nobili  ,  n.  56.  a  judice  iilustri  , 
n.  57.  alias  exceptiones  vide  ibidem  apud  eundcm. 

(24)  Magistratibus  populi.  Hal.  Goth.  P.o  intcllecfu  hujus  lcg. 
vide  Zas.   1.  singul.  intellect.  cap,  6.  Menoch.  de  arhitr.  judic.lib. 

4.  qucEst.   74-   S.  L. 

(25)  Judicem  datum  fx/3f/3ets-|uaV  vocat  auctor  Synops.  Basil.  lib. 
25.   tit.   8.  ex  lib.  9.   tit.   3.   cap.    i3. 

(26)  Ordinarii  judices  sententias  suoi'um  delegatorum  et  arhitroruia 
excquuntur. 

(27)  Non  igitur  delegati?id  verum  civili  Jure.  secus  Jure  Cano- 
nico:  quo  receptum  est,  ut  dclcgati  ab  ordinariis  possint  senteutias 
suas  excqui.  cap.  cum  ab  Eccles.  extr.  de  cff.  ord.  An  idem  in 
delcgato  Principis  ?  Accurs.  ncgat.  Bart.  ait  ,  quod  et  praxi  et  Ca- 
nonico  quoque  Jure  receptum  est.  cap.  quccrenti-  cap.  significasti. 
cap.  cx  litn-is.   extr.   de  cff.  delcg. 

(28)  Etccontrajct  sic  extra  XcYrWoimm.l.^^.in  fin.supr.de jud. 

(29)  Vix  toto  jure  manifestiiis  ,  quam  hic  ostenditur  origo  m.in- 
dati  illius ,  qiiod  Galli  vocant.  Pareatis.  Jussum  hic  intepretor  (  ul 
et  Bodin.  3.  de  republ.  l.  6.  )  ejus  ,  qui  et  Romae  ct  provinciali- 
bns  judicibus  imperat  ,  id  est ,  Pi-incipis.  arg.  l.  i3.  §•  3.  C-  de 
judiciis.  tunc  cnim  rclatio  ad  superiorercu,  fieri  debet  :  .ilias  euim 
urbanus  iu  provincialem  ,  ut  par  in  pareifi  ,  non  habet  imperium. 
/.  12.  $.  I.  infr.  de  reb.  auct.  jud.  I.  3o.  ^.  i.  supr.  de  excus. 
tut.  Est  qnidam  alius  mndiis  prretcr  superiorem  excqneudee  extra 
territorium  senteutire  :  ciiin  sciL  par  a  pari  ,  id  est  ,  Romanus  a 
provinciali  petit ,  ut  exec:ifioni  mandet  sententiam  Romne  dictam. 
et  ita  resfringendam  et  intolligcndara  puto  /.  5.  5-  i^i.  supr.  dercb. 
eor.  qui  sub.  Iliuc  origo  literarum  ,  quce  i-equi.ulorice^  dicuntur , 
arg.    I.  8.  in  fn.  pr.   C.  de  Episc.    aud.    qnas  Nouell.    134-   cap. 

5.  fers.  si  vero  cognoscatnr.  appellat  l)iiJio<rixs  fTtToKfiii'  Harum 
liferarum  in  aliis  rebus  maxiraus  usus  est,  vclut  in  evocandis  testi- 
b'is  alterius  provincise.  /.  3.  in  fn.  Supr.  de  tcstib.  et  eorum  de- 
posilione  transmif tcnda .  /.  •].  supr-  test.  quemad.  aper.  adde  JS^ow. 
90.  e.  5.  rcis  etiam  evocandis.  vide  /.7.  itifr.  de  custodiu.  yf»/u- 
(j.%-r%  i>i/uo'<rix  ,  litcras  publicas  appellat  Noi'.   17.  c.   i^- 

(.^0)  Id  est  ,  exequi. 

(3i)  Nota  pi'ogre^sum  et  ordinem  juris  in  vendifionibus  faciend.s 
pignorum  cx  causa  judicati  captorum  :  Mobilia  ,  res  soli ,  jui-a.  His 
conjunge  /,  5.  8.  9.  10.  iuyr.  de  rebtis  eor.  ct  l.  12.  iii  fn.  supr. 
de  relig.  l.  22.  C.  de  administrat.  tutor.  Novcll.  7.  c.  i.  ct  lao. 
c.  6.  et  7.  Is  ordo  non  scrvatur  in-  Gallia  :  addc  Guid.  Papx  de- 
cision.  281.  Edicfiim  Jrancisci  I,  anno  iJi^.  arttcid.  7|.  Nam 
ab  ijnmobilibus  incipcrc  licct:  expipe  tamen  res  niinorum.  vide  Lu- 
cium  2.  jirestor.  7.  Arest.  3.  , 

(3?)  Lcge  mobilcs  animalcs  :  auctor  enim  Synopscos  quatuor  hic 
rcrum  genera  constituit  ,  Kiy>i7»i  i/u^jx»  >  »ii,tv>iTii  >  S^Actix-       t  " 

44 


342 


DIGESTO     RUM 


capi  jubtnt,  mox  distralii  :  quaruni  prefium  si  sufFecorii, 
hene  est :  si  ncu  sufllecerit,  eliam  soii  pignora  capi  jubcut 
et  dislrahi.  (|uod  si  nulla  uiovenlia  sinl ,  a  pignoribus  so- 
ii  initiuni  rac)i;nt.  Sic  dcniijue  inlerioqui  stient  ,  si  mo~ 
i-cnfia  iion  sinl ,  ut  soli  cxtoqiie  capianlur  :  nam  a  pigao- 
libus  scli  initiiim  laciendum  uon  (i)  cst.  quod  si  nec  , 
(juae  soii  sunl,  sufllciant  ,  vtl  nulla  sint  soli  pignora,  tunc 
pervenietur  eiiam  ad  jura  (2)  :  exsequuniur  itaque  rem 
jxidicalam  Prasides  isto  raodo. 

5«  3.  Si  pignora  ,  quan  capta  sunt ,  emptorem  non  in- 
v(  iiiant  :  resciiptum  est  ab  Imperiitore  nostro  (3)  ,  et 
J)ivo  palre  (^jus  ,  ul  jddicanlur  (4)  ipsi  •>  cui  quis  con- 
demnatus  est.  Addicantur  autem  ulique  ea  (5)  quantitute, 
«iuae  debetm-.  nam  si  creditor  maluerit  pignora  in  credi- 
tum  possidere  ,  iisque  esse  conlentiis  ,  rescriptuin  est , 
non  (6)  posse  eum  ,  quod  amplius  sibi  debelur,  peterej 
quia  veiut  pacto  transegisse  (7)  de  credito  videtur  (8)  ,  qui 
contentus  fuit  pignora  possidere :  nec  posse  eum  in  quan- 
titatem  certam  pignora  lenere  ,  et  supcrfluum  petere. 

5.  4-  ^i  rerum  ,  qnae  pignoris  jurc  capla;  sunt  ,  contro- 
Ycrsia  fiat  (9)  ,  consiitulum  est  ab  Imperatore  noslro  , 
ipsos  ,  qui  rem  judicatam  exsequunlur  (10)  ,  cognoscere 
debere  de  proprietate  (11)  :  et  si  cognoverint  ejus  fuisse  , 
qui  ccindemnatus  est,  rem  judicatam  exsequetur.  Sed  scien- 
dum  (12)  est  ,  summatim  (i3)  eos  cognosccct  debere.  nec 
sententiam  eorum  posse  debitori  prajudicare  ,  si  forle 
hi  (i4)  dimitfendara  eam  rera  putaverint,  quasi  ejus  sil,  qui 
controversiam  movit  (i5)  ,  non  ejus  ,  cujus  nomine  (16) 
capta  est.  nec  eum  ,  cui  reslituta  est  (17)  ,  statim  lia])ere 
per  sentenliam  debere  :  si  forte  jure  ordinario  coeperit  ab 
eo  res  peti  (ib).  sic  evenit  ,  ut  omnibus  integris  tantum 
capioni  (19)  res  judicata  proficiat  (20).  Sed  iilud  debet 
dici  ,    ubi    controversia    est    de    pignore    (21)  ,     id    di- 


miili  debere  ,    et  capi  allud  ,   si  qnod  est  sine  contixvcr  • 
sia  (2'^). 

^■.  5.  Qucd  si  res  sit  pignerata,  quoe  pignori  capta  cst 
viclenduni  cst,  an  sic  distrahi  possit  ,  ut  diinisso  credilcre* 
superiiuiim  in  causain  judicati  convertalur?  et  quamquaia 
non  (23)  cogatiir  credilor  rem  ,  quam  pignori  accepit 
dislraliere  ,  tamen  in  judicali  exseculionem  servatur  ,  ut 
si  emploreui  invenerk  res  ,  quae  capia  est  ,  qm  dimisso 
priore  creditore  superfluum  soJvere  sit  paratus  ,  admiiten- 
da  sit  hujiis  quoque  rei  distractio  ;  nec  videtur  deterior 
condilio  credituris  tieii  suura  conseculuri  ,  nec  prius  ius 
pignoris  dirnissuri  ,  quam  si  ei  fuerit  salisdalum  (2j). 

^.  6.  Si  pust  addictum  pignus  aliqua  controversia  em- 
ptori  movealur  ,  an  sit  cognilio  (aS)  ejusdem  judieis  ,  qui 
senteniiam  exsecutus  fuenl  ,  videndum  esl  :  et  cum  semcl 
emplio  perfecla  (26)  sit  ,  ejnsque  ,  qui  comparavit ,  pcri- 
culum  (27)  vertutur  ,  non  puto  locum  csse  cognitioni  : 
certe  ,  posleaquam  inductus  est  emplor  in  possessionem 
Monne  cessabunt  partes  eorundem  judicura  (28)?  -]'  Idem- 
que  (29)  et  si  ipsi  ,  cui  quis  judicatus  est ,  res  fuerii  ad- 
dicta. 

^.  7.  Sed  si  emptor  ,  cui  pignora  sunt  addicta  ,  exse- 
quente  (3o)  judice  (3i)  ,  pretiuin  non  soivat  :  utrum  ad- 
versus  emptorem  porrigere  (82)  manus  (33)  debeant  iidein 
judices  ,  qui  sententiam  exsequuntur  ,  videndum  est  ?  E« 
non  puto  eos  ultra  procLUere.  Caeierum  iouge  res  aiji- 
bit  (34)  '.  quid  enim  dicemus?  condemnabuut  emptorem  , 
et  sic  exsequentur  adversus  eum  sent.^ntiain  ?  an  statim  pro 
judicato  habebunt?  et  quid  ,  si  neget  (35)  se  emisse  ,  auf 
exsolvisse  contendat  ?  Melius  igilur  erit  ,  si  non  se  intor- 
ponal  (36) :  raaxirae  cum  nec  haUeat  actiouem  adversub 
eum  is  ,  cui  judicatum  lieri  desiddatur  ,  nec  injuria  afH- 
cietur.   Oportet    enim    res    captas   pignori  ,  et  distraclas  , 


(i)     /.8.  suyr.  quod  cujuscunque  unifcrs. 

(2)  Et  iioinina.  vide  5.   8.   in/'r.  h.   t. 

(3)  Y.  A\'altlieins  lib.  7.  miscell.  c.  19.  Alciatus  l.  6.  paradox. 
c.  3.  Joannes  llobcrtus  lib.  i.  sentent.  jur.  cap.  22.  Forcaluliis  Ne- 
cyomant.  dialog.    i3.   Mod. 

(4)  l  10.  C.  da  dist.  pign.  ct  victor  in  posscssionem.  /.  3.  C. 
de  execut.  rei  jud.  tt  donnmujn  niitlatur  ,  /.  idt.  iii  Jin.  C.  si  in 
causa  Tci  jud.  pign.  ct  jnrc  dominii  possidcaf.  /.  ult.  §.  2.  C.  de 
jjure  doni.  imjiet. 

(f»)  Nc  cum  nniltis  inUrpretibus  iiitclligas  pro  ea  quantitate  scii 
Munma  ,  quae  dtbetur  ,  sivc  niajor  sit  ,  sivc;  minor  :  potcst  enim 
5.iignus  plus  vei  ininus  valcrc.  Ea  ijjitiir  bio  quantitate,  id  cst,  tan- 
la,  seu  pro  rata  dcbili:  nc  si  lortc  pluris  aut  minoris  valeat ,alter- 
uicr  (  id  cst,  debitor,  aut  crcditor  )  afliciatur  injuria.  vide  Diiar. 
k''c  et  1 .  disp.  6.  ficrl  taiucn  posse  video  ,  ut  crcditor  volcns  ,  ul- 
rio  piguorc  contciitns  sit  ,  itifr.  h.  t.  alias  ci  invito  pignus  forte 
jinodici  valoris  non  dabitur  :  aut  pro  magno  dtbilo  addicelur.  Et 
nolauda  est  borum  veiborum  dilfcrentia,  ciim  addicitur  pigniis,  pro 
lala  debiti  pignus  addiciliir  :  ciiin  ailjudicatur  ,  non  ita  perpciidi- 
tor  nicnsura  dcbiti :  cnin  datur  in  soUitum  ,  id  non  fit ,  nisi  con- 
sensu  victoiis.  Zas,  ad  5.  6.  Infr.  h.  t.  n.  6.  7.  8.  adde  Alciat. 
6.  paradox.  6. 

(6)  Bcncficium  /,  2.  C.  de  rescind.  vendit.  locum  ncn  habet , 
qiiotics  cicdifori  res  adjudicatur.  v.  Socin.  reg.  »26.  et  436. 

{7)  Bencficium  /.  2.  C.  de  resciiid.  \-indit.  non  datur  transi- 
£cnti  :  fiicit  /.  65.  ^.   i.  Supr.  de  cond.  iiuleb. 

(8)     Dc  bac  praesumptione  vide  /.  ult.   C.  ad  SC.   VcUeian. 

(y)  A  quodam  tertio.  scnsiis  cst,  Si  a  tcrtio  aliqiio  controversi.a 
lu  exccutionc  judicatje  rci  incidit,  judex  exccutionis  summatim  co- 
gaosccre  debet. 

(lo)  Id  cst,  cxecutores. 

(n)  Pignoris  ,  cuin  pigniis  sit  dcbitoris  ,  ac  conlradictoris. 

(la)  Adde  5-  8.  infr.  h.  t.  et  quod  «;ripsi  ad  /.  ult.  5.  3,  supr. 
de  eo  ,  qudd  metus  causa. 

(i3)  Dc  summaria  cognitione  vide  l-  9.   C.  d*  judiciis. 

{34)  Kxecutoies  sc. 


(16)  Id  est ,  lerlii  se  opponcntis. 
(iti)  A  quo  capta  cst. 

(17)  Ne  dicas  crcditorem  cum  Accursio  :  intellige  contradictorcni 
illum  tertiiim  :  nam  vo.\  eum,  cxpiessa  tantum  leddit :  ideoquc  ail 
crediloitiu  rclerri  non  potcst ,  cujus  hic  npn  til  mentio.  vide  Z.u. 
1.  intellect.   6. 

(18)  IVr  tkbilorera  sc. 

(19)  Id  est  ,  ud  usucapioncm. 

(20)  Si  ioite  dibitor  rem  suani  non  vindic.et .  scnsus  «rst  ,  qiiili- 
bct  jx)test  reni  ipsam  vindic;ire  coratn  judice  oidinario,  si  intciido- 
rit  .sc  jiotioia  jnra  baberc,  to  uon  iusjiecto ,  quod  contradiclori  ju- 
guus  .idjudicatuni  fucrit.   Zas.   hic.  n.    16. 

(ii)Mola  a  tcrtio.  Potcst  euim  terlius,  ct  quilil>ct  intercssc  i>rap- 
tcudcns  contradiccre  in  judicio  iuter  duos  niolo.  v.   Za:  .  hic.   n.i^. 

(22)  Ut  ita  sati.sfiat  creditori.  addc  $.  8.  infr.  h.  t.  l.  2.  C.  quan- 
do  fisc.  vel  priwut. 

(23)  Vidc  /.  6.  supr.  de  pignorat. 
('>4)  ^/.  satisfaclum. 

(26)  Post  venditum  ct  addictiim  pigniis  cessat  cognitio  judicis  cx- 
equeutis  ,  si  modo  jrctium  sit  sohitum.  ^-    /•  "{/"''•  ''•  *• 

(26)  Plcnitudo  non  cget  adjt-ctione. 

(27)  Emploiis  cnim  est  pericubim  rei  venditae. 

(28)  Intcrrogalioncm  non  sccuta  rcsponsionc  sempcr  afliimaic  , 
hinc  colligurit. 

(29)  Qiiod  juris  cst  in  quovis  emptore,  idcni  jurii  «t  in  t<>,  qui 
emit  ex  adjudicatione. 

(30)  Vidc  $.  6.  supr.  et  5.  8.  infr.  h.  t. 

(3i)  lle  vciidita  per  judicem  ,  prctio  non  sohito  ,  cessat  cjii»  co^ 
gnitio  et  oflicium,  nisi  ca  rcs  aufcralur  cmplori ,  ut  prsssculi  pccu- 
nia  distrabafur. 

(3i)  Vidc  Ant.  Fabr.  .'>.  conject.  16. 

(33)  Id  cst,  extcndctc  jurisdictiontna. 

(34)  In  infiQitum. 

(35)  Pcr  calumniam  sc. 

(36)  Intcrpoaaiit,  vulg.  et  male. 


LIBER    QUADRAG 

prjBsenii  (i)  pecunia  distrahi  ,    non    sic  ,  ut  post  tempus 
pecunia  solvatur. 

•j-  Certe  si  se  interponant  ,  hactenus  dcbebunt  interve- 
nire,  ut  ipsam  rem  addiclam  capiant,  et  distrahant ,  qua- 
si  non  vinculo  pignoris  liberaiam. 

§.  8.  Sic  quoque  judices  exsequentur  (2)  judicatum  , 
ut  nomma  (3)  jure  piguoris  capiant  ,  si  niliil  aliud  sit  , 
quod  capi  possit  :  posse  eaim  uomen  jure  pignoris  capi  , 
Imperalor  noster  (4)  rescripsit. 

§.  9.  Sed  utrum  confessum  nomen  tantum  capi  possit  , 
an  etjam  si  negel  quis  se  debere,  videamus.  Et  magis  est, 
iit  id  (5)  duntaxat  capiatur  ,  quod  confitelur  :  ca-terum 
si  negelur,  ocquissimum  erit  ,  discedi  a  nomine  (6).  nisi 
forie  (pjis  exemphim  secutus  corpoialium  pignorum ,  ullra 
processerit,  dixeritque  ipsos  debere  judices  de  nomine  co- 
gnoscere ,  ut  cognoscunl  de  proprieiate  :  sed  contra  rescri- 
ptum  «.t. 

§.  10.  Item  quid  dicemus  ?  utrum  ipsi  judices  conve- 
iiient  nomen  ,  exigentque  id  quod  debetur  ,  et  in  causam 
judicati  convertent;  an  vero  vendent  nomen  ,  ut  pignora 
forporalia  solent?  Et  necesse  est  ,  ut  quod  eis  facilius  (y) 
videatur  ad  rem  exsequendam  ,  hoc  faciant. 

§.  II.  Sed  et  si  pecunia  penes  argentarios  sit  ,  afque 
capi  (8)  solet.  *f*  Hoc  amplius  et  si  penes  alium  quem  , 
deslinata  lamen  ei  ,  qui  condemnatus  est  :  solet  pignoris 
jiue  capi  ,  et  converti  in  causam  judicati. 

5.  12.  Prsterea  pecuniam  quoque  depositam  nomine 
condemnali  ,  vel  in  arcam  reclusam  solent  capere ,  ut  ju- 
dicato  salisfiat.  'f-  Hoc  amplius  et  si  pupillaris  pecunia  in 
arcam  reposita  sit  ad  praediorum  comparationem  :  et  citra 
permissum  Prietoris  ab  eo,  qui  exsequiiur  judicatum  ,  so- 
let  capi  ,  et  in  causara  judicati  converti. 

De  his  qui  non  in  solidum  conveniuntur. 
16.  Idem  lib.  63.  ad  Edictum. 

SUnt  (9)  qui  (10)  in  id  ,  quod  facere  possunt,  conve- 
niuntur  (x  i)  ,  id  est ,  non  deducto  jere  aiieno  (12). 
-]•  El  quidem  suat  hi  fere.  -^  Qui  pro  socio  (i3)  conve- 
niuntur  :  socium  autem  omnium  (i^)  bonorum  accipien- 
dum  (i5)  est.  Item  parens  (16), 


ESIMUSSECUNDUS.  343 

17.  Idem  lib.    10.  ad  EdlclTini. 
■pAfronus  (17)  ,  patrona  ,  liberique  eorum,  et  parentes. 
-■•     ■f'  Item  marilus  (18)  de  dote    in  id    quod  facere  po- 
tcst  ,  couvenilur. 

18.  Idem  lib.  6Q.  ad  Edictum. 

ITem  milcs  (19)  ,  qui  (20)  sub   armata  militia  stipendia 
meruit  ,  condemnatus  ,  eatenus  quatenus  facere  potest, 
cogitur  solvere. 

19.  Paulus  lib.  6.  ad  Plautium. 

INter  eos  quibus  ex  eadem  causa  debetur ,  occupantis  (21) 
melior  conditio  est:  nec  deducitur,  quod  ejusdom  con- 
ditionis  hominibus  debetur.  sicuti  fii  in  de  peculio  actio- 
ne  :  nam  et  hic  occupantis  melior  est  causa.  •]-  Sed  et  si 
cum  patre  (22)  patronove  agetur  ,  non  est  deducenduni 
ses  alienum  :  maxime  qiiod  ejusdem  conditionis  personis 
debebitur  ,  ut  liberis  ,  libertis. 

5«  1.  Is  quoque  ,  qui  ex  causa  donalionis  (^3)  conve- 
nitur  ,  in  quantum  flicere  potest ,  condemnalur  :  et  qui- 
dem  is  solus  deducto  (2^)  ^ere  alieno.  Et  inter  eos ,  qui- 
bus  ex  simili  causa  pecunia  debetur,  occupantis  (^5)  po- 
tior  erit  causa.  Imo  nec  totum  ,  quod  habet ,  extorquen- 
dum  ei  puto:  sed  et  ipsi  (26)  ralio  habenda  est,  ne  (27) 
egeat. 

20.  MoDESTiNUS  lib.   1.   Differenliaruni. 

NOn  (28)  tanlum  dotis  (29)  nomine  maritus,  in  quan- 
tum  facere  possit  ,  condemnalur  :  sed  ex  aliis  quo- 
qne  contractibus  ab  uxore  judicio  conventus  ,  in  quantuni 
facere  potest  (3o)  ,  condcmnandus  est  ex  Divi  Pii  Consti- 
tutione.  f  Quod  et  in  persona  mulieris  sequa  lance  ser- 
vari  aequitalis  suggerit  ralio. 

21.  Paulus  lib.  6.  ad  Plautium. 

Slcut  autem  cum  marito  agitur  ,  ita  (3i)  et  cum  soce- 
ro  (32)  ,  ut  non  uhra  facultates  damnetur.  f  An  si 
cum  socero  (33)  ex  promissione  dotis  agatur ,  in  id  quod 
facere  potest,  damnandus  sil?  quod  et  id  aequuin  esse  vi- 
detur:  sed  (34)  alio  jure  utimur  (35),  ut  et  Keralius  scribit. 

22.  PoMPONius  lib.   21.  ad  Quintum  Mucium. 

J^Ed  hoc  ita    accipiendum    est  ,  si  a  socero  dos  ex  pro- 


(1)  In  subhastaliombus  non  habcnda  fides  cst  dc  prelio  :  idcm 
«bscfvatur  in  rcbt.s  fisci,  /.  ,.  infr.  de  jure  fisci.  ct  omnibus  nian- 
datnra  habent.bus  vendendi.  Idom  est  quoque  in  cxcutoribus  tcsta- 
«entormij.  Atque  Ua  b.nec  formula  praeconii  apud  Flaut.  in  Men'- 
sfimis  :   omma  uemunt,  cuiqae  licebunt  ,  prcescUi  pecunia. 

(i)      d.    *,.   6,    7.   supr.    h.   t.  '^ 

q)     Ad.le  5.  -2.  suir.  h.  t.  l.   b.    C.  de  exec.  rei  judic. 

U)     Antoninus.  '' 

(5)  CoMfessum  sc. 

(6)  pjgnori  capiendo. 

(7)  Possuut  igitur  vcl  cxigcre  debitum  ,  vel  vfendere  ,  rel  ipsius 
ertrailonDus  addiccre. 

(»)  Gallj  priniura  acceptant  ,  deinde  pogtulant  nummos  ita  ac- 
«cpUtos  sibi  tradi  et  in  solufum  dari. 

(9)     Hoc  m  Gallia    ron    obtinct.    Goth.  Vide  in  hanc  W.  Leo- 
«m.  hb.  6.  c.   14.  Guid.  Pap.  et   Du.nron.  hic.  Obstarc    vidcf;,r  / 
^erum  est.  6..  supr.  pro  socio.  pro  conciliatione  vid.  Accurs.  ibid. 
Pac.   Enantioph.    cent.  /,.  tit.  pro  socio.   auceU.    100    Aus. 
.    (10)  De  quibus  5.    36.    87.    38.    lust.t.  l  action. 

(ti;  Lxceptioncm  observa  :  convcniendus  sum  ,  nuatcnus  facm- 
pottuin  :  dc  qua  vidc  Oldcndorp.  c.  55.   de  exccpt. 

(rj;  /.  49.  inf.  h.  t.  '^ 

(i3)  /.   22.  lafn.  infr.   k.   t. 

(i4)  lino  idem  est,  u»  non  «it  oranium  bonornm.  /.63.  pr  supr 
pro  9*)cifi.  "^        '    ■ 

(i.'i)  Sociu»  autem  omniura  bonorum  accipiendus  c^t.  Haf 

(•<>)  /•7.  5-  '•  supr.  de  ohsct^uiis.  5.38.  Inst.  de  act.  l.  i.  L 
C.   supr.  de  collat.  '  j  ■   5. 


(17)  d.    ^.  38. 

(18)  /.  20.  /.  21.  tnfr.  h.  t.  l  un.  $.  7.  C.  de  rei  iixor.  acl. 
5.   37.   Jnst.  de  aclion. 

(rg)  /,  6."  .ntpr.  h.  t. 

(20)  /.   7.  infr.   de  castrensi  prculio. 

(21)  /.  22.  5.  4.  C.  de  jura  delib.  Goth.  vid.  Augustin.  hb.  i, 
emrndat.  Ub.   i.  c.  7.  Gutier.  var.  resol.  cap.  6.  n.   19.  S.  L. 

(22)  /.  49.  infr.  h.   t. 

(23)  Vido  /.    12.  supr.  de  donationib. 

(24)  /.  54.  supr.  sohit.  matriih. 
(2,5)  /.  98.  infr.  de  regul.  jia-. 
(26)  Al.   ipsius. 

(57)  /.   3o.   infr.  h.   t. 

(28)  Vide  Cujiciura  24.  ohs.   38. 

(29)  /.    17.  supr.  h.   t.  .    /.       I  ■ 

(30)  Relativorum  idera  jus  cst.  adde  /.  4i.  mfr.  de  reg.  jur. 
(3t)  Vide  Zas.  2.   responsor.  9.  et  1.  intell.  5. 

(32)  Id  est  ,   palri  ipsl.is  mariti.  /.    i5.  in  fin.  supr.  sohito. 

(33)  Id  est ,  patri  uxoris. 

(34)  Sed  slio  ctalio  jurcutiraur.  ita  emcndat  A  nt.  Faberi.  con- 
Jectnr.  14.  Cujus  lcctionis  scnsus  ost:  Kqiium  quidcm  essc  soccnr.a 
ex  promis.^ionc  dotls  soluto  matrimonio  non  m  soUdiuu  c.ondecina- 
ri  ,  sed  alio  ct  alio  jurc  nos  uti  ,  id  est ,  eum  nunc  ni  solidum 
condemnari  ,  nunc  non  condemnari  :  regulariter  nou  condemnari  ; 
ex  causa  tamcn  ,  et  persona  condcmn.iri  ,  boc  est  ,  si  dolo  aoteu. 
promlserit,  vcl  si  laPH  persona  sit  ,  qn.v  vix  aliquo  bonore  dign.i 
videatur  ,  sccujidnm  di^tinctionem  /.  vcnuh.  snpr.  de  jure  doZ 

(35)  Iino  ,  contrarii:.ra  justiua  est.  /.    17.  supr.  sotuto. 


344 


DIGESTOEUM 


missioue  pef.itur  soluto  (i)  inatrimcjiio  :  vcrura  si  raa- 
uente  malriiHcuio  dos  ah  eo  pctalur  ,  succurrendum  uli- 
que  (2)  est  ,  ut  ne  majorij  summee  condcmnetur  ,  cjuam 
ijiiaiituni  faceie  polesl. 

^.  1.  Qucd  autem  de  sociis  (3)  dictum  est  ,  ul  el  hi  , 
in  quantura  facere  possint,  condemnenlur  :  causa  cognita 
se  faclurum  Prastor  edicit.  "^  Causa^  cognilio  autem  iu 
hocerit,  ut  neganti  (4)  se  socium  esse,  aut  ex  doli  clau- 
sula  oLIigato  non  succurralur. 
_  23.   Paultjs  lib.   6.   ad  Plautium. 

SI  cum  procuratore  marili  de  dote  actum  fuerit  :  si 
cjuidtm  vivo  marito  condemnalio  fiet ,  in  quanlum  fa- 
cere  potesl,  fiet  damnatio^  luim  et  defensor  (5)  mariti  in 
Jd  quod  ille  facere  potest ,  damnatur  :  mortuo  vero  ma- 
rilo  ,  in  solidum. 

24.  PoMPOSifS  lib.   4-   cx  Plautio. 

ET    si    fidejussor    acceplus    sit    rei  ,  vel  aclionis ,  non 
prcderit  [  ei  (6)  ]  ,  si  persona  ,  pro  qua  fidejussil  , 
hi  c[uantum  facere  polest ,   condcmnanda  est. 

§.   1.   Si  mF.ritus  solvcKdo  non   fuerit  ,  licet  ipsi  marito 
piosit  ,  quod  facere   non    possit  (  id  enim  personse  mariti 
praislalur  )  ,  lieredi  (7)  ejus  hoc  non  piodest. 
25.  PArLUs  lib.  to.   ad  Edictum. 
QCicndum    est  ,    Iieredes    (8)    earum  personarum  non  in 
*^   id  ,  quod  facere  possunt  ;  sed  in  integrum  teneri. 
Si  com'e?:erit  inter  litigatores  cfuid  pronuncietur. 
26.   UlpiAmjs  lib.   77.   ad  Edictum. 
Cl  conveijcrit  inler    litigalores    (9)   ,     quid  (10)  pronun- 
^  cietur ;   non  ab  i'e  erit ,  judicem  liujusmodi  senteniiam 
profrrre  (11). 

De  senienlia  injusta  ,  et  appellaiionc  non  recie  facta. 
2'-;.  Moi)esti:kus  lib.  i.  Responsorum. 
pRaeses  Provincia?  (12)  usuras  usuraruni  condemnavit  (i3) 
-■•  contra  Legcs  (i^)  ,  et  sacras  Constiiutiones  ,  ideoque 
Lucius  Tilius  contia  pix>Iaiam  sentenliam  injuslam  Praesi- 
dis  appeliavit  (i5)<  Qu£ero,  cum  non  secundum  legem  (16) 
[bic]  Titius  provocasset  ,  an  exigi  possit  ptcunia  (17)  se- 
i.undum    ccndunnatioi^em  ?    Modestinus  rcspondil  ,  si  sen- 


tentiK  certa  quantitas  conllnetur  ,  nihil  proponi  ,  cur  ju- 
dicati  agi  non  possit  (18). 

De  senlentiis  diversis. 

28.  Idem  hb.    12.   Responsorum. 
T-^Uo  judices  daii  (19)  diversas  senlentias  dederunt ,  Mo- 
^  destinus  respondjl ,  utramque    senlenliam  in  pendenti 
esse  (20),  donec  competens  (21)  judex  unam  earum  (22) 
confirinaverit. 

De  tempore  quod  datur  judicato. 
29.   Idem  lib.   7.  Pandectarum. 

TEmpus  ,    quod    datur    judicati  (28)  ,  eliam  heredibus 
cjus  ,  cseterisque  ,  qui  iu  locum  ejus  succedunt,   tri- 
Luilur  (24) ,  videlicet  ,  quod  ex  tempore  deest ;  quia  cau- 
sae  magis  quam  personse  ,  beneflcium  praeslituitur. 
De  donatore. 
3o.   PoMPONius  lib.   7.   Variarum  lectionum. 

CUm  ex  causa  donalivjnis  promissa  pecuuia  est ,  si  du- 
bium  sit,  an  ea  res  eo  usque  donatoris  faculiates  ex- 
haurire  possit ,  ut  vix  quicquam  ei  in  bonis  relictum  sit : 
aclio  in  (25)  id  quod  facere  possit ,  danda  est;  ita  ut  (2G) 
et  ipsi  donatori  alicj^uid  sufliciens  relinquatur.  cjuod  maxi- 
me  inter  Iiberos  et  parentes  (27)  observandum  est. 

De  tempore   quod    daiur  tani  ad  solvendum  ,  qitam  ad 
vendenda  pignora. 

3i.  CallistrAtus  lib.  2.  Cognitionura. 
T^Ebitoribus  non  tantum  petentibus  dies  ad  solvendum 
■^"^  dandi  sunt  (28)  ,  sed  et  prorogandi  ,  si  res  exigat. 
si  c{ui  tamen  per  contumaciam  (29)  magis  ,  quam  cjuia 
non  possint  explicare  pecuaiam  ,  dilferant  solutionem:  pi- 
gnoribus  caplis  corapellendi  sunt  ad  satisfaciendum  ex  for- 
nia  quam  Cassio  Proconsuli  D.  Pius  in  hac  verba  rescri- 
psit  :  His  qui  fatebutttur  (3o)  dehere  .,  aut  ex  re  Judicaia 
necesse  halebunt  reddere  ,  tempus  ad  bolvenduin  detur  , 
fjuod  sujjlcere  pro  facultaie  cujusque  videhilur  :  eorum  qui 
intra  cliem  vel  ah  initio  datum  ,  vel  ex  ea  causa  poslea 
prorogatum  sibi  ,  non  reddiderint  ,  pignora  capi  :  eaque  , 
si  intra  duos  (3i)  nienses  non  solverint  ^  vendantur:  si  quid 


(i)  Nam  constante  nintnnionio  ,  certo  jurc  iitimnr,  soccrum  sc. 
.■^u} la  rju.-iin  facerc  pc.^-sit  ,  non  tencri ,  nec  si  dolo  dotcin  promise- 
iil  .  auf  co  honore  iiidignus  sit,  adOnitatis  scil.  ratione.   d.  l,  prii. 

(0.)  Id  cst ,  indiitiiict(;  :  non  insfjccto  eo ,  au  aliqua  sit  causa  , 
ptoptci-  qn;:ra  foccr  in  solidiini  coitdi.mnari  debeat,  ut  in  /.  frater 
-iB.  supr.  de  coiid.  indeb.  Ufiquc  ist  sine  disfinclione  ,  seu  non 
iidinissa  ca  distiticiionc,  An  ex  pcculio  fratris  crcditoris  ad  fratrem 
jdcbitorcni  aliquid  pervenerit. 

(3)  l.  16.  &u\}r.  h.  t.  Goth.  Vide  Joann.  Zangcr.  de  except.  part. 
:>..  c.    1.').  inan.  89.   et  Diiaren.   hic.   Ans. 

(4)  Amiltit  priviitgiuni,  qui  in  piivilrgium  conmjittit.  /.  G^^.in 
/.'11.  supr.  pro  socio. 

(6)  /.  6.5.  ^.    I.  supr.  pvo  socio. 

(6)  Vide  /.    16.   injfr.   de  fdeju.ssor. 

(7)  /.   25.  /.  4i-   iu  pr.  infr.  h.   t.   l.  63.  §.   2.  .^lipr.  pro  socio. 

(8)  Extrancos  scil.  (  quo  rcfer  /.  12.  /.  i3.  supr.  soluto.  )  non 
suos.   /.    ib.   sup?:  suluto. 

(9)  ringc ,  qui  in  solidum  conveniri  potcrant. 

(10)  Pone  convcni.sse  ,  iit  ne  in  solidmn  rcus  damnctur. 

(11)  Imo  hujusmodi  arhitrium  nulium  est.  /.  Jo.  supr.  de  re- 
(ept.  qui  arbilr.  quam  vide. 

(12)  In  «suras.  Hat. 

(i3)  Ne  iiitelligas  judicrm  hac  exprcsse  formula  usum  fuis.se , 
Condemno  Titium  in  usuras  usuiarum  :  scd  his  forlc  vcibis,  con- 
dcmno  Titium  in  mille.  Eamque  summam  vi  sua  ,  lacileque  usuras 
ufurarum  continuisse.  Nam  juris  crror  cxpressus  viliat  scntenliam  : 
«cite  intcllcctus  nou  vitiat ,  ct  si  faciat  scntcnlism  injustam.  vidc 
.  19.  Infr.  de  appell.  l.  i.  $.  2.  ii\fr.  qucB  sciit.  .line  appell. 
l  {\t\)  l.  2t>.  5-  1.  supr.  de  coiid.  indcb.  L  ull,  C.  de  usur. 
(i.'))  Tardius  forte  ,  «^uam  opcrtui^. 


(16)  Appellafionum  scll. 

(17)  Id  cst  ,  ctiam  iisui-a  usurjc. 

(iS)  Et  ita  sentcntia  injusta  ,  a  qua  rite  non  est  app.lliUum  , 
cxcculionem  ncu  diflert.  Cnr  ito  ?  qnia  tacite  tanfuuimodo  ,  non 
ditccto  ,  vel  palara  legcs  irapugnatae  sunt.  sed  ju»  l.iutum  ipsuis  U- 
tigatoris  ,  qua  iu  re  sibi  impiUarc  merito  potest  ,  si  non  rite  ap- 
peilaverit. 

(19)  Avo  X»/**'^""^*»  ?  ifl  ^^^  ■>  dun  pedcinei.  Mde  Ciijac.  11. 
obs.  16.  ubi  agit  de  diversis,  paribus,  vel  imparibus  judicum  sen- 
tculiis. 

(20)  Irao  ,  in  pendenti  rcs  non  est.  /.  38.  iiifr.  h.  t. 

(21)  Id  est  ,  is  ,  qui  deiegavit. 

(22)  yil.  corum. 

(28)  Judicato.  1'ulg.   Hal. 

(24)  Quin  cliam  interdum  majus  lcmpus  Iribuilur.  /.  lUtim.  C. 
si  pcnd.  appcll. 

(25)  /.    12.  supr.  de  donat. 

(26)  /.  19.  infn.  siipi:  l.  ^9.  in  fin.  l.  5o.  infr.  h.  t.  l.  f>«. 
supr.  de  adilitio.  /.    173.   infr.  de  regul.  jur. 

(27)  /.    16.   in  fm.  supr.   h.  t. 

(28)  /.21.  supr.  de  jud.  l.  I.  infr.  jud.  soUi.  /.3.  C.  de  uiur. 
rci  judic.  5-  2.   Inst.  de  of.  jud. 

(29)  Vidc  excraplum  iu  /.   u.   C.  ad  lcg.   Corn.  dc  falsis. 

(30)  Paul.  3.  sciit.  5.   ?.  4. 

(3i)  Duos  menscs  ,  nc  ■intciUgas  judicalo  facicndo  ,  sed  pvgnoii. 
bus  vendendis  prsestitutos  ,  ut  iu  li.C.Theod.  de  disir.  pign.  qucr 
tributo.  qua  de  re  vide  Cujac.  3.  obs.  39.  add.-  Forncr.  -^- ^'l'-<^ 
j5.  Aiias  in  genere  tcmpus  quatuor  mcusium  datia  debiloiibos  «l 
iolYtfcdum.  viiie  Socin.  reg.  3y6. 


LIBER    QU  ADRAGESIMUS  SECUNDUS. 


345 


ex    pretiis    svpersit  ,    reddafur   ei  ,  cujus  pignora  vendita 
eraiU. 

Si  judex  non  existima^nt  causam  per  constitutiones  pro~ 
latas  juvari. 

Zi.  Idem  lib.   3.   Cogriiticiium. 

CUm  prolalis  (1)  Coubtiliilioiiibus  (2)  coiilra  eas  pro- 
nunciat  juJex  ,  eo  quod  non  existirnat  (3)  cautam, 
de  qua  judicat  ,  per  eas  juvari  :  non  videlur  contra  (4) 
Conslilulion(s  scntcntiara  dedissc.  ideoque  ab  ejusmodi  seu- 
tenlia  appelJandum  est  :  alioquin  rei  judicalae  stabilur. 

De  fcdsis  testimoniis. 
33.   Idem  Jib.   5.   Coaniiionum. 


Ivus  Iladrianus  aditus  per    libeJIum    (5)    a  Julio  Ta- 
roiitino  ,     et  indicante  (6)  eo    falsis  (7)    teslimoniis  , 


D 

coDsp'ratione  adversaiiorum  testibus  pecunia  corruptis,  re- 
ligiouem  judicis  circumventam  esse  ,  in  integrum  causara 
resliluendam  (8)  in  liaec  verba  rescripsit  (9)  ;  Exein- 
plum  libclli  dati  mihi  a  Julio  Tarentiuo  niitli  lihi  jussi. 
Tu  ,  si  tibi  prolaveril  (10)  ,  conspiratione  adversariorum ., 
et  iestibus  peCunia  ( n )  corruptis  opprcssut^i  sc  :  et  reni 
severe  vind/ca  :  et  si  qua  a  juilice  tam  malo  exemplo  cir- 
enmscripto  judicata  sunt  ,  in   integrum  rcslitue. 

Dc  co  (jui    victuvi  vel  strcdum    infcrri  judicato  non  pa- 
titur. 

34.  LTCiNKirs  RirriKus  lib.   i3.  Reg-.darum. 
ol  (i2)viclum  vel  straium  inferii  quis  judicalo  non  pa- 
*^  tialur  ,  utiiis  in    eum     poenalis   actio  danda    est  :    vcl 
(  ut  qjiidam  putant  )  injuriarum  cum  eo  agi  polerit. 

De  relractatione  sententia\ 
35.  Papirius  Jusxus  Constiluticnum  lib.   2. 

IMperaloirs  Antcninus  et  Verus  rescripserunl  ,  Quani- 
(juam  sub  ohietilu  n.ovorum  instrumentoruni  resdlui  ne- 
golia  min.me  ( 1 3)  cporic cii  :  tanten  in  negoiio  publicu ,  ex 
cmtsa  pcrmittere  se  hujuimodi  inslrwnentis  uti. 


Si  uni  judicum  non  liquet.  De  plurium  senientia. 
'66.  Paulcs  Iib.  17.  ad  Edictum. 
pOmponius  lib.  xxxvii.  ad  Edictum  scribit  ,  Si  uni  ex 
■*■  pluribus  Judicihus  de  libcrali  causa  cognoscenti .,  de  re 
non  liqueat  ,  ccvleri  auieni  consentiant ,  si  is  juraverit  ,  si- 
hi  non  (i^)  Uquere  ,  eo  quiescenle  ,  cceteros  ,  c/ui  conseji- 
tiant  senleniiam  proferre:quia  et  si  dissentiret  ^pluriwn  (i5) 
sententia  obtineret. 

Quo  casu  omnes  inlclliguntur  judicare. 
07.   Marcellus  iib.   3.  Uigt.storum. 

TUnc  autem    universi     judices    iulcii.guntur    judicare  , 
cum  (iG)  omnes  adsuut. 

De  sententiis  diversis. 
38.  Paulus  lib.    17.  ad  Edictum. 

INter  (17)  parcs  (i8)  nujnero  judices  si  dissoiiOB  senlen- 
tiac  (19)  proferanlur  ,  m  [de]  liberalibus  quidcm  cau- 
sis  (  secuudum  quod  a  Divo  Pio  constitutum  est  (20)  ) 
pro  (21)  libertute  stalutum  obtinet  :  In  cUlis  auteni  causis 
pro  (23)  reo  :  quod  el  in  (23)  judiciis  pubiicis  obliiiere 
oporiet. 

5.  I.   Si  diversis  summis  condemnent  judices,   miuimam 
spectandam  esse  Julianus  scribit. 

De  absenlia  ,   vel  contraiia  sentcntia  unius  Judicis. 

39.   Celsus  lib.   3.   Digeslurum. 

T^Uo    (24)    ex    tribus    judiciljus     uno    absente  judicare 

-*-^  non   (25)  possunt   :  quippe  oiuues  judicare  jussi  suat. 

'I"  Sed  si  ausit  ,  ct  contra  sentiat  ,  statur  duorum  (26)  sen- 

tentiac  :   quid  enim  minus  verum  est  ,  omnes  judicasse  ? 

De  pnemiis  quce  pnpter  sacras  coronas  pntistcmtur. 

40.   pAPiKiAwus  lib.  10.  Responsorum. 

(""'Ommodis  (27)  priemiorum  (28)  ,  qua^  propler  (29) 
J  coronas  (3o)  sacras  (3i)  proestantur,  condemnalo  ^32) 
placuit  iulerdici ,  et  eam  pecuniam  jiue  piguoris  iii  cau- 
sam  judicati  capi  (33). 

De  his  qui  non  conveniuntur  in  solichtm. 

4i.   Paulls  lib.    14.   Quacstionum. 

TVjEsennius    ApoIJinaris  :    Si  le  donaturum  miiii  delega- 

JL  1    vero  credilori  meo  :   an  iu  solidum  conveniendus  sis? 


(i)     Prolatse  consfilutioncs,  alJcgatae,  propositce  ,  ct  deducise  in 

(2)  Id  cst  ,  legibiis  vel  rescriptis  ,  vel  statntis. 

(3)  Id  j.uttiii  t-xistintat  ,  quia  log.s  prolata: ,  sunt  ambiguw. 
yX  ;"'«/• '6' "'/'■•   'ieappeil.Li.§.2.wfr.qua  srnt.sine  appcllat. 
(0)  LiLeUis  adin  Prmcipcs  etiam  prsesentcs  soliti.  Tacit.  4.Sne- 

lon.   Augmt.  53.  dc  iibcilis  vide    plura    ad  tit.    C.  quando  iAell. 
l'itricipi  datus.   ubi  dixi.  ' 

(6)  Al.  judicatitc.  Adversus  sciitentiam  lalam  ,  ex  dcpositionc 
Mlsorum  teslmm  condemnatus  rest iiui  potest. 

(7)  C.  si  cx  falsis  in^^trumer.tis  ,  t-el  tesUmoriis.  Scntontia  lata 
cx  i.dsjs  ins!iun)cntis,  vcl  tt.stibus  ,  novo  jure  datur  rcstitutio.  de 
quo  vide  Socin.  regul.  364-  367.  et  407. 

(8)  Kcslilutio  causze  in  iutcgrum  ,  ,;j;^,jj,;,/^.  yide  /.  2.  C. 
si  cxjulsis.  l.  3.  5.    9.   infr.  de  jurs  f,sci. 

(9)  Viuc  haLvardiiiu  Protriiunal.  c.  8.  Cora.Mum  ad  l.adnio- 
ni^nai.  n.  -lo.  de  jurejur.  Brissoiiiura  lil,.  3,  seiect.  autiquit.  c.n. 
Wcnod.ium  ^e  arbitr  jud.  lib.  2.  c.  i5.  Mcncbacam  controuers. 
c.  30.   Jul.  Clan.m  lib.    i.  j.  falsum.  n.  ii.  et  seq.  Mod. 

(10)  £t  sit  Jtdis  scnicntia  incio  jure  non  rcscindilur. 

(i  I)  Id  cst  ,  jracite  pioJbart  noa  lencniur  :  sullicit  si  rrobenlur 
pitcibi.s  corrupli.  * 

(la)  Vidc  qu.-edam  ad  hanc  Leg.  apad  Ilolom.  24.  lllustr.  For- 
iKi.    I.   sclect.  6.  ^ 

(i5)  /.  4  C.  h.  t.  Goth.  Vide  Radclant.  dccis.  Uilraject.  u. 
}nint.  i.  et  Duaren.  /».  t.  praelnct.  3o.  Ans. 

('4)  i-  27.  injtn.  supr.  de  liberali  causa. 

(o)  Yidc  Cujac.  6.  oi>s.  7.7. 

y^l  v]^;/"-??"-  i'-^''-  *"■  '•  ■'^'^'^'^  '•  'o-  W--  de  inamc.  test. 
?  K^  ^.!^'='^,'?^-.^'^^'«  t"'a"at'ns  Comneai ,  c.C.etScnccam  3. co/Urg. 
(JO)  \idc  Cujac.   12.  cbs.  lii. 


(19)  Opiniones. 

(Jo)  Moiinaeus  videndus  cft  ad  l.  i.  ^.  si  stipulanti.  n.  14.  de 
veibvr.  obliif.  et  icrranrius  lib.    i.  explicat.  juris  c.  4'-  Moa. 

(21)  /.   v/j.  sujr.  de  nianumissionib. 

(■ri)  Dixi  ad  leg.    12.  tabular. 

(y3)  /.  33.  /.  12.5.  l.  iy.8.  /.  154.  infr.  de  reg.  jur.  Praesumi- 
tur  emni  iu  dnbiis  pio  rco.  de  yua  pncsumptione  vide  Alciat.  3. 
prtes.  44- 

(.i4)  /-  iS.  stipr.  de  rccept.  qni  nrbitr.  l.  ^.  C.  quando  provo- 
care.   l.  2.   irfr.  dc  decret.   nb  ordin. 

(■;5)  Cur  ila  ?  vide  /.  1%.  infr.de  rcg.  jur.  Possiim  dicere:  quod 
proniores  sinuis  ad  liberanduin.  /.  47-  "iff-  '^^^  obiigat.  Abas  ru- 
tioacs  vide  apud  Aristotelem  iti  prvblem.  Reis  dcxici  iocus  daba- 
tur  5  forlc  non  honoris  causa  ,  scd  quod  co  loci  custcdia,  Aiistot. 
dict.  1. 1  o.   Nam   rei  iiigientes  dicuiitur  in  jure./.  lo.i.-i.Cde  judiciis. 

(■26)  Vidc  /.  37.  supr.  h.  t. 

(27)  \ide  Forcatul.   Cupidine  ij.  n.  G. 

(28)  Jla-c  commoda  erant  pccuniaria  ,  de  quibus  vidc  Cuj.ic.  ad 
/.  ().  sujr.  do  cxcus.tutnr.  Jbi.    194. 

(29)  Id  est  ,  qua-  Hieroiiicis  mcrilis  coronas  in  sacris  ccitaniini- 
bus  daniui. 

(30)  Coion:«  sacrse ,  quoe  in  sacris  ccrtaminibiis  vicioribus  daban- 
tui  ,   /:   5.    C.  qucB  res  pign. 

(3i)  De  saciis  coronis^^adde  l.S.C.quce  res  pignori.l.unic.  C.de 
atUetis.dc  sacrls  «crtaminibus. /.4.  supr.de  his^cjUiucttuitu;  infamia. 

(32)  Athlela;  :  dic  idcni  in  militum,  cl  ['rofidsorum  ,  el  Saccido- 
lum  bcneficiis,  va.alJorum  fcudis  et  boiiis  alienari  cxira  familiam 
prohibitis.  vide  Zas.  i,ic. 

(33)  Iti  sub»idium  sc/.  4.  C.  de  execut.  rei  judicat.  Imo  vidrn- 
lur  capi  non  pc.wc  ,  ciun  jiignoiari  non  possint,  d.  /.  5.  Golli.  M- 
dc  PcU.  Pcc,  dc  jure  s.itcudi  cup,  5.  num.d.  et   num.  «3,  5.    L, 


34G 


D     I     G    E     S     T 


et  si  ia  solidum  conreniendus,  an  diversum  p-.ites,  si  non 
credilori  lueo  ,  sed  ei  cui  donare  volebam  ,  le  delegavero? 
et  quid  de  eo ,  qiii  pro  muliere,  cui  donave  volebat,  ma- 
rito  ejus  dotem  promiseril  ?  Reipondit :  nuUa  creditor  ex- 
ceplione  siunmoveretur  :  licel  is  ,  qui  ei  delegatus  est,  po- 
torit  uti  adversus  eum  ,  cujus  nomine  promisit.  cui  si- 
milis  est  maritus  ;  maxime  si  constaute  malrimouio  peiat. 
et  sicut  (i)  licres  donatoris  in  solidum  condemnatur  (2)  , 
et  ipse  fidejussor  (3)  ,  quem  in  donando  adhibuit  5  ita  et 
ei  ,  cui  non  donavit  ,  in   solidum  condem)ialur. 

§.  I.  Fundum  quis  donavil  :  si  non  restituat  ,  ut  qui- 
vis  possessor  ,  damnandus  est.  si  aulem  fuadum  restituir, 
fructuum  nomine  ,  si  non  eos  consumpsit  ,  in  solidum 
condemnandus  est  :  potuit  enim  non  periclitari  ,  si  sta- 
tim  restituisset.  si  dolo  (4)  desiit  possidere  ,  in  litem  ju- 
iabitur  ,  et  tanti  sequetur  condemnatio. 

§.  2.  In  solidum  coiidemnatus  donalor  ,  aclione  judi- 
cali  ,  nisi  (5)  in  quanium  facere  potest  ,  noii  tenelur  be- 
neficio  coastitutionis. 

Si  senientia  mutetur  vel  suppleatur. 
42.  Idem  lib.  3.  B.esponsorum. 
■p^t^^us  respondit ,  rescindere  quidem  sententiam  (6)  su- 
•*•  am  praecedentem  Praetorem  non  posse  :  reJiqua  au- 
tem  (j^  quas  ad  ccnsequentiam  quidem  jam  slatulorum 
perlineut  ,  priori  tamen  sententiae  desunt  ,  circa  conde- 
aanandum  reum  yel  absolvendum  debere  (8)  supplere  , 
scil.  eodem  die. 

De  pluribus  condemnalis. 

43.   Idem  lib.    16.  Responsorum. 
■pAulus  respondit  ,    eos  (9),   qui  una  sententia  in  unam 
■*■     quantitatem  condemnali  sunt ,  pro  portiono  virili  (lo) 
ex  causa  judicati  conveniri  (11).  et    si  ex  sententia  adver- 
bus  tres  dicta  ,    Titius  portionem    sibi  competentem  exsol- 


0     R     U     M 

vit  :  ex  persona    caeierorum   ex  eaJ^m  sententia  conveniri 
eum  non  posse. 

De  abstentione  pupillce  ,  guce  nomine  hereditario  conde- 
mnata  fuerat. 

44-   Sc^voLA  lib.   5.  Responsorum. 

EX  conuactu  paterno  actum  est  cum  pupiila  tutore  au- 
ctore  :  et  conderanata  est  :  posti^a  lutores  abstinue- 
runt  eam  bonis  paternis  ,  et  ita  bon.i  d^luncti  ad  substilu- 
tum  ,  vel  ad  coheredcs  (12)  perv-iiprunt  (i3).  Quaeritur  , 
an  hi  ex  causa  judicati  teueantur  ?  Rescripsit  :  dandaui 
iu  eos  actionem  ,  nisi  culpa  tutorum  pupilla  conderanata 
esl  (.4). 

De  actis  circumducendis .    \ .   De  ampllanda  vcl  minuen- 
da  poena  damnatorum.   2.  De  minoribus  indcfensis. 
45.  Paulus  lib.    I.   Sentenliarum. 

ACta    apud    se    habita    (i5)  ,  si  partes  consentiant  ,  et 
judex  lioc  permiserit  (16),  potest  jubere  ea  (in)  die 
circumduci:   nisi  vel  negotium ,  vel  lis  terminata  est  (18). 
5     1.  De  amplianda  vel  minuenda  (19)   poena  (20)  da- 
mnalorum  post  sententiam  diciam.  ,  sine  Priucipali   aucto- 
ritate  niiiil  est  statuendum. 

5.2.  Contra  indefensos  minores  tutorem  vel  curatorem  (21) 
non  habeutes  ,  nulla  senlentia  prolerenda  est  (22). 


A 
D 


De  actorum  emendalione. 
46.   Hermogenianus  [  lib.   2.   Juris  Epitomarum  ]. 
Ctorum   verba  (^3)    emendare  ,   tenore  senteniise    per- 
severante  ,  non  est  prohibitum. 

De  prcesenlibus  et  ahsentibus. 
47.   Paulus  lib.   5.   Sententiarum. 
E  unoquoque  negotio  praesenlibus   (2^)  oranibus  TaS), 
quos  causa  contingit  (26)  ,    judicari  oportet  :    alitcr 


(i)  l.  24.   in  fin.   supr.   h.   t. 

(■?)  Imo  ,  non  ia  solidum  :  sed  parccndnm  marito  ,  qui  donato- 
rem  ad  soluliontin  nou  praecipitavit  .  /.  33.  supr.  de  juic  ciot.  i. 
12.   supr.  solut.  yidc  Cujac.    12.  ol'S.    17. 

(3)    Vide  l.    16.  infr.  de  ftdrjuss. 

(0  l'  5.   5.   3.   supr.  de  'in  litem  jurando. 

(5)  Cnr  ita  ?  vide  /.  33.  supr.  de  donationib. 

(,G)  Definitivam  sciL  l.  i^.  supr.  h.  t,  h  i.  C.  sent.  rescindi 
ricn  pnsse. 

(7)  Ut  taxaliones  expensarum.  l.^.C.dc  fructibus  et  iitium  ex- 
pensis. 

(0)     Ullro  vel  lequi.^itus. 

(9)     /.    10.   5-   3.   irfr.  dr.  appeil.  l.    i.Z.a.  C.  si plurcs  unasent. 

(ro)  Cur  ita  ?  qiiia  uatura  copulativae  ,  e.-t  partiri  iu  partes  aequa- 
les  ,  si  agitur  de  sententia  ,  ut  hic.  vel  de  siipuLtione  ,  ut /.  n. 
5.  I.  Infr.  de  duob.  reis.  vel  de  mandalo  ,  /.69.  5-  3.  fiipr.  man- 
duti.  vct  de  Jcgato  ,  l.  33.  supr.  dnlegat.  i.  vel  appellatiouc. /.  lo. 
^.   3.  infr.  de  appdlat. 

(11)  Nisi  finium  rcgnndorum  agatur  :  ♦uuc  enini  non  persona- 
rara  iininerus  ,  scd  fundorum  quantitas  consideratur  ,  /.  \.  ^.  :). 
supr.  fiiiuni  re^und.  «isi  de  re  qua;  sit  mdividua  ,  aut  de  maleti- 
cto  agatur  ,  nisi  partes  bencficio  divisionis  renuncicnt. 

(12)  (>tiid  ,  si  neque  suLstitutum  neque  cotiercdes  habuit  ,  ad 
crucs  bona  ])crvcnirc  potucrint?  Accursius  ait,  ad  fiscum  pcrtincrc. 
quod  non  placct  Cujacio  ,   12.  observat.  -lo. 

(i3)  Sententia  potcst  executioni  mandari  ,  tam  adversus  condem- 
natu.,n  ,  qnam  cjus  succcssornn. 

(i/j)  Ncc  dicas  eo  c-a?\i  dari  artioncm  in  pupillam  :  dic  potijus 
in  pupilli  tulorcs  dari  ,  aut  in  ipsos  quidcm  SHCcessores  ,  scd  ex  il- 
io  cttpitc  co»  lestitui  ,  quo  pupilla  fuissct  restituti  ,  ii  hereditate 
pujjiUa  non  abstjnuissot. 

(i5)  Awic.  .senicntiaia  dcfiuitivaoji. 

(iS)  Idco  judicis  peinjissio  requiritur  ,  quia  fortc  cjua  intcrest 
acta  sevvari. 

(^17)  /.  42.  in  Jln.  siivr.  h.  t.  et  imcrito  ,  nam  qns  ua  coutioeu- 


ti  fiunt ,  vidcntur  ab  iniiio  fuisse. 

(18)  Tost  sentcntiam  latam  ,  nec  partiura  uec  judiciB  con»cnsB 
]K)ssunt  acta  circiunducl  ,  nisi  c.x.prcsse  partcs  a  scntentia  et  doci- 
sione  reccdant.  n:un  manentc  seutcntia ,  interest,  ad  vitaucias  ri- 
xas  ,  et  honoreiu  judicis  conservauilum  ,  ut  acta  siat  ac  seryeat  ir 
intcgra. 

(19)  /.  I.  in  fin.  infr.  de  qucBst.  l  9.  5-  "•  "^fr  ^"  pacnia.  l. 
I.  C.  srnt.  rescindi  non  posse.  l.  3.  C.  comminationes  y  epistolas  , 
programmata.  scd  t«men  minucndi  verbo  Zasius  ,  1.  inteUecl.  21  . 
intclligit  dilationcm   pcenoe.   arg.  /.   3i.   iifr.  de  panis. 

(20)  Aliud  est  in  mul<;ta  ,  /.  6.  in  fm.  supr.  ds  cffic.  Prcesid. 
laulcta  diirert  a  j.ccna.   de  quo  vide  /.    i3i.   infr.   de  fcrb.  sign. 

(21)  Qiiid,  si  procuralorcm  babucrint  ?  quid  ,  »1  muhcr  uiinor 
anuis,  sine  curatore  ,  per  maritum  tamen  egerit  ?  in  liis  casibu» 
puto  valcrc  scntentiam  ,  si  sententia  dicU  utilJs  fuerit  miuori.  /.  i^. 
C.  de  pr^cur.  ^       ^  > 

(22)  Et  si  prolata  crit  ,  non  nocbit ,  /.  6.  mfin.  C.  qwmodo 
et  quando  judex.  nisi ,  ut  antca  di.\i  ,  «cntcntia  utdis  fyerU  muio- 
ri:nisi  denique  major  14.  annis  ,  scii  pubfi  juravcnt  «c  acta  i^Ua 
habiturum  ,  quod  junimentum  eum  faciat  in*jorem.  riAi  Auth.  6a- 
crament.   C.  si  ad-ers.  vendit. 

(23)  Qua;  forte  sunt  inepta,  ambigua ,  vd  supervacua- 

(•>.'i)  Ka  qn.-e  altora  partc  absentc  dccernuot  ir  ,  vim  rcrum  /udi- 
catan.m  uou  «btinent.  Paul.  5.  se>it.  5.  S-  ^-  ''«"■o  prf*;-"  <="=«■•' 
non  dcbct  is  :  fit  enira  citatio  ,  ut  abseiis  oorapareat.  adde  bociuuQ 

'"^25)  Et  vocatis,  /.  39.  supr.  de  ad^ypt.  pT»sentibi»s    vere  ycl  fi 
cte.  iviirt  ytcr  interprctationem  coutumax  dicUiir  pr.ieicns. 

(•.•6)  Puta  le{.alariis  ,  fidcicommissariis  ,  /•  M-  'j^  ./'."•'';•  ''^* 
app.  ad^ocato  fisci  ,  /.  3.  5.  anteprnult.  A  >}.  mfn.  mfr.  de  ,u- 
re  fhci.  l.  n.  C.  quomodo  et  qunndo  jndex.  U.h^J^iss^ynhm  ,et^\m. 
ridc  Cldendorp.  m  tr-rrt.  de  re  judicati  ca;>.  1.  I^-  <^j. 
agitiir  de  proscqurnda  lite  advcrsui  dc^Mnct-^.namoU.cUaudi 
redes  ad  resuaiendam  et  redintegraadam  lltem. 
alioj  acc. 


(^tiiu 

iit  ii.- 
ride    C   rr$    inur 


LIBER    QUADR  AGESIMUSSE  CUNDUS 


enjai  judicatum  (antum  intev  pra^sentps    enet  (i). 

§.  i.  Qui  apud  fjscum  oausam  d.ki.dtre  sKpius  (2) 
cotiventi  nt-glexerint  ,  rcbiis  judicalis  s abjiciendi  suul  : 
<|uod  eo  apparet,  si  saspe  conventi  pra?senljani  suani  face- 
re  aoluerint. 

Ut  clecreta  Laline  intrrponantur. 
48.  Trypiiomjmjs  lib,   2.   Dispntalionum. 
"r\Ecreta  a  Praetoribus  Laline  (3)  interponi  dtbent  (4)' 

De  eo  (jiii  patri  non  siucessit.   De  donatore. 
49.   PAIJLUS  lib.   2.   Manualiuni. 

ET  rxberedatum  (5)  vel  eum  ,  qui  se  p;  lerna  heredi- 
tate  abslinuii ,  nec  ex  ipsiiis  conlraclu  ,  uisi  [in]  id, 
<piod  faccre  potcst  ,  condemniindum.  -]•  Quemadmodum  au- 
teni  facere  posse  ciedatur  ,  videndum  esl  :  utrum  dedu- 
cto  (C)  omni  are  abeno  ,  ut  is  ,  qui  ex  donatione  con- 
veuitur  ?  an  ut  maritus  et  patronus  ,  nullo  (7)  deducto 
aere  alieno  ?  Et  indubilati  juris  est  ,  ad  siinililudinem  viri 
et  paironi  ei  detrahendum  :  piuguius  (8)  em\x\  donatori 
succurrere  dcbemus  ,  quam  ei ,  qui  verum  dtbitum  pei'sol- 
vere  compellitur  ; 

5o.   Trypkonikus  lib.    12.  Disputationura. 
E  liberahtate  sua  inops  fieri  periclitelur. 


347 


N 


De  eo  qiii  dolo  fecit  ut  hona  ejiis  venirent  .  i .  Si  rredi- 
tor  niissus  in  possei^sioicni  ,  admissus  non  sil '.  sed  cjuan- 
ti  ejus  interjuerit  ,   consccutus  sit, 

5i.   Paulvs  lib.   2.   Manualium. 

ST  quis  dolo  fecerit  ,  ul  bona  ejus  venirent  ,  in  solidum 
leiietur. 


5.  1.  Si  cpns  (9)  creditorem  missum  iu  possessioncm 
rei  scrvancK-e  cuisa  ,  noii  .-idmiserit  ,  si  (10)  veaditor  (n) 
prjeslitf  rit  credilori  ,  quanti  ejiis  interfait :  Qua-situm  esi, 
an  debitor  (12)  liberetur  ?  Et  puto  improbum  c"sse  eum  (i3)' 
cjui  velit  iterum  (i4)  cousecpii  ,  quo-l  accepit. 

De  actione  reruni  aniotirum. 

52.  Tryphom^us  lib.    i3.  Dispuiationum, 

CI  rerum  amotarum  cuin  viro  agatur  ,  quauquam  videa- 

^   tur  ea  quoque  actio    praeccdenlis    socictatis;  (i5)  vit.-B 

cuusam    iiabuiss.)  ,    iu  solidum  coudemnari  debet    :    cruo- 

uiani  (16)  ex  malo  contraciu  el  deiicto  oritur. 

Dc  conlunicicia. 

53.  Hermogeniajnus  lib.    i.  Jmis  Epitomarum. 

^Ontumacia  (17)    eonim  cpii  Jus  diceuti  noii  oblempe- 

^    rant  ,  litis  (18)  damno  coiircetur. 

5.    1.   Coutumax  est ,    qui    tribus  (19)  Edictis  proposi- 

tis  ,  vel  uno  (20)  pro  tribus  ,     quod  vulgo  peremptorium 

appellatur  ,  lileris  evocatus  pra^sentiam  sui  facere  contemnit. 

^^'.   2.   Poenam  contumacis    iion    patitur  ,    quem  adversa 

vaietudo  (21)  ,  vel  majons  cau.sce  (22)  occupatio  defendit. 

5-    3.   Contumaces  uon  videntur  ,   uisi  (pu  ,   cum  obedi- 

re  deberenl,  non  obsecjuuntur  :  id  esl  ,  qui  (^3)  ad  juris- 

diclionem  ejus  ,  cui  negant  obsequi  ,   pertineut. 

54.  Paulus  lib.    1.   Sentenliarum. 

COntra  (24)  pupiilum  indefensum  (^5)  ,    eumque,  qui 
Reipubl.   causa  abest  ,  vel  minorem  xxv.    annis  pro- 
positum  peremptorium  nihil  momenti  Jiabet. 

^.  1  .   Is  qui  ad  majus  auditorium  vocalus  est  (26)  ,    si 
liiem  inchoalam  (27)  cleseruit ,  coutumax  non  videtur  (28). 


(i)  Ftiamsi  de  re  aperfa  ac  manifcstaria  agatur.  Hippolyt.  de 
Maisiliis  ,  hic  n.  (O.  aut  aclii  aliqiio  extrajndiciaii  ;  puta  ab  arhi- 
iratorc  ,  i(.  33.  de  co  revocando  ,  quod  pcr  se  nulbim  sit ,  n.  36. 
ijO.  47.  4^-  ^^  praejudicio  miniino  ,  43-  de  judiciis  ,  4''-  etiam  si 
5.ummus  Pontifcx  ,  num.  11.  et  s>'C].  vcl  Princcps  num.  16.  et  seq. 
cr.giioscal.  Ilcm  ciiamsi  ex  slatdto  asbiter  s(jleuiiiLus  juris  omissis 
cogno5ccre  ]  ossit  ,  n.  26.  vcl  abscntibiis  paitibus.  niim.  27,  Qiiini- 
mo  etsi  statulo  ipso  permittente  crcditcr  auctoritate  sua  possit  in 
ipsum  dcbitorcm  manuni  injicerc  cuinque  caj^ere.  mun.  ^8.  cUni- 
que  ctiamsi  sfatutum  onincs  exc(])lioiies  escludat  ,  32.  autparteab- 
scnt.i  fcieuda  esset  scntcntia  ,  3,|.  Porro  scxaginta  ad  banc  regulara 
cxceptioiics  vide  apud  eundem  Kippoiytiim  de  Marsiliis  ,  a  iiuriL.  G7, 
ad  i38.  Goth.  Vid.  Menocbiu?  dc  arbitr.  jud.  lib.  i.  quocst.  17. 
Portius  lib.  I.  conclus.  43.  Joan.  Aurpacbus  lib.  2.  cdlegat.  c.  17. 
Peckius  denique  de  leparat.  ccc.les.  c.    16.  Mod. 

(2)  /.    14.   infin.  infr.   de  uypdlat. 

(3)  Hodic  translato  Byzantium  imperio  ,  etiam  Graece  interpo- 
m  sive  coucipi  possiuit  scntcntife.  l.  \i.  C.  de  sent.  ct  inteilocut. 
Sed  quid  ?  ForcatuUis  in  spbasra  sua  legali7o'  Latine  putat  bic  pro 
«a  oiaticne  accipi ,  quae  a  quoquo  facile  possit  intclligi. 

(4)  Cauti  m  fueral  ante  tcmpus  Ciccronis ,  ne  quis  Romse  ora- 
ret  Grsece.  Valcrius  2.  titul.  i.  Idque  forto  ad  projjagandam  nomi- 
nis  Romani  gloriam.  Idcoque  Tiberius  ciim  iii  Senatu  monopolii  ver- 
bo  utcreldr,  excu.^-avil  se  ,  ac  si  iii  lcgcs  piccassct  :  plerique  tamcn 
Puimani  Giace  loqui  adfcclabant.  qna  dc  re  gravitcr  Juvenalis  con- 
qiiCritur  ,  Stityr.  3.  JScn  possuntferre,  Quirites  ,  Grcecain  urbem , 
cmnia  Grace:    Concumiuiit   Grcece. 

C»)  /.  3.  5-  4«  ^^^^-  JJroinde.  supr.  de  minorib,  l,  "i.  supr.  quod 
cum  eo. 

(G)  /.  16.  /.  19,  tupr.  k.  t.  l.  53.  /.  54.  supr.  soluto.  l.  03.  5. 
3.  supr.  pro  soeii). 

(7)  d.  /.  54. 

(8)  Pingnias ,  id  esl ,  plcnius  ,  latius.  /.  3o  .■supr.  h.  t.  l.  14. 
infr.  dc  excpt.  rei  Judic.  vide  /.  2.  infin.  infr.  quibus  ez  caus. 
in  pos*eys. 

(9)  Puta  is,  qui  emit  a  dcbitore  tt  pos.scssoie  fiindi.  /.  i3.  $. 
pen.  sufr.  de  hered.  lu-t.  l.   95,  5.  9.   infr.  dc  solut. 

(10)  Ilicc  verba  ,  ..;  i  rwiiiterit  crcditori  ,  refirt  Anlon.  iab.  4- 
Conjtctur.  19.  ad  <i;iii  qni  crcdilorcm  missum  in  possessioncra  rci 
•trvaiidia  cauea  noa  iuiuiiiit ,  (jueiu  uonuulii  yvtitonin ,  minus  La- 


tino  vocabulo  appellarunt.  Ilic  tamen  apcrtius  Jcgi  po9SC  ,  et  pr^- 
stiterit  creditori  ,  dclata  voce  vetitoris  ,  vel  dcbitoris  ,  yci  einpCoris^ 
aliavc  simili. 

(11)  Dcbilor.  Cujac,  apud  4.  P'"»"'-  ^ci^t.  7.  §.  idt.  et  ad  /.  43. 
supr.  de  pact.  et  ad  /,  14.  m  verhis  sccimdum  baec,  snpr.  quod 
met.  caus.  et  12.  obs.  23.  in  fin.  quod  Hotomano  displicet ,  5, 
obs.  18.  qiiidam  e.\  veteribiis  lcgerimt  ,  vetitor  ,  Gneci  emptor  .nXn 
venditoris  vocabiUo  intcUigunt  cmptorem  nominis ;  alii  emptorem  , 
ciu  traudalor  vendidit.  Quomagis  luinc  locum  speclo  ,  vidco  vendito- 
ris  \erbo  posse  inlelligi  creditorein  in  posscssioncm  missum  ,  cjui  alteri 
crtdilori  satisfccit  :  potcst  ct  intdligi  is,  cui  creditor  rem  veiuiidit . 
potcstetiam  inteiligi  possessor.  Ab  bis  euim  vel  illis  pccuniam  sibi  dc- 
bitam  crcditor  reccperit  nibil  inteiest.  semper  eiiim  exciiiditur :  quia 
suflicit  ad  ciim  e.Ncbulendum  ei  satisfactum  fuissc. 

(iii)  Au  dcbito.  Ilotom.   5.   obs,    18. 

(i3)  Cri^ditorein. 

(i4)  Crcditor  suum  consecutiis  ,  nibil  aliiid  pctcre  dcbet.  /,  .57. 
infr.  de  reg.  jur.  l.  26.  supr.  de  peculio.  l.  3.  §.  3.  supr.  com- 
mcdat.  l.  3  j.  infr.  de  obligat.  ci  uct.  Bona  quijipe  tides  bii  ideiu 
nou  cxigit. 

(i5)  /.    i.  siipr.  de  ritu, 

(16)  /.  21.  ia  fn.  supr.  i^er.  amntar. 

(17)  Nou  venicntis  ,  mm  rcslitiicntis  ,  non  fespondentis.reccc/entis- 

(18)  /.  ()8.  siipr.  cle  rei  vind.  l.  ult.  $.  ;.  infr.  de  appcll. 

(19)  /.   73.   sH])r.  de  judiciii. 

(20)  /.  72.  Hupr.  dejucLic.  Paul.  5.  sent.  5.  5.  6.  /.  8.  C.  (pionwdo 
et  quaiido. 

(21)  /.  <Jo.   Li/r.  h,  t, 

(22)  Nccessitatis.  /.   10.   C.  quomndo  et  quando  jndex. 

{'i^)  Coiitumax  nnn  ccusetur  ,  qui  judici  ron  siio  non  obttinj)crat;. 

(24)  Adde  /.   3.   in  ftn.   supr.  de  minorib. 

(2J)  /,  45.  infii-  siipi:  h.  t.  Porro  Infan<;  cilari  »011  potcsl  , 
scd  cjus  tntor.  Supra  iiilantiam  et  scptiimiia  rcmstil>.itii>t  pcle.',»  ,.«icd 
ciiin  tutore  ,  si  babet  :  si  noii  babet  ,tiitor  in  litcin  ci  poslnktur  , 
alias  citatns  sine  tutore  non  esset  coiituinas.  y,  l,  iilt.  C,  .h  pro- 
pter  publicas  petisilat. 

(26)  Atqui  vidcturvocarinon  posse. l.a.inf  n..uipr.dc injus i/ocando 

(27)  fn  miiKjii  auditoiio. 

(28)  Est  ciiiin  eo  casu  gralificatiom  locas.  /.  3.  §.  4-  stipK  (k 
SC  Silaidano, 


348 


BIGESTORUM 


De  sententia  non  corngenda. 
55.  ULriANUs  lib.  5i.  ad  Sabinum. 


JUdex  ,  posteaquain  semel  sententiam  dixit  ^  postea  ju- 
dex  esse  desinit.  et  hoc  jure  utimur  ,  ut  judex  ,  qui 
semel  vel  pluris  vel  minoris  condemuavit,  amplius  corri- 
gere  (i)  sententiam  suam  non  (2)  possit :  semel  eaim  ma- 
le  seu  bene  oliicio  functus  est. 

De  qimstione  Jlnka. 

56.  Idem  lib.  27.  ad  Edictum. 

POst  rem  (3)  judicatam  ,  (  vel  )  jurejurando  (4)  deci- 
sam  ,  vel  confessionem  in  jure  (5)  iaclam  ,  niliil  quas- 
ritur  post  Orationem  Divi  Murci  :  quia  in  jure  coufessi 
pro  (6)  judicatis  habentur. 

De  minore  xxv.   annis. 
57.   IdeM  lib.   2.  Disputationum. 

QUidam  consulebat  (7)  ,  an  valeret  sentenlia  a  minore 
XXV.  annis  judice  (8)  data  (9)  ?  Et  sequissimum  est , 
tueri  sententiam  ab  eo  diciam  ,  nisi  (10)  minor  decem  et 
octo  (n)  annis  sit.  -^-  Cerle  si  magistratum  minor  gerit  , 
dicendum  est  ,  jurisdictionem  ejus  non  improbari  .  Et  si 
forte  ex  consensu  judex  minor  datns  sit  scientibus  his  , 
qui  in  eum  consentiebant  ,  rectissime  diritur  valere  sen- 
tentiam.  proinde  si  minor  Pra;tor  ,  si  Consul  jus  dixerit, 
sententiamve  prolulerit  ,  valebit  :  Princeps  enim  ,  qui  ei 
magistratum  dedit  ,  omnia  gerere  decrevit. 

(1)  l.  2'].  infr.  dc  pcEnis. 

(2)  Imo  potest.  l.  42.  siipr.  dc  minorib. 

(3)  Nota  haec  tria  ,  rem  jiulicatam  ,  jusjurandum  ,  confessionem. 

(4)  l.    I.   C.  de  reb.  cred. 

(.5)  /.  I.  5-  7-  siipr.  si  qiiid  in  fraud.  patr.  I.  4.  C.  df  repu- 
dianda.  vid.  Not^.  90.  c.  2.  Judicati  confessio  habct  oblifjationem 
rt  exccutionem  paratam.  /.  17.  supr.  de  in  Jus  vncand.  Coisfessus 
eam  postea  rctractare  vei  impugnaic  oL  solennitatis  omissae  vitium 
DOD  potest :  quin  ejusmodi  confessio  ,  si  auctoiitatem  specles  ,  in- 
struiLienlo  notarii  non  cedit.  addc  /.  6,  5.  2.  infr.  tit.  pro.x.  sic 
traKsactio  apud  acta  ,  etiam  sine  scriptura  valet . /.  2S.  C.  de  trans- 
act.  adde  /.  omniurn.  19.    C.  de  teslam. 

(6)  Confessi  pro  judicatis  liabentur.   vidc  /.  6.  infr.  tit.  prox. 

(7)  Vide  Zas.  2.  intellcct.  12.  Golh.  Addc  Cujac.  lib.  i-^.obs. 
34-  et  Forcalnl.   Cupid.  jurisperit.  cap.   m .  S.  L. 

(8)  Dato. 

(g)  Katio  dccldendi  sumitur  ab  ipsa  qualitate  jndicis  ,  et  aliis 
l^gilijs  quibus  sua  cniqiie  Macsistratui  actas  dofinita  crat.  de  quo  vide 
Cnjac.  17,  obs.  34.  Goth.  Vid.  Gilbertum  Eegium  ad  lih.i.  trttr- 
Tio^civc^-j  €.  3o.  Forcatulum  in  Cupidine  .hiriiperit.  c  17.  Pelrum 
Fabram  ad  l.  2.  pag.    n.  de  reg.  jur.  Mod. 

(10)  Minor  regularitei-  non  potest  e«c  judex.  /.  41.  supr.  dc  re- 
sept.  qui  arbitr.  l    la.  ^,  1.  siipr.  de  jud. 

(11)  Mtss  18.  aunor.  dx.pota.tti  n^n  diwtur  ab  Arriano  m  Judi- 
cis  ,  et  ab  a-Uis  prinia  lauiigo. 

(t2)  Ab  executione  non  est  incig^icndum.  /.  i.  C.  de  execut.  T-ei 
judicatai. 

(i3)  Duplcx  est  interpretatio.  Prior  :  Antc  latara  sententiam  non 
sunt  distrabenda  pignora:  Altera  ,  Si  nullitcr  est  processum  ,  quae 
indc;  sfquutjc  simt  vonditiones ,  revocari  posstmt. 

(i4)  Nibil  rcfert  ,  quibus  vcrbis  spnfentia  lala  «if  ,  dummodo  e- 
ju8  veiba  absolulionem  vel  condemnationem  contineant. 

(i5)  Judex  in  stnlentils  caiisam  adjicere  non  debet.  vidc  tamen 
esceptiones  apud  Sociiujm  re^ula  244- 

['6)  XJtputa,  rihil  viditur  qiio  Titius  servo  obligetur  , /.  21. ^.i. 
mpr.  de  recept.  qui  arlitr.  quod  habcs  ex  testnmento  M^evii  rcsti- 
tue  .  /.  5.  supr.  h.  t.  at  si  quis  ita  judicet  ,  Hereditas  ad  te  pcr- 
tfinet,  scd  legata  pr?cstarc  dchcs.  /.  uh.  supr.  de  heredib.institucnd. 
Omi>e  debitum  solvc  cum  lisuris,  /.  3.  C.  de  sententiis  ,  quce  sinc 
ccrla  quanrifntc  pyof,r.  scnlcntia  inrcrta  fcrrctur.  Kst  enim  incer- 
tum  quas  usucas  comicinnalas  debcat.  /Ki  idem  est ,  »i  ferretur  iti 
seutcntia,  Qaantum  ci  dcbcs  rcdde  ,  divisioni  Yf-strae  stari  piacet  , 


De  pignonhus  captis  ,  i.  Et  distraciis  ,  cum  sententia 

non  prcGcessisset . 

53.    [  Idem  lib.   7.  Disputationum. 

SI  ,  cum(i2)  nuUa  (i3)  sententia  prsecessisset ,  capta  suut 
et  distracla  pignora  ,  possunt  revocari  ]. 

Vt  condeninatio  cerla  sit.   3.   De  mor!e  rei. 
59.   Idem  lib.   4-   de  omnibus  Tribuiialibu^. 

IN  sententiis  (i^)  sufficiet  ,  si  (i5)  expressarit  judex  sum- 
mam  in  senteatia  ,  solvique  jusserit,  vel  pia;stari ,  vel 
quo  alio  verbo  (16)  hoc  significaverit. 

5.  1.  iftnplius  est  resciiptum  ,  et  si  in  sententia  nott 
sit  summa  adjecta,  si  (17)  tamen  is  qui  petit  (18)  ,  sum- 
mara  expresserit  ,  et  judex  ait  ,  Sohe  {-iofj ,  qiiod  petiluni 
est  ;  vel  ,  quantum  peliluta  est  :  valere  senteatiam. 

$.  2.  Qui  soriis  (20)  quidem  condemnationem  faciunt  , 
de  usuris  aiitem  ita  pronuuciant  ,  JJsurcB  (21)  si  conipe- 
tunt  ,  [  vel  quce  competunt  ]  ,  ut  pra-stentur  :  non  (22) 
recte  pronunciant.'  debent  enim  de  usuris  quoque  cogno- 
scere  ,  et  certam  facere  condemnationem. 

§.   3,  Si  quis  ex  Edicto  peremptorio   post  (2 3)  mortem 

sit  condemnatus,  non(24j  valct  (25)sententia:  quia  morte  rei 

peremptorium  solvitm-.   ideoque  ,  ut  [in]  re  integra.  de  cau- 

sa  noiio  pra^siabitur  ,  et  quod  oplimum  potuerit,  slaluetur. 

De  morbo  sontico. 

60.  JuLiANUS  lib.   5.   Digestorum. 

QUa?situm  (26)  est  ,  cum  alier  ex  htigatoribus  febrici. 
tans  (27)  disoessisset  ,  et  judex  (28)  absente  eo  pro- 
nuuciasset  :  an  jure  \iderclur  pronunciasse  ?  Resppndit  . 
Morbus  somicus  (29)  ,    etiam  invitis  liligaloribus  ac  judi- 

pro  ca  parte  qua  solvisti  ,  accipc?  ait  /ci-2i.  5.  3.  supr.  de  recopt. 
qui  arbitr.  quod  tamcn  maxiuiam  dubitationem  babet'.  uam  hnjiis- 
modi  vcrbis  tacite  fit  ad  chirographum  ,  .xl  inslrumentum,  ad  apo- 
ciiam  ,  quae  cerlam  summam  in  se  continent  ,relatio  :  id  cum  eve- 
nit  ,  cerla  sentenlia  cst,  /.  5.  5-  '•  ^'^PJ'-  h.  t.  camque  cpinioocni 
confirmat  ,  jf.  i.  infr.  hic.  porro  judici  ad  quem  appellatum  est  , 
sufiicit,  si  pronunciet  justam  vel  iujustara,  apf^cllationem  esse  ,  /.  6. 
C.  dc  appcllat.  vcl  bcne  judicatuni.  /.  38.  supr.  de  minorib. 

(17)  /.   21.   5.    i.   supr.  dc  recept.  qui  arbitrum. 

(18)  Falsum  igitur  cst  ,  quod  qiud:im  putant ,  iu  asseiioriis  acti* 
ccriiludincm  non  spectari  ,  sed  in  probatoriis  tantuin. 

(19)  Dc  forraulis  sententiarum  quariuidJtm  diii  ad /.  i.^.  ^.  iafr- 
ad  SC.   Tia-pitl. 

(20).  Sors  ct  usurae  opponuntur. 

(2t)  /.  3.  C.  de  scntentiis ,  qux  sine  certa  quantiiatc.  adde  /.  3i. 
supr.  de  usuris. 

(22)  Imo  recte  :  nam  hodie  usur»  rei  jadicatse  ccita  junt.  /.3  C. 
de  usuris  rci  judicatce. 

(23)  Sententia  contra  raortuum  lata  ,  eat  ijiso  jure  nulla. 

(24)  /.57.  injin.  supr.  de  judiciis.  /.2.  inf.  quce  srnt.  sii^  np- 
pcUation.  si  modo  judici  in  aliquo  actu  judicLali  mor^  litigator»»  fuo- 
rit  indicata.  Eo  amplius  Gail.  notat  i.  pract.  ohs.  109.  n.  3.  4- 
5.  6.  7.  de  inorte  liligatoris  judioi  constare  dcbere  ,  xiri  judici  ,  non 
ut  privato.  Ad  baec  post  pubHoatam  sentent.am  niorte  Utig.itori»  \a 
judicio  allegala  sentcntiam  per  iiitcrlocutioncra  in  h«rcde»  transCer- 
ri.  Sin  ante  conrlnsionein  causre  ])ai  tium  altera  dcces«eiil ,  tunc  «m- 
plorato  judicis  ofBcio  citationem  nd  causaiu  co  stalu  repoteadam  , 
in  qoo  relicta  fuit,  contra  bfndcs  dccemi ,  jure  tatr.en  jh  prbcnra- 
torcm  dcfuncti  scnlentiam  ftrri  po^se  ,  «t  qui  post  lit(=Tn  cont«^t;itam 
litis  doininus  factus  sit,  /.  23.  C.  de  prociirator.  LiS  inodi»  h«rc- 
«lum  moras  lusorias  vitari.  Cxlerum  sentcntiam  in  r«m  ejus  (  qui 
viverc  creditur  )  utiliter  fcrri  possc.  /.  3o.  su^r.  de  fideictmmiss. 
liberlnntibus. 

(25)  Imo  ,  valcrc  videlnr  ,  si  quidem  fcrr:  pctc.  t  seatentiA.  L  uj. 
C.  de  prncurator. 

(2B)  Yide  Mynsingor.  4-  obs.  57. 

(j-^)  Vidc  qux  scrlpsi  ad  /.    17.   sitpry  de  trantaC. 

(28)  Soicns  9c.  rt  prudens.  Qnid  ,  si  ignoravit  ?  »ent?nti.i  vakt"; 
hercdw  tamcn  aefuncli  poferunt  .id  appell.^ndum  restitiii.  i.  uit.  supr. 
de  in  intccr    l.   'J.    C    ijuomodo  et  quando  /a^/s.r. 

(2())  /.  4.  ^.  .*).  .'iupr.  de  tedililio.  quem  ^-fij^t^T?»»  ytf»  Ciixci 
appelLiDt.  Fcslus.  hiuc  sontica  oausa  apud  Fosku-u:  Grtssi»  Itpa^tirQi- 


LIBER   QUADRAGESIMUSSECUNDUS. 


349 


ce  ,  diem  differt  (i)  .  Sonticus  autem  exislimandus  est  , 
qui  cujusque  rei  agendse  impedimenlo  (2)  est  :  litiganti 
pono  quid  magis  iinpedimcuto  est  ,  quam  motus  (3)  cor- 
poris  coiilra  naturam  ,  qu  m  f  brem  appellant  ?  igilur  si 
rei  judicandae  tempore  alier  ec  liiigatoribus  febrcm  (4) 
LaLuit,  res  non  viuetiir  judicata.  -j-  Poiest  tamen  dici  , 
esie  aliquam  et  febrium  (5)dilj(rentiam.  nam  si  quis  sanus 
abas  ac  robustus  ,  tempcre  judicandi  levissima  (6)  febre 
correplus  Cuerjt  ;  aul  si  quis  lam  veterem  (7J  quartanam 
habeat  ,  ut  in  ca  omnibui  negotiis  superesse  soleat  ;  pote- 
rit  dici  ,  morbuui   sonticum  non  habere. 

De  eo  ciii  prior  rcus  condemimtus  fuit. 
61.   Idem  lib.   45.   Digesloium. 

IN  judicali  actione     (8),  non    (9)    prius  ratio  haberi  de- 
bet  ejus  cui  prior  reus  condeninatus  fuerit  (10). 
De  senteniia  non  mutanda. 
62.  Alfemjs  "Varus  lib.  6.  Digestorum  a  Paulo 
epitomatorum. 

CUm  qunerebatur  ,   judex  ,  si  peiperam  judicasset  (11), 
an  possct  eodem   (12)   die  iterum  judicare  (i3)  ?   He- 
spondil ,  non  (14)  posse  (i5). 

An  sentcnlia  inter  alios   dicta  aliis  prcvjudicet. 
63.   Macer   [  iib.    2.   de  Appellationibus  ]. 

S.Epe  (16)  consiitulum  (17)  est  ,  res  inter  alios  judica- 
tus  aliis  (18)  non  prcejudicare-  •];•  Quod  tamen  quan- 
<iam  distinclionem  habet^ip).  nam  senlentia  inter  alios  dicta 
aliis  quibusdam  etiam  scienijbus  (20)  obest  (21)  ;  quibus- 
dam  vero  ,  eliam  si  contra  ipsos  judicalum  sit  ,  nihil  (22) 
nocet  (23).  Nam  sci  enlibus  nihil  pra-judicat  ,  veluti  (24) 
si  ex  duobus  heredibus  debitoris  c.lter  coisdemnatur  :  nam 
aileri  iulegra  defensio  est   ,  eliamsi  cum  coherede  suo  agi 


scierit.  Item  (20)  si  ex  ducbus  peliloribus  (2G)  alter  vj- 
ctus  adquieverit  ,  allerius  petitioni  non  praejudicalur  :  id_ 
que  ita  rescriplum  est.  -|-  Scientibus  sentenlia  ,  quae  iuter 
alios  data  est  ,  obesl  ,  cum  quis  de  ca  re  ,  cuji.s  aclio  vel 
defensio  piimum  sibi  competit ,  sequenti  agere  patiatur  (27): 
VeJuti  (28)  si  (29)  creditor  experiri  passus  sit  (3o)  debi- 
torem  de  proprielate  pignoris  5  aut  (3i)  maritus  socerum, 
vel  uxorem  de  proprielate  rei  in  doie  acceptje  5  aut  (3^) 
possessor  (33)  venditorem  de  propiietale  rei  emplae.  et  haec 
jia  ex  multis  Constitutionibus  intelligenda  sunt.  +  Cur  au- 
tem  his  quidem  scientia  nocet,  superioribus  vero  non  no- 
cet  ?  illa  ralio  est  :  quod  c|ui  scit  coheredem  suum  a^ere 
prohibere  eum  ,  quo  minus  ,  uli  velit ,  propria  actione  vel 
defensione  ulatur,  non  potesl  :  is  vero  ,  qui  priorem  do- 
minum  defendere  causam  patilur  ,  ideo  propter  scienliam 
praescriplione  rei  ,  quamvis  inter  alios  judicatae  ,  summo- 
vetur  ,  quia  ex  vohinlate  ejus  de  jure  ,  quod  ex  persona 
agentis  habuit  ,  judicalum  est  .  Nara  et  (34)  si  libertus 
meus  ,  me  interveniente  ,  servus  vel  libertus  alterius  judi- 
cetur  ,  mihi  prsejudicatur  .  -|-  Diversa  causa  est  ,  si  fun- 
dum  a  te  Titius  petierit  ,  quem  cgo  quoque  ,  sed  non  ex 
persona  Titii  ,  ad  me  pertinere  dico.  nam  quamvis  contra 
Titium  ,  me  sciente  ,  judicaluin  sit  ,  nulium  tamen  prae- 
judicium  palior  :  quia  neque  ex  eo  jure  ,  quo  Titius  vi- 
ctiis  est ,  vindico  ;  neque  potui  Titio  intercedcre,  quo  mi- 
nus  jure  suo  utatur  :  siculi  ei  de  coherede  supra  diximus. 


N 


An  usurce  currant  appellcitione  pendente. 
64.   Sc^vOLA  lib.    2  5.   Digestorum. 
fgotiorum  gestorum  condemnaius  appellavit    ,     et  dia 
negolium  tractum  esl  5  quacsilum  est ,  appellatione  o^ 


(1)  Di/rindil. 

(2)  /.  53.  5.  2.  supr.  h.  t.  Festus.  /.  10.  iv  fm.  supr.  c/e  ex- 
ciisutior.ib.  tutor.  adde  Oldend.    c.    14.  de  re  judicata. 

(.H)     Feln-is,  est  motus  corporis  contra  natuiam. 

(4)  Qni  oliin  fcbricilans  ,  el  hodie  morbosus  ccnsetur.  vide  Al- 
cidl.    2.  prcBsuntpt.    10. 

(.>)  Fcbrium  difieientise  caiiimqne  tria  genera  prneciiH'a  suiit  , 
aul  euim  nimius  accidit  calor  in  spiritiLus  ,  aut  in  hiimciiLus  pu- 
Iresctnlibus  ,  aul  in  solidis  bumajii  corporis  jKirtibus.  Pjior  febris, 
it>i,usp»-  Secu!)da,putrida.  Ttrtia  ,  bectica.  v.  Fuchs.   3.  Instit.10. 

(G)     Levissima  ftbris  ,  quae  ct  levicula,  l.  1.  §.  8.  supr.  de  adi/iU 

(7)     \etus  quaJtana. 

(b)  Id  Cit  ,  dum  ad  excculionem  proceditur  ,  per  eara  cxccutio- 
nj  mandatur  sententia  ,  interdum  eliam  per  ncxum  ,  et  nobiie  oiTj- 
cJuin  judicis. 

(9)  I™o  prius  .  /.  ig.  supr.  h.  t.  l.  10.  si^ipr.  qui  poticres.  y'iA. 
Forner.    1.  sdect.    18.  et  Cujac.  9.  cbscrvai.    17. 

(10)  Quorum  igitur  ?  An  communiter  oinniura  creditontm  judi- 
«ati  actione  agentium  et  opponentiiim  se  ei ,  qui  ad  cxcciilioncnj  fe- 
slinat  ,  iit  vuit  Zasius  ;  ut  ita  pro  ra(a  dcbiti ,  cuique  ex  bonis  de- 
bitoris  satisfiat?  An  occupanlis  agerc  ex  causa  judicali  :ut  ia  prce- 
feratur  ei ,  cui  reus  prius  condeiunatus  est  :  ut  qui  prior  senttritiam 
meruit  ,  nihil  feral?  quod  vcilc  vidctur  Cuj.  9.  obs.  37.  An  potius 
eius,qui  prior  cst  in  hypolbeca  ,  iit  vult  lex  2.  supr.  (jui  potioies^i 
Dcmus  vero  crcditori  tcniporc  postciiori  rem  adjudicatam  ,  niim 
prjorum  crcditorum  etiam  ratio  postea  babebitur  in  totum  vel  pro 
rata  ?  Placcnt ,  qui  in  totum  volunt ,  si  in  immobilia  agafur  :  mo- 
BilJum  eiiim  alicnala  po.sscssio  ad  po.stcriores  Iransfcrri  poluit. 

(11)  Ciica  rcm  y)rincipalein  ,11011  ejus  acccs.soria. /.  24.  supr.  h.  t. 

(12)  Ratio  decideiidi  sumpta  cx  /.   42.   in  fiti.  /.   4.1.   supr.  h.   t. 
(i3)  In  cadem  causa  sc. 

('4)  Ralio  docideiidi  siimitiir  ex  /.    55.  m  /in.   supr.  h.  t. 

(i-'i)  Imo,  posse  vidctur.  /.  i.  C.  de  seni.  l.  0.  C.  quomodo  et 
tjuando  judcx.  /.    4.    C.  de  accuscuinnib . 

(iG)  Nou  sejTjper.  /.  1.  supr.  de  Carbon.  Gotb.  Vide  Zas.  sin- 
eul.  inteUcct.  lib.  2.  cap.  -27.  Cu,ac.  ///;.  12.  oisrrK.  cop.  i3.  et 
Joann.  Robert.  lib.   i.  ient.  jur.  cap.   i3.  ct  20.  S.  L. 

(17)  Vjde  trt.  C.  res  int.  alias.  /.  3i.  in  fin.  supr.  de  jud.  l. 
ifl.   supr.  qui  potiorcs.  l.io.  infr.   de  cxcept.  /.  "1.  infr.  de  except. 

Tom.lil. 


rei  judicat.  l.  i^.    §•   >•  "?/''•  ^*  appellat. 

(18)  EUam  scientibus. 

(19)  /.    I.   in  fin.   supr.  dc  Carbon. 

(20)  Non  obest,  Hal.  quod  Cujacitis  probat  ,    12.   obs.  25. 

(21)  Ilujus  prioris  regalae  exenipla  quatuor  bic  pi-oponuntur.  Pri- 
miiin  in  vetbo  veluii  si.  infr.  hic.  Sicuadum.in  verbp^f  aut  mari- 
tus  soceiiim.  Teriium,in  verbo,citfi  posicssur  yenditorem  Quartun, 
in  i'crs.  luim  et  si  libctt. 

(22)  Judicatum  sit,  nihil  nocct.  Auredanus ,  Cuiac.   12.  obs.  2.'>. 

(23)  Hujus  sccundas  iegiilae  duo  adferuntur  argnmenta :  uuum  in 
veibis,  ueluti  si  ex  diiobus  heredibus  debitoris.  alVrum  in  vers.  item. 
si  fx  duobus. 

(24)  Piimum  exemplum  secundae  regulae. 
(2;))  Aiterum  excmpKau  secuudae  rcgulje. 

(26)  Id  est  ,  hcredibus  creditoris  ,  noii  creditoribus.  Accurc.  hic 
num.    i3. 

(27)  Yide  /.  5.   C.  de  pigncribus. 

(28)  Piimura  exempliim  prioris  rcgulae. 

(■>9)  Coraprofcatur  liac  lcctio  a  Bernardo  ,  cap.  penuh.  de  sent. 
et  re  pidicata.  et  ita  babent  Easilica.  f/  H  Xfiu^li  '»'*?'  uf  ivBxi- 
fa.ry  f'ic«^"i«':  >$  oJJfi'  o  iai.virv  Tpt!'«p'f/.«  vda-Xf'-'  '^'^^^  Oujac.  i'i. 
obs.  25.  et  addc  /.  4.  5-  ^.  i/ifr.  d(  appiilat.  Zasius  legit,  ai  cre- 
dilori  debilor  ;   Pileus  velus  iutcrpres,  si  debiforis  creditor. 

(3o)  Sciens  prudcns  scil.  aiias  secus.  ct  sic  accipe  /.  3.  supr.  ds 
piaricr.   l-    n-   in  fn.   l.   29.    in  fn.  infr.  dc  excvpt.   rci  judic. 

"(31)  Seciindum  cxcrapluni  prioris  rcgulse  :  Si  gener  socerum  ,  aut 
eroptor  vendilciem.  injr.  h.  t.  de  dominio  rei  erapUe  ,  vcl  iu  <U> 
tem  dsta; ,  coiMm  judice  agere  pcrmittit ,  scnleiitia  contra  auctore* 
la!a  ,  cis  tcicntibus  pifejudu  at :  primo,  qnod  potior  defensio  mari- 
to  tt  fmftorj  corapetat  ,  quul  .'uictores  ab  cis  probiberi  poterant  , 
qood  bi  voluntatem  suam  ■>!  lcrposuisse  ccntcatur,  qui  cos  a  qnibus 
causam  habent ,  de  suis  juribus  disfiutaie  peimiserunt.  vidc  Za*.  2. 
intellect.   27.  adde  /.  38.  in  fn.  sitpr.  c'e  donat,  int,  cir. 

(32)  Tcitium  excmplura  prioris  regulse. 

(33)  Id  e3t  ,  f  mpfor. 

(34)  ()uartum  excinpbim  prioris  rr^i^llx  ,  cujus  hic  sensns  cst  :  Si 
libcrtus  ,  intcrvtniente  palrono  altfriuj  Jibertus  vel  servus  Ciise  c»n- 
lcnditur,£eiitenLia  contra  liberlum  lata  prajjudicat  palrono.  videZK». 
in  hunc  locura  2.  inteluct.  27. 

45 


35o 


DIGESTORUM 


jas  it»justa  pronuticiaia  ,  an  ,  quo  lardius  (i)  judicatuin 
sit  .  usuro;  p  jouiiifn  in  coad^jinualum  (2)  deductse  niedii 
teinpoiis  deboauuii- ?  Resj)ondil,  sscundum  ea  cj^ua;  propo- 
UvXeaLur  ,  daudaui  ulileui  actionem. 

T  I  T.     II, 

DE     CONFESSIS  (3). 

De  effeclu  conftssio7iis. 

1.   Paulxjs  lib.    56.  ad  Ediclum. 

GOnfessus  (4)  pro  (5)  judicato  est  (6)  ,  qui  quodammo- 
do  sua  seutenlia  danuiatur  (7). 
De  errore. 
2.  Ulpianus  lib.  58.  ad  Edictum. 
IVjOn  (8)  iatetur  ,    qui  errat  (9)  ,  nisi  jus  (lo)  ignora- 

De  legafo. 

3.  Paulus  !ib.   9.   ad  Plautium. 

JlJIianus  ait  ,  confcssum  ,  certiim  se  deheve  lcgatuin  , 
omiiimodo  damuandum  ,  otiam  si  in  rerum  (1 1)  natura 
r.on  fuisset  ,  et  si  jam  a  nalura  recessit  :  ila  laraen  ,  ut  in 
jeslimationeni  ejus  damnetur  ;  quia  confessus  pi-o  (12)  ju- 
dicalo  ha'jelur, 

De  Lege  Aquilin. 

4.  Tdfm  lib.    i5.   ad  Plautium. 

SI  is  ,  cum  quo  Lege  Aquilia  ( 1 3)  agilur  ,  confessus  est, 
se.rvum  occidissc  :  licet  non  occiderit  ,  si  tamen  occi- 
^us  sit  homo  ,  ex  confesso  lenetur, 

De  morle  sertn  ,  rjuem  quis  se  debere  confessus  esf. 
5.    Ulpiaisus  lib.    27.   ad  Edictum. 

QUi  Sticlmm  dehcre  (i^)  se  confessus  est  ,  sive  mortuus 
jam  Sticlms  erat ,  sive  post  lilis  conlestationein  de- 
cesserit ,  coudemnandus  esl. 

De  confesso  certum  cel    incerlwn.  1.  De  rei  vindicatio- 
iit  ,  et  aliis  actionibus.   De  Interdictis.   3.  De  ahseniia  ad~ 


vcvsarii.  4-  Dc  confessione  procuratoris  ,  tutorls  t>cl  curi- 
loris .,  5.  F^el  pupilli  .f  vel  minoris  .  G.  De  tempore  quod 
datur  judicatls. 

6.    Idem  lib.    5.   de  omnibus  Tribunalibns. 

CErlum  (i5)  confessus  (16)  pro  judicato  eiil  (17):  in- 
cerlum  (i8)  non  erit. 
§.    1.   Si  quis  incertim  confiteatur,  vel  corpus  (19)  sit 
coafessus  ,    Stichum  vel  fundum  dare  se  oporicre  :    urgeri 
debet,  ut  c^rlum  contlteatur  (20).  -f  Iiem  eum  ,  qui  rem 
confessus  est,   ut  certam  quantitatem  fulealur. 

5.  2.  Sed  et  si  fundum  vindicsm  meum  esse  ,  luque 
confessus  sis:pcrinde  (21)  liabearis  ,  atque  si  dominii  mei 
fundum  esse  pronuuciatum  esset  .  •j'  Et  si  aliu  quacun- 
que  (22)  ac(ione  civili  ,  vel  honoraria  ,  vel  Inlerdicto  ex- 
hibilorio  ,  vel  restilulorio  ,  vel  prohibitorio ,  dum  quis 
convenitur  ,  confiieatur  :  dici  potesl  ,  in  his  omnibus  sub- 
sequi  Prsstorem  voluntatem  Orationis  Divi  Marci  debere  : 
et  omne  omnino,  quod  quis  confessus  est  ,  pro  judicato 
haberi.  f  Dabitur  igitur  ex  his  actionibus ,  ex  quibus  dies 
datur  ad  restituendam  rem  ,  confesso  lerapus  ad  restitutio- 
nem:   et  ,  si  non  resliluatur  ,   lis  Eestimabitur. 

§.  3.  Si  quis  absente  (^3)  adversario  ,  confessus  sit  , 
videndum  nuraquid  non  debeat  pro  judicato  haberi  :  quia 
nec  qui  jurat  de  opsris,  obhgaJur  ^  nec  solet  (2^)  quis  ab- 
senti  condemnari.  •[-  Cerle  (26)  procuratorem  ,  lulorem  , 
curatoremve  prajsentem  esse  sufficit  (26). 

§.  4.  Sed  an  et  ipsos  procuratores  ,  vel  tutores  ,  vel 
curatores  fateri  sufficiat  ,  videamus  ?  Et  noa  piUo  sufiice- 
re  (27). 

§.  5.  In  pupillo  (28)  tutoris  auctontatem  exigimus  . 
•f-  Minorem  a  coufessione  sua  reslitucmus  (29). 

t  6.  Confessi  uiique  post  confcssionem  tempora  (3<)) 
quasi  cx  causa  judicati  habebunt. 

De  arhilro  post  confessioncm  dato. 
7.  Africanus  lib.   5.  (3i)  Qua^stionum. 

CUm  fideicommissura  peteretur  ,  heres  conltssus  (3^)  esf 
debere  (33)  :    arbiter    (34)    ad    resliJuendum  dutus  . 
comperit  nihil  deberi  :   Quajsilum  esl  ,  an   possit  absolvc 


(1)  l.  :\i.  supr.  de  ufuris.  hinc  colligit  Zasius  ,  creditores  de- 
cejitos  a  suis  debitorlb:js  iateresse  lucri  cessanlis  pctere  posse, 

(•?)  Al.  oondemiialionem. 

(3)  Lio.  7.  Cod.  59.  wtpi"  cfxo^oyifTdizuv.  9-  Pclog.  4-  Confcs- 
sos  autein  hic  accipe  in  \uve  post  lilcm  contestatam  :  ut  ita  diffe- 
iat  }iic  titulus  a  titulo  de  intermgviviibux  lib.    11.  supr. 

{'0  Porro  confiferi  vocc  ct  lilcris  quis  potcst:  Convinci  vero  non 
nisi   scriptura-aut  tcstibjs  potcbt.  Paiil.   5.   scnt.  5.  ^-   3. 

(5)  /.  3.  in  fin.  l-  6.  in  princ.  et  §.  i.  in  fn.  in^r.  h.  t.  Pau- 
]:is  5.  sent.  5.  5-  ^.  /.  7.  8.  12.  in  fin.  sum:  d:  interrogationih. 
1.  unic.    C.  hoc  tit.  l.  4-  i:t  fin.   C.  de  rcjmd.  fe!.  obst.   Itcrad. 

(6)  Nisi  facta  sifc  coraiii  judice  extraneo  ,  id  est  ,  non  suo.  vide 
Socinuna  trgul.  62.  et  66. 

(7)  Tdeoquc  ex  die  confes.iionis  tt;nipus  solutionis  pra>stitutum 
coii!pi:tatur.  Paiil.   5.  scnt.   5.    IJ-   2.   rt  /.   6.  injin.  infi:   h.   t. 

(8)  Confessio  per  errorem  facla  revocari  potest.  /.  47-  de  regul. 
in  G.   vide  Socin.  reg.  64    "i  G;'>. 

(())     Vide  /.   57.   infr.   de  obligationib. 

(10)  Si  quis  peritus  facti  et  sciens  bona  cssc  i-ptKn^Hm*  ("t  ait 
Theodorct.  )  fassns  est  in  jme  sc  dehere  legata  intcgra  ,  habetur 
pro  judicato.   vidc  Cujac.   C.   h.  t. 

(n)  /.   5.  /.   ult.   infr.  h.   t. 

(12)  /.   I.  suyr.  h.  t. 

(i3)  /.  23.  in  fin.  supr.  ad  I-g.  AquU. 

(i4)  Paul.   2.  scnt.   11,  5.  uh. 

(i5)  /.  3.  supr.  h.  t. 

(16)  In  jure  praescnti.  vide  ^.  3.  infr.  h.  t. 

(17)  /.    I.  supr.  h.  t. 

(18)  Si  incertuni.   Hal. 

(19)  Confessio  incerla  corpore  ,  gen^re  ,  ot  quanlitatc  iion  yalet. 
(.io)  Olim  ohligatus,  j  rwsumitur  etiani  hoiie  niihi  oLligatus.  dc 


quo  vidc   Alciat.   ">■.  prJBtumpt.    12 


(ii)  Confvsssio  in  realii>iis  valet  .id  dominium. 
(22)  Confes.sio  omnis  valet  ,  facta  tameu   \>  ^,>'.t.     vcl  nhi  ma- 
clstr^tus  est  competcns,  nisi ,  «t  vult   No..  9'>-   '^'^^^'  mlcr.ucruit 


.,..   de  re  jud.   /.   7.    C. 


competcns , 
tcstcs  qninqne. 

(23)  Paul.   .'■>.  sentent.   5.' 5-  5.  /.   47.    — ,  .  ^     .  •    , 

qnomndo  et  quando  judex.  vide    OUieudorp    c.    H-  ^-  re  ]ua.  vi 
dc  Socln.   reg.   63.  _  ,       r,     r         ■     c     f 

(u4)  Iino^ah.^euti  quis  condeinnari  potest.  /.  i3  5.  i-in  jm.L,. 
de  judiciit. 

(u,S)  Pr»^ms  ecsc  in  jurc  dicititr.  qui  ibi  procmrti  irem ,  vcl  cu- 
ratorem  hahct. 

(26)  /.   53.    in  fin.  supr.   de  mmumiss.  tett. 

(27)  Confessio'  procuraJoris  ,  tiitoris  ,  curatons  njn  siilhoit.  ut 
hic.  nisi  nccessitate  cis  imposita  rcspoiidendi .  confossi  fuerint :  sir 
enim  intcUige  /.  25.  5.  1.  supr.  ad  legem  Aqud.  nisi  quis  hahoal 
in.indatuin  confilendi .  et  ahscntcm  d.fendcns  de  juJicAto  satisdcdc- 
rit.  Procurator  ahoqui  ,  qui  ultro  confitctar ,  ei  qucm  d.^fendit  wmx 
prnpjudicat,  scd  sibi.   /.  Q.  ^-    ')•  ««/"••  d"  inlcrrog.zti.^nibus. 

(28)  PupiUus  auct.3ritatc  tulons  rcsponderc  potest.  /.  1.  C.  qui 
Icgitiman  pirsona^n  sr,tn<li. 

"(■>9)  Ohlioatur  isitur  minor  siia  confcssioue  :  .ttqin  scntcnlw  itt 
minorem  injcfcnsum  lata  nuUa  cst. /.  5^  supr.  d-  re  judic.  Is^itui 
potlus  ohligatur  ininor  confcssioiie  sua  ,  quam  seiiUntia.  adde  /.  n. 
supr.  de  inlrrrogationibus.  n     i  e 

(3o)  Id  est,  qiiatuor  incn^es.  9.  Eclog.^.cap.G.PmX.^.sent.tf.^.-x. 

(3i)  Vide  Cuj.ic.   5.  nd  African.  fol.  98. 

(32)  Pir  crrorcm  scil. 

(33)  Sc  scilicct  fideicominissnra. 

(.34)  Arhlter  solet  dari  ad  c.Kequendam  restitution.Mn  fi  leiciin:ai*- 
ji.  /.   J09.  infn.  supr.  de  legat.   i.  /    la.  ^upr.  de  legat.  3. 


L  IBER    QUADRAG 

re  (i)  ?  Respondi  ,  posse  inleresse  ,  qua  ex  causa  nihil 
debeatur.  Nam  (2)  si  ob  id  ,  quod  nullum  fideicommis- 
sum  luerit  :  non  debcre  eum  absolvere.  Si  (3)  vero  quia 
teslator  forie  solvendo  nou  erat;  aut  (4)quod  heres  omne 
solulum  esse  apud  Piaeiorem  dixerat  ,  et  cura  conlrover- 
sia  et  coraputatio  difficilicr  esset  ,  arbilerdatus  liierit  :  sal- 
vo  (5)  ollicio  eum  absoluturura.  has  euim  partes  ejiis  es- 
se  ,  ut  ,  si  in  computatione  niliil  inveniatur  ,  possit  ab- 
soivere  ;  scd  et  ex  superiore  casu  ad  Praetorem  remittere 
debeat  ,  m  absolvatur. 

De  re  ,  qwB  an  extet  ,  incertiim  est. 

8.  Paulus  hb.    4-   ^^  Sabinum. 

TVj  On  omniniodo  confessus    condemnari    dtbet  rei  nomi- 

l^    ne  ,  quai  an  in  rerum  (6)  naiura  esset  ,  incerlum  sit. 

T  I  T.     III. 

DE   CESSIONE  BONORUM  (7). 

De  credito  cb  rtstilutionem  ctdificioriim. 

I.  Ulpianus  lib.    17.  ad  Edictura. 

CRediiori    (8)  ,     qui    ob   restitulionem  (9)  sedificiorum 
crediderit  ,  privilegium  (lo)  exigendi  datur. 

De  his  qui  in  locvm  pfiorum  credilorum  succedimt. 
2.   Idem  lib.   21.   ad  Edictum. 

iN  personahbus  .aclionibus  ,    qui    postea  quidem  contra- 
xerunt  ,  verum  ut  pecunia  eorum  ad  priores  (iijcre- 
ditores  perveaiat  ,   jn  locum  eorum  succedunt. 

(i)  Pofsc  videtiir,  quia  confessus  non  videtur  ,  qui  errat  in  fa- 
eto.  /.  2.  supr.  h.  t.  addc  /.  3.  supr.  de  re  jiidicat. 

(?)  Qui  reslitutioni  seii  cxecutioni  datus  est  arbitcr  ,  errantem 
in  lacto  non  polcst  absoivcre  :  scd  ad  Praetorem  remittere  potest 
abiolvecdum. 

(3)  Qui  compulationi  ct  ad  inenndam  coraputatlonem  bonorum 
dai'js  ctt  arbitcr  ,  ut  videliccl  a-stimaret  fideicommissum  dtbituin 
»il  mcjie  ,  cirantem  sbsolvere  poUst. 

(4)  Aut  efiam.   Dynits. 

(5)  Salvo  o/licio  absolvit,  qui  in  absolvendo  officium  non  cxcedit. 
V.6)     /.  3.  suyr-  h.  t. 

(7)     Qiii  bonis  cedcre     possunt.   Lib.   7.   C.  71.  yr,p]  xpi>ii  aV«- 

Lclug.  ex  lib.  3.  tit.  5./0/.  7..  et  JSo^ell.  i^S.  r>e  qms  brnis  cc 
dtre  cogaiur.  De  cessione  bononim  bcTC  notanda  :  I.Cj^ibos  12.  Ta- 
bularnm  rfceptum  fuisse  ,  ut  qui  debitorcs  esfent  ncn  solvendo.  vsn- 
cirenlur  ,  jn  carcrrem  conjiccrentnr  (  quod  pojtr»mum  dc  Corneiio 
bc.piore  As.ahco  lcgimus  aprd  Vaicri..m  4.  c.  i.  )  ,  verberarcntur: 
qiwn  et  opcras  darent  creditcribus  .  Varro  ,  6.  de  lin^ua  Latin. 
i^  Qui  ita  scrvicbat ,  Kcxus  dictbatur  )  capitis  poenas  darent  ,  pcr- 
ini.sum  etiam  erat  crediloribus  ,  si  vcllent  ,  partiri  corpu..  addicti, 
ao.  Oeil.  I.  quam  legem  mos  pnbliciiS  rcpudiavit.  3.  Quiat.  Imt. 
f).  Ilaquc  (  ut  ait  TcrJullianiis  in  Jpologetico  )  cor.fensn  puMico 
«i  ciudchtas  postea  crasa  est:  tt  in  pudoris  notam  capitis  poena 
conversa  iuit  ,  bcnorum  adiiibita  proscriplione  :  suff.jnrierc  roaluU 
(  ua*s  scihcct  Tf-l  consuetudo  P.  Romani  )  bominis  sanguimm  (  id 
rst  ,  illufl  };ra;va]uit  ui  pudcr  dcbitor.bi.s  Injkerctur  )  quam  cffun- 
«Ific.  ftczc  tUe.  Ad  cam  venditicncm  reftr  /.  65.  «.  i.  suvr.  pro 
iccio.  Anno  etiam  n/bis  /jo.n.  Le^  laia  ,  ne  quis  nervo  <»ut  conrre- 
tnbus  ot)  pccuniara  acceptara  crcdilori  strviicf.  Livius  3  D»."r.u'e 
'.aio  Popiiio  ioganlc  ,  Diclatore  Sj  ila  ,  conMilulura  fuit ,  ut  qui  bo- 
ncrun.cop.am  cjuraret  (  id  cst ,  qui  jur.l#  «:  in  bonis  non  babe- 
re  ;  ,  JSz~x,s  ne  cKet.  Varro  6.  de  Linsna  latina  in  fJn.  ubi  vlc 


u  t   fa-»uxict  lacli  fu.tfcat  non  sciveaido  ,  txcmpti   u-nt  a  iustitr,?- 
'- .   «tcoque  n  con    ccguntu;:  ,  ^tlu,  <lecoa<rcs    bomi.   t^dvrc    Hcs 


ESIMUSSECUNDUS.  35:t 

De  bonis  nordum  venditis,  ei  de  ■pcetltte.nlia. 

3.  Idem  lib.   58.   ad  Edictuin. 

IS  qui  bonis  cessit  ,    anle  rerum  vendilionem  utique  bo- 
nis  siiis  non  caret  :  quare  ,  si  (12)  paratus  fuerit  (i3) 
se  delendere  ,  bona  ejus  non  veneuut. 

Si  is  ,  qui  bonis  cessii  ,  postea  aliquid  acquirat.  De  eo  , 
qui  bonis  cessit  ,  non  inquielando. 

4.  luEM  lib.   59.   ad  Edictura. 

IS  qui  bonis  ccssit  ,    si  quid  postea  (i^)  adquisierit  ,   iu 
quantum  facere  potest  (i5),  convenilur  (iG). 
^.    1.   Sabinus  et  Cassius  uutabant,  eum  ,  qui  bonis  ces- 
sit  (17)  ,  ne  quidem  ab  aiih.,  quibus  debet ,  posse  mquie- 
lari  (18). 

De  pcenitentia. 

5.   Paulus  lib.  56.  ad  Edicium. 

OUem  poenitet  (19)  bonis  cessisse  ,  potest  ,    defetidendo 
se  consequi  ,  ne  bona  ejus  veneant. 

Si  is  qui  bonis  cessit  ,  postea  aliquid  adquirat. 
6.  Ulpjaincs  lib.   64.  ad  Edictum. 

QUi  bonis  suis  cessit,  si  modicum  (20)  aliquid  poit(2i) 
bona  sua  vendita  adquisivit  :  iterum  bona  ejus  non 
veneunt.  -j-  Unde  ergo  modum  hunc  aestiniabimus  ? 
airum  ex  quantilate  cjus  quod  adquisilum  est  ,  an  vero 
ex  qualitate  ?  Et  putem  ,  ex  quantitale  (22)  id  aeslimaa- 
dum  esse  ejus  ,  quod  qnsesiil  :  dumnK-ao  illud  sciamus,si 
quid  misericordiae  (23)  causa  ei  fuerit  reliclum ,  puta  men- 
slruum ,  vel  annuum  ,   aliuienlorum  nomine  ,  f5oa  opotte- 

cnim  Adrianus  cafamidiari  in  ampbitheatro  jubebat.  Spartianus. 
Eaudem  lcgcm  apud  Boeotios  fuisse  Nicoiaus  auclor  cst  apud  Slo- 
ba:uni  ,  c.  42.  lisdeia  licet  equilibiis  ,  locus  in  tbcatro  ncgatus  er.it 
Lcge  Roscia  theatrali.  Verisimile  est  eliam  eos  virgis  inteiduia  «a- 
stigalos  ,  ut  ostendit  Hotora.  24.  lllustr. 

(8)  Hanc  lcgem  el  sequcntern  a  suo  titulo  aberrare  quis  non  vi- 
det?  utique,  si  Paiidccl»  Florentir.x  patercntur ,  ad  tituium  de 
priiilegiis  creditorum  rc.fcrend.e  csscat  ;  qucd  etiam  Pctro  FitJtao 
pl;ic>u.-;se.video  ,  2.   notnr.  fol.   8t.  in  Jin.. 

(9)  /.  25.  supr.  de  reh.  crr.d.  vide  l.  5.  supr.  qvJ  potiorcs.  l.  26, 
/.  34.  infr.  de  reb.  auctor.  jud. 

(ro)  Vide  /.   25.  supr    de  reb.  cred. 

(11)  /.  12.  5.  7.  in  fui.  supr.  qui  potiores.  l.  24.  '"  /'"•  ^nf^'- 
de  rcb.  auctor.  l.  ult.   C.  de  privileg.  Jisci.- 

{11)  Vide  /.  5,  in['r.  h.  t. 

(i3)  /.   5.  infin.'infr.  h.  t.  $.  ult.  Inst.  de  action. 

{ilC)  Atquc  ita  bonorum  cessio  non  toUit  civilcm  obiigatior.em. 

(i5)  Habet  igitiir  exceptionem  bcnorum  ccssionls  advcrius  omucs. 
de  qua  vide  i.  ult.  List.  de  repUcation.  et  Oluend.  c.  2.  §.  5.  de 
cxccplionib.  et  sic  in  bonorum  ccssione  res  Uiter  alios  acta  aias 
prcej!;dicat :  a  nullis  enim  creditoribus  couvcuiri  potest.  SchoUasles 
Syncps.  lib.   7.  ,      yy      n         1 

(16)  Imo  non  convenitur.  /.6.  5.  uU.  infuu  supr,  de  ojfic.  Prfend. 

(17)  Metu  quorundam  crcditoium. 

(18)  Ciir  ita  ?  quia  cessio  est  individua.  Nerao  cedit  bonis  ia  par- 
teiE  ;  idcoque  cficclus ,  qui  in  uno  obtinct  ,  ad  omncs  ex.tenditur  . 
Z,MS  hic.  nitm-  4-  ^^^^^  Eciog.  c.   3. 

(jg)  Pcenitcrc  polcst  ,  qiii  boiiis  cessit.  /.  3.  supr.  h.  t. 

(20)  Addc  /.  7.  in  fin.  iufr.  h.  t.  ptTpa.  K-.iiTufji.stoi-  Eclpg-  c. 
5.  Goih.  Vide  Brun.  de  boiior.  cessinne.  qucest.  28.  nuin.  i.  quast. 
29.  et  scq.   Mcnocli.    de  arhitr.  jwl.  Uh-   a.   ce.nt.   %  cas.  t83.  S.  L. 

(qi)  Nam  antea  ,  cuni  vencleb;.ntur  bona  ex  Lcge  Julia  ,  deKto- 
ri  ne  ad  victum  quidcm  ct  ctiltum  qiiicquam.  rehnquobator.  vide 
Holom.  28.  lUuHr. 

(22)  Barloltis  et  Zasius  boc  accipifc  non  de  rei  prctio  ,  scd  proveu- 
tii  ,  hoc  scnsu  :  in  oliquo  exigcndo  qiialenus  faccre  pol<  st  ,  quantiUis 
redit'j:;m  cjns  inspicitur  ,  non  qu.tnlitas  rcrum  ,  quas  hi4b«t.  Bai- 
tohis  atkiit  biino  casuni  singularcm  e.-sc  ,  ac  mirabiieni. 

(u3)  lV5isericor(?ix  c;msa  dati/ra  ,  «ripi  nisi    iinmtsciicjrditoi'  nou 


353 


DIGESTORUM 


r<?  propter  hoc  bona  ejiis  iterato  (i)  venundari  :  nec  e- 
aim  fV.iailaiidus  est  alioienlis  cottidianis.  -['  Idein  ,  ct  si 
iiSusfVucliis  L'i  sit  conoessus  (2)  vel  legatus  ,  ex  quo  tan- 
tmn  percipitur  ,  quantuin  ei  alimentorum  nomine  salis  cst. 
7.   MuDi-:sTiNU.s  lib.   2.  Pandectavum. 

Sr  d-b;toris  bona  vemerint  ,  postulantibus  creditoribus 
permittitur,  rursum  (3)  ejusdem  debiloris  bona  (4) 
dislrahi  ,  donec  suum  consequantur  :  si  tales  (5)  tamen 
facultates  acquisitac  sunt  debilori  ,  quibus  Prajtor  raoyeri 
possit. 

De  eo  quL  nec  debere  aguo^it  ,    neque  est  concTemnatiis^ 

neque  in  ju,re  cotifessus. 

8.    ULVIAlftJS   lib.    26. 

QUi  cedit  bonis  ,  antequam  (6)  debitum  agnoscat  (7)  , 
condemnetur  ,  vel  in  jus  confiteatur  ,  audiri  f  non  1 
debet.  5  L  j 

De  cessione  in  jure  vel  extrcC  jus  ,  de  nuncio  ,  de  epislola. 

B  9.   Makgia:hus  lib.    i5.   instilulionum. 

Oms  codi  non  tanlum  in  jure    ,     sed    efiam  (8)  extra 
jus  (9)  poiest.   Et  sufficit  (10)  ,  et  per  (n)  nuncium 
vel  per  epzstolam  (12)  id  declaiari. 

T  I  T.     IV. 

QUIBUS  (i3)  EX  CAUSIS  IN  POSSESSIONEM  (14) 

EAT  UR. 

Quibus  ex  causis  in  possessioncni  mittitur. 

TK  Ulpianus  lib.  12.  ad  Edictum. 
Res  (i5)  fere  causse  sunt  ,  ex  quibus  in  possessio- 
nem  (10)  milti  solet  ,  rci  (17)  servancla:  causa,  iam 
iegatorum  (i8)  sercandoruni  gralia  ^  el  ventris  (19)  nomi- 
7W  :  damni  enini  infecfi  nomine  ,  si  non  caveatur  ,  non 
L  in  j  universorum  nornine  fit  missio  :  sed  rei  (20)  tau- 
lum  ,  de  qua  damnum  luetur  (21), 


Jiidicio  sisii. 
2.  Idem  lib.  5.  ad  Edictum. 

Prjefor  ait  (22)  ,  m  bona  ejus  ,  qui  (28)  judicio  sislcn- 
di  causa  fidejussorcm  dedil  :  si  neque  potesiuteni  sui 
fucict .,  neque  defenderciur  ^  iri  jubebo  (24)- 

5.  1.  Potesiatem  autejn  sui  uon  faoit  (25),qui  id  agit, 
ne  adversarius  ejus  copiam  sui  habeat.  Ergo  lulitantis  bo- 
na  jubet  possideri. 

§.  2.  Quid  ,  si  non  lalitet ,  sed  absens  non  defendatur? 
nonne  videtur  potestatem  sui  non  facere  ? 

§.  3.  Defendi  autem  videlur  ,  qui  per  absenliam  suain 
in  nullo  deleriorem  causam  adversarii  facial  (26). 

§.  4-  Ifec  vcrba  ,  defndaretur  ,  itxpxrxri^Ui  (27)  ,  id 
est  ,  fusius  et  cum  extensione  ,  scripta  sunl  :  ut  net|ue  suf- 
ficiat  unquam  defendisse  ,  si  (28)  non  duret  defensio  j  ne- 
que  obsit  ,  si  nunc  offeralur. 

De  pupillo  el  furioso. 
3.   Idem  lib.    59.   ad  Edictam. 

A  Pud  Julianum  quaeritur,  si  communem  rem  cuni  Ti- 
-l\.  tio  pater  pupilli  Inbuerit  ,  et  communi  dividundo 
judicio  pupillus  non  defendatur  ,  uibibjue  ei  it ,  cujus  no- 
mine  propter  pei'sonam  patris  condemnatio  fieri  debeat  : 
utrum  venire  bona  patris  oporteat,  an  vero  rei  servandaj 
causa  possideantur  ?  Et  ait  (29)  Julianus  :  Si  quidem  pa- 
ter  aliquos  fruclus  percepit  ,  aut  fecerit  rPra  deteriorem  , 
bona  ejus  vcnire  possunt:  si  vero  nihil  sit  ,  propter  (juod 
palris  bona  veneant  ,  pupilli  (3o)  possideri  (^i).  ]MarecI- 
lus  autem  notat  :  Perquam  iniquum  esse  eum  qui  nilul 
cum  pupiilo  contraxit  ,  expectare  ejus  pubertatem.  qua^ 
senientia  liabet  ratiouera  :  ideoque  cum  conlractus  ex(32) 
persona  pairis  descendat  ,  dicendum  erit  ,  non  esse  exspe- 
ctandam  pupilli  pubertatem. 

§.  1.  Contraclum  cum  pupillo  potest  dici  ,  et  si  cum 
servo  (33)  ejus  contractum  sit  :  competit  enim  adversus 
eum  de  pccnlio  actio. 

•\"  Unde  probandum  est  ,  ex  omnibus  causis  ,  ex  qui- 
bus  adversus  pupilhun  actio  datur,  hoc  idem  scrvandum. 


(i)     Id  est  ,  rursum.  /.  7.  {nfr.  h.  t. 

(,2)     Intcv  vivos. 

(3)     vx\fj  ivoiyoirxt-  Eclog.   c.   8. 

(.4)     P<>'t  cessionem  ad'.jiiisita. 

(3)     Vide  /.   4.   /.  6.  supr.  h.   t. 

;6)     Cedi  boriis  non   potest  ,  nisi  liqdcat  de  debito. 

(7)     \ef  extra  jtidiciuin  ,  vel  in  jurc  confiteudo  ,  Yci  sentciitia. 

Co)     Hoc  non     servatnr  in  Gallia. 

(9)  Sola  voluntate.  /.  6.  C.  h.t.  statutis  tamcit  qi.il)iisd.im  mo- 
iio  prorsvs  mhonesto  ficri  solrt.  dc  q.io  vide  Albcruuiin  ,  /ib.  de 
^tatutis  tn  vcrbo  ccssso.  Quin  Accmsius  htinc  tit.  legctidu.n  eo  nio- 
tio  m  calhedra  ostendehat  tcsle  Dyno  ct  Bartolo  hic. 

(jc)  Non  lamcn  confcssus  intelligitMr,  uisi  .sciintura  ve!  testibus 
«•onvictps  fuerit.  Paul.   5.  $mt.  ,5.  f   3, 

(ii)  Hoc  qaoqne  non  servatur  iu  Gallia.  vide  conslitutionemi-e- 
gis  Ladovici  XII.  art.   70. 

(12)  Vel  quoquo  modo.  Pau!.   ibid. 

(i3)  Hoc  eaam  non  cst  in  usu  apud  Gallo.s. 

(i/j)  Tai»  <ra  Xff-ws-»  vp^ynijnv  scii.  7.  Edn^.  6.' 

(i5)  /.  4.  in  fin.  supv.  dc  off.  ejus  ,  cui  nuindatn  e^.  l.  3.  in 
f,n.  1.   10.  J.   I.  ..upr.   ds  adqu.  t'r?/  amitt.  poss. 

(16)  Uoivprsam  sc.  infr.  h.  t.  hodic  sccmidum  mcnsuram  dcbiti. 
ISovell.  53.  c.  4.  in  fin. 

(17)  /.  6.  /.  7.  irifr.  h.  t.  ct  infr.  dc  curatorc  bonis  dando. 

(18)  supr.  ut  m  posscss.  leg. 

(19)  /.24.  infr.  de  reh.  auct.  jud.  /.  8.  supr.  dj  curat.  furios. 
■  ct  supr.  de  vetitre  in  poss. 

(20)  /.   4.   ^.    I.  supr.  de  damno. 
(■21)  Al.  Timetur. 

(2j)  Hoc  i-rimum  cit  caput   possesaouis   hoaonim   c\  priiao  dc- 


crelo  ,  quo  creditores  in  bo.na  dehit.Oi*um  ire  jubentur :  altoru^n  , 
quo  possi(tere  et  vcnderc  eis  licet.  /.  7.  5*   '•  *'f/''-  i^    *• 

(s«3)   Vide  Cicer.  pro  Quintio. 

(■?})  Contnmacis  haec  cst  poena  ,  /.  3.  in  fm.  C.  dc  piocnmt. 
l.  i3.  5-  3.  C.  da  judicii'!.  I.  >..  in  fn.  C.  ubi  in  rcm  actio.  l.  8. 
in  fin.  C.  qnomodo  et  qnando  jnd^x.  vide  lib.  1.  tit.  10.  11.  siipr. 
Gotli.  Datur  hic  niissio  in  posscssioncni  omnium  bouoritm  ,  Juic 
vcro  NovcUarum  pro  modo  tanlum  dehitae  quantilatis.  Novell.  53. 
c.  4-   A'is. 

(9.5)  Aut  ex  proposito  scil.  aut  c\  ocaasione. 

(^G)  Dctcrinrcm  cansam  advcrsatii  facit  ,  qui  prociiralorein  il  i 
imperitum  miltit  ,  ut  neqae  modum  ,  nequo  rationcin  vol  formiiii 
jdefcndcndi  alteriu.s  tencat  :  aiit  qui  ad  (iiicm  usque  litcm  non  per- 
ducit,  ideoqtie  defondi  non  vidctur.  §.  4-  '«/'••  h-  f-  f-  ^6.  C.  d' 
procur.  t.  29.  siipr.  de  procur.  anl  qui  ad  finem  tisquc  lilem  no  > 
pcrd-icit.  5.  4-  '"/'■•  ^-  '•  Pori-o  ,  dcfenderc  ost  eadeni  facere ,  qna^ 
faccrct  principalis  ,  si  adesset.  8.  Ect.  tit.  Tfj/  5/»*?rKi|T&I». 

(■^?)  vxoxrxriKZi  ,  fniins  ,  cum  extensiono  ,  ut  /.  1.  siipr.  unde 
legitimi.  /.  i^.  infr.  de  ercrpt.  ri  jud.  /.  4f)-  sui>r.  d-  r.i  jul.  iit 
alibi,  i,  TKxTdyl-  28.  supr.  <•/•  probat.  /.  i3.  infr.  dc  snlitionib. 
I.  \>.  §.  ■;>.  infr.  rat^m  vm  haberi.  Est([ue  tracUUus  ,  fi^ura  qujf 
non  solum  ad  j^raesens  ,  sivl  ctiam  ad  futuriiin  teiiipMs  rofortiir. 

(■38)  Duraro  dehet  defcnsio  ,  ut  dcfensio  prosit.  .uile  /.  10.  ^.  (>. 
supr.  de  in  rem  verso. 

(■89)  Et  malc.  i'cr«.  Murcellus.  infr.  h.  t. 

(3o)  /.  5.  infr.  de  reb.  aut.  jud.~ 

(3i)  Dic  nt  infr.  h.  t.  %>ers.   Maicellus  autem. 

(3?.)  Contuin.icia  ivilris  pupillo  nocot.  E\  oontraoli  pafri»  vcl 
majoris  pofcst  iu  pnpiUum  eorurn  licrodem  ticri  inii>io. 

(33)  /.  3.  5-  a.  supr.  de  pecnli.^. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSECUNDUS, 


353 


Et  facilius  erit  hoc  probandmn  in  servo  ,  qui  in  rem  (i) 
(lomiai  vertit,  aut  jussu  (2)  ,  aut  si  inslitoria  (3)  cum 
co  agi  possit. 

§.  1.  Ego  puto  :  et  si  cuin  tutore  ejus  contractum  est, 
f  X.  qua  causa  actio  in  pupiUum  dafur  ,  magis  est  ,  ut  E- 
dicto  lociis  sit,  quasi  (4)  cum  eo  contractum  sit. 

§.  3.  Si  pupiUus  heres  e^^titcrit  (5)  ahcui  ,  exque  ea 
causa  legata  debeat  :  videadum  rst  ,  au  huic  Edicto  lo- 
cus  sit  ?  magis(|ue  est  ,  ut  Marcellus  scribit  ,  etiam  pu- 
pilli  posse  bona  possideri  (6)  ;  esseqde  in  arbilrio  lierc- 
ditariorum  credicorum  ,  quid  potius  ehgant :  etenun  vide- 
lur  impubes  contraliere ,  cum  adiit  (7)  hereditatem. 

S4.   Paulus  hb.   58.  ad  Ediclum. 
Ed  et  is  f[ui  mlscuit  (8)  se  ,  contrahere  (9)  videtur. 
5.    Ulpianus  lib.    59.  ad  Ediclum. 

H.Ec  autem  locum  habeut  ,  quoliens  pupiUus  uon  de- 
fendatur  a  quocuuque  sive  a  tutore  ,  vel  curatore  : 
sive  habeat  tutorem  pupiUus  ,  sive  non  habeat.  caeteruin 
si  (10)  existat  aliquis  qui  defeudere  sit  paratus  ,  cessabit 
rei  servauda;  caiisa  possessio. 

5.  1.  Nou  defendi  pupillum  constare  debet ,  liquereque 
Pra»tori  ,  ut  sic  pcrmittat  bononim  possessiouem.  IIoc  au- 
tein  consiare  debet  sic  (11)  :  Evocandi  sunt  ad  Pra^torem 
tutores  pupiUi  ut  def-ndanl  :  si  autem  non  habet  tutores, 
requirendi  coguati  vel  adfines  (12)  ,  et  si  qui  alii  forte 
suut  ,  quos  verisimilo  (i3)  cst  defensionem  pupUli  ,  pupil- 
lae  ,  non  omissuros  ,  vel  propter  nccessitudinem  (i^^^^^el 
proptor  caritatem  (i5)  ,  vel  qna  alia  ratione  :  liberU  eliam, 
si  <[ui  sunt  idoiiei  ,  evocaudi  ,  exquirendaque  defensio.  Si 
autein  iiegent  (i6)  ss  defendere  ,  aut  nou  negeut  ,  sed  ta- 
ceant :  tunc  Praetor  possessionem  dabit  :  lamdiu  scilicet  , 
quoad  non  defendatur.  si  defendi  coeperit  pupiUus  vel  pu- 
piUa  ,   dosinet  possideri.   idem  est  et  in  furioso. 

^.  2.  Ait  Pra;tor:  si  is  pupilliis  in  suam  (17)  tutelatn  vene- 
rit ,  eat^e  pupilla  viripolens  (^iS)fuerit  ,  ci  recte  defendeiur: 

(i)Tunccnini  pupillnsestlociipletlor.  l.S.infin.snpr.dainrannferso, 

(2)  litM  ,  tuiic  norj  tcnefnr.   l.    i.  ^.   7.  supr.  quod  jussu. 

(3)  l.    10.   supr.  de  instiloriu. 

(4)  Qiii  cum  tutore  contrahit  ,    cuin  pupillo  contrahcre  vidctur. 

(5)  /.    II.  supr.  de  iiisiitnrirc. 
(G)  Ita  obligatnr  ex  patientia, 

(7)  Qiii  adit,  aiit  qui  cedit  ,  aut  cul  ceJitur  Iicredltas  ,  contra- 
l  ere  vidctnr  ,  /.  5.  ^.  1.  infr.  du  ohlig.  et  act.  TJlp,  19.  ^.  i4-5- 
5.   Inst.  de  oblig.  cx  qiuisi  contrnct. 

(8)  Iminiscet  se  heredilali  filins;  adit  heredltatcm  extrancus.  ra- 
tioiicin  prioris  sententi.-e  collige  ex  /.    11.   supr.  de  lib.  et  posth. 

(9)  Contrahere  vidctur  ,  q'.u  sc  Immiscet.  addc  /.  5.  |.  harcs. 
infr.  de  ohlig,  5-   h^res.   5.   Inst.   dj  obligat.  ex  qwisi  contractu. 

(10)  /.  22.  snpr.  de  in  jus  foc.  l.  33.  ^.  2.  supr.  da  procurat. 
I.  4-  infn.  infr.  tit.  prox.  l.  i.  §.  I.  /.  G.  supr.  uhi  pupiU.  l. 
aG.   C.  de  procur. 

(11)  Coutumucia  pupilii  cltati  r[ucmadmodum  judlci  innotcsccre 
debeit.  * 

(ri)  /.  6.  supr.  ubi  pupill.  l.  5.  5-  i'-  supr.  de  rehus  eor.  qui 
3ub  liuela. 

(i3)  l>e  hac  praesiimptionc  vlde  Alcial.   i.  prcBsumpt.   22. 

(i4)  Vlde  Ciccr.  pro  Quinti-). 

(i  j)  Adde  /.    1.  5-   7-  supr.  de  suspect.  adde  Ciccr.  pro  Quintio. 

(16)  Vide  Cujac.  22.  ohs.  27. 

(17)  Id  e>t ,  pLihert<!tein,  /.  9.  §.  i.  supr.  de  admin.  el  peric. 
tut.  l.  ult.  supr.  de  jura  ddih.  l.  5o,  supr.  de  lcg.  3.  Inst.  de 
p  inill.  sabst.  in  princ. 

(18)  /.  5i.  supr.  dc  lcg.  3.  Id  cst ,  matnra  vlro  ,  nublHs,  /.  i3. 
i/;/r.  dc  vcrh.  sign.  l.  loi.  supr.  de  cond.  et  deinonstr.  Inst.  de 
liupt.  in  pr. 

(19)  /.  63.  supr.  de  judiciis. 

(20)  Jndicatiim  solvi. 

(21)  Vide  /.    iio.  5.    I.  infr.  de  reg.  jnr. 

(22)  Puto  ,  diciti.r  hic  l-nl  d/up-ffo^n  ,  nt  sit  yo^/^w,  «  Trcr^t- 
f/uA'  ,  noii  euiiu  hoc  quasi  cerlus  clicit  ,  s-id  quusi  exisUiiwns  fauac 


eos  ,  f/ui  hot.i  possidenl ,  de  possessione  decederj  jubebo. 

§.  3.  Recte  (ig)  defmdi  quid  sit  ,  videamus  :  utrum 
tantutn  copiam  sui  facere  ,  et  ad  suscipiendum  judiciu;»! 
paratum  esse  ,  an  vero  et  satisdare  (20)  oinniiaodo  ?  Et 
quidein  non  solum  ipsis  se  defendere  voleutibus  hoc  Edi- 
(•liiin  scriptum  cst  ,  sed  in  rein.  et  reclc  d>fendelur  :  \nz 
cst  ,  vel  a  se  ,  vel  ab  alio  quocunqae.  sed  si  alius  defen- 
dat  ,  erit  necessaria  (21)  satisdatio  :  si  ipse  ,  non  pato  (22) 
necessariam  satisdationem  :  ergo  oblata  defeu^ione  dejii-.i 
poterit  Inlerdicto  reddito, 

De  creditore  condifiofudi.    1.   Z)<?  ahscnle.   2.   De  c.tptivo. 
6.   Paulus  lib.   5o.  (57)  ad  Edictum. 

IN  possessionem  mitti  solet  (2  3)  creditor  (2'))  si  sub  co.i-* 
ditione  ei  pecunia  promissa  sit. 

5.  1.  Cum  dicitur  ,  Ei  ejiis  cujus  bcnrt  possasa  sunt  a 
credilorihas  ,  veneant  ,  pntiterquani  pupilU  ejus  ,  qui  (^5) 
Reipubliccts  causa  siiie  dolo  nialo  ahfuit  :  intelligimus  ,  ejus 
qui  dolo  malo  abfuerit ,  posse  vcnire. 

5.  2.  Si  ab  hostibus  quis  (26)  captus  (27)  sit  ,  credi- 
tores  ejus  in  possessionem  mittenji  suiit  :  ut  tamen  non 
statim  bonoruin  venditio  permittatur ,  sed  interiin  (28)  bo- 
nis  curator  detur  (29). 

De  creditorihus  non  alendis.  1.  De  latitatione  Edlctum. 
2.  De  fnmdatioue.  3.  De  non  Iatilan'e.  4-  Qaid  sit  la~ 
tiiare.  9.  De  furioso.  12.  De  prodigo  et  cicieris  .^  qui  cu- 
rutoruni  ope  juvantur.  i3.  Quid  sil  lali.fare  .  De  frtutda- 
tione.  i\.  De  ohl/gationa  in  diein  ,  vel  c  ,ndilionali  ,  vei 
cu.i  ohslat  e.vceptio  .  i5.  De  peculi^.  16.  Dc  actione  iii 
rcin.  17.  De  abseule.  18.  De  pctiiione  hrrsdilatis. 
7.    Ulpunus  hb.   59.   ad  Ediclnm. 

f"^Ulcinius  existimit,  creditores  rei  servandae  causa  mis- 
sos  iu  possessionem  ,   ex  his  rebus  ali  non  (3o)debere. 
§.    1.   Praetor  ait  :    Qui  (^3i)  fruudationis  {3^)  causa  la- 
litavit  ,     si  boni  viri  (33)  arhilndu  non  dtfendetur  (34)   , 
ejus  bona  possidei^i  vendique  juheho  (35). 

morera  judiciorum  sine  frande  conteinni  possc  :  ct  omnino  mens 
Ulplaiil  hiBC  est:  Hanc  quidcm  essc  morcm  ,  ufc  si  posl:  dies  3o. 
quain  bona  dcbitoris  e.x.  edicto  posscssa  sint  ,  vcl  post  pnbertatem  , 
si  piipilli  bona  possessa  fuerint ,  ita  tamLii  ut  non  miiius  3o.  die- 
bus  posscssa  luerint ,  ipse  debltor  derensianein  sui  siiscipiat,  satisdc  t 
juiiicatuin  solvi  stipiilatione,  sed  sc  ]iu(ar.-;  Ipso  defendente ,  non  e.sso 
iiccessariam  satisdationcm  :  nec  male  ctim  ,  qui  obtullt  dcfeiijlonorn, 
iiec  salisdedit  ,  agere  Tnlerdicto  ,  quo  juljentiir  crcditores  discedere 
de  possosslone  ,  licct  In  ea  re  non  obscrvent  judiciorum  mo.-em.  vi- 
de  Gujac.    10.  ohserv.  29. 

(23)  Iino  ,  mitti  non  potcst.  /.   i^.  in  fn.  iiifr.  h.  t. 

Qi\)  Conditiorjalis  etiam  creditor  in   po.ssessioncin  mitll   p  Hcst, 

(2J)  Vi(!c  /.   4-   C.  de  restitiU.  milit. 

(26)  Quis  dehitor. 

(27)  /.   22.   §.    I.  /.   itlt;  infn.   infr.   de  reh.  awt. 

(28)  Vide  Socin.  i-eg.   .00. 

(29)  Ne  pereant.  /.  0.  in  fin.  supi-.  de  tutcUs.  v.  /.  3.  C.  ile 
postlim.  rei>ers. 

(30)  Missus  e.K  primo  decreto  In  boiia ,  non  pcrcipit  IVuctus,  ut 
liic.  nlsl  adversarius  sit  niiniuin  contumaK  ,  §.  idt.  injr.  h.  t.  nisi 
iilia  ,  nc]itis  ,  vidiia  clefuncli , /.  pen.  siipr.  tit  in  pos.ips';.  lcgnt.voA 
infans  mittitur  in  pos^cssionem  c,\  Carbouiano.  /.  5.  5-  ^-  supr.  de 
Carbon. 

(3i)  Vidc  Ciceronoin  oraiiont;  pro  Qiiintio. 

(32)  Alias  non  est  vcre  conlumax.  ^-  J-  infr.  h.  t.  l.  19.  .■:upr. 
de  in  jus  vocand.  l.  9.  C.  da  bon.  auct.  Jud.  l.  8.  C.  fjuomodo 
et  quando  judex. 

(33)  Non  judlcis.  /.   18.  iifr.  judicatum  solvi. 

(34)  Varlis  ex  causis  crcditores  crcditi  servandi  causa  mittnntur 
in  pos.sessionem  bononim  omnium  dcbitoris ,  puta  si  in  jus  \ocati.is 
non  dcfenclitiir  ,  ut  hic.  d  l.  2.  stipr.  h.  t.  postquaui  nulhis  mor- 
tuo  hcres  c.vtltit  ,  /.  G.  C.  thi  bon.  auct.  si  dcbilor  cxilii  c.^.w.si  so 
Inni  vertit,  /.  i.3.  infr.  h.  t.  sl  jussns  satlsdarc  non  satisdnt  ,  sed 
latilat.   /.   ,T.  infv.  ilc  reb.  auct.  jud. 

(35)  Aliter  etiam  punirl  potcst.  /.  un.  inftn.  supr.  si  qui>jm  dicenti. 


354 


DIGESTORUM 


5.  1.  Cum  Iioc  Ediclum  locum  liabeat,  non  suflicit  la- 
filare  :  sed  et  uecesse  cst  (i)  Iraudutionis  (2)  causa  id 
fieri.  neque  quod  fraudationis  causa  sine  lalilatione  flt  , 
satis  cst  .id  possessionem  et  vendiliouem  :  sed  oportet  frau- 
dationis  causa  latitare.  et  est  frequcnlissiina  haec  causa  pos- 
iiessionis  :   nam  in  usu  latitantium  bona  possidmtur. 

^.  3.  Si  quis  pcssederit  bona  alicujus  quasi  Jatilanlis  , 
nui  ncu  lalilabat  ,  et  vendidcrit  :  consecjuens  erit  dicere 
venditioncm  bonorum  secuiam  nuUius  raomenti  esse  (3). 

5.  4*  Qiiid  sit  autcm  latitare  ,  videajnus?  L aUl are  est   (4), 

non  (  ut  Cicero  definit  (5)  )  turpis  occullatio  sui  ;  polest 

enim  quis  latilare  non  turpi  de  causa,    veluti  (6)  qui  ty- 

•ranni  crudelilatem  timet  ,   aut  vim  hostium  ,  aut  domesti- 

cas  seditioncs. 

§.  5.  Sed  is  ,  c[ui  fraudationis  causa  latitet :  non  tamen 
propter  (n)  creditorcs.  et  si  lioec  lalilalio  creditores  frau- 
det ,  in  ea  tamen  erit  causa  ,  ne  hinc  possidere  hona  e- 
jus  possint  :  quia  non  hoc  animo  lalitet ,  ut  fraudenlur 
creditores.  animus  (8)  enim  laiitantis  quairitur  ,  quo  ani- 
mo  latitet  :   ut  fraudet  creditores  ,  an  alia  ex  causa. 

§.  6.  Quid  ergo  ,  si  duas  causas  laiilandi  Iiabuit  ,  vel 
plures  ,  intcr  quas  eliam  fraudandi  crcditores  ?  an  vendi- 
tio  recte  procedat  ?  et  puto  prol^andum  ,  si  plurcs  causas 
sint  lalilalionis  ,  iriter  quas  est  et  fraudationis  causa  ,  no- 
cere  debere  ,  posseque  hinc  bona  vendi. 

§.  7.  Quid  ,  si  adversus  quosdam  occidtare  se  consilinm 
non  est  ,  adversus  quosdam  est  ?  quid  dicdniis?  et  rectis- 
sime  Pomponius  scribit  ,  non  adversus  omnes  bitifationem 
exigendam  ,  sed  adversus  eum  (9)  quem  quis  decippie 
pt  fraudare  lalitatione  destinat.  f  Ulrum  ergo  omnes  bo- 
na  ejus  vendere  possunt,  quia  latilat  ,  hoc  est ,  etiam  hi 
adversus  c-uos  non  latitat  :  quia  verum  dst  eum  latiiare  ; 
an  vero  is  sclus  ,  adversus  quem  latitat  ?  Et  quidem  ve- 
rum  est  ,  eum  latitare  ,  et  fraudalionis  causa  latitare  ,  et 
si  non  adversus  me  lalilet.  -f-     Sed  illud  tractandum  (10) 


Pomponius  putat  ,  an  adversus  me,  eumquo  solum  posse 
hinc  vcndit'onem  impetrare  adversus  queni  iatitetur  ? 

5.  8.  Latilare  autem  est,  cum  tractu  (n)  aliquo  laterej 
quemadraodum  factilare  ,  frequenter  facere. 

§.  9.  Adeo  autem  latitatio  animum  et  affectum  latitaa- 
tis^i?)  se  desiderat,  ut  recle  dictum  sit,  furiosum  (i3)  hinc 
veiidilioucm  pati  non  posse  :  quia  non  se  occuhat  ,  qui: 
suus  (i/j)  non  cst. 

§.  10.  Plane  si  non  defendatur  furiosus,  curatoiem  ei 
dandum  :  aut  boua  ejus  ut  possideanlur  ,  nominatim  (i5) 
permittendum  est.  Labeo  autem  scribit  ,  Si  non  invenia- 
tur  curalor  vel  defensor  furiosi;  sed  et  si  curator  datus  , 
eum  non  deflendat  :  tunc  removendum  eum  ,  et  cportere 
Prajtorcm  dare  curatorem  aliquem  ex  creditoribus  ,  ut  nori 
ampliuo  ,  quam  necesse  est  cx  bonis  furiosi  veneal;  ,  eaque 
servanda  Labco  ait ,  quse  soleiit  servari  ,  cum  venter  ul 
possessionem  mitlitur.  * 

§.  n.  Planc  interdum  bona  ejus  ,  causa  cognita  (16), 
vendenda  erunt,si  (17)  urgeat  a^s  alienum  ,  et  ddatio  da- 
mnum  sit  allatura  crcditoiibus  .  Ita  autem  vendenda  ,  ut 
quod  supersit ,  furioso  delur  ;  quia  homiiiis  ejus  status  e'. 
habitus  a  pupilli  conditione  ncn  (iS)  muitum  abhorret  . 
quod  quidem  non  est  sine  ratione. 

§.  12.  Idemque  (19)  et  in  prodigo  dicendum  est  ,  cse- 
terisque  qui  curatorum.  ope  juvantur  :  nec  enim  quisquaui 
proprie  lalitare  eos  dixeril. 

§.  i3.  lilud  sciendum  (20")  csl  ,  posse  quem  in  eadem 
civitate  esse  ,  et  latitare  :  et  in  alia  civitate  [  esse  ]  ,  et 
ncn  lalilare.  Elcnim  qui  in  aha  civitate  sit  ,  copiamque 
sui  faciat  in  publico  ,  ibique  pareat ,  an  latitet  videamus  ? 
et  hodie  hoc  jure  utimur  ,  ut  sive  quis  eodem  loci  agat, 
sive  alio  ,  sive  peregre  [  agat  ]  ,  si  tamen  occursum  (21) 
creditoris  evitet,  latitare  videatur  .  Denique  eum  quoque 
qui  in  foro  codem  agat,  si  circa  columnas  (22)  aut  s(atio~ 
nes  (2  3)  se  occultct  ,   videri  ialitaie  Yetercs  responderuhi: 


quse  sequnnlnr  ,  latitaie  scilicct  ,  ct  fr.indalio- 


())     H?ec  duo 
nis  causa. 

(2)  Latitare  ron  videtur  ,  qiii  prapsentiam  sni  non  facit ,  tyran- 
niim  ,  Lostes,  vtl  scditioncs    douiesticas    mdiiens.  ^.  4.  infr.  h.  t. 

(3)  Atqui  decretum  judicis  lusorium  tsse  non  oportet.  /.  j5. 
injr.  dc  judic. 

(4)  \ide  5-  8.   infr    h.  t.  ^. 

(5)  In  or.itione  pro   Quintio.  'm.''', 
((>)     Tyranmim  scu   tyrannidcm    qui    fngit  ,  turpi'er  senbVoc- 

cuUa},  sic  cxsiil  ron  cst  Ciceroni  (  oratiurie  pro  don<o  sua  )  qiii 
cimi  de  co  trihuni  plthis  jxomulgarent  ,  cique  inipcrium  abrogarent, 
adesse  jrojtcr  iniquitaUm  Cinnani  ttmj  oiis  noiuit. 

(7)  Id  cjiim  Kqitirilur.   f.  i3.   infr.  h.  t.  l.   3G.  infr.  tilul.scq. 

(8)  Adde  /.   53.  infr.  de  furt.     ' 

(y)  Idrm  cst  in  viro  rcspcctu  uxoris , /.  18.  5  '•  supr.  solulo. 
ct  m  socio  rtspcctu  socii.   j.   penult.   Inst.  dc  societute. 

(10)  Al.  spectandiim. 

(11)  Etiani  non  lurpitcr  (  utputa ,  mclu  scditiouis,  ct  }ioslium  , 
$.  4-  supr.  h.  t.  )  Tel  quoquo  modo  vitalo  occnrsu  crcdilonim.  J. 
i3.   infr.   h.  t.  l.  36.  infr.  de  reb.   auct. 

(12)  u4L  occiiltantis  se. 

(i3)  /.  5.  5-  I.  in  fin.  supr.  h.  t.  l.  2.  j-  3.  supr.  de jure  co- 
diciil.  /.    124-  i"  fin.   infr.  de  reg.  jur. 

(^\i^)  ruriosusjsuu.s  non  c^t.  de  variis  causis  furoris  vide  qviae  no- 
tavi  ad  tie.   C.  de  curut.  furiosi . 

(16)  Id  cst  ,  lafttumraodo;  nam  et  alii  etiam  veaditionem  p.itiun- 
tur.  Cujac.    10.  chs.  3i. 

(16)  Causa  cogcifa  Ji:dex  furiosi  bona  patitur  disfrahi,  si  acs  alic- 
T)ui/i  cjus  urgcat,  vcl  dil<<tio  dnmnosa. 

('7)  l-  9-  5'  ^"  '"/'•  ^*'  ''^^-  ('"■ct.  jud.  possid. 

(;8)  Vidc  Cuj,    lo".  vLs.   3i.   injiu. 

(i(>)  1'rodi^us  ,  furicsus,  ct  si  qui  curatorum  ope  juvantur ,  aEqui- 
ji.jaulur.  •     ■ 


(20)  A''ide  Ciij.  lib.  1.  ob^.  c  i5.  rt  !ih.  7.  c.  40.  RtT»rd.  lib.  4. 
t'ar.  cap.  7.  Biisson.  lib.  2.  selecl.  cp.  f.i.  S.  L-  Emanucl  Zo.»- 
res  lib.    I.  observ.  c.   21.   Mod. 

(91)  A'ide  5-  5.  supr.  h.  t. 

(22)  /.  35.  inCi^  dr  reb.  auct.  jud.  l.  7.\.  infr.  de  oper.  pubiic. 
De  latitandi  circa  cohimnas  et  st;<tiones  more  D.  And^rosius  ir.emi- 
nit  in  lib.  de  Tobia  ,  cap.  7.  lile,  inqnit ,  gressi;s  dtbitoris  singu- 
los  numer.it  ,  aucnpat  dtllcxu^^.  Istc  ccntinuo  post  cnluranas  (  fbri 
scil.  Romani  ,  qisibus  fuit  ref(rlum  forum  Romanum  )  caput  obcm- 
brat.  vide  Cujac.  i.  obs.  i3.  dc  columnis  in  foro  positis  hu;ic  lo- 
cum  inlelllgit  Alciatu.s,  4.  Parcrg.  27.  ad  quas  plcrunque  ohieiati 
inciirrere  solercut  :  nnde  tl  liuj.i^^modi  homines  ohKratos  coiumiu- 
rio.<  a  M.  Coelio  apud  Ciceronfm  d-Ici  idem  ccnset. 

(23)  Vel  arinariu  qurc  bibliopolee  vd  aitifices  habcbant  in  foro. 
Acron  ad  illa  verba  Horatii ,  i.^crm-  4.  iVu//<7  tabernu  mros  hn- 
bcttt  ncquc  piln  libcllos.  So^l  tamcn  Alciatus ,  4  />«''rr^.  27.  ct  Cii- 
jacius  legit  ,  aut  slotuas  ,  et  ila  Sidoni-is  ApoKifiaris  ,  1.  epist.  ad 
Montium.  Alii  ne  saiutirent ,  fnf,ere  p.osl  staiuas  ,  occuh  post  co- 
hiniTia?.  Li;cianiis  in  Anach.  apud  Cujiicium  ,  f  obs.  i3.  in  fm. 
quod  etiam  dcfcndit ,  2.  obsen>.  (\o-  "dde  Basilium  ixi,Psalin.  14. 
Brissoniiis  ,  a.  selectar.  antiqnituiur.i.  12.  statiot.es  lcgi  po;-se  e-;i- 
stimat  :  ac  piin.ura  quidcni  proptcr  conscnsum  omnium  ccoic; m  : 
deindc  quod  in  foro  Romano  stadones  cssent.  Sueton.  Nero.  3^.  7. 
rlin.  53.  /.  penult.  C.  de  opcriius  pnhL  Onvns  convictus  ,^ther- 
mcB,  stationes  ,  cn:ne  theatrnm.  dr  ra.tilio  Jnvpr.nhs  ,  Satyra  i. 
Mos  asitcm  crat  (  testc  Cornuto  in  Pcrsium  ,  Satyra  i.  )  ut  ta- 
bemarii  cupicntcs  ,  ne  pueri  impin{,ireut  per  ftat',otivm  suaruin  .-«i- 
gui.i.^  ,  pincercnt  supra  duos  ant^ues  ,  id  cst  ,  dr.u  ones.  fta  tabcr;ia 
.a.-.tio  ailiicctilur  ,  /.  i5.  5.  7.  irfr.  de  injur.  et  ,*l'oquin  constat 
Tulierr.as  in  fcro  fiii.^se  ex  5.  Viiruvii  1.  /.  33.  suyr.  dc  cor.trnh. 
emit.  Livio  26.  6.  Qr.nl.  4.  Ibidem  eli.im  avfei^.loum  meusae. 
35.  IMin.  4.  Plauto  Curculion.  addc  qa»  do  laberais  scripsi  ad  /. 
i5.  5^    ?•   "•/'■•  '^^  iitjuriis. 


LIBER    QUADRAGESI  MUS  SECUNDUS. 


355 


e!  posse  cjuem  adversus  allerum  lalilare  ,  adversus  (i) 
allerum  non.  constat  aulem  ut  ipse  ejus  possit  bona  ven- 
dere  .  adversus  quem  l;Uit;it. 

^.  14.  Si  in  diem  vel  sub  condilione  debitor  lalitct  : 
antequam  dies  vel  conditio  vsniat ,  non  possuul  bona  ejus 
venire  (2)  :  quid  enim  inierest  (3)  ,  debitor  quis  non 
sit ,  an  nondum  (4)  couveniri  possit.  nam  ct  si  uon  sit 
debitor  ,  idem  dicemus.  -^-  Ideni  erit  diceudura  ,  et  si  quis 
liabeat  quidem  aclionem  ,  scd  talem  (5)  ,  quae  per  exce- 
ptionem  repollilur. 

§.  i5.  Si  quis  actione  de  peculio  ,  filii  vel  servi  nomi- 
ne,  conveniri  possil :  si  latitet  ,  eo  jure  utimur  ut  possint 
boua  ejus  possideri  et  venire  ,  tametsi  (tJ)  mhil  fuent  ui 
peculio  5  quia  esse  potest.  et  rei  judicat^  lempus  specta- 
jnus  ,  ulrum  sit ,  an  non  sil.  et  quod  teneat  actio,eliam 
si  nihil  in  pcculio  luerit. 

§.  16.  Item  (7)  videamus  ,  si  quls  adversus  m  renri 
actlonem  lalilet  ,  an  bona  ejus  possideri  venumqus  dari 
possint  ?  Exlat  Neratii  sentenlia  exislimaulis  bona  esse  ven- 
denda  :  [  et  ]  hoc  rescripto  Hadriani  coaliactur  :  quo  ju- 
le  utimur. 

§.  17.  Celsus  autem  s^^xto  respondit ,  Si  f  nidum  ,  quem 
petere  vo]o  ,  Tilius  ])ossideat  ,  neque  absens  defendatur  : 
commodius  se  existimare,  in  fundum  (8)  possessione  mit- 
tendum  ,  quam  bona  ejus  possideri.  boc  adnolandum  est , 
Celsum  consuUura  non  de  lalitaute  ,  sed.  de  absente. 

5.  18.  Idem  Gelsus  existiinat  ,  Si  is  ,  a  quo  heredila- 
tem  (9)  pelere  velim  ,  latiiat  :  commodissim-  fisn  posse, 
ut  in  possessionem  mittat  rerum  ,  quas  pro  hercde  ,  vel 
pro  possessore  possidet.  sed  si  dolo  fccit  quomiaus  possi- 
deret  ,  bona  e jus  possidenda  et  vendenda  sunt. 

§.  19.  Divus  quoque  Pins  in  pcrsona  ejus  ,  qui  here- 
dilatera  possidens  (jopiam  sui  non  faciebai ,  rescripsit,  in 
possPssionem  rerum  hereditariarum  adversarium  indliGeu- 
dum:  iu  quo  rcscriplo  et  fructum  (10)  percipore  Jiissit 
eum  ,  qui  per  nimiam  contumaciam  possessoris  here  lita- 
lis  ,  ut  Jucro  ejus  cedat  ,  in  possessioaem  inductus  est  re- 
luiu  hereditariarum. 

Si  incerium  sit  an  heres  sit  exiaturus. 
S.   Iu£M  lib.   60.   ad  Edictum. 

SI  diu  (ii)  iucertum  sil  ,  heres  extaturus  ,    necne  sit  : 
causa  coguita  permitii  oportcbit  ,    bona    rei  servandae 


causa  possidcri.  et  si  ita  res  urgeat  (12)  vel  coaditio  (i3), 

bonum  etiam  hoc  erit  couccdeudum,  ut  curator  coustiluatar: 

Si  e.c  hcredibus  unus  dehberat  ,   aUer  repudiiU. 

9.    Paulus  lil).   57.  ad  Ediclum, 

ONus  (i4)  cx  creditoribus. 
§.    1.   Si  aller  ex  heredibus  iut  a  le  npora  sibi  prae- 
situta  (i5)  deliberet  adire  h.'reditatem  ,  all-f  vero  oeget  se 
aditurum  :    yidnidum  cst  quid  creditoribus  ageud  im  sit  ? 
Et  placet  ,  interira  eos  ia  povsession?m  mittendos  custodiae 
causa  ,  donec  appareat  ,   is  qui  delib-ral  ,    ulrum  aJgno- 
scal  partem  suam  ,  an  nou  adgnosoat. 
De  pupillo. 
10.  IlLPrANus  iib.'8i.  ad  Edictum. 

SI  pupillus  (16)  pra^sens  sil  ,     tutorem  (17)  autem  uon 
habcat :   pro  abscnte  habendas  est. 
De  eo.jquodfiliofainilii.is  sub  coiiditionr'.  hgatum  esl. 
11.   Paulus  lib.   8.   ad  Plautiu^n. 
CI  filiofamilias  legatum    vel    fideicommissum  sub  condi- 
^-^  tione  relictum  sit  ,    dicendum  est  ,     tam  ipsum  quam 
palrem  (18)  iu  possessionem  miltendos    esse  :     quia  aiubo 
spem  (19)  commodi  habent. 

Effectus  missionis. 
12.   PoMPONius  iib.   28.   ad  QuiiUum  Mucium. 

r^Um  legatorum  vel  fideicommissi  servandi  caasa  ,  vel 
-  i  cpiia  damni  iufecti  nobis  non  caveatur  ,  boua  possi- 
d^-e  Praelov  permittit  ,  vel  ventris  nomine  in  possessionem 
nos  mittit:  non  possidemus.  sed  (20)  magis  .custodiam  (21) 
ivrum  el  observationem  nobis  coucedit. 

De  reinisoo  a  Prcpside  ad  Itnperatorem. 

De  evule  ad  tempns. 
i3.   Pamnianus  lib.    i4-   Responsorum. 

AD  coguitionem  Imperatorum  a  Praeside  Provinciae  re- 
missus.  el  si  (22)  in  cseteris  litibiis  Romae  defendere 
se  non  cogitur  :  tamen  in  Provincia  defendendus  est.  Nam 
et  exilio  temporario  puniti ,  si  defensor  non  exisiat  ,  bona 
veneunt. 

De  creditore  prohibito  ingredi.     1 .   De  legato  conditietiali. 
2.   De  creditore  condltion  li. 
i^.   Paulus  lib.   2.   Qucestionum. 
Ol  quis  creditorem  (^3)    prohibueril    bona    debitoris  iu- 
O  gredi  ,  dalar   (24)   ia  eum  actio    ,    quanti  {p.S)  ea  rts 
sit  (26). 


(0    5-  ^-  f"p'-  h.  t. 

(2)  /.  9.  in  fin.   C.  de  bon.  auctcr.  jud. 

(3)  Nola  rci^iilam. 

(4)  l.  5o.  supr.  da  pcculio.  ^.  4-  iu  fin.  Inst.  de  verhor.  ohli^. 
(3)  Id  cst  ,  iiianein.  /.  7.  5." 8-  .•su.jr.  de  dolo.  l.  i.  S.  10.  infr. 

ad  SC.   TurpiU.   l.    iics.   infr.  de  icg.  jur. 

(6)  Imo  ,  si  niliil  est  in  pcculio  servi  cjus  qiii  latitat  ,  in  bo- 
«crum  poss.'ss:on'.>m  mitti  non  fossumiis.  /.   5o.  supr.  de  peculio. 

(7)  Vide  iiitcrjTetationcm  hiijus  5-   ui  §.  scqnevli. 

(5)  la  fuudi  possc^sioncm.  Hul.  Porio  is  sensns  est :  In  actione 
reaii ,  si  reus  non  latitat .  in  solam  rem  petitam  fit  inissio ,  »t  /uc. 
»i  latitat :  i-i  omnia  hona.   5.    16.  supt.  h.  t. 

(f))  Qnando  pctilnr  hcreditas  ,  ct  possessor  latltat  ,  imnissio  fit 
in  hona  herf.titaiia.  adde  /.  7.0.   ^    1.  supi\  de  iiUcr. 

(10)  Coatra  possessorein  hercditatis  fit  raii^sio  :  ct  si  pcrseverat 
contumax  essc ,  fnictns  etiam  percipiet  is,  qni  missits  orit.  ct  ita  re- 
?tr!n^c  /.  5.  §.  1.  supr.  ut  in  possess.  Iftgat.  vide  Socin.  reg-  ^0.5. 
ari(>  Gotliof.  Inlcllectiim  hujus  §.  vidc  apud  Lconm.  emendul. 
lih.    I.  cap.   t.  nuin.  2.    17.   20.  et  23.   Ans. 

(11)  /.  3.  supr.  de  curut.  furioto.  I.  22.  jj-  '•  ii}f-  ^^^  ^'^^-  «"" 
etor.  In  defmcti  hona  fil  raissio  ex  primo  dccrelo  ,  ct  daliir  lionis 
cuialor.  Qui  t'inc  cltandi  sunl  ?  prnxime  successoii.  Mirms  autem 
100.  dicbm  alicui  non  constitoct  ,  nt  di,Itherct  ,  hercs  vclit  cssc  , 
iKcne.  /    I.  /.   2.  suvr.  dc  juie  dclih. 

(11)  /.  25.  §.  2.  infm.  supr.  ds  hercd.  init.it. 


(i3)  Flngamus  enim  qusedam  deberi  snh  poeaa. 

(i4)  Q.iin  el  alius  non   cre  Utor.    /.    1.  ^.    4-   iufr.  di  curat.  bon. 

(i5)   Vidc  supr.  de  jure  delibera.idi. 

(iG)  /.    5.   infr.  titul.  prox. 

(17)  Pi;«scntem  scil.  et  auctorcm.  /.  9.  5-  5.  /.  i5.  /.  17.  supr. 
da  a.ictor.   tutnr. 

(i8)  Ex  causa  sc.  ususfructus  ,  quem  habct  in  bonls  adv.eiUitiis 
filii.  /.  8.  5.  3.  C.  de  bonis  tpix  Ubcri».  5.  2.  Lnt.  pir  (fuas  pcr- 
sonas  cuicjue  adquir. 

(19)  Spci  habeiida  est  ratio.  /.  8.  §.  i-  supr.  de  conlr.  enipt.  l. 
7.  siipr.  de  hiredil.  vend.  l.  spem.    3.    C.  dn  donat. 

(20)  Difleicntiam  ohscrva  posscsbionis  ct  cu.slodioe  ,  et  slc  po.sst-8- 
soii.i  et  custodis. 

(21)  /.  5.  supr.  ut  ii:  poss.  legat.  l.  3.  in  fn.  .uipr.  dc  adqu. 
vcl  wniit.  poss. 

(22)  Appellans  a  Pr?eside  ad  Principcm  Rom»  esisteatoni ;  non  , 
nt  lioinx  ,  ita  siiie  provincix  jurisJiclionem  deoliaiire  alits  in  cau- 
sis  poteiit. 

(23)  Suhaudi  .,  mitti  ju^snm  in  posscsbioneui. 

(24)  /.    I.   infr.   ne  i>is  fiat  ei . 

(25)  Id  quod  infcrest  ,  festimatio  est  cjus  ,  qiiod  dobclur  :  boc  Si 
creditor  conseq.iutus  slt  ,  etiam  ah  e\tra.nco  iibcfatur  debilor  ,  /.  si 
q.iii.    i3.  sttpr.  d^  rc  Judicuta. 

(2G)  Id  est,  qaaihnn  yaJct.  Z.»s.   urg.  1.  ia3,  infr.de  ycrb.  sigu. 


356 


I)    I     G    E     S     T     0 


^.  1.  Scd  et  si  quls  legatorum  servandorum  causa  mis- 
sus  in  posscssioueni  adnussus  non  est  ,  si  (i)  legati  con- 
ditio  pendeat  ,  licel  possit  dcflcere  ,  aestimelur  lamen  id 
quod  legatiim  (i)  est  :    quia  intcrcst  ejus  caulum  hal)cre. 

5.  2.  Creditor  auteni  condilioiudis  (3)  in  posscssiontm 
non  (4)  mitiiiur  ;  uuia  is  millilur  (5)  c^ui  potest  Lona  ex 
Edicio  vendere. 

.De  permiilaiione  ,  datione  in  sohitum  ,  lilis  ivstimatione  , 

stijndotione  ,  clonafione. 

i5.   Ulpiaixus  lib.  6.  Fideiconimissorura. 

IS  qui  rem  permutatam  acccpit ,  cmpti>ri  similis  (6)  est. 
Ittm  is  qui  rem  in  solutum  accepit  5  vel  (jui  lite  a-sii- 
mala  relinuif  ;  vel  ex  causa  stipulationis  ,  non  (j)  ob  li- 
beralitatem  (8)  ,  cst  consecutus  (9), 


R    U    ]\I 

i.  Si  quis  tamen  heredem  se  spondendo  (i8),  vel 


acliones  paiiendo  (19)  ,  defunctum  delendat  , 
cti  venhe  non  poterunt. 


bona  defuii- 


V 

u 


T  I  T.     V. 

DE  REBUS  (10)  AUCTORITATE  JUDICIS 

rossiDEAms  [  seu  vekdundis  ]. 

JJbi  Jit  {'endido  bonoriim. 
1.   Gajus  lib.   23.   ad  Edictum  provinciale. 
Enire  (u)  bona  ibi  oportet ,  ubi  quisque  dcfendi  de- 
bet  :   [  id  est  ]  , 

1.   Paulus  lib.    54-   ad  Edictum. 
Bi    domicilium  (12)  habet  (i3)  j 


3.   Gajus  lib.   23.  ac  Ediclum  provinciale. 

AUt  ubi  quisque  contiaxcrit.  «j-  Coutractum  aulem  non 
iilique  eo  loco  intcUigitur  ,  quo  negotium  gcsUim  sil: 
i>ed   (i4)  quo  solveuda  est  pccunia. 

De  servo  instituto.    i.   Si  quis  defunctwn  dcfendat. 
4.  PAULUS  lib.   57.   ad  Ediclum. 

SI  servus  sub  condilione  lures  instifutiis  sit ,  aut  dubium 
sit  ,  an  is  Ijeres  liberque  futurus  sit:  non  est  iniquum 
posiulantibus  creditoribus  ita  (i5)  decerni  ,  ut  ,  si  ante 
certum  lenipus  is  hercs  non  extitcril,  proiude  (i(i)  omnia 
observcnlur  ,  ac  si  is  heres  i!a  instiuiUis  non  essct.  quod 
plerumc|ue  accidit  ,  si  sub  condiiione  dtindie  alicui  pecu- 
niae  heres  inslilutus  sil  ,  nec  dics  acipositus  sit.  Sed  hoc  , 
quantum  ad  Lona  ,  ita  observandiim.  Ca't(ium  libtrtas  ci 
quandoque  compelct  ,  et  a  Pra^tore  conscrvanda  est  ,  etiani 
si  (17)  ceilum  sil,  nccpie  heredem  ,  neque  Lonoium  pos- 
sessorem  fuluiun) . 

(0     Id  est ,  (juamvis.  Alheric. 

(3)  -Ac  si  csstt  purc  reiictus.  An  totiim  ,  an  dul)ius  taMtum  c- 
vcnlus  fBstimiiLiliii  ?  .idversus  cum  ,  qui  dolo  ficit  ,  toliiui  astinia- 
Litur.  Bart.  arg.  1.   3.  §.    it.  infr.  de  tal.  cxhii. 

(3)  /.  7.  5.    14.  supr.  k.  t. 

(4)  Imo  iriitlitur  ,  i.G.sufr.  /i.t.de  quo  vi(i<;  Cujac.  10.  oije/v.3a. 

(5)  Quia  debitiim  noti  solvitur  :  aliud  iii  conditioiialibus  lcgala- 
riis.  /.   ult.  supr.  ut  in  jjcsscss.^.legdtorum. 

(6)  Vide  /.   ult.  supi:   de  rer.  i'cimut. 

(7)  Hic  enim  non  est  cmptor  ,  scd  donalarius  lem  cx  causa  Iii- 
«rativa  habet. 

(8)  Ideoque  is  ,  qid  dcdit ,  cvictionis  nomine  ncn  tcuetur.  /.  Ga. 
supr.  de  adil. 

(9)  /.    1.   C.  de  jiiri  dot. 

(10)  Seu  borus  ,  Lib.   7.    C.   72. 
(ii)  Id  est ,  ps'i,i  oportit  vnidi  bona. 

(1-2)  Civem  faeit  ojigo  ,  allectio  ,  adoptio  ,  nianumissio.  vid.  /. 
7.   C,  iie  incolis. 

(i3)  Imo  ,  iihi  bona  sita  sunt  ,  /.  12.  (J.  jien.  iufr.  h,  t.  solvc , 
Wislractio  ,  ubi  fundus  tiUis  est,ficri  debct,  ut  tantum  bona  dislra- 
baiitur  :  in  lo(o  domicilii  dcbitoris  peti  potest. 

(i4)  /•  3.  in  fm.  suyr.  ih  a^t.  enipt.  l.  aj.  irfr.  de  cbligatio- 
}tib.  ct  nctiouib. 


De  minore  xxv.  annis. 

5.  Ulpiajjus  lib.  60.  ad  Edictum. 

ST  rainor  vigintiqninque  annis  ,  qui  liabet  curatores  ,  a 
curatoribus  non  defendatur,  nec  alium  defensorem  (20) 
inveuiat  :  bonorum  venditionem  patitur  ,  etsi  non  iatitet. 
f  licet  ]  non  fraudalionis  causa  latilare  videlur  ,  qui  sui 
non  (21)  esi  idoneus  defensor. 

De  pupillo. 

6.  Paulus  lib.  58.  ad  Edictum. 

SI  non  expedicrit  pupillo  bereditatem  parentis  relinere  : 
Pra^tor  bona  defuncli  venire  permitlit  ,  ut  quod  supe- 
raverit  (22)  ,  pnpillo  reslilualur. 

5.  1.  Si  pupillus  anteqiiam  (23)  abstineret,  aliquid  ges- 
serit  ,  servandum  (24)  esl  :  uli(jue  si  bona  fide  gessit. 

$.  1.  Quid  ergo  ,  si  qnibusdam  creditoribus  soivit  (26), 
deinde  bona  vcnierint  ?  Si  quaeratur  an  lepctitio  sit  ,  ex 
causa  id  slatuendum  Julianus  fiit  :  ne  allerius  aut  negli- 
gentia  (26)  ,  aut  cupidilas  ,  huic  qui  diiigens  luit  ,  no- 
ceat.  quod  si  ulrocjue  instante  (27)  tibi  gratificatus  lutor 
solvit ,  aequum  esse  aul  prius  eandem  porlionem  mihi  cjuae- 
11  ,  aut  communicandum  quod  accepisti  :  et  hoc  Julianus 
ait.  j-  Apparct  autem  loqui  cum  ,  si  cx  bonis  palernis  so- 
lutum  sit.  "Y  Quid  ergo  ,  si  aliunde  pupillus  solverit  ? 
leddi  ei  debebit  ,  necne  ?  et  utrum  a  crcdilore  ,  an  ex  he- 
rediiate  ?  Scaevola  noster  ait  ,  si  aliquid  sit  in  bonis ,  de- 
ducendum  ex  hereditale  solidura ,  exemplo  ejus  qui  gessit 
ncgotia.  Sed  si  niliil  sit  in  bonis  ,  non  esse  iniquum  ad- 
vcrsus  crcditorcm  dandam  repetitionem  ,  quasi  indeLiti 
soluli. 

De  hereditario  ctre  alifno. 
7.   Gajus  lib.   23.   ad  Edictum  Provinciale. 

HErcditarium  (28)  «es  alienum  intelligiiur  etiam  id  ,  de 
quo  cum  defuncto  agi  non  potuit    :   veluti  ,  quod  i» 
cum  morerelur  ,  datuium  se  promisisset .   'j^  Item  quod  is 
qui  pro  defuncto  fidejussit ,   posl  mortem  ejus  sclvit. 
JDe  usufruciu.    1.   De  fruclibus.  De  locatione 
vel  venditione. 
8.   Ulpiakus  lib.  61.  fcd  Edictum. 

IN  venditionem  bonorum  (29)  etiam  ususfructus  veniat, 
quia  appellalione  (3o)  domini  fructuarius  quoque  cou- 
tinetur  (3i). 

(i5)  Vide  /.  28.  5.  2.  supr.  de  hered.  instit.  l.  i.  infr.  ile  cu- 
rutore  honis  dandn, 

(iG)  Adde  /.  5.  /.  6.   C.  h.  t. 

(17)  /.    i4-  infr.  de  manum.   lestam. 

(18)  Rcspontiendo.   ffcd.  vid.  /.   1.   infr.  de  curat.  bon.  dund. 

(19)  /.  5.  supr.  tit.  prnx. 

(20)  Atqni  judex  ci  defensorcm  dare  cogitnr. 

(21)  Adde  /.    10.  in  fn.  svpr-  tit.  prox. 

(22)  /.   45.  5.    12.   (■/;/>•.   de  Jurefsci. 
(u3)  /.   44'  fiipr.  de  adquir.  vel  omitt-  hered. 

(24)  /.   'i4-   iufr.   (jucE  in  fraudtm. 

(25)  Tulcr  scilic.  idqiie  cx  bonis  paternis  pupiUi. 

(26)  Ani  jwtlus  dilipentia  niaiia,seu  gratificatio.  Goth.  \.l.  a^. 
irfr.   qucE  in  fraud.   cicduoium.  Aas. 

('.^7)  Alias  non  pc>!est. 

(28)  /.  '\c>.  infr.  dc  oblig.  ct  att. 

('^gS  /•   /19.  infr.  de  verb.  sign. 

(3o)  Friicliiaiius  doraini  appellalionc  ronlinetur  ,  hoc  est  ,  la 
plcrisquo  causis  fructuarius  pro  domino  habctur,iii  hic  ut  m  Edi- 
cto  dc  posMfsionibus  dandis  ,  his  vcrbis  ,  Domjuum  detrudcic  noB 
pi.ictt.  Ciccr.  pro  Ouinctio. 

(3i)  /  4.  suyr.  dc  usufruct.  Imo  non  continclur.  /.  43.  infn. 
iufr.  dcfuTtis. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSECUNDUS. 


3jy 


§.  1.  Si  quis  fructus  ex  prsedio  debitoris  capi  polerit  , 
hunc  creditor  ,  qui  in  possessionem  praedii  missus  est  , 
vendere  (i)  vel  locare  (2)  debet  (3)  .  Sed  hoc  ila  de- 
mum  ,  si  aute  neque  venierit  ,  neque  (4)  localus  ent  . 
nam  si  jam  a  debitore  vel  locatus  erat ,  vel  venierat,  ser- 
vabit  (5)  Praetor  venditionem  et  locationem  a  debitore 
factam  ,  et  si  minoris  distractum  est ,  vel  locatum  :  ni- 
si  (6)  si  in  IVaudem  creditorum  hoc  fiat  5  tunc  enimPrse- 
tor  arbitrium  dat  creditoribus  ,  ut  ex  integro  locationem 
vel  venditionem  faciant. 

§.  2.  De  caeterarum  quoque  rerum  fructibus  idem  erit 
dicendum  :  ut  si  qui  locari  possint,  locentur:  puta  mer- 
cedes  servorum  vel  jumentorum  ,  caeterorumque  quae  pos- 
sunt  locari. 

§.  3.  De  tempore  locationis  nihil  Prsetor  locutus  est  : 
et  ideo  liberum  arbitrium  creditoribus  datum  videlur  , 
quanto  tempore  .locent  :  quemadmodum  illud  est  in  arbi- 
irio  eorum  ,  vendant  vel  locent :  scilicet  sine  dolo  malo . 
ex  culpa  (7)  autem  rei  non  fiunt. 

§.  4.  Si  unus  sit  qui  possideat  bona  ,  expeditum  erit  de 
locatione.  Quod  si  non  unus  ,  sed  plures  sint  ,  quis  eo- 
rnm  debeat  locare  vel  vendere  ,  quaeritur  ?  Et  si  quidem 
couvenit  inter  eos  ,  expeditissimum  est  :  nam  et  omnes 
possunt  locare  ,  et  uni  hoc  negotium  dare.  si  vero  non 
convenit  ,  tunc  dicendum  est,  Praetorem  causa  cognita  e- 
ligere  debere ,  qui  locet  vel  vendat. 

Edictum  de  fructibus  ,  et  impensis  ,  et  deleriorcUione^ 
1.  Et  ejus  interpretatione. 

9.  Idem  lib.  62.  ad  Edictum. 

PRsetor  ait :  Si  quis  cum  in  possessione  bonorum  esset , 
quod  eo  notnine  fructus  ceperit  ,  ei  ad  quem  ea  res 
pertinet ,  non  n  stifuat  :  sive  quod  impensce  (8)  sine  dolo 
malo  fecerit  ,  ei  non  prcestabitur  :  sive  dolo  malo  ejus  de- 
terior  causa  possessionis  factct  esse  dicetur :  de  ea  re  judi- 
cium  in  factum  (9)  dabo. 

§.  1.  Quod  de  fructibus  ait  ,  etiam  de  caeteris  ,  quae- 
cunque  ex  re  debitoris  pervenerunt,  intelligendum  est :  et 
sane  debuit  hoc  ita  esse.  quid  enim  ,  si  ex  compromisso 
vel  alio  casu  poenam  (lo)  consecutus  esi?  nam  eam  pcxj- 
nam ,  quam  consecutus  est  ,  praestare  debet. 

§.  2.  Quod  ait  (11)  Praetor  :  Sive  quod  impensce  (12) 
I  nomine  "]  sine  dolo  [  malo  Ifecit  ,  ei  non  prcestabitur : 


hoc  eo  speclat  ,  ut  si  quid  ipse  erogavlt  creditor ,  si  mo- 
do  sine  dolo  malo  erogavit ,  hoc  ei  praestclur  :  sulHcit  i- 
gitur  sine  dolo  erogasse  ,  etiam  (i3)  si  nihil  profuit  ero- 
gatio  ejus  rei  debituri. 

5.  3.  His  verbis  ,  ad  quem  ea  res  perlinet  (i4)  7  etiani 
curator  (i5)  bonis  dislraheadis  datus  coutinebilur  (16)  , 
et  ipse  debitor  ,  si  contigerit  ne  bona  ejus  veacant  .  Et 
ipsi  ilaque  (17)  crediiori  adversus  hos  dabitur  actio  ,  quos 
enumeravimus  ,  sive  quid  iu  fructibus  percipieadis  eroga- 
vit  sive  in  familia  alenda  curandave  ,  piadiis  fulciendis 
vel  reficiendis  ,  vel  damno  infecto  promittL-ndo  ,  vel  ser- 
vo  noxaji  judicio  defenso  :  si  modo  (18)  non  magis  euni 
expedit  dedere  ,  quam  relinere.  quod  si  dedere  expedit  , 
consequens  erit  repetere  eum  [  non  ]  debere. 

$.  4-  Generaliter  etiam  dicendum  est  ,  quicquid  impen- 
dit  in  rem ,  si  modo  sine  dolo  malo  impeadlt  ,  repetere 
eum  posse  :  nam  negotiorum  gestorum  agere  non  magis 
potest  ,  quam  si  socius  commune  aeilificium  fulsit  (10)  r 
quia  hic  quoque  credilor  commune  non  (20)  ahenum  nc- 
goiium  gessisse  videtur. 

$.  5.  Est  praeterea  quaesitum  ,  si  deteriora  praedia  facta 
fuerint  sine  dolo  malo  creditoris  ,  vel  jura  eorum  amissa 
vel  aedificia  diruta  ,  vel  exusta  (21)  \  item  familiae  peco- 
rumque  acla  cura  non  sit  ,  aut  possessio  alii  tradita  ,  sine 
dolo  tamen  malo  :  an  teneatur  ?  Et  apparet  eum  non  te- 
neri  :  quia  dolo  malo  caret.  eritque  melior  ejus  (22)  con- 
ditio ,  quam  in  pignore  crediloris  ,  qui  non  tantum  do- 
lum  malum ,  verum  culpam  quoque  debet.  -^-  Eadem  cau- 
sa  est  curatoris  bonorum  :  nam  et  is  teneiur  ,  ut  creditoi-ec. 

5.  6.  In  eum  quoque ,  qui  neque  locavit  (28)  fructunx 
praedii  ,  neque  vendidit ,  in  factum  aclionera  dat  Praetorr 
et  in  hoc  condemnabitur ,  qtianto  minus  propter  hoc  per- 
ceptum  est  ,  quia  neque  vendidit  ,  neque  locavit.  -1-  Gk.» 
terum  (24)  si  tantum  perceptum  est  ,  quantum  percipe- 
retur  ,  si  locatus  vel  distractus  fructus  esset  :  nihil  ei  im- 
putabitur.  j-  Praestat  autera  per  id  tantum  temporis ,  quo 
in  possessionem  fuit  ,  vel  ipse  ,  vel  jussu  ejus  alius,quoad 
inde  de  possessione  discessum  est.  nam  neque  hoc  impu- 
tatur  creditori  ,  cur  in  possessionem  non  venerit  :  neque 
illud  ,  cur  de  possessione  decesserit  (26)  :  cum  volunta- 
rium  et  suum  (26)  potius  uegotium  creditor  gerat. 

'f-  ^stimatio  autem  fit,  quantum  interest  ejus  qui  experitur. 

5.  7.  Hae  actiones  neque  temporariae  sunt  :  et  tam  he- 
redibus,  quam  in  heredes  dabuntur,  caelerosque  successores. 

§*  8.  Si  possessionis  causa  deterior  facta  esse  dicetur  do- 


(0    Vide  l.  5.  5«  22.  supr.  ut  in  poss.  legat. 

(2)  l.  9.  5.  6.  infr.  h.  t. 

(3)  Quaravis  ad  crcditorera  nihil  pertineat  in    fundo   immisso  : 
non  dehet  taraen  fundum  negligere.  Zas.  hic.  num.  3. 

(4)  Missus   in    possessionem  ,    locationi    a    debitore    factx  stare 
cogitur, 

(5)  Creditor  tenetur  slare  colono ,  imo  non  cogitur ,  l.  9.  C  cie 
loc.  solve  :  Qui  mittitur  ,  minus  juris  habet  quam  emptor. 

(6)  Locatio  iu  fraudem  creditorum  facta  rescindi  potest. 

0)    '•  9-  S*  2.  infr.  h.  t.  vid.  Molinaeum  i.  consuct.  J.  6.  gl. 
7.  «•  12. 

(8)     l.   t5.  5.  34.  supr.  de  damno. 
(y)     /.    14.  infm.  infr.  h.   t. 

(10)  Vide  quae  scripsi  ad  /.   11.  C.  dt  vectigal. 

(11)  in  pr.  supr.   h.  t. 

(12)  Erogando  ,  litigando ,  negolium  gerendo.  5'  4^  "j/''^  ^-  '• 
(i3)  Impensae  sine  dolo  factae  ,  etiam    si  non  sint    utilcs  ,  repcti 

possunt.  Fallit  hoc  in  eo  ,  qui  pignus  habet  ex  conventionc ,  /.  8. 
supr.  de  pign.  vel  rem  pupilli,/.  6.  t.  3^.  supr.  de  negot.  civitatis. 
l.i^j.supr.  de  reb.  crcd,  et  Ecclesiae, iVot'.^.  c.  i.Nov.iio.  c.6.7. 
(i4)  De  hac  formula,  vide  /,  19.  supr.  de  adopt.  l.  5i.infr.  de 
obl.  l.  70.  in  fin.  l.  i8i.  infr.  de  verb.  sign. 


Tvm.UL 


(i5)  Res  ad  nos  pertinent,  non  tantum  dominii  sed  curjE  ratione. 

(16)  Creditor  missus  in  possessionem  fundi  ,  soUito  debito  ,  ipsi 
debitori  petenti  ,  vef  curatori  bonorum  ,  fructus  ex  fundo  perceptoa 
restituere  dcbet. 

(17)  Correlativorum  ex  uno  alterius  aequitas  relucet.  adde  l.  2. 
in  fia.  supr.   de  negot. 

(18)  Utiiiter  curator  non  gerit ,  qui  mavult  damni  sestimationem 
prastare  ,  quam  animal ,  fortassis  vile ,  quod  alteri  nocuit ,  dedcre. 

(19)  Qua  igitur  aotione  agct?  in  factum. 

(20)  Commune  quod  est,  dicitur  £«liqua  parte  meura.  adde  5-  6« 
infr.   h.   t. 

(21)  Nota  casum,  in  quo  quis  non  tenetur  de  incendio  ex  culpa 
fevi  dato. 

(22)  Creditor  pignoratitius  dolura  et  culpam  levem  praestat.  Cu- 
rator  vero  immisstis  in  bona  ,  de  dolo  et  lata  culpa  tantum  tcnetur. 

(23)  l.  8.  5.   I.  2.  supr.    h.  t. 

(24)  Interesse  uhi  cessat ,  ibi  non  dalur  actio.  Haec  exceptio,  tua 
non  interest  ,  excludit  actionem  ,  et  impedit  litis  ingressum.  /.  4?- 
supr.  de  negot.  l.  8.  5-  ^-  supr.  mandati.  l.  32.  supr.  locat, 

(25)  Aniino  etiam  ,  non  tantum  coi-pore ;  et  sic  animo  reliuelnr 
etiani  detentio. 

(26)  5.  4.  supr.  h.  t. 

46 


358 


DIGESTORUM 


lo  (i)  ejus  ,  qiii  in  pnssessionem  missus  sit :  actio  m  eum 
ex  dolo  datur.  quae  neque  post  anuum  ,  neque  in  heredes 
ca?tcrosque  successores  dabilur  :  cura  (2)  ex  delicto  oria- 
lur ,  pocnaeque  nomine  concipialur  : 

10.  pAtTLus  lib.  59.  ad  Edictura. 
Isi  quatcnus  ad  eum  pervenit. 


N 


11.  Ulpiantis  lib.  62.  ad  Edictum. 

HEredi  autem  dabitur  :    quia    et  rei  (3)  conLinet  per- 
secutionem. 

Jn  postulado  minus  aliis  prosit.    1.   De  loco. 

3.  Si  possideri  non  possit. 

12.  Paulus  lib.  69.  ad  Ediclum, 

DUm  unus  ex  creditoribus  postulat  in  bona  debitoris  se 
mitli  :  quaeritur  ,  uti'um  solus  is  qui  petit  ,  posside- 
re  potest  ?  an  cum  unus  petit ,  et  Praetor  permisil,  omni- 
bus  creditoribus  aditus  sit  ?  et  commodius  dicilur  ,  cum 
Praetor  permiserit  ,  non  (4)  tam  persona"!  solius  pctentis, 
quam  (5)  creditoribus  ,  et  in  (6)  rcm  permissum  vide- 
ri :  quod  et  Labeo  pulat.  Nec  videtur  Jibera  pcrsona  ad- 
quirere  alii :  quia  nec-  sibi  quicquam  adquirit ,  cui  Prse- 
tor  permiltit  :  sed  (7)  aliquid  ex  ordine  facit  :  et  ideo 
caeteris  quoque  prodest  (8].f  Plane  si  is  postulaverit,  qui 
creditor  non  est :  minime  dicendum  est,vel  eum  qiii  cre- 
ditor  est ,  possidere  posse  :  quia  nihil  egit  talis  postulalio. 
*f-  Aliter  atque  si  creditor  ,  cui  permissum  est  possidere  , 
postea  recipil  dcbilum  suum:  caeleri  enim  poterunt  perage- 
re  bonorum  venditionem. 

^.  1.  Is  qui  possidere  jubetur  ,  eo  (9)  loco  jussus  vi- 
delur  ,  cujus  cura  ad  jubentem  pertinet. 

§.  2.  Si  propler  (10)  naturam  (11)  rei ,  vehili  si  pra^- 
dium  inundatum  sit  ,  aut  propter  lalronum  potentiam  , 
non  polest  pcssideri :  recte  (12)  dicitur  non  esse  quod  pos- 
sideatur. 

i3.   Gajus  lib.   23.   ad  Edictum  ProvinciaJe. 

QUamvis  possessa  non  sint  bona,  quia  forte  nihil  fuerit 
qucd  possidealiv'  (i3),aut  sine  controversia  non  pos- 
sideatur  :  creditor  qui    jn    possessionem    missus  est  , 
perinde  habetur  ,  ac  si  etiam  possessa  bona  fuissent  (i4)  • 


•5"/  actiones  periturce  sunt.   i.  De  eo  quod 

resiituendwn  est  a  creditore. 

i4-  Paulus  lib.  59.  ad  Edictum. 

/^Reditore    in  possessionem  rerum  debiloris  misso  ,    cu* 

vJ  i-ator  constitui  debet ,    si   (i5)  qu^dam  actiones  (16) 

periturse  sunt  (17). 

5.  1 .  Datur  iu  creditorem  actio  ,  qui  in  pcssessionem 
missus  est  ,  de  eo  quod  ex  bonis  d.bitoris  ad  eum  perve- 
nit  :  si  nondum  sit  aliquid  consecutus,  actiones  suas  pra;- 
stabit.  datur  autem  in  factum  actio  adversus  eum  :  et  o- 
mne  (18)  quod  in  aciionem  negotiorimi  gestorum  veniret, 
si  posset  agi  ,  restiluendum  a  creditore. 

De  inslrunientorum  descriptione  ,  recognitione  , 

dispunctione . 

i5.  Ulpianus  [  lib.  62.  ad  Edicium  ]. 

CUm  plures  creditores  in  possessionem  rerum  debitoris 
mittantur  ,  nec  (19)  corrumpantur  rationes  ,  uni  (20) 
hoc  negotium  a  creditoribus  esse  dandum  ,  quem  major 
pars  creditorum  elegerit  (21)  .  [  Ego  ]  puto  creditoribus 
itistrumentoruur  eliam  civctypatpijv  ,  id  est,  dcscripfionem  , 
facere  (22),  noa  ut  describant  ipsa  (^3)  corpora  instrumen- 
torum  ,  sed  quot  sint ,  de  qua  re  sint  ,  subnotent  sibi  ,  et 
quasi  inventarium  faciant  :  quod  eiiam  universorum  (24) 
facere  eis  erit  permillendum  .  f  Pr«terea  nonnuu({uam 
Prajlor  (2 5)  causa  cognila,  etiam  (26)  describere  ahcjuid  ex 
instrumcnlis  crcditoribus  debebit  permiuere,si  qua  idonea 
causa  inlcrveniat. 

§.  1 .  Utrum  serael  ,  an  etiam  saepius  recognitio  ,  dis- 
punclio  concedcnda  sit  creditoribus,  videamus  ?  Et  nit  La- 
beo,  amplius  quam  (27)  semel  non  esse  [  concedendam  ]: 
si  quis  tamen  (  inquit  )  Juraverit  non  calumnia?  causa  se 
pcstulare  ,  neque  habere  qua:  dispunxerit  ,  itcrum  ei  fa- 
ciendam  potestatem  ait  ,  nec  amplius  (28)  quam  bis. 
Quis  praferafur  in  cmptione  bonorum  debitoris 

ejusve  lonis  emendis. 
iG.  Gajus  hb.  24.   ad  Edictum  provinciale. 

CUm  (29)  bona  yeneunt  debitoris   ,    iu  comparationem 
extrauci  ,    ct  ejus  (3o)  cjui    creditcr  cognatusve  sit   , 
poiior  (3i)  habetur  creditor  cognaiusve   :    magis  (82)  ta- 


(i)     Dolus  ,  delicti  spccics  cst ,  iit  hic.  et  Infr.  h.  l.  in  ftn. 

(2)  Aclioncs  ex  deliclis  in  licicdcs  tt  csDleros  successores  non 
dantur  ,  nisi  quatcmis  ad  cos  pcrvcnit. 

(3)  Quse  vci  persecutioncm  continent  ,  actioncs  Iicredi  dantur. 
/.  4-  in  Jin.  siipr.  de  damuo.  l.  84.  supr.  ad  lcg.  Falcid. 

(4)  Quod  ob  rem  conceditur  ,  non  dicitur  oL  personam  con- 
cedi. 

(5)  Pignus  pra;torium  in  rcm  est:  cx  causa  jndicati  in  perso- 
nam.  /.  6.  5-  7-  '"/»■•  '/"'s  '"  fraitdcni  cred.  l.  10.  C.  de  lon. 
auct.  jud,  l.  i5.  5.  i5.  snjjr.  de  damno.  l.  5.  J.  3.  supr.  ut  in 
poss.  tegat. 

(6)  Uno  creditornm  missc  ,  omnes  alii  creditores  immissi  intel- 
liguntur.  cujus  rcgulse  vidc  octo  limitationcs  apud  Zas.  hic 

(7)  Q"i  V^^  occasioncm  alteri  commodum  parat  ,  non  dicitur 
quidquam  ei  adquircrc. 

(8)  /.  uh.  C.  h.  l.  ,1.  5.  5^  2.  supr.  ut  in  poss.  l.  i5.  5-  '5. 
supr.  de  dainno. 

(9)  /.  2.  supr.  h.  t.  vi<lc  qua?  nolavi  ad  /.  i5.  §.  1.  snjir.  de 
re  jud.  Decretnm  de  immittcndo  non  cxtcndilnr  ad  Iwna  dclutoris 
extra  tcrritoriujn  ;  ntc  enini  iuriHdictioncs  suut  tuibanuie. 

(10)  Possideri  non  possunt,  qua;  nou  cxtant.  Paria  sunt,  rcm 
nou  josBe  reperiri  ,  ct  non  posse  possidcri. 

(ii)  Id  cst  ,  evcntum  ([ui  ici  accedit. 

(12)  Ijiio  juale:  id  cnini  possidcmus.  /.  3o.  ^^  ^-  supr.  dc  adr^. 
vel  aniUt.  possrss. 

(i3)  lmp(>ditus  inunilli,  pro  ininiisso  tialiclur. 

(i4)  Cessantc  idcotjue  impcdinicnlo  [  otcst  ca  Lona  ingrcdi. 

{ih)  Alias  curator  non  daiclur. 

(16)  Curator  ])onoruai  actioncs  niOYcrc  potcst. 


(17)  Ut  ca  siint,  qua;  in  nominibus  consistunt. 

(18)  E.\ccpta  culpa  levi  ,  qua;  yenit  in  actionem  negotionim  gc- 
storum,/.  II.  supr.  de  ncgot.  bic  non  vcnit.  /.  y.  j.  5.  supr.  h.  t. 

(u))  Mittuntur,  uc  corrunij;antur.  IJal.  addc  /.  ult.  supr.  de  f- 
dc  inslti:in. 

(20)  /    9.  supr.  quihus  ex  caus  iii  poss. 

(21)  Elegerat  puto  :  ct  dyxypoupiy  se  faccrc  instrumcntorum  ,  non 
ut  dc^ciibaiitur  clc.  ffal. 

(22)  Lcgc  ,  pcimilti  laccre. 
(aS)  Tola  iDstrumcuta. 

(p.4)  Id  cst  ,  non  tantum  insfrumcntorum,  scd  etiam  renim. 
(2:))  ^  ide  quae  iv)lavi  ad  /.  pcn.  supr.  de  intcrrog. 

(26)  /.   5.   supr.  fumil.  l.  4^-  supt:  de  act.  empt. 

(27)  Adde  /.  ultim.  5.   i3.  infn.   C.  de  jur.  delib. 

(28)  Inio  scnipcr.  /.  7.  in  fin.  supr.  tlc  eder>d. 

(29)  In  vulgala  ct  Haloandri  lcclionc  liic  incipit  Titiilus  de  Pri- 
vilcgtis  Cieditorum.  vidc  Fabr.  5.  conjcct.  i5.  Goth.  "\  id.  tamcn 
Anlon.  Ai.j;iistin.  /*/).  3.  cincndat.  cap.   i.  Ans. 

(30)  In  licilationc  possunt  eliam  concurrcre  crcditoix-s ,  ut  hie. 
ct  l.  •>..   C.  si  in  causa  judicati. 

(3i)  Jus  irpojtfAiia-itx  propinquis  ct  sociis  non  rompetit  ,  /.  dii 
dum.  14.  C  de  conlrah.  ciiipt.  nisi  in  actionc  bonorum,  ut  hic 
vtJ  cx  convciitione  ,  /.  qui  liomcB,  I2a.  ^.  coheivdes.  3.  infr,  dc 
vcrborwit  olligcU. 

(Si)  Cogiiatus  crcdilor  ut  cxlranco,  ita  ct  cognato,  non  crcdito- 
ri  ,  iii  l)(>i)is  dcbitoris  cincndis  picX-fcrtur.  E.^dcm  latiouc  cudilori 
cxtraiico  coguatus  creditor  praefcrlur:  ct  cx  cognalisftquc  crcditoribu» 
is  cui  niajor  j  ccunia  dcbelur ,  ut  hic.  addo  /.  60.  siipr.  de  pact. 
dc  juic  B-poT/(M);Vi«'s  dixi  ad  ISovcU,  Frcdaici  dc  jure  protimiien^. 


LIBER  QUABRAGESIMUSSECUNDUS. 

men  creditor  ,  quam  cognatus  (i)  :    et  inter  creditores  po- 
tior  is,  cui  major  (2)  pecunia  debebitur 


3J9 


De  privilegio  funeraricB  et  dotis. 
17.  IJlpiAnus  lib.  63.  ad  Edictum. 

QUaesitum  est,  ulrum  ita  demum  priyilegium  habet  fu- 
neraria  (3)  ,  si  is  ,  cujus  bona  veneunt  ,  funeratus 
sit  :  an  etiam  si  proponas  alium  esse  funeralum  ?  et 
hoc  jure  utimur  (4)  ut  quicunque  sit  funeratus  ,  ( id  est, 
sive  is  cujus  de  bonis  agitur  ,  sive  quid  is  (5)  debuit  , 
quod  reddere  eum  ,  si  viveret ,  funeraria  actione  cogi  o- 
porleret  )  privilegio  (6)  locus  sit.  f  Parvique  referre  di- 
camus ,  qua  aclione  liic  sumptus  repetalur  ,  funeraria  ,  an 
famili^  hcrciscundae  (7)  ,  an  qua  alia  ?  duraraodo  sum- 
ptus  funeris  causa  factus  sit.  -f*  Quacunque  igilur  actione 
ob  funeris  sumptum  utatur:  etiam  funerariam  ei  compete- 
re.  Quare  si  in  stipulatum  (8)  funeris  impensa  dedacta 
est ,  dicendum  est  ,  locum  esse  privilegio  ,  si  modo  quis 
uon  abjiciendi  (9)  privilegii  causa  slipulatus  est. 

5'  1-  Si  spousa  dedit  dotem  ,  et  nuptiis  (10)  renuncia- 
tum  (11)  est :  tametsi  ipsa  dotem  condjcit  ,  tamen  aequum 
est  hanc  (12)  ad  privilegium  admitti  ,  licet  nullum  ma- 
trimonium  contractum  est  .  '\'  Idem  puto  dicendum  ,  e- 
tiamsi  minor  duodecim  annis  in  domum  quasi  uxor  dedu- 
cla  (i3)  sit ,  hcet  nondum  (i4)  uxor  sit. 

18.  Paultjs  lib.  60.  ad  Edictum. 

INterest  (i5)  enim  Reipublicae  et  lianc  solidum  (i6)  con- 
sequi ,  ut  aetate  permitlente  nubere  possit. 

I.  De  tutore  vel  curatore  ,  et  de  privilegiis  pupillorum 
adultoruni  et  siniiliuni  successorum  adversus  tutores  ,  cura- 
tores  et  similes. 

ig.  Ulpianus  lib.  63.  ad  Edictum. 

DAbimusque  ex  his  causis  ipsi  mulieri  privilegium. 
§.  1.  Si  (17)  quis  ,  cum  (18)  tutor  non  csset,  pro 
tutore  negotia  gessit  :  privilegio  locum  esse  manifestum 
est.  nec  interest ,  ipse  debeat ,  qui  gessit  ,  sive  heres  ejus, 
caeterique  successores  (19).  ipse  autem  pupillus  habet  pri- 
vilegium  ,  sed  ejus  successores  (20)  non  (21)  habent  .    j- 

(1)  Vidc  /.  14.   C.  de  contrah.  empt. 

(2)  /.  8.  supr.  de  pact.  l.   i^.  supr.  deposit. 

(3)  Actio  sc.  qna  repctuntur  sumptus  funeris.  /.  12.  5.  2.  /.  r^. 
5.  6.  Supr.  de  rclig. 

(4)  Privilegia  inlerpretalionem  extensivam  a  communi  usn ,  con- 
suetudine  et  praxi  recipcre ,  hinc  colligunt. 

(j)  Puta  patcr  pro*  lilio ,  /.21.  Supr.  de  rclig.  dominus  pro 
scrvo.  /.  3i.  5.    I.  Supr.  de  relig. 

(6)  XJt  prseponatur  omnil)us  personalibus  actionilnis  antcriori- 
l)us.  /.  45.  supr.  de  relig.  An  et  expressis?  an  doti?  sic  existiino. 
d.  i.  45. 

(7)  rt  eo  casu  ,  qui  expensas  fecit ,  praeferatur  coheredibus. 

(8)  Stipulatio  naturam  contractus,  cui  inscritur ,  assumit.  /.  45. 
supr.  de  relig. 

(9)  Amittendi. 

(10)  Sponsalia  cxtensive  dici  nuptias,  hinc  coUigunt. 

(11)  Ut  /.   10.  supr.  de  sponsalibus. 

(12)  /■  74-  snpr.  de  jure  dot. 

(i3)  \'ide  qii.ne  dc  iu  domura  deductionc  scripsi  ad  /.  i5.  s'ipr. 
de  condit.  et  demonstr. 

(i4)  Ifec  vcrba  nc  iiitclligas  ,  quasi  uxor  Don  sit  nisi  dcducta  : 
sed  ita,  uxorcm  non  dici  ,  quae  12  aimis  minor  sit ,  /.  9.  supr.  de 
sponsahbus.  v.  qu.ie  notavi  ad  /.   i5.  supr.  de  cond.  et  dem. 

O^)  ^^'  l-  2.  supr.  de  jure  dot.  et  sic  dos  opinata  privilegium 
habet.  /.  6.  in  fin.  supr.  de  condict.  causa.  l.  22.  in  ftn.  supr. 
solut.  ''  ^ 

(16)  Suam  dotem  ,  ita  lcgit  Cujac.  ad  tit.  C.  de  jurc  dot.  Er- 
rorem  crcatum  putat  cx  literis  S.  D.  M.  quae  utrumque  signiricaut. 

(17)  PupiUus  ct  creteri  quibus  (  non  hi  quorum  bonis  )  dautur 
curatores,  in  bonis  protutoris  ct  curatoris' habcnt  persoflale  prae- 
«Ulionis  privilegium. 


Sed  «quissimum  erit  caeteris  quoque ,  quibus  curatores  qua- 
si  debilibus  (22)  vel  prodigis  dautur, 

20.  Paulus  lib.  60.  ad  Ediclum, 
T  7"E1  surdo  ,  muto  , 


V 


21.  Gajus  hb.  24.  ad  Edictum  proviuciale. 
El  fatuo  (23) , 


Z)e  curatore  bonis  dato. 
21.  Ulpianus  lib.  63.  ad  Edictum. 

IDem  privilegium  competere. 
§.    1.  Sed  si  bonis  (24)  curator  datus  sit,vel  absentis, 
vel  ab  hoslibus  (25)   capti  ,  vel  dum  (26)  deliberant  scripti 
heredes  de  adeunda  hereditate  ,  non  (27)  oportebit  privi- 
legium  dari :  non  enim  in  eadem  causa  est  (28). 
De  eo  ,  qui  negotium  impuheris  gessit. 
23.  Paulus  hb.  60.  ad  Edictum. 

SI  negolium  impuberis  aliquis  ex    (29)    officio  amiciti» 
gesserit  ,  debet  bonis  ejus  venditis  privilegium  pupil- 
lo  conservari.  et  ita  accepi. 

De  curatore  ventri  dato.  1.  Decredito  oh  restitutionem 
tGdificiorum  ,  et  de  privilegio  creditoris  ,  qui  ad  rem  re- 
slituendam ,  aut  redemptori  domino  mandante  credidit.  2. 
De  mensulariis.  3.  De  his  ,  quorum  pecunia  ad  creditO' 
res  privilegiarios  pervenit. 

24-  Ulpianus  lib.  63.  ad  Edictum. 

SI  ventri  (3o)  curator  datus  sit ,  nec  partus  editus  ,  pri- 
vilegium  cessabit. 

5-  I.  Divus  Marcus  (3i)  ita  edtjxil'.  Creditor  qui  oh  re^ 
slitutionem  (32)  c^dificiorum  crediderit  ,  in  (33)  pecunia  , 
qucB  crediia  erit  ,  privilegium  exigendi  habebit  :  quod  ad 
eum  (34)  quoque  pertinet ,  qi5i  redemptori  domino  man- 
dante  ,  pecuniam  subministravit. 

§.  1.  In  bonis  mensularii  (35)  vendendis  ,  post  (36) 
privilegia  (3^)  potiorem  eorum  causam  esse  placuit  ,  qui 
pecunias  apud  mensam  ,  fidem  publicam  secuti  ,  deposue- 
runt  (38).  Sed  enim  qui  deposilis    nummis  usuras  a  men- 

(18)  /.  uhim.  supr.  de  tutelce  et  rationibus. 

(19)  Universales  scil.  vid.  hic.  Ripens.  n.   13. 

(20)  /.  42    supr.  de  admin.  et  pcric.  tut. 

(:l'.)  Imo  babent.  /.    i8.  infin.  l.   19.  supr.  de  minor. 
(22)  Debiliura    appellatione    prodigos ,  mutos ,   vel    surdos  ,  non 
comprehendi  ex  hac  alternativa  colligit  Ripensis ,  hic,  num.  7. 
(iS)  /.    i5.  5-   I.  supr.   de  curutor.  furioso. 

(24)  /.  8.  supr.   quibus  ex  caus.  in  possess. 

(25)  /.  G.  in  fin.  supr.   qiiib.  ex  caus.  in  poss. 

(26)  Delil)crantibus  hcrcdibus  de  adeuuda  hereditate  possunt  cre- 
ditores  postularc  curatorera  bonis  dari  .  quem  sohitionis  gratia  con- 
veniant. 

(27)  Contra  curatorcra  bonorum  vel  hcrcditatis  jacentis  nuUa  da- 
t«r  prselatio. 

(28)  Cur?  dalur  bonis ,  non  personoe. 

(29)  Pupilli  in  bonis  nigotiorum  gestoris  habent  cxigendi  privi- 
Icgium  ,  ut  hic.  An  et  taoitaj  liypolhecse?  negat  Accursius. 

(30)  Ventcr  jus  privilegiumque  hahet  in  bouis  curatoris  sui. 
(3i)  V.   /.    I.  supr.  in  quib,   caus.  pign. 

(32)  /.  25.  supr.  de  reb.  cred.  t.  5.  6.  supr.  qui  potiores.  /,  1 . 
supr.   de  cassinne. 

(33)  Vide  /.  25.  supr.  de  reb.  cred. 

(34)  V.  d.  /.   I. 

(35)  /.  7.  5.  quotics.  2.  /.  8.  supr.  depos.  Mcnsarius  ,  T;jKtr5^<V;(5 
Glossis.  adde  Fcstura.  Mensarios  ab  argentariis  distinguit  Sigon. 
2.  de  jure  civium.  1.  quod  illi  publicas  ,  hi  privatas  rulioncs  con- 
ficiant. 

(3o)  Inio  anJc.  /.  7.  5-  "^-  supr.  depositi. 

(37)  Id  est  ,  post  privilcgiatos. 

(38)  V.  /.  7.  infin.  supr.  depositi. 


36o 


DIGESTORUM 


sulariis  acceperunl   , 

tur  (i)  :    cl  niento  : 

deponere.  •f'  Si  tanien  nummi  extenl  ,  vindican  eos  pos 

se   puto    a    depositariis  :    et  fulurum  eum  (3)  qui  vindi- 

cat  ,  ante  privilegia. 

§.  3.  Eorum  ratio  prior  est  creditorum  ,  quornm  pe- 
cuuia  ad  (4)  creditores  privilegiarios  pervcnit  (5)  .  PiT' 
veJiisse  autem  quemadmodum  accipimus  ?    utrum  si  statim 


a    caeleris  creditoribus  non  separan-     tas  obvenisset  ,  creditoribus  tamen  pati'is  actionem  non  (i3) 
aliud  est  enim  credere  ,     (2)  aliud     daret  (i4)    :    an  in  substitutum    creditoribus  patris  danda 

sit  actio,  cum  (i5)  ex  bonis  paternis ,  quse  sc.  ad  credi- 
lores  (16)  missos  ad  bona  pertinent  ,  nihil  adquirat  :  et 
cum  creditores  (17)  nibil  juris  in  bonis  pupilli  liabuerint, 
eorumque  nihil  interfuerit,  adiretur  necne  pupilli  heredi- 
tas,  cum  ea  bona  admissa  (i8)  a  subslitulo  heredilate  ad 
credilores  non  pertinebant  ?  Me  illud  raaxime  movet  (19), 


lanos  ;    an 


profecta  est  ab  inferioribus  ad  privilegi 
si  per  debiloris  personam  ;  hcc  esl  ,    si  ante  ei  numerata 
sit,  et  sic  dcbitoris  facla ,  credilori  privilegiario  numerata 
[  est  3  '  Quod  quidem  potest  benigne  dici  ,  si  raodo  uon 
post  aliquod  intervalltun  (6)  id  factum  \ 


Sit. 


De  contractu  in  fraudem  creditorum. 
25.  Idem  lib.  64<   ad  Edictum. 

Alt  Praetor  :  Quod  (7)  postea  contraclum  erit ,  quam 
is  ,  cujus  hona  venieritit ,  consilium  receperit  frauda- 
re  (8)  ,  sciente  eo  qui  contraxerit  /  ne  actio  eo  nomine 
detur. 

Ve  crediio  in  navem  extruendam ,  vel  inslruendam  , 

vil  etnendam. 

26.  PArLxJs  lib.    16.  brevis  Edicti. 

QtJi  ivx  navem  (9)  extruendam  ,    vel  instruendam  cre- 
didit ,  vel  etiam  emendam  :  privilegium  habet. 

De  €0 ,  qui  fideicommissi  servandi  causa 

in  possessionem  missus  est. 
27.  Ulpiakus  lib.    1.  de  Officio  Consulis. 

SI  magistratus  {10)  fdeicommissi  servandi  causa  in  pos- 
sesionem  raiserinl  ,  dare  arbitrum  possunt  ad  (11)  ea 
distrahenda  ,  quse  raora  deleriora  futura  sunt :  ita  ut  pre- 
tium  ex  his  redactum  apud  fideicommissaiium  in  causa 
depcsiti  sit ,  donec  de  fideicommisso  ,  quod  ei  debetur  , 
consiet. 

De  pupillari  suhstitutione. 
28.  Javolenus  lib.    1.  Epistolarum. 

PAterfamilias  (12)  impuberi  filio  ,  si  ante  pubertatem 
decessisset ,  subslituit  heredem  :  is  filius  paterna  he- 
redilate  se  abstinuit  ,  ideoque  bona  palris  venierunt  :  po- 
stea  filio  hereditas  obvenit  ,  qua  adita  decessil.  Quaero  , 
cura  Praetor  in  ipsum  pupillum  ,    quamvis  posiea  heredi- 


vero  et  quod  praeceploribus  tuis  placet  unum  (20)  esse  testameu; 
tum.  Respondit  ,  quod  Praetor  filio  ,  qui  a  paterna  here- 
dilate  se  abstinet ,  praestat  ,  ne  bonis  patris  ejus  vendilis 
in  eum  aclio  detur  ,  tamelsi  postea  ei  hereditas  obvenit 
crediloribus  non  reddat  :  idem  in  substituto  filio  herede 
servandum  non  (21)  est  :  quoniam  filii  pudori  (22)  par- 
citur  ,  ut  potius  patris  quam  ejus  bona  veneant  .  Itacjue 
in  id  quod  postea  ei  obvenit  ,  actio  creditoribus  denega- 
tur:  quia  id  ex  adventitio  adquisitum  est  ,  non  per  pa- 
trem  ad  eum  pervenit.  •f-  At  cum  substitutus  filio  heredi- 
tatem  adiit ,  [  postquam  (^3)  pupiljus  se  paterns  raiscue- 
rit  hereditati  ]  j  tunc  hereditas  et  patris  et  filii  una  est  , 
et  in  omni  sere  alieno  ,  quod  aut  patris  aut  fiiii  fuerit  , 
eliam  invitus  heres  obligatur.  et  quemadmodum  liberum 
ei  non  est  post  obligationem  ,  ut  non  oraniraodo  ,  si  non 
defendilur  ,  ipsius  bona  veneant  :  ita  ne  separare  quidem 
Ks  alienum  patris  et  fihi  poterit  ,  quo  casu  efficietur  ,  ut 
creditoribus  in  eura  aclio  dari  debeat.  -f  Quod  si  substi- 
tutus  heres  hereditatem  non  adierit,  creaitoribus  patris  in 
id  quod  pupillus  lehquit  ,  actio  dari  non  debet:  quoniam 
neque  pupilli  bona  venire  debent  propter  aes  alicnum  pa- 
tris  ,  neque  in  bonis  palris  est  quod  pupillus  adquisiil. 

De  statuis  in  puhlico  positis. 
29.  Paulus  lib.  5.  ad  Legem  Juliam  et  Papiam. 

FUlidius  (24)  refert  ,  statuas  in  publico  positas  ,  bonis 
distractis  ejus  cujus  in  honorem  posita?  sunt,non  es- 
se  emptoris  bonorum  ejus:sed  aut  puLlicas(25),  si  ornan- 
di  municipii  causa  posilae  sint  ;  aut  rjus  ,  cujus  in  hono- 
rem  positae  sint;  et  nullo  modo  eas  detrahi  posse. 
Si  hona  negctur  jure  venisse. 
3o.  Papirius  Justus  lib.    \.  de  Constilutionibus. 

IMperatores   Antoninus  et  Verus  Augusti    rescripserunt  , 
eos   qui  bona  sua  negant  jure  venisse  ,   praejudicio  ex- 


(i)  Nisi  sint  minorcs.  /.  44- S-  '•  supr.  de  adininistr.  ct  peric. 
tiitor.  alias  capicns  pro  pccunia  [deposita  usuras ,  privilcgium  prae- 
litionis  amittil. 

(2)  Id  cst ,  tiinc  depositum  transit  in  mutuum  ,  idcoque  reccdi- 
lur  a  depositi  privilcgio.  Proinde  qui  gratis  credidcruut  ,  praefereu- 
di  fccneraforibus  erunt.  vidc  Ripcns.  hic.  nuin.  8.  9. 

(3)  Doniinus  rci  prscfeitur  oninibus  crcdiforibus  quanlumcunque 
jrivilcgiatis  :  et  sic  rei  vindicatio  omnes  actiones  personalcs  ct  hy- 
poliiocarias  superat.  /.  5.  $.  18.  infin.supr.  de  trilut.  l.  38.  supr. 
de  peculio 

(4)  /.  2.  supr.  de  cesa.  lon. 

(5)  Destinatione  crcditoris  scil.  Quld  ,  si  dc  pccuniae  dcstinatio- 
nc  non  constet  ?  Si  statini  numerala  fuit  pccunia  primo  creditori  , 
sccundus  praesumetnr  ea  voluntate  credidisse ,  ut  ad  eum  pervenirct. 
/;//-.   h.t. 

(0)     "V  idc  qu3C  scripsi  ad  /.   i.   C.  de  rcpud.  uel    ahstin.     hered. 

(7)  '•  &8.  5.    I.   infr.  de  solut. 

(8)  Scieiitcs  qui  conlrahimt  cum  eo  qui  fraudis  fugsequc  consi- 
hum  cepit  ,  privilegiuni  non  habent. 

(9)  /.  34.  infr.  h.  t.  l.  25.  supr.  de  reh.  cred. 

(10)  Id  est  ,  cnnsul ,  ut  docel  iuscriptio. 

(ij)  /.  5.  §.  22.  ccrs.  quin  imo.  supr.  ut  in  possess.  legat. 

((•j)  Vidc  Antonium  Fabr.   i.  coiijact.  2. 

(i3)  Si  pupillus  sujicrstcs  ,  duui  vivil,  crcdiloribus  patcrnis  bo- 
nonim  niafonioiun)  causa  non  tcuetur,  ncc  ipsius  pupilli  hcres  co- 
rundem  boiiorum  ratioue  lcncbitur.  Patcrnis  Lonis  abstinui  quoquo 


modo?  crcditoribus  ejus  non  tencor :  scd  ncc  i&  ,  quciu  inihi  palcr 
pupillarittr  substituit. 

04)  l-  4-   C.  arbit.  tut. 

(i5)  Sola  bona  paterna  respiciunt  crcdifores  patcrnos  :  scd  sub- 
stitutus  filii  nibil  bic  dc  paternis  attigit,  igitur  ctc. 

(iG)  Tcrtia  ratio  decideiidi. 

(17)  Piinia  latio  dubitandi. 

(18)  At.  omissa. 

(19)  Qiiia  ab  uno  una  et  eadem  cbarta  et  iisdein  testibus  praesen- 
tiliiis  facttim.  /.  20.  supr.  de  fulgar.  et  pupiltur. 

(20)  Ergo  et  una  hcreditas  ,  quam  substilutus  individue  babcre 
dcbct. 

(21)  Haec  ncgatlo  videtur  expungcnda  propter  Legcm  42.  supr. 
dc  adquir.  vel  omitt.  Jiered.  idque  innuunt  etiara  verba  qure  se- 
quuntur,  ihi  uctio  cirditoribus  dcnegatur :  quod  Antonius  Faber 
illo  loco  nou  adinltlit. 

(22)  Nain  spccies  erat  iixfamiae  ,  pati  bonorum  veudilioncin.  ^.  i. 
Jnst.  cjuih.  cx  c<uis.  man.  non  iicet. 

(23)  IJrec  verba,  postquam  pupillus  se  patcrna  miscuerit  Jieivdi- 
tati  ,  abiinperito  interprctc  addita  putat  Anton.  Faber.  •j.co/yVct.-j. 

(24)  Fiiicinius  ,  Hat.  Aulidius,  ('«/g'.  Fufidius  is  cst  fortc  ,  quem 
Cicero  inter  Advocatos  rcfcrt ,  ct  ad  quein  Scaurus  trcs  libros  scri- 
peit,  33.  Plin.   i.  vidc  Cujac.   i.  obs.  9.  addc  /.  !i..supr.  de  auro. 

(25)  /.41.  supr.  de  adquir.  rcr.  l.  ii.  ^.  i.  iifr.  quod  yi  aiU 
clam.  l.  23.  infr.  de  except. 


LIBER    QUADRAG 

periri  debere  ,  et  frustra  (i)  Priucipem  desiderare  rescin- 
di  venditionem. 

Si  heres  suspectus  esse  dicatur. 
3i.   Ulpianus  lib.   2.   de  oinnibus  Tribunalibus. 

SI  creditores  heredem  suspectum  (2)  putent,  salisdatio- 
nem  exigere  possunt  pro  suo  dobito  reddendo  (3).  cu- 
jus  rei  (4)  gratia  cognoscere  Prxtorem  oporlet  :  nec  sta- 
tim  eum  satisdationis  neccssitati  subjicere  debet  :  nisi  (5) 
causa  (6)  cognita  constiteril  (7)  prospici  debere  his  qui 
suspectum  eum  postulaverunt. 

§.  \.  Sed  suspectus  heres  non  (8)  iisdem  modis,  qui- 
bus  suspectus  tutor  a?slimatur  :  si  quidem  tutorem  non  (9) 
facultates  ,  sed  fraudolenta  in  rebus  pupillaribus  ,  sed  cal- 
lida  conversatio  suspectum  commendetj  heredem  vero  so- 
lae  facuhates  (10). 

§.  2.  Plane  in  (11)  recenli  aditae  hereditatis  audiendi 
erunt  ,  qui  suspectum  postulant  :  cseterum  si  probentur 
passi  (12)  eum  in  hereditate  morari  ,  nec  quicquam  pos- 
sint  objicere  criminis  ,  quasi  dolose  versato  eo  ,  non  debe- 
bit(i3)postmultum  temporis  ad  hanc  necessitalem  compelli. 

§.  3.  Quod  si  [  quasi  ]  suspectus  satisdare  jussus  ,  de- 
creto  Praetoris  non  obtemperaverit  ,  tunc  bona  hereditatis 
possidere  ,  venumque  dari  ex  Edicto  suo  permittere  jubebit. 

$.  4-  Plane  si  docealur  nihil  ex  bonis  (i4)  alienasse  , 
nec  sit  quod  ei  juste  praeler  pauperlatem  (i5)  objicia- 
tur  (16)  :  contentus  esse  Praetor  debet  ,  ut  jubeal  eum 
niJiil  minuere. 

§.   5.    Quod    si    nec    inopia  laborantem  eum  credilores 
ostendere  poterint,  injuriarum  (17)  aclione  ei  tenebuntur. 
De  privilegiis  creditorum. 
32.  Pauhjs  (18)  libro  sing.  Kegularum. 

PRivilegia  (19)   non  (20)  ex  lempore  (21)  aesiimanlur, 
sed  ex  causa  ;  et  si  ejusdem  lituh  (22)  fuerunt ,  con- 
curruut  ,  licet  diversitates  temporis  iu  his  fuerint. 
De  alendo  debitore.   i.   Si  debitor  defendatur 
aut  satisdet. 

S33.  IJLPiANtJS  lib.  3.  Regularum. 
I  pupillus  ex  contractu  suo  non  defendalur  ,    ideoque 


E  S  I  M  U  S  S  £  C  U  IN'  D  U  S . 


36] 


bona  ejus   creditores  possidere  coeperint  :    diminulio  ex  his 
bonis  fieri  debet  ,  vescendi  (^3)  pupilli  causa. 

§.  1.  Defendere  debitorem  sicut  antequam  bona  ejus 
possidereutur  ,  Ucet  ,  ita  post  bonorum  tjuoque  possessio- 
nem  ejus  ,  sive  ipsc  sui  (24)  ,  sive  alius  deffnsionem  ejus 
suscipiat  ,  debel  salisdare:  ut  salisdatione  interposila  judi- 
cium  accipiatur  ,  et  a  possessione  discedatur. 
De  eo ,     qui  in  navem  fabricandam  ,    vel  emendam  ,  vcl 

inslruendam  ,  yel  quocjuo  modo  credidit  }    et  de  co  qui 

navem  vendidit. 

34.  Marcianus  lib.  5.  Regularum. 

QUod  quis  navis  (26)  fabricandae  ,  [  vel  emendae  ,  vel 
armandae  ],  vel  instruendae  causa  ,  vel  quoquo  (26) 
modo  crediderit  ,  vel  ob  navem  venditam  petat ,  ha- 
bet  privilegium  post  fiscum  (^27). 

De  absente  Reipubl.  causa. 
35.   Idem  libro  singul.  Ad  Formulam  hjpothecariara. 

EUm  qui  in  possessionem  missus  sit  ejus  ,  qui  Reipu- 
bUcae  causa  abfuit ,  si  apparuerit  eum  dolo  malo  Rei- 
pubUcae  causa  abesse  :  jure  in  possessione  esse  placet  (28), 
donec  (29)  soUdum  solvatur  .  -j^  Eum  autem  qui  rerum 
ejus  qui  sine  dolo  malo  Reipublicae  causa  abfuit ,  in  pos- 
sessionem  missus  sit  ,  pignus  non  contrahere  ,  et  ideo  di- 
scedere  oportere  de  possessione. 

De  latitatione. 

36.  Ulpianus  Ub.  45.  ad^Sabinum. 

EUm  qui  circa  columnas  (3o)  se  occuUet  ,  ut  crcdito- 
rem  evitet  ,  latitare  placet.  Nam  et  eum  qui  recedit, 
hoc  est  (3i),  [ut]  sublerfugit  ,  iie  secum  aUqua  actio  mo- 
vcalur,  laiitare  placet.  •\-  Tam  (3^)  et  qui  urbe  profu- 
git  ,  ulique  fraudandi  causa  :  nec  [  enim  ]  iuterest  ,  quod 
atiiuel  ad  latiiandum  ,  utrum  (33)  quis  profugerit  ,  an 
vero  Romae  agens  copiam  sui  non  facit. 
De  lege  Antiochena. 

37.  Papinianus  Ub.   10.  Responsorum. 

ANliocUeusium  (34)  Coele-Syriae    civitati   ,    quod  Lege 
sua  (35)  privilegium  (36)  in  bonis  defuucti  debitoris 
accepit  ,  jus  persequendi  pignoris  durare  (37)  constitit. 


(()  Frustra  petitur  ab  Imperatore  ,  quod  jure  communi  obtine- 
ri  potest.  /.  unic.  vers.  nam  in  suis.  C.  de  Thesaur.  lib.  10, 
tit.  10. 

(2)  Velut  peregiinum ,  vel  cxtraneum  ,  non  idoneura  deniquc.  /. 
7.  5-   5.  supr.  pro  emptore. 

(3)  Id  est ,  solvendo  ,  solutione  facienda. 

(4)  Id  est  ,  satisdationis  interponendee  vel  non  interponenda. 

(5)  Satisdationis  onus  non  evitat  ,  qui  modica  immobiha  pos- 
sidet. 

(G)    /.  24-  5-  4-  ^iipr.  soluto, 

(7)  Sub.  Praelori. 

(8)  Rationem  diversitatis  vide  apud  Cujac.   18.  ohserv.  Sg. 

(9)  Addc  /,  8.  supr.  de  suspect. 
((o)  Id  est  ,  si  facultatibus  defectus  sit. 

(11)  lu  reccnti  aditac  hereditatis  est ,  cum  primum  aut  quasi  eo 
momento  ,  quo  adita  est  hereditas. 

(12)  Qui  ciim  inope  sciens  contrahit,  dc  suspeclo  eo  postea  fru- 
stra  conqueritur.   dixi  ad  /.  5.   C.  de  spofisalib. 

((3)  Suh.  hcres. 

(i4)  Sub.   hcreditariis. 

(i5)  Paujxri  etiam  bona  alterius  administranda  committi  possunt. 

(iG)  Quis  eam  probarc  dcbcat ,  v.  Alberic.  hic. 

(17)  /.5.  infin.  supr.  qui  satisdare.  l.   19.  infr.  dc  injur. 

(18)  Vid.  ad  hanc  legcm  Ripcns. 

(19)  Pcrsonalia  ,  ut  mulieris  in  dote:  cujuscunque  in  deposito. 
V.  hic  Albcric. 

(■20)  Imo  ex  tcinporc  aestimantur.  /.   11.  supr.    lit,  qui  potiores. 

(21)  Non  cx  sohi  rationc  tcmporis. 

(22)  Id  est,  caiisx. 

(23)  /.  utt.  infr.  h.  t. 

(i4)  i-  03.  supr.  de  judiciis. 


(25)  /.  26.  supr.  h.  t. 

(26)  rior.   al,  quoque. 

(27)  Cur  ?  risci  privilegimn  est,  inter  omnes  creditores  primum 
locuni  tcncrc.  Paul.  5.  senlent.  12.  5.  lo.  Prsefertur  antiquioribus 
etiam  privilegiatis  in  rei  persccutoriis ,  ut  hic.  In  poenalibus  autcm,- 
/.  17.  infr.  de  jure  Jisci.  et  hypothecis  autiquioribus  ,  non  prjefer- 
tur.  /.   8.   supr.  qui  potiores. 

(28)  Absens  dolo  non  auditur  ,  satisdationem  ut  bona  sua  reci- 
piat  offerens. 

(29)  /,   II.  5.   I,  supr.  de  pignorib.  l.  38.  supr.  famil. 

(30)  V.  /.  7.  5-    '3.  siipr.  quibus  ex  causis  in  possess. 
(3i)  Hoc  est ,  qui  subterfugit.  Hal. 

(32)  Tum  el  qui,   Hal. 

(33)  Evitans  occursum  creditoris  latitare  dicitur  ,  sive  in  codcm 
loco  sit ,  sive  in  alio. 

(34)  Antiochia  Ccelc-Syrise  privilcgium  habet  ,  ut  si  debitor  cjus 
vita  dcccsscrit  ,  pignora  capiat  ex  bonis  cjus ,  dcbiti  scrvandi  caus^a, 
JBasil,  licct  de  pignorc  nihil  convcnerit.  Goth.  Vid.  Leonin, 
cmendat.  lib.  6,  c.  i3,  n.  i.  Joan.  a  Sandc  decis.  l'iis.  iib.  3. 
tit.   12,  defn.    i.  Ans. 

(35)  Non  boucficio  Imperatorio.  binc  ratio  dubitandi  sumitur,  at- 
que  ita  delcnda  sunt  ea  quae  vetercs  ad  lianc  Lcgcra  adnotarunt  ; 
civitate  scihcct  impetranle  jus  piselationis  a  Principe  ,  jus  pigno- 
ris  privatis  tolii,  His  adde  quae  scripsi  ad  /.  i.  §.  3.  infr.  de 
cendbus. 

(36)  Vide  quse  scripsi  ad  /.  2.  C.  de  jure  reipubl.  lib.  11.  tit. 
l^.  et  l.   l\.    C.   de  jure  et  ftde    hasta  fiscalis    lib.     10,  tit,    3. 

(37)  Ratio  dubilaiidi  in  eo  consislit,  qiiod  supra  dixit ,  An- 
tiochenses  non  a  principibiis ,  scd  a  Lcge  sua  privilegium  tacitae 
liypothccoe  in  bonis  defiinctorum  liabuisse.  vide  Cujac.  10.  observ. 
35.  adde  Alciat.   1.  dispunct.  ii. 


362  D    I    G    E 

De  concubina  ,  et  liheris  naturalibus. 

1.  i)e  Republica. 

38.  Paulus  lib.   i.  Sentenliaram. 

BOnis  vendiiis  excipiuntur  concubina   et    liberi  natura- 
les  (i). 
5.   1.     liespublica  (2)    creditrix  omnibus  (3)  chirogra- 
phariis  creditoribus  praefertur. 

De  alendo  debiiore.   1.  De  captivo, 
39.  Idem  lib.  5.  Sententiarum. 

PUpillus  si  non  defendatur  ,   in  possessione  creditoribus 
constilutis  :     minoribus  (4)    ex  his  (5)  usque  ad  pu- 
bertatem  alimenta  (6)  praestanda  sunt. 

§.  1.  Ejus  c[ui  ab  hostibus  (7)  captus  est,  bona  veni- 
re  non  possunt  ,  quamdiu  revertalm\ 

T  I  T.     VI. 

DE  (8)  SEPARATIONIBUS  (9). 

De  decreto.  1.  De  creditorihushereditariis  velheredis.  3. 
De  re  obligata.  4.  De  fisco.  De  municipibus.  5.  De  cre- 
ditorihus  heredis.  6.  De  hereditate  Jideicommissa .  7.  De 
pupillari  substitutione.  8.  De  creditoribus  defuncti  heredis 
proximi  ,  et  cjus  qui  heredi  successit.  9.  De  creditoribus 
castrensibus  et  paganis.  10.  De  his  qui  nomen  heredis  se- 
cuti  sunt.  12.  De  commixtione  bonorum  hereditariorum  et 
heredis.  i3.  Intra  quod  tempus  posiulatur  separatio.  \^. 
Cujus  sit  hcec  notio.  i5.  De  his  qui  nomen  heredis  secuti 
sunt.  17.  De  ejfectu  separationis.  18.  De  herede  neces- 
sario. 

1.  ULriANUS.  lib.  64.  ad  Edictum. 

SCiendum  est  ,  separalionem  soleie  impetrari  decreto(io) 
Prsetoris  (11). 
§.  1.  Solet  autem  separatio  permitti  creditoribus  ex 
his  (12)  causis.  uiputa  debitorem  quis  Seium  habuit  ,  hic 
decessit  ,  heres  ei  extitit  Titius-  hic  non  est  (i3)  solven- 
do  ,  palitur  bonorum  vendilionem  :  creditores  Seii  dicunt 
bona  Seii  sufficere  sibi ,  creditores  Titii  contentos  esse  de- 
bere  bonis  Tilii  ,  et  sic  quasi  duorum  fleri  bonorum  ven- 
ditionem  ;  fieri  enim  potest  ,  ut  Seius  quidem  solvendo 
fuerit  ,  potueritque  [  satis  ]  creditoribus  suis  ,  vel  ita  se- 
mel  (i4)  et  si  non  in  assem ,  in  alicfuid  tamen  satisface- 
re  ,  admissis  autem  commixtisque  creditoribus  Titii,  mi- 
nus  sint  consecuturi  ,  quia  ille  non  est  solvendo ,  aut  mi- 


S     T    O    R    U    IVI 


nus  consequantur  ,  quia  plures  sunt  :  hic  est  igiiur  lequis- 
simum  ,  creditores  Seii  desiderantes  separationem  audiri  , 
impetrareque  a  Praetore  ,  ut  separatim  quantum  (i5)  cu- 
jusque  crediloribus  praestetur. 

§.  2.  Ex  contrario  autem  creditores  Titii  non  impetra- 
bunt  separationem.  nam  hcet  (16)  alicui  adjiciendo  (17) 
sibi  creditorem  (18)  ,  creditoris  sui  facere  (19)  delerio- 
rem  conditionem.  -f  At  qui[igitur]  adiit  hereditatem  de- 
bitoris  mei  ,  non  faciet  meam  deteriorem  conditionem  ad- 
eundo  :  qua  (20)  Hcet  mihi  separationem  impetrare.  suos 
vero  creditores  oneravit  ,  dum  adiit  hereditatem  quae  sol- 
vendo  non  est  :  nec  potuerunt  creditores  ejus  separationem 
impelrare. 

§.  3.  Sciendum  est  autem  ,  etiamsi  ohligata  (21)  res 
esse  proponatur  ab  herede  jure  pignoris  vel  hypotheccB  , 
attamen  si  hereditaria  fuit  ,  jure  separationis  hypotheca- 
rio  (22)  creditori  (23)  poliorem  esse  eum  ,  qui  separatio- 
nem  impetravit:  et  ita  Severus  et  Antoninus  rescripserunt. 

§.  4-  Sed  etiam  adversus  fiscum  et  municipes  (24)  im- 
petraretur  (^5)  separatio. 

5-  5.  Quaesitum  est  an  iaterdum  etiam  heredis  credito- 


res  possunt  separationem  impetrai-e 


forte  ille  in  frau- 


dem  ipsorum  adierit  heredilatem?  Sed  nuUum  remedium 
est  proditum  :  sibi  enim  imputent  (26)  qui  cum  tali  con- 
traxerunt  :  nisi  si  extra  ordinem  (27)  putamus  Praetorem 
adversus  calliditatem  ejus  subvenire  ,  qui  talem  fraudem 
commentus  est ;  quod  non  facile  adinissum  est. 

§.  6.  Sed  si  quis  (28)  suspectam  hereditatem  dicens  , 
compulsus  fuerit  adire  et  restituei-e  heieditatem  ,  deinde 
non  sit  (29)  cui  reslituat,  ex  quibus  casibus  solet  hoc  eve- 
nire  ;  et  ipsi  quidem  desideranti  succurri  sibi  advcrsus  cre- 
ditoi'es  heredilarios  ,  subveniemus  :  hoc  et  D.  Pius  rescri- 
psit  ,  ut  perinde  testatoris  bona  venirent  ,  atque  si  adita 
hereditas  non  fuisset.  -^  Creditoribus  quoque  hujusmodi 
heredis  desiderantibus  ,  hoc  idem  prsestandura  puto  ,  licet 
ipse  non  desideravit :  ut  quasi  separalio  quaedam  pra^stetur. 

5.  7.  Item  videamus  ,  si  quis  heres  parenti  extiterit  , 
cum  esset  impubes  ,  deinde  intra  pubertatera  decesserit  , 
et  substituti  bona  veneant  ,  qui  impaberis  liereditatem  a- 
diit  :  an  patris  creditores  possint  separationem  impetrare  ? 
Et  puto  posse  :  lioc  amplius  puto  ,  eliam  impuberis  (3o) 
creditores  posse  separalionem  adversus  creditores  [heredisj 
ejns  impetrare. 

§.  8.  Secundum  hsec  videamus  ,    si  Primus  Secundum 


(i)     Vide  /.  8.  supr.  dc  pignorih. 

(2)  Vide  Cujac.  tib.   3.  obs.  24.  Ans. 

(3)  Efiam  fisco  ,  vitle  l.  8.  supr.  cpii  potinres.  tcmpore  posto- 
riori :  Gscus  alioquin  nuri(juam  est  cbirographarius  ,  /.  (^Q.  ^.  3. 
infr.  de  jure  fisci. 

(4)  Id  cst ,  minori  ei. 

(5)  Bonis  videlicct  ,   ut  l.  33.  supr.  h.  U 

(6)  l.  33.  Supr.  h.  t. 

(7)  '•  6.  §.    2.  supr.    quib.  ex  caus.   in  posfcss. 

(8)  Separatio  bonorum  octo  ex  causis  impctratnr,  dc  quihns 
vide  hic  Accurs.  impcditnr  autcm  ex'  septem  ,  de  quihns  v.  Albe- 
ricum  hic. 

(9)  Bonorum  scil.  L.''].  C.  72.  hcredis  et  defimcti  ,  quara 
credltorcs  dcfimcti  advcrsus  ci-editores  heredis  postulant.  Est  alia 
quae  compctit  licredi  :  cst  ct  tertia  quse  patrono  :  est  et  quarta  , 
de  qua  lcx  1.  C.  h.  t.  ct  quinta,  in  /.  3.  5-  4-  ^^''^-  proinde.  supr. 
de  minorib. 

(10)  Separatio  pctitur  officio  judlcis. 
(ir)  \c\  Prajsidis.   5.    14.   infr.  h.   t. 

(12)  Exceptiones  vide  in  5-  i^.  §.  11.  $.  12.  5-  '3-  <^'  '•  ^- 
infr.  h.  t. 

(i3)  /.  7.  in  fih.   C.  de  bon.  ntict.  jud. 

(i4)  Id  est ,  ila  tandem ;  ita  ccrte.  Zas.  a.  intellcct.  »3.  non  in 


solidnni  ,  ut  ait  Accursins. 

(i5)  Dthilum  scil.  vel  qoantnm  cuique  del>ctur  ,  j^raestetur  ,  vel 
lcgcndiun  est  ;  ut  separctur  quantum  etc. 

(iT))  Imo  non  licet.  /.   74.  infi'.  de  regul.  jur. 

(17)  Jll.  adeundo  ,  ut  infr.  h.  t. 

(18)  Suh.  nomcn. 

(19)  Adjcctio  pUirinm  creditorum  parit  incoitiinodum. 
(10)  Al.  qui.   al.  qiiia. 

(i  1)  Hereditaria  scil. 

(22)  Cui  res  aliqua  heredltaria  oblicata  cst  per  heredem  de- 
fimcti. 

(y3)  Defimcti  sc. 

(2/))  Eliam  adversns  mnnicipes  sepaxatio  impctrari  potest. 

\>.'S)  Jl.  impetrahitur. 

(ifi)  Qui  <um  alio  contrahit ,  iritelligitnr  ejus  condilionem  notam 
liahui>se.  vid.  /.   19.  infr.  de  j-es!id.  jur. 

(27)  \'el  raera  aquitate. 

(28)  Quamvis  heros  non  pctat  soparallonem  .  ct  nolit  separa- 
rc  bona  :   tnncn  creditores    ca  separahunt    co  invito  ct  prohihenle" 

(29)  Et  sic  potcst  quis  jure  ferlil  uli,  si  terlius  co  non  utatur. 

(30)  Inipuliercm  contr.-dicro  debitum  posse  .  Ijinc  coUige.  adde  ta- 
men  auclore  tulore ,  et  necessaria  cx  causa. 


LIBER  QUADRAGESIMUSSECUNDUS 

Sccundus  Tciiium  ,  et  Tertii  bona  ve 


heredem  scripserit , 
Dcant;  qui  credilores  possiut  s( parationem  iinpeUfire  ?  Et 
putem  ,  si  quidem  Primi  creditores  pelant  ,  ulique  audicn- 
dos  ,  et  adversus  Secundi  (i)  ,  et  advtrsus  Tertii  credilo- 
rcs  :  si  vero  Secundi  crcditores  pttant  ,  adversus  Tertii 
ulique  eos  iropelrare  posse  ,  adversus  Primi  autera  non 
posse.  In  sunima  ,  Primi  quidcm  creditores  adversus  cmncs 
impetrare  possuut  spparationem  ,  Secuudi  crcditorcs  adver- 
sus  Primi  non  possuut  ,  adversus  Tertii  possunt. 

§.  9.  Si  filiifaniilias  Lona  (2)  veneant,  qui  castrcnse  pecu- 
lium  habet:  an  separatio  fiat  iuler  castrenses  (3)  creditores 
caeterosque  videami.s  ?  Simul  crgo  admiltentur  ,  dummodo 
si  qui  cum  eo  contraxerunt ,  ante  quam  mililaret  ,  forias- 
se  debeant  separari  j  quod  puto  probandum :  ei  go  (4)  qui 
ante  contraxerunt  ,  si  bona  castrensia  disirabantur  ,  non 
possunt  veuire  cum  castrensibus  creditoribus.  f  Item  si 
quid  in  rem  patris  versum  est,  forte  poterit  et  credilori 
contradici  ,  ue  castrense  peculium  inquietet  ,  cum  possit 
potius  cum  patre  experiri  (5). 

§,  10.  IUud  (6)  sciendum  est  ,  eos  demum  creditores 
posse  impelrare  separalionem  ,  qui  nou  novandi  (7)  ani- 
nio  ab  herede  stipulati  sunt.  cceterum  si  eum  hoc  animo 
secuti  sunt  ,  amiserunt  sf  parationis  commodum  :  quippe 
cum  secuti  sunt  nomen  heredis  ,  neo  possunt  jam  se  ab 
eo  separare  ,  qui  quodammodo  cum  elegerunt  (8).  -^^  Sed 
et  si  usuras  ab  eo  ea  (9)  menle  ,  quasi  eum  eligendo 
exegerunt  :  idem  erit  probandum. 

^.  n.  Item  cpa^rilur  ,  si  satis  acceperunt 
impetrent  separationem  ?  Et  non  puto 
eum  (lo)  forte  qnem  movebit.  ■j^  Quid  ergo  ,  si  salis 
idoneum  non  acceperunt  ?  et  sibi  imputeni  (11)  cur  mi- 
nus  idoneos  fldejussores  accipiebant. 

§.  12.  Praeterea  sciendum  est  ,  posleaquam  bona  here- 
ditaria  bonis  heredis  mixta  (12)  sunt ,  non  posse  impetra- 
ri  separalionem  :  confusis  enim  bonis  et  unilis  ,  separatio 
impelrf-ri  non  poterit.  •f-  Quid  ergo  ,  si  praedia  extent  , 
vel  mancipia  ,  vel  pecora  ,  vel  aliud  quod  separari  po- 
test?  Hic  utique  polerit  iinpelrari  separalio.  nec  ferendus 
est  qui  causatur  bcna  contribula  ,  cum  prsedia  contribui 
non  possint :  nisi  ita  conjunclae  (i3)  possessiones  [  sint  ] 
et  permixtae  propriis  ,  ut  impossibilem  separationem  eflie- 
cerint  5  quod  quidcm  periaro  conlJngcre  potest. 

§.  i3.  Quod  (i4)  dicitur  ,  post  mullum  (i5)  tempo- 
ris(i6)separalionem  impetrari  non  posse  ,ita  erit  accipien- 


dum 
,1 


363 

post  aditioncra  numeran- 


ab  eo  ,    an 
hi  enim  secuti  sunt 


5  ut  ullra  quinquennium  , 
oum  separatio  non  posluletur. 

§•  i4*  -D^  lii^  autem  omnibus  an  admittenda  separatio 
sit  ,  necne  :  Praeloris  (17)  crit  vel  Praesidis  nolio  ,  nul- 
lius  alterius,  hoc  estjejus,  qui  soparationem  indulturus  est. 

5.  i5.  Si  quis  pignus  (18)  ab  hcrede  acceperit  ,  non 
est  ei  concedenda  scparalio  ,  (juasi  eum  sccutus  sit  :  ne- 
que  enira  ferendus  Cbt  qui  quahter  qualitcr  (jg)  ,  cligen- 
lis  tamen  raenie  (20),  iieredis  personam  secuius  est. 

§.  16.  Quassitum^  esi  ,  si  forte  sint  plures  creditores  , 
quidam  seculi  heredcm  ,  cjuidam  uon  secuti  ^  et  hi  qui 
licredem  secuti  nou  sunt,  impetravcrint  separalionem  :  an 
eos  secum  admittant ,  qui  secuti  sunt  ?  Et  putem,  nihil  eis 
prodesse  :   hos  cnim  cum  creditoriljus  hcredis  numerandos. 

§.  17.  Item  sciendum  est  vulgo  placere  ,  crcditores 
(juideni  heredis ,  si  quid  superfuerit  (21)  eoc  bonis  tesiato- 
ris ,  posse  habere  in  suum  debitum  :  creditorcs  vcro  testa- 
toris  ex  bonis  heredis  niiil.  Cujus  rei  ralio  illa  est:  quod 
qui  impelraverint  separationero,  sibi  debeant  imputare  (22) 
suam  facilitatem  ,  si  cum  essenl  bona  idonea  lieredis  ,  il- 
li  maluerint  ,  bona  potius  defuncti  sibi  separari :  heredis 
autem  crediloribus  hoc  imputari  non  possit.  -p  At  si  cre- 
ditores  defuncti  desiderent ,  ut  etiam  in  bonis  heredis  sub- 
stituaniur  ,  non  sunt  audiendi  :  separaiio  enim  quam  ipsi 
petierunt ,  eos  ab  istis  bonis  separavit.  Si  tamen  temere 
separati'  ncm  petierunt  creditores  defuncti ,  impctrare  ve- 
niam  possunt,  justissima  (23)  scilicet  ignorantia;  causa  al- 
legala. 

§.  18.  Ita  (24)  scicndura  est  ,  necessariuni  heredem 
servuni  cuni  libertate  instilutum  impetrare  non  posse  se- 
paraticnem :  sciiicet  ut  si  non  attigerit  bona  patroni  ,  m 
ea  causa  sit,  ut  ei  ,  quidquid  poslea  acquisierit  ,  separe- 
tur  ,  sed  et  si  quid  ei  a  lestatore  debelur. 
De  vendvione  hereditalis  ,  coeterisque  per  heredem  medio 
tenipore  gesiis. 
2.   Papiniajsxis  lib.   25.   Quffistionum, 

AB  lierede  vendita  heredilate  ,  scparaiio  frustra  deside- 
rabilur  :  utique  si  nulla  (^5)  fraudis  incurrat  suspi- 
cio.  Kam  quas  bona  fide  medio  (26)  tempore  per  heredem 
gesla  sunt  ,   rala  conservari  solent. 

Si  debilor  fidejussori  successeril.   1 .  Ve  effectu  scparationis. 
3.   rtiEM  lib.   27.   Quaestionum. 
itor  fidejussori    heres    exliiit ,    ejusque  bona  venie- 
:unt  :  quamvis    obligalio    fidejussionis    extincta  sit  , 


JL/  rur 


(i)  Scnsus  est,  si  lona  diversi  gcncris  concurriint,  crcditores  pri- 
mi  adversus  sccundi  :  Sccundi  crcditores  adversus  lcrtii  creditorcs 
separalioncm  irapetrare  possunt. 

(2)  Pcculiaria  scilicet. 

(3)  Vidc  /.  8.  in  jin.  infr.  de  castrens. 

(4)  Conlrarii  ab  unius  dccisione  ,    altcrius  dccisio  rccte  sumitur. 

(5)  iiclione  crdinaria  de  in  r<m  vcrso. 

(6)  Exceplioncs  cbscrva  ,  qiiibus  bonorum  separatio   non  pelitur. 
(jf)  Crcditcres  qui  fidcm  beredis  sunt  seculi ,  vrl  quia  novarunt , 

vcl  satis  acceperunt  ,    se])aralioncm    iinpelrare  non  possuut.    Cessat 
separatio  <>b  stipulationcm  animo  novandi  factam. 

(8)  l.  21.  in  f'n.  supr.  quod  met.  caus. 

(9)  Ccssat  scfaratio  ob  usuras  acceplas  ab  licrcde  dcbitoris.  No- 
vare  tamcn  obligalioncni  defiincti  creditor  non  continuo  intelligi- 
tur  ,  qui  usuras  ab  eo  acccpit  ,  nisi  ea  mcnte  usuras  accepit ,  ut 
novaret. 

(10)  Jl.  cum  forc  qucm  noverunt.  Ilinc  colligc  :  scparationcm 
boYiorum  non  peti ,  oli  (idcjussorcm,  vel  pignus  ab  bertdc  acceptum. 
adde  5-   '5.  infr.  h.  t. 

(11)  /.  10.  ji".  I.  sujir.  qui  sutisdare.  1.  26.  §.  "i.  supr.  mandati. 
t.  ^.  infi;  do  '/idcjuss(<rib. 

(12)  Ccssat    scparatio   ob    jmniixta    bona    defuncti     cum    bonis 


hcredis. 

(i3)  Conjunctionis  nimiae  ratione  etiam  immobilia  quodammotio 
permiscentur. 

(14)  Cessat  separatio  ob  quinquennii  Japsum. 

(i5)  Quinquennium  dicitur  bic  multum  tcmpus. 

(-16)  Posl  quinqncnnium  separalio  non  indulyelur. 

(17)  in  pr.  supr.  h.  t.  l.  2.   C.  de  bonis  auct.  Jud. 

(18)  Cessat  scparatio  ,  si  creditor  pignus  ab  hcrcde  dcbiforis  ac- 
cepit.  Cur  ?  jdgnus  ab  eo  accipicndo  ,  euia  sccutus  videtur. 

(19)  Quaiis  qualis  clectio  nocet. 
(.jo)  /.  tilt.  infr.  h.  t.  el  d.  l.  a. 

(21)  /.  3.  iiifr.  h.  t. 

(22)  Addc  5-   3.   Instit.  quib.  mod.  re. 

(23)  Errans  in  jure  ,  non  potest  impetrare  rcstitutionem  ,  Di.si 
justi.sjsima  caiisa  sit. 

(2'|)  Al.  itcm. 

(25)  Ccssal  jeparatio  ,  si  (?efuncti  hcres  bona  fide  licreditatem  c- 
jiis  vcndidit  :  dciiiquc  ob  vcnditionem  rerum  hercditariarum  factai» 
ab     hciedc    siic  fraude. 

(26)  Pcsl  adilioncm  hercditatis,  et  ante  scparationcra  honorwm 
petitam.  /.  G.  ^.  2.  supr.  de  reb.  auct. 


364 


DIGESTORUM 


nihUominus  scparatio  impetrabitur  petente  eo  cui  fidejus- 
sor  flierat  obligatus  :  sive  solus  sit  hereditarius  creditor  , 
sive  plures.  neque  enim  ratio  juris  [  qua»  ]  causam  fide- 
iussoris  propter  principalem  obligationem  ,  quae  major 
fuit  (i)  ,  exclusit  ,  damno  debet  adficere  creditorem , 
qui  sibi  diligenter  prospexerat. 

§.  I.  Quid  ergo,  si  bonis  fidejussoris  separatis  ,  solidum 
ex  hereditaie  stipulator  consequi  non  possit?  utrum  portio 
cum  cseteris  heredis  creditoribus  ei  quaerenda  erit  ?  an 
conlentus  esse  debebit  bonis  ,  quae  separari  maluit  ?  sed 
cum  stipulalor  iste  ,  non  (2)  adita  fidejussoris  a  reo  he- 
reditate  ,  bonis  fidejussoris  venditis  ,  in  residuum  pro- 
misceri  debitoris  creditoribus  potuerit  :  ratio  non  patitur 
eum  in  proposito  summoveri. 

5.  2.  Sed  in  quolibet  (3)  alio  creditore  ,  qui  separa- 
tionem  impetravit  ,  probari  commodius  est,  ut  si  solidum 
ex  hereditate  servari  non  possit  ,  ita  demum  aliquid  ex 
bonis  heredis  ferai ,  si  proprii  creditores  heredis  fuerint 
diniissi :  quod  sine  dubio  admittendum  est  circa  creditores 
heredis  ,  dimissis  hereditariis. 

De  crediloribus  in  diem ,  vel  sub  concUlione. 

1.  De  legatariis. 

4.  Idem  hb.  12.  Responsorum. 

CReditoribus  ,  quibus  (4)  ex  die  (5)  vel  sub  condi- 
tione  debetur  (6)  ,  et  propter  hoc  nondura  pecu- 
niam  petere  possunt ,  aeque  separatio  dabitur ,  quoniam 
et  ipsis  cautione  communi  (7)  consuletur. 

§.  i.  Legatarios  (8)  autem  in  ea  tantum  parte  ,  qujB 
de  bonis  servari  potuit  ,  habere  (9)  pignoris  causam 
convenit. 

De  effectu  separationis. 
5.  Paulus  lib.   i3.  Quaestionura. 

SI  creditores  hereditarii  (10)  separationem  bonorura 
impetraverunt ,  et  inveniatur  non  idonea  hereditas  , 
heres  autem  idoneus:  non  poterunt  reverti  ad  heredem, 
sed  (n)  eo  qu^d  semel  postulaverunt ,  slare  debent.  Sed  si 
poat  impetratam  separationem  ah'quid  heres  adquisierit , 
si  quidem  ex  heredilate  ,  admitli  debebunt  ad  id ,  quod 
adquisitum  est  illis  ,  qui  separationem  impetraverunt.  Sed 
si  illis  satisfactum  fuerit,quod  superest,  tribuetur  propriis 

(i)  Accessorio  cum  principali  confuso  accessoriura  extinguitur. 
vide  /.  5.  infr.  de  fidejuss,  Fidejussore  evadente  principali ,  fide- 
Cdejussoria  obligatio  extinguitur  ,  si  creditori  non  sit  id  incommo- 
dum  :  alias  non  extinguitur. 

(2)  Quamvis  dicatur  obligatio  fidejussoris  extincta  post  aditio- 
ncm ,  potcst  tamen  impetrari  separatio. 

(3)  Quilibet  creditor  etiam  stricti  juris  cautionem,  seu  cayeri 
sibi  postulare  potcst.  Bartol.  l.  4-  '«/}•.  h.  t. 

(4)  Flor.  Qui, 

(5)  Creditores  conditionales  et  ia  diem  ,  cum  lcgatai-ii»  separa- 
tioncm  impctrant. 

(6)  Flor.  debentur. 

(7)  Lcgatarii  separationem  petere  possunt. 

(8)  /.  6.  infr.  h.  t. 

(9)  /    1.  2.  C.comm.  de  legat.  5.  2.  uers.  nostro.  Inst.  de  leg. 

(10)  Id  est  ,  defuncti. 

(11)  Scd  ei.  Hal. 

(72)  Id  est,rjuondam  defimcti:  bona  dcfuncti  improprie  dicuntur 
defuncti  ,  quia  defunclus  habere  bona  non  potest. 

(i3)  Adventitia  scilicet  et  extrinseca  ;  nam  homogcnea  augraenta 
recipiunt ,  puta  fi-uctus. 

(i4)  Id  est,  in  vivciite  spes  esse  potest  adquirendi :  propterea  in- 
jiiriaR  species  est  paupercm  aliquem  diccre  ,  vcl  nomiuare  ,  cum  in 
«o  spes  sit  ut  cfFiciatur  aliquando  dives.  Zds. 

(i5)  d.  l.  4-  injin.  supr.  h.  t.  l.  23.  iii  fin.  infr.  quee  in 
fraud.  cteditor.  l.  5.  5-  4*  ^W'  "^  '"  poss.  l.  22.  5.  5.  C.  de  ju- 
re  deliherandi. 

(16)  Ab  auctore  dcfuncti  scil.  quibus  defunctus  tencbatur,  quasi 
ex  iiere  alieno. 


heredis  creditoribus.  j-  At  si  ex  alia  causa  heres  adqui- 
sierit,  non  admittentur  hereditarii  creditores.  Quod  si  pro- 
prii  ad  solidum  pervenerunt,  id  quod  supererit  ,  tribuen- 
dum  hereditariis  quidam  putant ,  mihi  autem  id  non  vi- 
detur  :  cum  enim  separationem  petierunt  ,  recesserunt  a 
persona  heredis,  et  bona  secuti  sunt,  et  quasi  (12)  defun- 
cti  bona  (i3)  vendiderunt :  quae  augmenta  non  possunt 
recipere.  •^-  Idemque  existimo  dicendum ,  etiamsi  circa 
separationem  bonorum  decepti,minus  consecuti  sunt,  quam 
proprii  heredis  creditores.  Proprii  autem  heredis  creditores 
habent  propria  ejus  bona,  et  personam,  quae  potest,  do- 
nec  vivit,  adquirere  (i4). 
De  cretliioribus  tcstatoris .,  et  legatariis.    1.  De  patrono. 

6.  JuLiANUS  lib.  46.  Digestorum. 

OUotiens  heredis  bona  solvendo  non  sunt ,  non  solum 
creditores  testatoris ,  sed  etiam  eos  ( 1 5)  quibus  lega- 
tum  fuerit  (16)  ,  impetrare  bonorum  separationem  aequura 
est  (17):  ita  ut  cum  creditoribus  solidum  adquisitum  fue- 
rit  ,  legatariis  (i8)  vel   solidum  vel  portio  quaeratur. 

§.  1.  Si  liberta  heres  institufa  (19)  bonorum  possessio- 
nem  secundum  tabulas  petiisset  ejus  qui  solvendo  non  eratr 
quaesitum  est  an  bona  (20)  ejus  (21)  separari  ab  heredi- 
tariis  debent  ?  Respondit  :  non  (22)  est  iniquum  succurri 
patrono  ,  ne  onerarelur  (23)  aere  afieno  ,  quod  liberta  re- 
tinendo  (24)  boaorum  possessionem  secundum  tabulas  con- 
traxerit  (25). 

De  his  qui  judicium  dictaverunt  heredi. 

7.  Marcianus  lib.   2.   Regularura. 

QUi  judicium  (26)  dictaverunt  (27)  heredi  ,  separatio- 
nem  quasi  hereditarii  possunt  impetrare;  quia  ex  ne- 
cessitate  hoc  fecerunt. 

T  I  T.     VII. 
DE  CURATORE  BONIS  (28)  DANDO. 

De  conditione  poteslativa  ,  1.   J^el  casuali.  1.  De  cere 

alieno  quod  ex  posna  crescit. 

1.   Paulus  hb.   57.  ad  Edictum. 

SI  quis  sub  conditione  heres  institutus  est,  cogendus  esi 
conditioni  parere  ,  si  potest  (29)  :     aut  si  responderit 

(17^  Vide  Paul,  4-  ^ent.   i.  §.  pen.  et  ibi  Cujac. 

(18)  /.  40.  infr.  de  oblig. 

(19)  Ab  alio  quam  patrono. 

(•20)  Adquisita  scil.  post  raortem  defuncti  ab  ipsa  libeita. 

(21)  Delata  patrono. 

(22)  Ex  contractu  nulla  laudimia  patrono  sive  domino  non  de- 
beri  ,  hinc  colligunt.  vide  Fabr.  l.  i.  C.  quando  liceat  ab 
emptionc. 

(23)  Oneretur.  Hal. 

(24)  Al.  petendo. 

(20)  Ilcres  adeundo  contrahere  vidctur.  /.  3.  in  fin.  supr.  quib. 
ex  causis  in  pnssess.  §.  5.  Iiiit.  de  oblig.  quae  ex  quasi  contr. 

(26)  /.    J.  §.  5.  supi:  h.  t. 

(27)  Dictatum  judicium  intclligitur  ,  cura  lis  cst  contestata.  /.  aS 
suj'r.  de  judic.  l.    i3.   infr.   ratam  rem  huberi. 

(28)  Curatorem  hic  accipe  ,  curalorcui  bonorum  ,  defnnctt  sc. 
/.  22.  §.  10.  supr.  mandati.  nam  dc  curatore  dato  bonis  furiosi  , 
prodigi ,  ct  adolescentis  dictum  cst  supr.  tit.  dc  curalor.  Jurioso. 
de  curalore  dato  bouis  absentis  ,  vel  captivi  ,  /.  i5.  supr.  ex  qui- 
hus  cuus.  major.  l.  6.  in  fin.  supr.  de  tut.  l.  3.  C.  dc  capt.  bo- 
iii5  latitantis,  /.  nUim.  infr.  h.  t.  vcntri  dato  ,  Supr.  de  ven- 
tre  in  possess.  vcl  ex  "Carboniauo  ,  /.  i .  in  jin.  infr.  de  miin. 
(iliofainilias  hereilitaleni  adquirciili  ,  sine  conseu^u  patiii  ,  /.  ult.  j. 
I,  infin.  C.  de  ion:  qua;  Ubcr.  ad  exhibemliim  cibum  ,  potum  , 
siiniliave  ,  d.  l.  i.  infin.  dotcm  daudain  ,  aageiidam  ,  nuitandam, 
/.  7.  supr.  de  tutor.  vcl  curator.  dat.  Alii  sunt  curatorcs  ad  lites: 
alii  ad  negotia  abscnli;;  adminislranda  :  aiii  etiam  ad  intcrpcllandam 
u6uca])ionem,  /.    i,   in  fin-   infr.  de  muiierib. 

(29)  l.  4.  infin,  supr.  de  rcb.  auci.  jud. 


LIBER    QUADRAGE 

se  non  adlturum  ,  etiamsi  conditio  extiterit  j  vendenda  erunt 
bona  defuncti. 

§.  1.  Quod  si  nihil  facere  potest  ,  curator  (i)  bonis 
constituendus  erit  ,  aut  bona  vendenda. 

§,  1.  Sed  si  grave  ses  alienum  sit  quod  ex  poena  cre- 
scat  ,  per  curatorem  solvendum  aes  alienum  :  sicuti  cum 
venter  (2)  in  possessione  sit ,  aut  pupillus  heres  tutorera 
non  habeat ,  decerni  solet. 

De  cumtore  comiiluendol  i.  De  auctoritate  curatoris.  2.  De 

pluribus  curatoribus.  3.  De  invito.  4-  De  non  crediCore. 

5.  De  tribus  curatoribus. 

1.  Ulpianus  lib.  65.  ad  Edictum. 

DE  curatore  constituendo  hoc  Jure  utimur  ,  ut  Praetor 
adeatur  ,  isque  curatorem  curatoresque  constituat  ex 
consensu  majoris  (3)  partis  creditorum :  vel  Praeses  Proviu- 
ciae  ,  si  bona  distrahenda  in  Provincia  sunt. 

5.  1.  Quaeque  per  eum  eosve  qui  ita  creatus  creative 
essent  ,  acta  ,  facta  ,  gestaque  sunt  ,  rata  habebuntur. 
Eisque  actiones  (4)  ,  et  in  eos  ,  utiles  competunt.  Et  si 
quem  curatores  mitterent(5)  ad  agendum  vel  defendendum 
uti  jus  esset ,  nec  ab  eo  satis  ,  neque  de  rato  ,  neque  ju- 
dicatum  solvi ,  nomine  ejus  ,  cujus  bona  veneant  ,  exige- 
tur  ,  sed  nomine  ipsius  curatoris  qui  eum  misit. 

§.  2.  Si  plures  autem  constituantur  curalores,  Celsus 
ait  in  solidum  eos  et  agere  (6)  et  conveniri ,  non  pro  por- 
tionibus.  -j-  Quod  si  per  regiones  fuerint  constituti  curato- 
res  ,  unus  forte  rei  Italicae  ,  alius  in  Provincia  ,  puto  re- 
giones  eos  suas  conservare  (7)  debere. 

5.  3.  Quaeritur  ,  an  invitus  curalor  fieri  potest  ?  Et 
Cassius  scribit  ,  neminem  invitum  (8)  cogendum  Jieri  bo- 
norum  curatorem :  quod  verius  est.  voluntarius  itaque  quse- 
rendus  est :  nisi  et  magna  necessitate  et  Imperatoris  arbi- 
trio  hoc  procedat ,  ut  et  invitus  crearetur. 

§.  4«  Nec  (9)  omnimodo  creditorem  esse  oportet  eum 
qui  curator  constituiiur  :  sed  possunt  et  non  creditores. 

§.  5.  Si  tres  curatores  fuerint ,  et  unus  ex  his  nihil  at- 
tigerit  ,  an  in  eum  qui  nihil  tetigit,  actio  danda  est?  Et 
Cassius  exislimat  modum  aclori  non  debere  constitui ,  pos- 
seque  eum  cum  quo  vult  experiri :  puto  Cassii  sententiam 
veriorem.  spectandum  enim  quid  redactum  est  ,  non  quid 


SIMUSSECUNDUS.  365 

ad  curatorem  unum  pervenerit.  et  ita  utimur  ,  nisi  invl- 
tus  factus  est  (lo)  :  nam  si  ita  est  ,  dicendum,  non  eum 
conveniendum. 

3.  Celsus  lib.  24.  Digesiorum. 

SI  plures  ejusdem   bonorum    curatores  (11)  facli  sunt  , 
in  quem  eorum    vult  actor  ,     in  solidum    ei  dalur  a- 
ctio  (12),  tanquam  quivis  eorura  in  soUdum  aget. 
De  bonis  distractis. 
4.  Papirius  Justus  lib.    i.  de  Constitutionibus. 

IMperatores  Antoninus  et  Verus  Augusti  rescripserunt  : 
bonis  (i3)  ,  per  curatorem  (i4)  ex  Senatusconsulbo 
distractis ,  nullam  actionem  ( 1 5)  ex  ante  gesto  fraudato- 
ri  (i6)  competcre. 

Si  post  curatorem  electum  alius  creditor  extiterit. 
5.  JuLiANus  lib.  47-  Digestorum. 

SI  debitor  foro  cesserit  (17)  ,  et  creditores  privato  con- 
siho  coierint  ,  et  elegerint  unum  per  quem  bona  dis- 
trahantur  ,  et  portio  ipsis  ,  quae  ex  redacto  fieret  ,  solve- 
retur  ,  mox  (18)  exstiterit  alius  qui  se  creditorem  dical  : 
nuUam  quidem  actionem  adversus  curatorera  liabebit  ,  sed 
bona  debitoris  una  cum  curatore  vendere  poterit  ,  ita  ut 
quae  a  curatore  et  a  creditore  ex  bonis  contrahantur  , 
omnibus  pro  portione  praestarentur. 

T  I  T.    VIII. 

QU^  (19)  m  FRAUDEM  CREDITORUM  (20) 

FACXA   (21)   SUMT  ,    UT   RESTITUAMTUR   (ii)- 

Edictum  de  actione  Pauliana.  \ .  Summa  suprascripti  Edictu 

2.  De  quocunque  fraudis  causa  facto  vel  omisso. 

1.  Ulpiands  lib.  66.  ad  Edictura. 

Alt  Praetor  ,  Quce  fraudaUonis  (^3)  causa  gesla  (24) 
erunt  ,  cum  eo  qui  fraudem  non  (2  5)  ignoraverit,  de 
his  curatori  bonorum  ,  vel  ei  cui  de  ea  re  actionem  dare 
oporiebit  ,  intra  (?.6)  annum ,  quo  experiundi  potestas  fue- 
rit ,  actionem  dabo  :  idque  etiam  adversus  (27)  ipsum  ,. 
qui  fraudem  fecit  ,  servabo. 

§.  I.  Necessario  Praetor  hoc  Edictum  proposuit  :  quo 
Edicto  consuluit  creditoribus  (28)  revocando  (29)  ea  quae- 
cunque  in  fraudem  eorum  alienata  sunt. 


(i)  Curator  bonis  vacantibus  datur.  /.  i.  5-  i3.  supr.  dc  coll. 
l.  8.  supr.  quibus  ex  causis  in  possessionem  eatur.  t.  i.  in  Jin. 
infr.  dc  muner.  l.  4-  5*  ^'  ^apr.  de  damno  infecto.  Vide  Gaii.  2. 
005.    i3o. 

(2)  /.   I.  supr.  de  ventrc  in  possess. 

(3)  Nov.   120.  c.  6.  «.  I. 

(4)  /.  3.  Infr.  h.  t. 

(5)  Mittent, 

(6)  Contra  debitores  bonorum. 

(7)  Posse  tamen  conveniri  extra  provinciam  videntur.  l.  47.  in 
jin.  supr.  de  admin.  et  pcric.  tut. 

(8)  /.4-   ^-   de  bon.  auct.  jud.aAAt  1.8.  5.  i.  supr.  de  procurut. 

(9)  l-  9-  Supr.  quib.  ex  caus.  in  poss. 

(10)  Et  nisi  ab  initio  commissio  fuit  divisa  ,  alias  beneficium  or- 
dinis  aut  discussionis  non  opponitur.  vide  Molinaeum  in  consuetud. 
parte  u  $.  6.  gl.  6.  n.  6. 

(n)  Et  commissarii.  Molin.  ibid. 
(12)  /.  2.  J.  2.  Supr.  h.  t. 
(i3)  Dcbilori 


(i4)\^.  5.  Supr.  de  curat.  furios. 
(.5)«/.  40     - 


\o.  Supr.  de  oper.   libert. 
(i6)  Pone  exemplum  in  patrono  ex  /.  ^o.  Supr.  de  oper.  libert. 
qua  huic  jungcnda  est. 

(17)  l.  7.  5.  quoties.    i.  supr.  depositi.  Foro  cedit  mensularius, 
quoties  actura  suum  dcserit  et  tabernam.  hinc    Senec.  4.  de  benpf. 
39.  Pecuniae  malc  crcditje  e.-^actio    est ,  ct    appcUare   debitorem  ad 
lom.III. 


diem  possum  :  et  si  foro  cesserit ,  portionem  ferara.    Foro  cedere  , 
faire  banqueroutc 

(18)  l.  22.  5-   lo-  «"/"'•  mandati. 

(19)  Id  est  ,  re  in  priixcipali  vel  fructibus.  /.  38.  5-  4  supr.  dc 
usuris. 

(20)  Nam  in  fraudcni  patronorum  alienata  revocantur  actione 
Fabiana.  /.   i.  §■  6.  supr.  si  quid  in  fraud.  patr. 

(21)  Alienata.  l.  i.  C.  h.  t.  d.  §.  4-  coutracta.  $.  2.  Infr. 
hic.  tradita.  5-  6-  ^'"^-  <^^  actionib. 

(22)  Ut  revocentur.  L.  7.  C.  ult.  $.  6.  Inst.  de  action.  rcvo- 
cantur  autem  actione  Pauliana  ,  /.  38.  §.  4-  ^upr-  de  usuris.  quae 
et  in  factum  actio  dicitur  ,  /.  i^.  infr.  h.  t.  cui  afTine  cst  inter- 
dictum  fraudatorium.  /.  67.  ^.  i.  supr.  ad  SC.  Trcbell.  l.  10. 
infr.  h.  t.  Praxim  hujus  tituli  vidc  apud  Oldend.  6.  class.  i.  In- 
terira  observa  ,  boc  tilulo  improbari  gesta  a  fraudatore  :  superiori 
vero  probari  acta  a  curatore  bonorum. 

(33)  Vide  5.    I.   infr.   h.  t. 

(24)  Qiiotjuomodo.  vide  /.  2.  /.   3.  et  deinccps.  infr.   h.  t. 

(2.5)  Vide  /.  6.  J.  8.  /.   10.  infr.  eod.  l.  5.   C.  h.  t. 

(26)  /.   10.  infr.  eod.  l.  ult.   C.  h.  t. 

(27)  /.   ult.  infin.  infr.   h.  t. 

(28)  Datur  enim  haec  actio  creditoribus  quibuscunque.Porro  cre- 
diti  latissima  est  appellatio.  /.    I.   supr.   de  reb.  cred. 

(29)  Is  est  effectus  Pauiianae  ,  ut  scil.  revocet  alieaata  ,  perinde 
ac  si  Qunquam  fuisseut  alienata. 

47 


366 


DIGESTORUM 


^.  2.  Ait  ergo  Prjctor  ,  Quce  fraudationis  causn  ge- 
sta  erunt  :  heec  verlia  generalia  suut  ,  et  conlinent  in  se 
omnem  (i)  omnino  in  IVaudem  factara  vel  alienaliontm  , 
vel  uuemcunque  conlraclum  (2)  .  -j-  Quodcnntjue  (3)  i- 
gilur  fraudi»  causa  factum  est  ,  videlur  his  verbis  revoca- 
ri  ,  qualecunque  fuerit  :  nam  lale  ista  verba  patent.  Sive 
ergo  rem  alienavit,  sive  acceplilatione  (4)  vel  pacto  (5) 
aliquem  liberavit: 

2.  Idem  lib.   73.  ad  Ediclum. 

IDem  erit  probandum.     -f  Et  si  piguora  (6)  liberet,  vel 
quem  (7)    alium  in  fraudem  credilorura  praBponat  (8)  5 

3.  Idem  lib.   66.  ad  Edictum. 

VEl  ei  proebuit  exceptionem  ,  sive  se  (9)  obligavit 
fraudandorum  creditorum  causa,  sive  numeravit  (lo) 
pecuniam  ,  vel  quodcunque  aliud  fecit  in  fraudem  credi- 
torum  :  palam  est  Ediclum  locum  Iiabere. 

§.  1.  Gesta  fraudalionis  causa  accipere  debemus,  non 
solum  ea  quse  contrabens  gesserit  aliquis  ,  verum  etiam  si 
forte  data  opera  ad  judicium  non  adfuit  (n),  vel  litem  (12) 
mori  patiatur  ,  vel  a  debitore  non  petit  (i3)  ul  tempo- 
i"e  (i4)  liberetur  ,  aut  usumfructura  ,  vel  servilutem  (i5) 
amittit. 

§.  2.  Et  qui  aliquid  fecit ,  ut  desinat  habere  quod  ha- 
hel  ,  ad  hoc  Ediclum  perlinet. 

4.   Pauhjs  lib.  68.   (16)  ad  Edictum. 

1N  fraudem  facere  videri  eliam  eum  ,    qui  (17)  non  fa- 
cit  quod  debet  facere  ,  intelligendum  est  :    id  est  ,     si 
non  ulatur  servitutibus  (18). 

De  re  habiia  pro  derelicto. 
5.  GajTis  lib.   26.  ad  Ediclum  provinciale. 

SEd  etsi    rem    suam    pro    derelicto  (19)  habuerit  ,    ut 
quis  eam  suam  faciat. 

De  lucro  amisso.  5.  De  alienatione  servi  instituti.  6.  De 
coj  qui  suum  recipit.  8.  De  scientia  vel  ignorantia  recipientis. 


9.   Ve  consensu  creditonm.    10.  De  pupillo.  11.  Dedona- 
tione.   12.  Dc  serco.   i3.  De  legatis.   14.  De  anno  utili. 

6.  Ulpianus  lib.  66.  ad  Edictum. 

QUcd  (20)  autem  ,  cum  possit  aliquid  qurerere,  non  (21) 
id  agit  ,  ut  adquirat,  ad  [  hoc  ]  Edictum  non  (22) 
perlinet  (23)  :  pertinet  [  enim  ]  Edictum  ad  demi- 
nuentfs  (24)  patrimonium  suum  ,  non  (^5)  ad  eos  ,  qui 
id  agunt  ,   ne  locupletentur. 

§.  1 .  Unde  si  quis  ideo  condilioni  non  (26)  paret ,  ne 
cojnmittalar  stipulatio  ,  iu  ea  conditione  est  ,  ne  faciat 
huic  Edicto  locum. 

$.  2.  Proinde  ,  et  qui  repudiavit  (27)  hereditatem  , 
vel  legitimam  ,  vel  testamentariam  ,  non  est  in  ea  causa, 
ut  huic  Edicto  locum  faciat  ;  noluit  enim  adquirere  , 
iion  (28)  suura  [  proprium  ]  patrimonium  deminuit, 

§.  3.  Simili  modo  dicendum  est  ,  et  si  fihum  suum 
emancipavit  (29)  ,  ut  suo  arbitrio  adeat  hereditatem  ,  ces- 
sare  hoc  Edictum. 

§.  4-  Sed  et  illud  probandum  ,  si  legatum  repudia- 
vil  (3o)  cessare  Edictum  :   quod  Julianus    quoque  scribit. 

§.  5.  Si  servum  suum  heredem  instilutum  aliena- 
\h  (3i)  ,  ut  jussuemptoris  adeat  (32),  si  quidem  in  vendi- 
tione  (33)  nulla  fraus  est,  sed  in  hereditate  (34)  sit  ,  ces- 
sat  Ediclum  ,  quia  licuil  ei  etiam  repudiare  heredilatem. 
at  si  in  ipsa  servi  alienatione  fraus  est,  revocabitur:  quera- 
admodum  si  eum  in  fraudem  manumisisset. 

§.  6.  Apud  Labeonem  scriptum  est,  eum,  qui  suum(35) 
recipiat  ,  nuilam  videri  fraudem  facere  ,  hoc  esl ,  eum  , 
qui  quod  sibi  debetur  ,  receperat .  eum  enim ,  quem 
Pra?ses  invitum  (36)  solvere  cogat ,  impune  non  solvere  , 
ini(^uum  esse  :  totum  enim  hoc  Edictum  ad  contractus 
pertintre  ,  in  quibus  se  Praetor  non  iuterponit  j  utputa  (3^) 
piguora  ,   venditionesque. 

§.  7.  Sciendum  ,  Julianum  scribere  ,  eoque  jure  nos 
uti  ,    ut  qui    debilam  (38)  pecuniam    recepit  ,    antequam 


(i)     Cum  eventu  ,  /.   10.  5-   '•  infr.  h.  t. 

(2)  Quallscunque  is  fucrit ,  ut  /.  12.  iifr.  h.  t.  etiam  loca- 
tio.  /.   I.  5-   12.  sujjr.  si  quid   iii  fraudcm  pairon. 

(3)  Yide  qvia;  uotavi  ad  tit.  supr.  h.  t,  adde  vcrs.  sivc  ergo. 
infr.  h.  t.  l.  2.  3.  4.  5.  6.  iiifr.  h.  t.  /.  i.  §.  3.  /.  4.  supr.  si 
(juid  in  fraud.  patron. 

(4)  Vide  /.    10.  5.   14.  infr.  h.  t, 

(5)  /.17.  infr.  h.  t. 

(6)  /.    18.   iiifr.  h.   t. 

(7)  Dotarc  fiiiara  in  fraudem  creditorum  neminem  posse  binc 
CoUigitur.  vide  Canipcgium  ,  tr.  de  dote  parte   10.  qu.   i^. 

(8)  /.    10.  5.   12.  /.    17.  infin.  infr.  h.  t. 

(9)  /.   1.  §.   18.  §.   19.  supr.  si  quid  in  fraud. 

(10)  d.  l.  1.  5.   17. 

(11)  Non  adsit.  Ilaloand. 

(12)  d.  l.   I.  5.  7. 

(i3)  Non  pelat.   Haloand. 

(14)  Alicnatiouis  vcrLuni  eliam    iisucapionera    continet.  /.  44-  5* 
4),  siipr.  de  coiidit.  et  demonstiat.  /.   28.  iiifr.  de  i^erb.  sigiif. 
(i5)  d.  /.    I.  5-   21.   infin.  l.  4-  infr.  h.  t. 
(i6)   Jungc  /.    i3.   iiifr.  h.  t.  ut  quoe  sit  ejusdcm  libri. 

(17)  /.  121.  iiifi:  de  reg.  jur.  l.  17.  §.  7.  Supr.  de  adilit.  l. 
6.   §•  peiiult.  infi .  de  re  milit. 

(18)  /.  3.  5.   I.  Supr.  h.  t.  /.  28.  Infr.  de  verhor.  sign. 

(19)  /.  5.  Hipr.  pro  dcrclicto. 

(20)  Al.  Qui  a.ilcm. 

(21)  Iq  fraudem  crcditorum  niliil  agcre  vldetur  ,  qui  adquircndi 
occasioncm  iuniJlit  ,  ut  hic.  Quid  si  lucrum  dofis  adquirere  negll- 
gat?  vide    Caguolum    ad  /.   non  fraudantur.    iS^.    infr.    de  rcg. 

pir.  Dccium  ,  cons.  260. 

(j2)  Imo  vidctur  codcm  Edicto  ttncri.  /.  l.  5-  P^"'  '"P'-  ** 
({uis  omiis.  caus. 


(i3)  /.  28.  infr.  de  reg.  jur.  l.  1.  §.  6.  supr,  si  quid  in  fraud. 
patron.  Golli.  Hinc  colligunt  ,  filium  paternam  liereditalera  ct  le- 
gitiniam  in  praejudicium  crcditorum  rcpudiare  posse.  vide  Facliin. 
Hb.  3.  controi'.  cap.  46.  Aun.  Robcrt.  rer.  jud.  lib.  3.  c.  12. 
Molin.  ad  consuctud.  Paris.  §.  i.  gl.  2.  n.  11.  12.  et  seq.  Dcc. 
cons.   260.  S.  L. 

(24)  Dcniiniiere  non  licct :  licct  tamen  non  adquirerc.  Si  ita  cst, 
non  dcniinuit,  ncc  fraudat  ci-editorcs,  qui  non  adquirit:  frandat  ,  qui 
dcii.i;!uit.  Dcminucndo,  fraudatur  creditor  dirccio;  nou  adquircndo, 
per  iiidiicctura.  Minus  itaque  hoc  crit  ,  quam  illud. 

(25)  DilVcrunt  lisec  duo  ,  deminuere  jam  tibi  quaesituin  ,  et  nou 
adqiiircrc  quod  acquirere  possis. 

(26)  Vide  5.   4-  i'f''-  '*•  ^- 

(27)  ^idc  d.  §.  4. 

(28)  lu  deminutionc  qualitas  rei  jam  esistentis  ,  non  futurs 
spcctatur. 

(29)  ^  ide  §.  4-  i'fr.  h.  t. 

(30)  Qui  rcpudiat  Icgatum  ,  ut  hic.  hcreditatom.  §.  a  siipr. 
h.  t.  qui  cmancipat  Clium  ,  ut  suo  arbitrio  adcat  bcredilatcm  j  qiii 
scrvuni  hercdcm  institutuinalienat ,  ut  jussu  cmptoris  adeat.  j.b.itijr. 
h.  t.  couditioni  non  parct  ,  ne  commitlatur  stipulatio.  §.  1.  supr. 
h.  t.  iion  fraudat  crcdilores. 

(3i)  Dcbllur  scilicct.  vide  §.  4-  supr.  h.   t, 
(3  2)  Et  nou  adicrit. 

(33)  Prctio  venditionis. 

(34)  Amissione  bercditatis. 

(35)  Qui  suum  rccipit  ,  ncmincm  fraudat.  /.  u6.  «jpr.  dc 
damno. 

(36)  Qui  facit ,  quod  facere  cogitur  ,  fraude  carct. 

(37)  /.    10.  $.    i3.  infr.  h.  t. 

(38)  ^.  6.  supr.  h.  i.  l,  10.  §.  16.  infr.  h.  t-  l.  »5.  5.  i.  in 
fm.  lifr.  h.  l. 


LIBER    QTJADRAGESIMUSSECUNDUS. 


367 


bona  debltoris  possideantur  (i),  quamvis  sciens  prudensque 
solvendo  non  esse  recipiat  ,  non  timere  hoc  Edictum  :  sir 
bi  enim  vigilavit  (2)  .  Qui  vero  post  bona  possessa  debi- 
tum  suum  recepit ,  hunc  in  portionem  vocandnm  ,  exae- 
quandumque  caeteris  creditoribus :  neque  enim  debuit  prae- 
ripere  coeteris  post  bona  possessa  ,  cum  (3)  jam  par  (4) 
conditio  omniura  creditorum  facta  esset. 

§.  8.  IIoc  Edictum  eum  coercet  ,  qni  sciens  fo)  eum 
in  fraudem  creditorum  hoc  facere  ,  suscepit  quod  in  frau- 
dem  creditorum  fiebat  :  quare  si  quid  in  fraudem  credi- 
torum  faclum  sit  ,  si  (6;  tamen  is  ,  qui  cepit,  ignoravit, 
cessare  videnlur  (7)  verba  Edicti. 

§.  9.  Pranerea  illud  sciendum  est,  eura  ,  qui  consen- 
tientibus  crediloribus  aliquid  a  fraudatore  vel  erait ,  vel 
stipulatus  est,  vel  quid  aliud  contraxit,  non  videri  in  frau- 
dcm  creditorum  fecisse  :  nemo  enim  videtur  fiaudare  (8) 
eos  qui  sciunt  et  consentiunt. 

§.  10.  Si  quid  (9)  cum  pupillo  gestum  sit  in  fraudem 
creditorum  :  Labeo  ait  ,  omnimodo  (10)  revocandum  ,  si 
fraudati  sint  creditores.  quia  pupilli  ignorantia  ,  quae  per 
atatem  contingit ,  non  debet  esse  captiosa  creditoxibus  ,  et 
ipsi  lucrosa.   eoque  jure  ulimur. 

^.11.  Simili  modo  dicimus ,  et  si  cui  (11)  donatum  est, 
non  esse  qua;i'endum  an  sciente  eo  ,  cui  donatum ,  gestura 
sit  :  sed  hoc  lantuni  (12)  ,  an  fraudentur  creditores?  nec 
videtur  injuria  affici  is  ,  qui  ignoravit  :  cum  lucrum  ex- 
torqueatur,  non  (i3)  damnum  infligatur.  -J-  In  hos  tamen, 
qui  ignoranles  ab  eo  ,  qui  solvendo  non  sit  ,  Hberalita- 
tem  (i4)  acceperunt  ,  hactenus  actio  erit  danda ,  quate- 
nus  (i5)  lccupleliores  facti  sunt  :  ultra  non. 

5.  12.  Siinili  modo  quaeritur  ,  si  servus  ab  eo  ,  qui 
solvendo  non  sit  ,  ignoranie  domino  ,  ipse  sciens  rem  ac- 
ceperit :  an  dominus  teneretur  ?  Et  ait  Labeo  ,  hactenus 
eum  teneri  ,  ut  restituat,  quod  ad  se  pervenit  :  aut  dun- 
tax.at  (16)  de  pecuho  damnetur  ,  vel  si  quid  in  rem  ejus 
vei-sutn  est.  Eadem  in  fihofarailias  probanda  sunt.  "^-  Sed 
si  donunus  scit  ,  suo  nomine  convenietur. 


§.  i3.  Item  si  necessarius  heres  legaia  praBSliterit,  deinde 
ejus  bona  venierint  :  Proculus  ait  ,  eliam  si  ignoraverint 
legatarii  ,  tanien  utilem  actionera  dandara  :  quod  nequa- 
quam  dubium  est. 

5.  i4'  Hujus  actionis  annum  (17)  computamus  utilem, 
quo  experiundi  (18)  potestas  fuit,  ex  die  (19)  factae  ven- 
ditionis. 

De  vendltione. 

7.  Pauliis  lib.  62.  ad  Ediclum. 

SI  debitor  in  fraudem  creditorum  minore  pretio  fundum 
scienti  emptori  vendiderit  \  deinde  hi  ,  quibus  de  re- 
vocando  eo  actio  datur  ,  eum  petant  :  qusesilum  est  aa 
pretium  restituere  debeant  ?  Proculus  existimat,  omnimo- 
do  restituendum  esse  fundum  ,  etiam  (20)  si  pretium 
non  solvatur  :  et  rescriplum  est  secundum  Proculi  sen- 
lentiam. 

8.  Venuleius  Saturninus  hb.  6.  Inlerdictorura. 

EX  his  colhgi  potest ,  ne  quidem  portionem  emptori 
reddendam  ex  pretio.  posse  taraen  dici  ,  eara  reti 
apud  arbitrura  ex  causa  animadvertendam  :  ut  (21)  si 
numrai  soluti  in  bonis  exstent  ,  jubeat  eos  reddi :  quia  ea 
ratione  nerao  fraudetur. 

9,  Paulus  lib.  62.  ad  Edictum. 
[  TS  (22)  ]  ,  qui  a  debitore,  cujus  bona  possessa  sunt  , 
J.  sciens  rem  (aS)  emit  ,  iterum  ahi  bona  fide  emenli 
vendidit.  qusesitum  est,an  secundus  emptor  conveniri  po- 
test  (24)  ?  Sed  verior  est  Sabini  sententia  ,  bona  fide  em- 
ptorem  non  teneri  :  quia  dolus  (^5)  ei  duntaxat  noce- 
re  (26)  debeat  ,  qui  eum  adtnisit.  quemadmodum  diximus 
non  teneri  eum  ,  si  ab  ipso  debitore  ignorans  emerit.  is 
autem  ,  qui  dolo  malo  emit  ,  bona  fide  autem  ementi 
vendidit  ,  iu  (27)  sohdum  pretium  rei ,  quod  acccpit  (28), 
tenebitur. 


(i)  Nota  hoc  Edictiim  pcrtinere  ad  ea  quse  posl  mission£m  in 
posscssionem  ,  non  ad  ea  qiise  ante  facta  fuerinl.  S.  L. 

(2)  Vigilanti  succurritur.  /.  24.  iii  Jin.  infr.  h.  t.  Gctli.  vide 
Less.  de  justit.  et  jure.  lib.  2.  cap.  10.  duhiL  5.  num.  4«.  Moiin. 
disp.  53G.  An%.  Quod  tamen  restringcudum  ad  pecuniam  numera- 
tam  vcl  aliara  rem  mobilem  in  solatnm  dalam.  Csetcrum  si  cap(o 
pignore  vci  alia  bonorum  cessione  facta  sibi  consuluerit  creditor  , 
reliquis  creditoribus  actione  Pauliana  tenetur ,  de  restituendo  eo  , 
qaod  in  eorum  fraudem  gestum  est.  l.  10.  ^,  i3.  et  /.  22.  infr. 
h.  t.  S.  L. 

(3)  Regula  ,  qui  prior  temporc  ,  prlor  jure,  locum  non  habct 
in  Tiignore  Prretorio  :  nullus  cnim  in  eo  prior  est.  nam  r.no  im- 
mreso  ,  caeteri  immissi  intclliguntur  ,  ut  hic.  et  l.  cum  unus.  li. 
tupr.  de  rehus  auctorit.  jud,  possid. 

(4)  Cacteris  paribus  ,  reliquorum  jura  parla  sunt :  sed  vide  /. 
12.  supr.  de  rehus  auctorit,  jud.  possid. 

(5)  /.    I.  supr.  h.  t. 

(6)  Qui  a  creditorum  fraudatore  ignorans  crait  ,  aut  rcm  ab 
eo  litulo  oneroso  habet,  hoc  Edicto  uon  tenetur  ,  /.  25.  C.  \. 
infr.  h.  t. 

(7)  Quid  ?  num  vox  ,  videntur ,  dubitationem  ;  vox  verba  . 
aliud  esse  arguit  si  Lcgis  sentcntiam  spcctemus  ?  Sic  sentio  ,  Loc 
Edictum  speciale  et  temporarium  actionem  Iiypothccariam  perpetuam 
crcditorum  nou  excludcre. 

(8)  Fraus  non  fit  scienti  et  consentlenti.^ 

(9)  Ex  titulo  lucrativo  scilicct.  et  ita  assentior  Azoni.  movcnt 
me  etiam  verba  ,  quae  leguntur,  el  ipsi  lucrosa.  movct  rae  cti^im 
5-  u.  infr.  h.  t.  vicinitas  ,  in  quo  agitur  dc  donatione  facta  rdi- 
quis  non  minoribus.  movet  me  prretcrca  rei  iniquitas  manifcsta. 
Cur  enim  dicas  creditores  revocare  res  per  niinorcm  venditas  igno- 
ranti ,  noQ  ai;tem  revocare  per  majorem  ignoraati  yenditas  ? 


(10)  Id  cst  ,  in  omnem  partem. 

(i  i)   Etiam  minori. 

(i3)  In  titulo  lucrativo  ignorantia  non  excusat  donatariumj  <■ 

(i3)  Divcrsa  suut  autem  ,  Incrnm  cessare  ,  ct  damno  affligi. 

(i4)  Non  merara  ,  sed  ratione  meriti  ,   et  tamcn  supra  meritum. 

(i5)  /.  5.   C.  h.  t. 

(16)  l.    12.  in  fin.  Infr.  h.   t. 

(17)  Vide  l.   10.  5.    18.  Infr.  h.  t. 

(18)  Agendi,  adde  l.  2.  5-  '^'■'^^-  ^'^pr-  quis  ordn  in  bonor.  poss. 
seruetur. 

(19)  Z.    10.   5.    18.  Infr.  h.  t. 

(20)  Adde  /.  32.  5-  4-  Supr.  de  adin.  et  peric.  tut.  dic  tamcn 
ut  /.  8.  Infr.  h.  t. 

(21)  Exceptio  iegis  superioris:  addc  et  alias  duas  exceptloncs  ,  ex 
/,  65.  mpr.  d;  rci  vind.  I.  1.  5-    12.  supr.  si  quid  in  fraud.  pa 

(22)  Vidc  Boer.   decis.    182. 
(20)  Aliquam  aliam  tamen  ab  eis  ,  in  quarum  possessionem  mis- 

si  sunt  creditores.  Nec  enira  puto  dcbitorem  ulilitcr  alienare  possc 
eas  res  ,  in  quarum  possessiouem  missi  sunt  creditorcs  ;  alioquiR 
lusoria  esset  missio. 

(24)  Non  tcnetur. 

(25)  Edictura  fiaudatorium  csse  personalc ,  uon  in  rem  scriptuia, 
hinc  Zasius  coliigit. 

(26)  Vide  /.   i55.  In.fr.  do  regulis  juris. 

(27)  Pretium  ita  succedit  in  locum  rei  in  iiniversalibus  judiciisr 
quotiens  sc.  quis  doli  ratione  convcnitur  ,  ut  hic.  secus  si  ex  cob- 
tractu.  /.  venditor.  21.  supr.  de  heredit.  uel  nction.  vendit.  l.  si 
et  rcin  et.  supr.  de  petit.  hered.  l.  Impprator.  70.  supr.  de  legat. 
a.  l.  iniiter.  3.   C  de  rei  vind.  l.  si  cum.  23.  supr.  de  R.  C. 

(28)  A  secundo  emptorc  scilicet. 


patr. 


368 


DIGESTORUTif 


Verha  Prcctoris.  Jnlcrdiclum  fraudatorium.  Residuum 
de  actione  Pauliana.  i.  Dc  evcntu.  2.  De  scientia  et 
fraude  recifjicntis.  9.  Si  cjus  qui  fraudatori  successit  bona 
i'enicn'nt.  10.  De  in  intcgrum  restitutione.  n.Si  impuhe- 
ris  ,  qui  patri  successerat  ,  hona  vcncant.  12.  De  solutio- 
nc  rcpra^scniata.  i3.  De  pignore.  i^.  De  dute.  i5.  Dc 
mufructu.  De  annua  stipulatio!  e.  16.  Dc  eo  ,  qui  pecu- 
uiani  fugicnti  dehitori  ahstulit.  17.  De  addiciione  bonorum 
Jihertatum  conservandarum  causa.  i8.  De  anno  ulili.  19. 
De  ipsa  re  et  accessionihus.  23.  De  ohligatione  conditio- 
ftali ,  fcl  in  dicm.  24.  De  anno  clapso.  26.  De  successo- 
ribus. 

10,  Ulpianus  lib.   73.  ad  Edlclum. 

Alt  Prsetor  (1)  :  Quce  Lucius  (2)  Titius  (3)  frau- 
dandi  causa  ,  sciente  ie  in  honis  ,  quihus  de  [  ea 
re  (4)  ]  agiiur  ,  fecit  :  ea  ilUs  ,  si  eo  nomine  ,  quo  de 
agitur,  actio  (5)  ei  ex  Edicto  meo  compeiere ,  essepe  opor- 
tet  ,  et  si  (6)  non  plusquam  annus  est  ,  cum  de  ea  re  , 
qua  de  agitur  ,  experiundi  potestas  est :  restituas.  intcr- 
dum  (7)  causa  cognila  ,  etsi  scientia  non  sit  ,  in  factum 
actionem  permittam, 

^.  I.  Ila  demum  revocatur,  quod  fraudandomm  credi- 
torum  causa  factum  est  ,  si  eventum  (8)  fraus  liabuit  , 
scilicet  si  lii  creditores  ,  quorum  fraudandorum  causa  fe- 
cit  ,  bona  ipsius  vendiderunt.  -\-  Ca?terum  si  iilos  dimisit, 
quorum  fraudandorum  causa  fecit  ,  et  alios  (9)  soititus 
esl  :  si  quidem  simpliciter  dimissis  prioribus  ,  quos  frauda- 
re  voluit.  alios  poslea  soititus  est  ,  cessal  revocatio.  si  (10) 
autem  horum  pecunia  ,  quos  fraudare  noluit  ,  prio- 
Tes  dimisit  ,  quos  fraudare  voluit :  Marcellus  dicit  ,  revo- 
cationi  locum  fore.  secundum  hanc  distinctionem  ,  et  ab 
Imperalore  Severo  et  Antonino  rescriptum  est  ;  eoque  ju- 
re  utimur. 

§.  2.  Quod  ait  Praetor  Scicnte ,  sic  accipimus  ,  te  con- 
scioetfraudem  (1 1)  participante:  non  (i2)enim,  si  simpliciter 
scio,  illum  creditores  babere,  boc  sujllcit  ad  contendendum, 
leneri  eum  in  factum  aclione :  sed  si  particeps  fraudis  est. 

^.  3.  S>i  quis  particeps  quidem  fraudis  non  fuit ,  ve- 
rumtamen  vendente  debitore  ,  tcstato  (i3)  conventus  est 
a  creditoribus  ,  ne  emeret:  an  in  faclum  actione  teneatur, 
si  comparaverit?  Et  «lagis  est  ,  ut  leneri  debeat :  non 
'etiim  caret  fraude ,  qui  conventus  testalo  perseverat. 

§.  4-  Alias  (i4)  autem  qui  scit  aliquem  creditores  ha- 


bere  ,    si  cum  eo  contrahat    simpliciler   sine  fraudis   con- 
sciontia  :   non  videtur  hac  actione  teneri. 

5-  5.  Ait  Praetor  Sciente  ,  id  est ,  eo,  qui  convenietur 
hac  octione.  Quid  ergo,si  forte  tutor  pupilli  scit,  ipse  pupil- 
lus  ignoravit?  videaraus  ,  an  aclioni  locus  sit  ,  ut  scientia 
luloris  noceat :  idem  et  in  curatore  furiosi  et  adolescenlis? 
Et  pulem  hactenus  islis  (i5)  nocere  conscientiam  tutorum 
sive  curatorura  ,  quatenus  quid  ad  cos  pervenit. 

5.  6.  Pra;terea  sciendum  est  ,  posse  quajri  ,  quod  dici- 
tur  ,  in  fraudem  creditorum  alienatum  revocari  posse  :  si 
iidem  siiUcreditores.  etsi  unus  (16)  creditor  sit  ex  illis,  qui 
fraudati  sunt  (  sive  solus  tunc  fuit  ,  sive ,  cum  CEeteris  sa- 
lisfactum  est,  hic  solus  remansit  )  ,  probandum  esse 
adhuc  actioni  fore  locum. 

5.  7.  Illud  certe  sufficit  ,  etsi  unum  scit  creditorem 
fraudari  ,  caeteros  ignoravit :  fore  locum  actioni. 

5.  8.  Quid  ergo  ,  si  (17)  ei  ,  quem  quis  scit  ,  satisfa- 
ctum  est  :  nunquid  deflciat  actio  :  quia  ,  qui  supersunt  , 
non  sunt  fraudati  :  Et  hoc  puto  probandum.  Non  tamen, 
si  dicat  ahquis  ,  Offcro  ,  quod  dehctur  ei ,  quem  scio  cre- 
ditorem  ,  audiendus  erit  ,  ut  aclionem  eludat. 

§.  9.  Si  fraudator  heredem  habuit,  et  heredis  bona  ve- 
nierint  :  non  est  iu  bonis  ,  quibus  de  agitur  ,  factum  :  et 
ideo  cessat  haec  actio. 

5.  10.  Si  quid  in  fraudem  creditorum  fecerit  filius,  qui 
se  poterat  abstinere  ,  el  in  integrum  sit  restitutus  ,  quod 
se  miscuerat  j  vel  si  quis  fecit  [  heres  ]  voluntarius  (18) 
eliam  vel  per  a;latem  ,  vel  quara  [  aliam  ]  causam  juslam 
iu  integrum  meruit  restitutionem  :  dicendum  erit  ulilem 
actionpjn  competere.  f  Idem  et  1n  servo  necessario.  Sane 
cum  illa  distinctione  hoc  admittendura  esse  Labeo  scribit, 
ut  si  quidem  protinus  bona  vendideruiit  creditores ;  [  vel  ] 
absentibiis  ,  [  vel  ]  paciscentibus  creditoribus  se  necessa- 
rius  (19)  miscuit  :  utriusque  fraus  revocetur  ,  id  est,  te- 
staloris  ,  ct  ipsius.  si  vero  passi  sunl  necessarium  credito- 
res  ,  et  quasi  in  creditum  (20)  habuerunt  nomen  ejus  , 
vel  dulcitudine  (21)  usurarum  (22)  ,  vel  qua  alia  ralione 
secuti  [  sunt  ]  :  dicendum  est ,  nihil  revocari  ex  his  , 
quse  lestalor  alienavit. 

§.  11.  Si  impubes  patri  heres  extiterit,  ejusque  mortui 
bona  veneant:  separatione  impelrata  ,  utriusque  fraus  erit 
revocanda  ,  pupilli  ,  vel  etiam  tutoris  ,   itera  curatoris. 

5-    12.  Si  cura  (23)  in  diem  [  mihi  ]  deberetur  ,  fiau- 


(i)     In  boc  Interdicto  fraudatorio. 

(2)  Hic  agitur  de  Intcrdicto  fraudatorio.  de  quo  et  in  /.  67.  ^. 
1.  supr.  ad  SC.    Trehell. 

(3)  Dehifor. 

(4)  Quibus  de  agitur.  Haloand.  qua  de  rc  agitur  .  Petr.  Fab. 
1 ,  sem.   2  I . 

(5)  Al  Actionein. 

(6)  Intra  annum  a  die  posscssionis  et  venditionis  bonorum  da- 
tur  actio  Pauliana  ,  et  Interdictum  fraudatorium  ,  ad  revocanda  ea, 
quse  in  fraudcm  crcditorum    sunt  alienata.  vid.  ^.    18.   iiifr.  h.  t. 

(7)  Haec  vcrba  ,  quae  sequuntur  ,  sunt  de  aclione  Pauliana.  Cu- 
jac.  hic. 

(8)  Evenlus  colligitur  ex  persona  alienantis  ,  cmentis  ,  et  re 
ipsa. 

(9)  Facullas  revocandi  iis  solis  crcditoribus  dafur  ,  qui  crcdito- 
rcs  crant  tcmpore  alicnationis  factse  a  debitore  ,  non  qui  postca 
crtdidcrjnt  ,  ut  hic.  et  l.  i.  C.  de  jure  fisci.  id  ost  ,  Priores  ,  et 
non  postcriores  ,  babcnt  revocatoriam  ,  nisi  postcriores  in  locum 
priorum  succcsserint. 

(10)  /.    16.  infv.  h.  t. 

(11)  Fraudis  cst  particcps  ,  qui  co  consilio  emit ,  ut  aliquem 
dcfraudct. 

(12)  Possum  ab  eo  cmere  ,  quem  scio  creditoribus  obhgatum.  5. 
4.  iifr.  h.  t. 

(i3)  Denunciatio  ciaptori  ,  nc  emat ,  facta  ab  co  ,    cujus  rcycra 


intcrcrat  rera  non  vcndi  (  et  ita  satisfit  /.  1.2.  supr.  quod  falso 
tutore.  )  cmptorem  iu  raala  fidc  constituit.  /.  i';.  C.  de  i-ci  \indic. 
l.  9.  5-  vers.  sed  si  ei.  supr.  de  edendo.  l.  7.  ^.  2.  supr.  dc  tri- 
butoria. 

(i/))  5-  2.  supr.  h.  t. 

(i5)  Tutoris  scienlia  pupillo  qnatenus  cst  locuplctior  nocct.  ^ 

(16)  Unus  crcditorum  ,  quos  debitor  fraudare  voluit ,  quamdlu 
supcrest ,  tamdiu  locus  rcvocationi  essc  potest,  ct  proptcr  cum  cae- 
teri  crcditorcs  revocatoriam  habent ,  quorum  intuitu  dcbitor  non 
alicnavit  in  fraudem. 

(17)  Id  cst,  an  :  ut  in  /.  3.  §.  i.  supr.  de  coUat.  bonor.  Qui- 
dam  banc  particulam  ita  exponunt. 

(18)  In  Florcnt.  et  aliis  est  ,  Si  quis  fecit  volunturiiis.  S.  L. 

(19)  Al.  ncccssariis  se  immiscuit. 

(20)  Creditores  dicuutur  sequi  Cdera  hercdis  ,  cum  separationcm 
non  impetrant. 

(21)  Dulcitudo  antique ,  ut  ista  Accii,  acritudo,  gracilitudo,  tra- 
ditudo  ,  liKtitudo  ,  noxitudo,  anxitudo,  miseritudo  ,  vastitudo ,  tctri- 
tudo  ,  moc>titudo  ,  sanctitudo  ,  poenitudo. 

(22)  Sic  unwas  dulccs  dixit  Mauilius  4-  Dulcibus  usuris,  aquo 
quoque  tempore  vendit. 

(23)  Fruus  fit  etiam ,  scu  fraudem  facit  creditori  dcbitor  ,  quo- 
tics  id  ,  quod  iu  dicm  uui  crcditori  dcbct ,  id  ei  praescns  solvit.  Ifa 
rcvocare  possuniUs ,  quae  prKscntia  luimeravit  debifor ,  cum  ca  noii- 
msi  iu  dicui  debcret  crcditori.  addc  /.   17.  injin.  infr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGE 

dator  praesens  (i)  solverit ,  dicendun)  erit  ,  [  quod  ]  in 
eo  quod  sensi  commodum  in  repracsenlalione  ,  in  factum 
aciioni  locum  fore  :  nam  Praelor  fraudem  intelligit  etiam 
in  tempore  fieri. 

§.  i3.  Si  cui  solulum  quidem  non  fueril  ,  sed  in  (2) 
vdus  creditum  pignus  acceperit  :  hac  aclione  tenebi- 
tur  (3),  ut  est  sacpissirae  conslitutum. 

§.  i4-  Si  cum  mulier  fraudandorum  creditorum  consi- 
lium  inisset  ,  marito  suo  ,  eidemque  debitori  in  fraudem 
creditorum  acceptum  (4)  debilum  fecerit  ,  dotis  consli- 
tuendae  causa  :  locum  habet  haec  actio.  et  per  hanc  omnis 
pecunia  ,  quam  (5)  maritns  debuerat  ,  exigitur  :  nec 
inulier  de  dote  habet  actionem  ;  neque  enim  dos  (6)  in 
fraudem  creditorum  constituenda  est  5  et  hoc  certo  certius 
est ,  et  saepissime  constitutum.  Exitus  autem  actionis  erit, 
ut  stipulatio ,  quae  accepta  facta  fuerat  ,  ex  integro  inter- 
ponatur. 

§.  i5.  Per  hanc  actionem  el  ususfructus  ,  et  hujusmo- 
di  stipulatio  ,  In  annos  singidos  dena  dare  spondes :  exi- 
gi  potest. 

§.  16.  Si  debitorem  meum  ,  et  complurium  credito- 
rum  (7)  consecutus  (8)  essem  fugientera  (9)  ,  secum  fe- 
rentem  pecuniam,et  abstuhssem  (lo)  ei  id  ,  quod  mihi  de- 
bealur  ;  placet  Juliani  sententia  dicentis,  multum  interes- 
se  ,  antequam  in  possessionem  bonorum  ejus  creditores  mit- 
tantur  ,  hoc  factum  sit  ,  an  poslea  ;  si  ante  ,  cessare  in 
factum  actionem :  si  poslea  ,  huic  locum  fore. 

5-  17.  Si  ex  Constilutione  Divi  Marci  bona  sunt  addi- 
cta  alicui  ,  liberfalum  conservandarum  causa  ;  dicendum 
erit  actionem  cessare.  Ita  enim  succedunt  (ii)j  ut  rala 
sint  ,  qu«  paterfamihas  gesserat. 

§.  18.  Annus  (12)  hujus  in  factum  aclionis  computa- 
bitur  ex  die  venditionis  bonorum. 

§■  19.  Per  hanc  actionem  [  res  ]  restitui  debet  cum 
sua  scilicet  causa. 

§.  20.  Et  fructus  (i3)  ,  non  tantum  qui  percepti  sunt, 
verumetiam  hi ,  qui  percipi  poluerunt  a  fraudatore  ,  ve- 
niunt  ;  sed  cum  aliquo  modo  (i4)  5  scil.  ut  sumptus  fa- 
cti  deducantur.  nam  arbitrio  judicis  non  prius  cogendus 
est  rem  restituere,  quam  si  impensas  necessarias  consequa- 
tur.  idemque  erit  probandum  ,  'et  si  quis  alius  sumplus 
ex  voluntate  fidejussorum  creditorumque  fecerit. 

§.  21.  Parium  quoque  in  hanc  actionem  venire  ,  puto 
verius  esse. 


SIMUSSEGUNDUS. 


369 


§.  22.  Praeterca  generaliter  sciendum  est  ,  cx  hac  actio- 
ne  reslitulionem  (i5)  fieri  oportcre  in  pristinum  (i6)  s(a- 
tum  ;  sive  res  fuerunt  (17)  ,  sive  obligaliones.  ut  pcrinde 
omnia  revocenlur  ,  ac  si  liberalio  facla  nou  esset.  propter 
quod  etiam  medii  temporis  coramodum  ,  quod  qms  con- 
scqueretur  liberalioue  non  facta  ,  prastandum  erit  :  dum 
usurse  non  pra^slentur ,  si  in  stipulalum  deduclcc  non  fue- 
runt ;  aut  si  lalis  contractus  fuit  ,  iu  quo  usurae  dcberi 
poterunt  etiam  non  deduclae  (18). 

§.i3.  Si  conditionalis  fuit  obligatio  ,  cum  (19)  sua  con- 
ditione;  si  in  diem  ,  cum  sua  die  restauranda  est.  Si  ta- 
inen  ea  erat  ,  cujus  dies  fiuitur;  polest  dici  restitulionem 
intra  id  lempus  posse  postulari,  quod  [  tempus  ]  supererat 
obligationi  ;  non  utique  inlra  annum. 

§.  24.  Haec  actio  post  annum  de  eo  ,  quod  ad  eum 
pervenit ,  adversus  quem  aclio  movetur  ,  compctit :  iui- 
quum  enim  Prsetor  putavit  ,  in  lucro  morari  euni  (20)  , 
qui  lucrum  sensit  ex  fraude;  idcirco  lucrum  ei  extorquen- 
dum  putavit.  Sive  igitur  ipse  fraudator  sit  ,  ad  quem  per- 
venit ,  sive  alius  quiyis;  competit  actio  in  id,  quod  ad  eum 
pervenit,  dolove  malo  ejus  factum  est,  quominus  perveniret. 

§.  25.  Haec  actio  heredi  caeterisque  successoribus  com- 
petit  :  sed  ei  in  heredes  similesque  personas  daiur. 

11.  Venuleixjs  [  Saturniuus  J  lib.  6.  Interdictorum. 

VJAssius  actionem  introduxit  (21)  in  id  quod  ad  lieredem 
pervenit. 

De  peculio. 
12.  Marcellus  lib.    18.  Digestorum. 

SI  pater  filiofamilias  hberam  (22)  peculii  administratio- 
nem  dederit  ,  non  (23)  videtur  ei  et  hoc  concessisse  , 
ut  in  fraudem  creditorum  alienaret ;  lalem  enim  alienalio- 
nem  non  habet.  At  si  hoc  quoque  concessit  filio  paler  , 
ut  vel  in  fruudem  creditorum  facere  possil :  videbilur  (24) 
ipse  (26)  fecisse  ,  et  sufficient  competentes  adversus  euni 
actiones.  etenim  filii  creditores  ,  etiam  palris  sunt  credito- 
res  (26)  ;  cum  ejus  generis  (27)  videhcet  habebunt  actio- 
nem ,  ut  his  de  peculio  praestari  necesse  sit. 
De  pignore. 
i3.  Paulus  lib.  68.  ad  Edictum. 

ILlud  constat ,  eum  ,  qui  pignus  (28)  tenet ,  hac  actio- 
ne  non  teneri  ;  suo  enim  jure,  et  ut  pignus  (29),  non 
rei  servandae  causa  possidet» 


(i)     /.  2.  injin.  supr.  h.  t.  l.  17.  in  fin.  infr.  h.  u 

(2)  /.  6.  5.  6.  supr.  h.  t.  L  22.  infr.  h.  t. 

(3)  Imo  tencri  non  vidctur.  l.  i3.  infr.  h.  t.  ubi  dixi. 

(4)  /.    1.  infin.  supr.  h.  t. 

(5)  /.    17.   in  fn.  infr.  h.  t. 

(6)  Dos  in  fraudcm  creditorum  non  est  constituenda. 

(7)  Simiiis  casus  est  in  /.  56.  J.    i.  infv.  de  furt.  Ans. 

(8)  \idc  quae  notavi  ad  /.  54.  C.  de  decurion.  Porro  ,  quod 
hic  legimus  ,  originem  habet  ex  lcge  12.  Tabular.  Si  calvitur  ,  pe- 
demvc  struit ,  mannm  endo  jacito.  Cuj.  ad  /.  i3.  supr.  quod  met. 
oaus.  ct  16.  obs.   19. 

(9)  Alias  non  licet  sibi  ipsi  jus  diccre.  /.  i3.  supr.  quod  mct. 
caus.  Quid  ,  si  nondum  sit  in  fuga  ,  sed  indiciis  cerlis  colligitur 
eum  fugcrc  vcUe  ?  Idem  :  boc  esl  ,  liccl  cum  capere.  Angelus  ,  per 
Gl.  in  /.  pign.  caus.    11.   C.    de   pign.     act.     Gloss.  in  l.  quis  sit 

fugilii^us.  17.  5-  idem  Ccelius.  8.  supr.  de  CEdilitio.  Ilippolyt.  Mar- 
eilius,  siiigulari  43.  An  et  die  ctiam  feriata  id  facere  licet  ?  sic 
eane  :  non  ut  litigetiir  ,  sed  ut  ducatur  ad  judicem  cogniturum  , 
utrum  rcus  judicio  sisli  cavere  debeat.  Bart.  hic. 

(10)  Adde ,  ct  retinuisscm.  /,  26.  infr.  ad  leg.  Jul.  de  adultcr. 

(11)  i.    i.   C.  h.  t.  l.   143.  infr.  de  reg.  jur. 

(12)  /.  G.  infn.  supr.  /.  ult.   C.  h.  t. 
(i3J  /.  25.  5.  3.  infr.  h.  t. 


(i4)  Id  est ,  tempcramento. 
(i5)  Adde  /.   14.  infr.  h.  t. 

(16)  /.  1.  4>  4^-  "?/^-  '^e  quid  in  loco  puhlic. 

(17)  Id  est ,  dominia  ct  actiones.  /.   i^.  infr.  h.  t. 

(18)  In  stipulationem  :  id  fit  in  contractibus  bonse  Gdci.  /.32.  ^. 
2.  supr.  l.  3.    C.  de  usuris. 

(19)  /.  43-  in  fn.  supr.   de  jure  dot. 

(20)  Nemo  Uicrum  ex  suo  dolo  faccre  debet. 

(21)  Introduccndi  verbo  quid  significetur ,  dixi  ad  /.  43.  supr.  ex 
quibus  causis  maiores. 

(22)  Addc  /.  6.  5.  3.  supr.  h.   t. 

(23)  Libera  adminihlratio  alictii  concessa  non  pcrmittit  ci  fraudie 
et  iraposturse  lictntiam.  /.  46-  supr.  dc  peculio.  l.  7.  supr.  dc  do- 
nat.  Generali  concessione  fraus  seu  fi^audandi  potcstas  non  contin*- 
tur.  Ncc  cnim  inteliigitur  id  filio  concessum  a  patre  ,  ut  in  fraudem 
creditorum  alienaret. 

(24)  Rite  facit,  qui  per  alium  facit. 

(25)  Qui  fraudem  mandat,  tcnetur  ac  si  ipsc  fraudem  fccisset.  /. 
I.  5-   12.  inft:  de  ci  et  i'i, 

(26)  Idque  proptcr  pcculium. 

(27)  Id  est,  eodcm  gcnerc  agent  contra  patrem  ,  et  contra  illiunD. 

(28)  /.22    infr.  h.  t. 

(29)  Conveutionalc  ,  non  Praetorium. 


I 


370 


DIGESTORUM 


De  dominio  resliluenclo.  De  actione  cedenda. 
14.   Ulpianus  lib.   6.   Di.sputationura. 

HAc  in  lactum  (1)  actione  non  solum  dominia  (2) 
revocantur ,  verumetiam  actiones  (3)  restaurantur. 
-~  Ea  propter  competit  hasc  aclio  et  adversus  eos,  qui  res 
non  possident  ,  ut  (4)  rcstituant :  et  adversus  eos  ,  qui- 
hus  aclio  competit,ut  actione  cedant.  -^-  Proinde  si  inter- 
posuerit  (5)  quis  personam  Tilii ,  ut  ei  fraudator  res  tra- 
dat;  actione  inandati  (6)  cedere  dehet.  f  Ergo  et  si  frau- 
dator  pro  lilia  sua  dotem  dedisset  scienti  (7)  fraudari 
creditorcs  :  filia  tenetur  ,  ut  cedat  actione  de  dote  adver- 
sus  maritum. 

De  libertatihus. 
i5.  JuLiANUS  lib.  49-  Digestorum. 

SI  quis  ,  cum  haberet  Tilium  creditorem  ,  et  (8)  sciret 
se  solvendo  nou  esse  ,  libertates  dederit  testamento  5 
deinde  dimisso  Tilio  ,  postea  Serapronium  creditorem  ha- 
bere  ccepcrit  ,  et  eodem  teslamento  manente  decesserit  : 
liberlatcs  dalse  ratac  esse  debent  (9)  ,  etsi  hereditas  sol- 
veudo  non  sit.  quia  ,  libertates  ut  rescindantur ,  utrumque 
in  eorundem  personam  exigimus  ,  et  consilium  et  eventum: 
et  si  quidem  creditor  ,  cujus  fraudandi  consilium  initum 
erat  ,  non  fraudatur ,  adversus  eum  ,  qui  fraudatur  , 
coDsilium  iniium  non  est.  libertates  itaque  ralas  sunt  ; 
i6.  Paulus  lib.  5.  Responsorum  Papiniani. 


N: 


Isi  priores  pecunia  posteriorum  dimissi  (lo)  probentur. 


De  Uberatione.  1.  De  alienatione  omniuni  bonorum.  2. 
De  dotis  restitutione  reprcesentala. 

17.   JuLiAivus  lib.  49-  Digestorum. 

OMnes  (ii)  debitoies  qui  in  fraudem     creditorum  libe- 
rautur  ,  per  hanc  actionem    revocautur  ia  pristinam 
objigatiouem. 

^^.  I.  Lucius  Titius  ,  cum  haberet  creditores  ,  libertis 
suis ,  hisdemque  filiis  naturalibus  universas  (12)  res  suas 
iradidit.  Respondit  ,  quamvis  (i3)  non  proponatur  consi- 
lium  fraudandi  habuisse  ,  tamen  qui  creditores  habere  se 
scit,  et  universa  bona  sua  alienavit  (i^),  intelligendus  (i5) 
est  fraudandorum  creditorum  consiiiura  habuisse  (16)  : 
ideoque  etsi  fiiii  ejus  ignoraverunt  hanc  mentem  pa- 
tris  sui    fiiisse  ,    hac    actioue   tenentur. 

(i)    Quae  cadem  est  cutn  Pauliana. 

(2)  l.    10.  5-  22.  supr.  l.   2'2.  infr.  h.  t. 

(3)  Et  obligiitiones,  l.    10.   §.  23.  supr.  h.   t. 

(4)  In  liis  levocatniis  actiouibu^  agitur ,  ut  qui  res  ahcnaverint, 
eas  alienatds  restituant ,  vei  ut  actionein  cedanf. 

(5)  Fraus  fit  de  pcrsona  ad  pcisouam. 

(6)  /.    12.  supr.  si  quid  in  fraudem  patixin. 

(7)  l.   25.  5.   1.  iiifr.  h.  t.  ' 

(8)  /.   23.  supr.  cjtii  ct  a  quib.  maniimiss. 

(9)  Imo  debent  csse  initge.  /.  25.  suj  r.  qui  et  aquih.  manum. 
Solvc  ,  hic  satisfuctum  cst  oranibus  ,  qui  erant  creditores  teraporc  li- 
bcrtalis  dala;. 

(10)  l.    10.  5-   '•  supr.  h-  t. 

(11)  /.    10.  §.   23.   supr.   h.   t. 

(12)  E\  doiiationc  oranium  bonorum  pr.^j^snmitur  fraus  ;  idooquc 
douata  rcvocanlur.  vidc  liic  Aibcricuia  ,  et  Caepolam ,  truct.  dc  si- 
mulatis  conlractib. 

(i3)  Libclluin  cliam  preesumplive  concludcrc  salis  esse,hLnc  col- 
ligilur  :  de  quo  vidc  liic  Bartolum  ,  et  quse  ad  cum  relata  ,  addi- 
taque. 

(i4)  Omnia  bona  sua  qui  dcbitor  vendidit  ,  crcditorcs  suos  frau- 
dandi  animum  habuisse  intclligilur,  ut  hic.  et  ita  post  Accursium 
et  Cynum  notat  Bort. 

(i5)  Jurig  haec  est  praesmnptio  ,  cui  stalur  ,  dou«c  conlrariuitt 
probclur. 


§.  1.  Si  vir  uxori,  cum  creditores  suos  fraudare  vellet, 
soluto  matrimonio  praesentem  (17)  dotem  reddidisset ,  f[uam 
siatuto  tempore  reddere  debuit :  hac  actione  mulier  tanlum 
prjcstabit  ,  quanti  creditorura  intererat ,  dotem  suo  tempore 
reddi.  nam  Praetor  {iSS)  fraudem  etiam  in  lempore  fieri 
iatelligit. 

De  remissione  pignoris. 
l8.  PapiniAivus  lib.  26.  Quaestionum. 
[  TJ^T  ]  si  (19)  pignus(2o)vir  uxori  vel  uxor  viro  re- 
J_J  miserit  (21):  verior  sententia  est ,  nullam  fieri  do- 
nationem  existimantium.  Quod  siue  dubio  ,  si  in  fraudem 
creditorum  fiat  ,  actione  utiU  revocabitur  .  "^-  Idemque 
[  est  ]  ,  et  si  quivis  debitorum  in  fraudem  creditorum  pi- 
gnus  omiserit. 

De  restitutione  Jldeicommissi. 
19.  Idem  lib.    11.   Responsorura. 

PAtrera  ,  qui  non  expeciata  morte  sua ,  fideicommissum 
hereditatis  raaternae  filio  soluto  potestate  restituit  , 
omissa  ratione  Falcidiae,  plenam  (22)  fidem  ac  debitam 
pietatem  secutus  exhibitionis  ,  respondi  ,  non  creditores 
fraudasse. 

20.  Calustratus  lib.  2.  Quaestionum. 

DEbitorem ,  qui  ex  Senatusconsulto  Trebelliano  totam 
hereditatem  restituit  ,  placet  non  videri  in  fraudem 
creditorum  ahenasse  portionem  ,  quam  retinere  poluisset  , 
sed  raagis  fidehter  (23)  facere  (24). 

Pactum  de  finibus  protdii  pignorati. 
21.   ScjEvoLA  lib.    i.   Responsorum. 

DEbitor  (25)  in  fraudem  creditoris  cum  vicino  de  fini- 
bus  pignori  dati  fundi  pactus  est.  Quaesitum ,  an  is, 
qui  a  creditore  emit  ,  de  finibus  (26)  agere  possit  ?  Re- 
spondit  ,  secundum  ea  ,  qua^  proponerentur  ,  non  idcirco 
minus  agere  posse ,  quod  debitor  ignorante  creditore  pactus 
esset. 

De  pignore. 
•XI.  Idem  lib.  5.  Responsorum. 

CUm  in  vetus  (27)  creditum  unus  creditor  pignora  ac- 
cepisset,  Quaero  ,  an  in  fraudem  creditorum  factum 
nullius  moraenti  esset  ?  Respondit  ,  creditorera  non  idcir- 
co  prohibendum  a  persecutionc  pignorura  ,  quod  in  vetus 
creditum  ut  obligaretur  ,  pactus  essel :  nisi  id  in  fraudem 
caeterorum  creditorum  factum  sit,  et  ea  via  juris  occurra- 
tur  ,  qua  creditorum  fraudes  rescindi  solent. 

(t6)  Et  mcrito.  Quibus  cnim  ex  bonis  sc  salisfacturum  credito- 
ribus  putat,  qui  nihil  sibi  ex  bonis  rctinuit  ,  qiii    omuia  donavit  ? 

(17)  Id  est  ,  anto  dienr.  /.   10.  §.   12.  siipr.  h.  t. 

(18)  In  tempore  fraus  etiam  committilur.  addc  /.  lo.  5«  '^- 
supr.  h.  t. 

(19)  Dixi  l.  5.  C.  de  rcmissione  pif;norU. 

(20)  /.  2.  supr.  h.  t.  l.    I.  5-    '•  *"/"*•  cfuibus  mvdis  pignus. 

(21)  llemissio  pignoris  noii  cst  donatio  jortis ,  ut  hic.  uon  est 
iiitcrccssio  ,  /.  3.  supr.  ad  SC.  f^ell.^innum.  diflort  in  eo  a  chiro- 
giaphi  rcdditione,  ut  quo  rcddito  ,  sorlis  oblicjatio  maneat  inufilis, 
alquc  incfticax:  rcddito  vcro  pignore  non  manct  iniitilis  obligalio  sortis, 
/.  i.  i.  3.  supr.  de  pactis.  Martial.  8.  epigr.  37.  quod  Cajetnno 
rc.ddis  ,  Polycharme  ,  tubellai,  ^liUia  te  centum  tion  triiuisse  du- 
tas  ?  et  aiio  loco ,  epigr.  ro5.  Quadringentorum  reddis  mihi,  Phoc- 
be  .,  tabellas  etc.  ct  hoc  discrimeaest  chirographi.  et  pigiioris  redditi. 

(22)  /.  20.  Infr.  h.  t. 

(23)  /.  19.  supr.  h.  t.  addc  /.  6,  supr.  h.  t.  l.  i.  C.  ad  i. 
Falcid 

(24)  Et  ita  Gdci  splendor  cxcludit  umbram  fraudis. 

(»5)  Dcbitor  non  potest  de  fuudo  pignorato  pacisci  in  fraoJciu 
crediloris  sui  ,  ejusvc  ,  qui  ab  co  cmit. 

(26)  Kmcns  a  crcdilore  fimdum  pigtioralum  ,  pottst  ager«  i«  id, 
quod  .ibcst  fundo  fraudc  dcbitoris. 

(17)  /.    10.  5.   i3.  supr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEGUNDUS. 


De  pacto  heredum  Jiiiurorum  el  creditorum 
hereditariorum. 

23.  Idem  lib.  32.  Digestorum. 

PRimo  gradu  scripti  (i)  heredes  ,  cum  animadverte- 
rent  ,  bona  defuncti  vix  ad  quartam  partem  asris 
a.'ieni  sufficere  ,  famae  (2)  defuncti  conservandae  gratia  , 
ex  consensu  creditorum  ,  auctorilate  Prassidis  Provinciae  , 
secundum  constilutionem  ea  couditione  adierunt  heredilalem, 
ut  crediloribus  duntaxat  (3)  partem  pra^starent.  Quoesilum 
est  ,  an  (4)  manumissi  lestamento  et  libertates  et  ah'inen- 
ta  coniec£ui  possint  ?  Respondit  ,  libertates  quideni  ,  si  in 
fraudem  creditorum  datae  non  essent  ,  competere:  legata 
vero  ,    si  solveudo  hereditas  non  esset  ,  non  deberi. 

Si  uni  creditorum  solutum  fuerit. 
24-  Idem  lib.  sing.  Quaestionum  publice  tractatarura. 

PUpillus  patri  heres  extilit  ,  et  uni  credilorum  solvit  j 
mox  abstinuit  (5)  heredilate  paterna  ^  bona  patris 
veneunt :  an  id  ,  quod  accepit  creditor  ,  revocandum  sit  , 
ne  melioris  conditionis  sit  ,  quam  caeteri  credilores  ?  an 
distinguimus  ,  per  gratificationem  (6)  acceperit ,  an  non? 
ut  si  per  gratificationem  (7)  tutorum  ,  revocetur  ad  ean- 
dem  portionem  ,  quam  caileri  creditores  fuerint  laturi.  sin 
vero  juste  exegerit  ,  casteri  creditores  neglexerint  cxactio- 
nem ,  interea  res  deterior  facia  sit  ,  vel  mortalitate  (8)  , 
vel  subductis  rebus  mobilibus',  vel  rebus  soli  ad  irritum 
perductis:  id  ,  quod  acceperit  creditor,  revocari  nullo  pa- 
cto  potest:  quoniam  aiii  creditores  suae  negligentiae  expen- 
8um  ferre  debeant. 

•}-  Quid  ergo  ,  si  cum  in  eo  essent  ,  ut  bona  debitoris 
mei  venirent ,  solverit  mihi  pecuniam  ;  an  actione  revo- 
cari  ea  possit  a  me  :  an  distinguendura  est  ,  is  obtulerit 
mihi  ,  au  ego  illi  extorserim  invito  :  et  (9)  si  extorse- 
rim  invito  ,  revocelur  ?  si  non  extorserim  ,  non  revocetur? 
Sed  vigilavi :  meliorem  meam  conditionem  feci ;  Jus  ciA- 
le  i>igilantihus  (lo)  scriptum  est  :  ideo  (il)  [  quoque  ] 
non  revocatur  id  ,  quod  percepi. 

De  acceptiladone.  1.  De  dote.  3.  De  procuratore.  4- 

De  ipsa  re  ,  et  fructibus  ,  et  partu  ancill(s.  6. 

Ds  ipso  fraudalore  conveniendo. 

25.  Yekdleitjs  lib.  6.   Inlerdictorum. 

SI  fraudator  (12)  fidejussori  suo    scienti    acceptum  tule- 
rit  j  si  [  et  ]  reus  non  ignoraverit  ,    ulerque   tenebi- 


37, 


tur  :  si  minus  ,  is  ,  qui  scierit.  Si  t?men  ilh  ,  cui  ac- 
ceptum  faclum  Cbt  ,  solvendo  non  sit:  videndum  est  ,  an 
in  reum  ,  etiam  si  ignoraverit  ,  aclio  danda  sit  ?  quia  ex 
donatione  (i3)  capit.  Coutra  si  reo  sciente  acceptum  la- 
tum  sit,  fidejussor  quotiue,  si  et  ipse  scierit  ,  tencbitur': 
si  vero  ignoraverit  ,  nunquid  non  seque  actio  in  eum  dari 
debeat  ,  quoniam  (i^)  magis  dttrinicnlum  non  patiatur  , 
quam  lucrum  faciat  ?  In  duobus  autem  reis  par  utriusque 
causa  est. 

5.  i.  Si  a  socero  fraudatore  (i5)  sciens  goner  accepit 
dotem  ,  tenebitur  hac  actione  :  et  si  reslituerit  eam  ,  de- 
sinit  dotem  habere  :  nec  quicquam  emancipata;  ,  divortio 
facto  ,  restituturum  Labeo  ait  ;  quia  liscc  acdo  rci  resti- 
tuendae  gratia  ,  non  poense  nomine  daretur  j  idcoque  ab- 
solvi  solet  reus  ,  si  restituerit.  Sed  si  prius  quam  credito- 
res  cum  eo  experirentur  ,  leddidcrit  filiae  dotem  ,  judicio 
dotis  iiomine  conventus  :  niliiloniinus  cum  hac  actione  te- 
neri,  Labeo  ait  :  nec  uUum  regressum  (16)  habilurum  ad 
mulierem.  Sin  vero  sine  judice  ;  videndum  ,  an  ulla  re- 
petilio  competat  ei  ?  ■}-  Quod  si  is  ignoraverit  ,  fiha  autem 
scierit  :  tenebilur  filia.  Si  vero  ulerque  scierit  ,  nterque 
tenebitur.  At  si  ncuter  scierit  ,  quidam  existimant  ,  ni- 
hilominus  in  fiham  dandam  aclionem  ^  quia  (17)  iutelligi- 
tur  quasi  ex  donatione  aliquid  ad  eam  pervenisse  :  aut 
cerie  cavere  eam  debere  :  quod  consecuta  fuerit  ,  se  re- 
stiluturam. 

j-  In  maritum  autem ,  qui  (18)  ignoraverit,non  dandam 
actionem  ;  non  magis  quam  in  creditorem,  qui  a  frauda- 
tore,  ([uod  (19)  ei  deberetur ,  acceperit :  cum  is  indotatam 
uxorem  ducturus  non  fuerit. 

^.  2.  Item  si  extraneus  filiaefamilias  nomine  fraudandi 
causa  dotem  dederit  ,  tenebitur  maritus  ,  si  scierit  :  a;que 
mulier  :  nec  minus  et  pater  ,  si  non  ignoraverit  j  ita  ut 
caveat  ,  si   ad  se  dos  pervencrit  ,  restitui  eam. 

§.  3.  Si  procuralor  ignorante  dcmino  ,  cum  sciret  de- 
bitorem  ejus  fraudandi  cepisse  consilium  ,  jussit  servo  ab 
60  accipere  :  hac  actione  ipse  tenebitur  ,  non  dominus. 

5.  4-  ^^"  solum  autem  ipsam  rem  alicnatam  restilui 
oportet,  sed  et  fruclus  (20)  ,qui  (21)  alienationis  lempore 
terrae  cohserent  ^  quia  in  bonis  fraudatoris  fuerunt,  Item 
eos  ,  qui  post  inchoatum  judicium  recepti  sint.  -j-  Me- 
dio  (22)  aulem  tempore  perceptos  in  restitutionem  non  ve- 
nire.  f  Ilem  parlum  ancillae  per  fraudem  alienatae  medio 
tempore  editum  ,  in  restiluiionem  non  venire  :  quia  in 
bonis  non  fuerit. 


(0     Id  est  ,  instituti. 

(2)  Famae  dcfuncti  parcitur  ,  si  ejus  hejeditas  adcalur  :  nam  ex 
contraiio  defunclus  injuriae  infamiseque  speciem  suslinet,  si  nullum 
halieat  hered^m. 

(3)  Pactum  inter  creditores  ct  hcredes  factum  non  nocet  liberta- 
tiLus  et  legalis. 

(4)  -An  gralificationi  locus  sit,  vide /.  8.  /.  10.  supr.  depact.  l.  6. 
5.   2.  supr.  de  rel>.  auct.  jud. 

(5)  /.    10.  5.    10.   supr.   h.   t. 

(6)  Qiiod  uni  creditoriim  per  gratiam  scu  gratificationcm  a  dc- 
bitoris  hercde  solulum  cst ,  castcris  communicandum  est. 

(7)  l.  6.  5«  7-  /■    10.  §.    II.  supr.  h.  t. 

(8)  His  tri})us  diminuitur  patrimonium.  mortalilate  animalium , 
furto  rcrum  mobilium  ,  casu  immobilium. 

(9)  At-}x^- 

(10)  Yigilantibus  Jus  civile  scriptum  est.  /.  6.  5-  7-  supr.  h.  t. 
l.  16.  supr.  ex  quib.  caus.  rnajor.  l.  21,  supr.  de  peculio.  l.  2. 
C.  de  annali  cxcept. 

(11)  jil.  idcoqiie. 

(lu)  V  idc  Joann.  Zanger.  de  except.  part.  3.  c.  7.  n.  55.  Ans. 
(i3)  l.  49.  iupr.  solut. 


(i4)  Lucrum  facere  non  videlur ,  qui  Saudem  vd  dammjna 
fugit. 

(i5)  Z.    14.  in  Jin.  supr.  h.  t. 
(lO)  /.  98.  in  pr.  infr.   dc  solut. 

(17)  Dotis  titulus  mulieris  in\uitu  ,  scu  qna  mulicrera  ipsam  in- 
tucmur  ,  lucrativus  est  :  qua  maritum  ,  oncious.  Qiiid  ,  si  spuriara 
Cliam  dotavit  pater  patris  ?  hercdes  mulicris  marilo  eaiu  dotcm  au- 
ferre  non  poteruut  ,  quod  illain  dotcm  oneroso  titido  possidcat. 
Quid  ,  si  dos ,  poue  divortio  vcl  mariti  morte  ,  ad  mulicrem  rcdiit? 
hcrcdes  donantis  spuriae  ejus  dotcm  illam  aufcrre  poterunt  ,  ut 
quam  lucrativo  titulo  donationis  habcat  :  paler  autem  spurio  dona- 
rc  non  potest ,  /.  i .  C.  de  nalur.  libcris.  uisi  Canonico  jure  ad 
aliinenta  usqne.  c.  citin  haheret.  cxlr.  de  eo  ,  qui  duxit  eam , 
quam  pcr  adultcruun  polluit. 

(18)  l.  6.   i  8.  supr.  h.  t. 

(19)  /.  6.  5.  7-  ^upr.  h.  t. 

(3o)  /.    10.   5.    19^  20.  supr.  h.  t.  l.  38.  5-  4-  supr.  de  usur. 

(21)  Fructus  fiuido  cohaerentcs  fundo  ipso  vcndilo  debeii,hin» 
coUigunt  ;  sunt  cnim  pars  rei.  adde  /.  17.  5-  '•  '•  ^3.  supr.  di 
rei  vind.  l.  Julian.   i3.  5-    'o.   supr.  de  act.  cmpt. 

(22)  /.   10.  ^.  22.  supr,  h.  £. 


37: 


DIGESTORUM 


§.  5.  Proculus  ait,  si  muller  post  (i)  alienationem  con- 
ceperit,  et  antequam  ageretur  pepererit :  nullam  esse  dubi- 
tationem  ,  quin  partus  restitui  non  debeat.  si  vero  cum 
alienaretur  ,  prsegnans  fuerit ,  posse  dici ,  partum  quoque 
restitui  oportere. 

§.  6.  Fructus  autem  fundo  cohaesisse  (2)  non  satis  in- 
telligere  se,  Labeo  ait,  utrum  duntaxat,  qui  maturi ,  an 
etiam  ,  qui  immaturi  fuerint,  Praetor  significet?  caeterum 
etiam  si  de  his  senserit  ,  qui  maturi  fuerint  ,  nihilo 
magis  possessionem  restitui  oportere.  nam  cum  fundus  alie- 
naretur  ,  quod  ad  eum  fruclusque  ejus  attineret  ,  unam 
quandam  rem  fuisse  ,  id  est  ,  fundum  ,  cujus  omnis  ge- 
neris  alienationem  fructus  sequi.  nec  eum  ,  qui  hyberno 
[  tempore  ]  habuerit  fundum  centum ,  si  sub  tempus  mes- 


sis  ,  vindemiaeve ,  fructus  ejus  vendere  possit  decem  ,  id- 
circo  duas  res  ,  id  est  ,  fundum  centum  ,  et  fructus  de- 
cem ,  eum  habere  intelligendum  :  sed  unam ,  id  est ,  fun- 
dum  centum  :  sicut  is  quoque  unam  rem  haberet ,  qui 
separatim  solum  eedium  vendere  possit. 

§.  7.  Haec  (3)  actio  etiam  in  (4)  ipsum  fraudatorera 
datur.  licet  Mela  non  putabat  ,  in  fraudatorera  eam  dan- 
dam  :  quia  nuUa  actio  in  eum  ex  ante  (5)  gesto  post 
bonorum  venditionem  daretur  j  et  iniquum  esset ,  actionem 
dari  iu  eum  (6)  ,  cui  bona  ablata  essent  .  Si  vere  (7) 
quaedam  disperdidisset  ,  si  (8)  nulla  restitutione  (9)  re- 
cuperari  possent  ,  nihilominus  actio  in  eum  dabitur  ;  el 
Praetor  non  tantum  (10)  emolumenium  actionis  intueri  vi- 
detur  ia  eo  ,  qui  exutus  est  bonis  ,  quam  poenam. 


(0  Ad(k  5.  4.  mpr.  h.  t. 

(2)  Partus  ancillae  in  fraudem  crcditorum  alicnatae  conceptus  post 
alienationem  matris :  editus  vero  ,  antcquam  ejus  nomine  ageretur  , 
Pauliana  actione  non  revocatur  :  vel  ita  ,  Fructus  ,  qm  temp<ire 
lantum  venditionis  in  fraudem  creditorum  factae  fucrunt ,  revo« 
cantur. 

(3)  Pauliana. 

(4)  /.   I.  supr.  l.  iilt.  C.  h.  t. 

(5)  Antc  yenditioncm  Lonorum. 


(6)  Fraodatorcm  bonis  exutum. 

(7)  Vero. 

(8)  Recupcrari  ,  id  est ,  invoniri  non  p<v»unt  ,  quac  tu  crcdito- 
rum  tuorum  in  fiaudem  alienasti  :  in  carccrcm  potcs  conjici  ;  ncc 
poles  bonis  cedere.  vel  ita :  Alicnasti  res  tuas  ia  creditormn  tuorMm 
fraudem?  cedcre  boms  non  poles.  Bart. 

(9)     Al.  ratione. 
(io)  Al.  tam. 


LIBER  QUADRAGESIMUSTERTIUS. 

T  I  T.    I  (i). 


DE  (2)  INTERDICTIS  (3)  (  SIVE  (4)  EXTRAOR- 

DINARIIS   ACTIONIBUS   (5)    QVJE   PRO   HIS 
COMPETUNT 


'5)    QU^ 

'(6)). 


Divisio  prima  a  materia.  i.  Secunda  ,  ah  effectu.  2. 
Tertia  ,  a  tempore ,  ad  quod  referuntur.  3.  Utrum  In- 
terdicta  sint  in  rem^  an  in  personam.  4«  Divisio  quarta  a 
tempore  ^  quo  competunt. 

I.  Ulpianus  lib.  67.  ad  Ediclam. 

Vldeamus,  de  (juibus  rebus  Interdicta  competunt. 
•^  Et  sciendumest,  Interdicla  aut  de  (7)  divi- 
nis  rebus  aut  de  huraanis  competere.  Divinis  , 
ut  de  locis  (8)  sacris  ,  vel  de  locis  religiosis. 
4«  De  rebus  hominum  Interdicta  redduntur  ,  aut  de  his  , 
quje  sunt  alicujus;  aut  de  his ,  quae  nullius  sunt.  ^  Quae 
sunt  nullius  ,  iiaec  sunt:  liberse  personae  ,  de  quibus  exhi- 
bendis  (9),  ducendis  (10),  luterdicta  compelunt.  -^-  Quse 
sunt  alicujus  ,  haec  sunt  aut  publica  ,  aut  singulorum.  •\' 
Publica  ,  de  locis  publicis  (11),  de  viis  (12),  deque  flu- 
minibus  (i3)  publicis.  -J-  Quae  autem  singulorum  sunt,aut 
ad  universitatem  pertinent  ,  ut  Interdictum  Quorum  (i4) 
bonorum:  aut  ad  singulas  res,  ut  est  lulerdiclum  Uti  (i5) 
possidetis  ,  De  itinere  actuque  (16). 


§•  /i'  Interdictnrum  aulem  tres  (17)  species  sunt,  exhi- 
bitoria  ,  prohibitoria  ,  restilutoria  :  sunt  taraen  quaedam 
Interdicta  et  mixta  ,  quae  et  prohibitoria  sunt  et  exhibi- 
toria. 

5-2.  Interdictorum  cpiaedam  (18)  in  praesens ,  quaedam 
in  praeteritum  referuntur  (19)  :  in  prctsens  ,  ut  uli  possi- 
delis  :  in  prwterilwn^  ut  de  iliuere  ,  actuque  ,  de  aqua  aestiva. 

5.  3.  Interdicta  omnia  ,  licet  in  rem  videantiu-  (20) 
concepta  ,  vi  tamen  ipsa  personalia  (21)  sunt. 

5.  4-  Interdictorum  qua^dam  annalia  sunt  ,  quacdam 
perpetua. 

Divisio  quinta  ah  actore  ,  et  reo.  1.  Sexta.  2.  Septi- 
ma  ,  et  3.  et  octava  (  qu(Z  est  subdivisio  membri  positi  in 
sexta  divisione  )  a  fine. 

1.  Paulus  lib.  63.  ad  Edictum. 

INterdictorum  quaedam  (22)  duplicia  (^3)  sunt,  quaedam 
siniplicia.  Duplicia  (24)  dicuntur  ,  ut  Uti  (2 5)  possi- 
delis.  Simplicia  (26)  sunt  ea ,  veluti  exhibiloria ,  et  resti- 
tutoria,  item  prohibitoria  (27)  De  (28)  arboribus  cceden- 
dis  ,  et  De  itinere  actuque. 

5.  I.  Interdicta  autem  competunt  ,  vel  hominum  cau- 
sa  (29)  vel  diviui  juris  ,  aut  de  religione  :  sicut  est ,  Ne 
quid  in  loco  sacro  fiat;  vel  Quod  factum  est,  restituatur; 
et  De  mortuo  inferendo ,  vel  sepulchro  Kdificando.  'f'  Ho- 
minum  causa  compelunt,  vel  ad  publicam  utilitatem  per- 
tineniia  ,    vel    sui  juris    tuendi  causa  ,    vel  ofiicii  tuendi 


(i)  Ad  huTic  lltulum  laudantur  Zasii  commentarii:  praeter  qiios 
videj  Joann.,Ilobertum  lit}.  3.  sentent.  jur.  c.  19.  Hotomanum  lib. 
t.  obseiv.  in  ff-  c.   10.  Mod. 

(2)     Hic  titulus  est  generalis.  Cujac.ad  tit.   C.  quorum  bonorum. 

>.    TTtpi  vxpoiyyf 


(3)     L.  8.   C.   I.  4-  /w«-   i*^.  Paid.   1. 
oZv-  58.  Eclos.   1.  Intcrdicta  dicunUir  eti 


XtoZ^-  58.  Eclog.  1.  Intcrdicta  dicunUir  etiam  Edicta  ,  /.  81.  infr. 
de  verb.  signif.  l.  ult.  in  fin.  infr.  de  precario.  l.  38.  ^.  5,  supr.  de 
usuris.  Cujac.  hic  decrcta  et  actioncs  ,  Cujac.  5,  obs.  17.  Est  au- 
tera  Interdictuni  o/xiKi»  ,  id  est  ,  cfTatum  Practoris  judicantis  dc 
sola  possessione  velqnasi.  Hujusmodi  ofjnKix  iii/jLisi  tjJh  yVo3-f<r(v,  id 
est,  non  decidit  causam  propiietatis:  scd  pub-(Xt%sc  70»  lixxrvyy  id  est, 
mformat judicem,sid  quem  litigalores  remittuntur,  quis  litigautiumfu- 
turus  sitactor,  qnis  reus:  non  esteflatum  Praetoris  judicem  instruentis, 
quemadmodum  in  causa  possessionissitjudicandum,  quod  male  existi- 
mat  Duaren.  i.  disp.  20.  Etita  intellige  Tlieoph.  Inst.  de  Interdict. 
Ideoque  Interdictiim  est  oidinatio  sive  rythmus  futuri  de  )<roprietate 
judicii.  Cujac.  C.  h.  t.  Hinc  constal  Iiiterdicta  non  ideo  dici  quod  inter 
duos  dicantur  ,  ^-  '•  infn.  Inst.  eod.  scd  quod  interim  ,  dum  de 
proprietate  litigatur  ,  reddantur.  /.  3.  in  fn.  Infr.  de  hominc  li- 
hero  exhibendo.  ut  Intcrdicta  sint  interlocutiones  ,  et  sententia; 
Praeforis  Jataj  iu  causa  possessionis.  Hotomanus  putat ,  Interdicta  a 
vetando  dici  :  verum  non  omnia  Interdicta  negative  sunl  concepta. 
Notandum  est  interim  nulia  Interdicla  de  proprietate  sola ,  phira 
de  possessione  sola  ,  qu?edani  partim  de  posscssione  et  proprietate 
reddi.  vide  Cuj.  C.  h.  t.  Formula  Intcrdicti  haec  erat :  Unde  tu 
ilhira  vi  dejccisti  ,  eo  restituas  :  actiouis  liaec :  si  patet  illum  dare 
oportere.  vide  Cujac.  5.  obsen'.   17. 

(4)  Inst.  h.  t.  in  princ. 

(5)  Deest  hasc  vos.  in  indice  Pandcctis  praefixo.  vide  Cujac.  5, 
olscrv.   17.  in  fin. 

(6)  Hodie  scilicct.  Igittir  Interdicta  hodie  sublata  sunt?  Mininie: 
sed  tantum  velus  et  curiosa  verborum  solennitas.  Nam  hodie  actori 
sufficit ,  antiqua  et  ordinaria  solennitate  omissa  (  ideoque  extraor- 
chnariae  actiones  vocanlur  )  ,  factum  narrare  simpliciter  ,  ct  infer- 
dicfi  exemplo  uli  ,  /.  2.  4-  C.  unde  vi.  vel  experiri  ad  iusfar  In- 
terdicti ,  l.  ultim.  C.  dc  liberis  exhibendis.  utiJi  actione  5.  ultim. 
Instit.  eod. 

(7)  Prima  divisio  Interdictorum  sumpfa  a  materia  et  subjecto  , 
«eu  rcbus  ,  dc  quihus  intcrdicitur.  /.   2.  §.   1,  infr.  h.  t. 

(8)  Titul.  6.  infr.  h.  l. 

(9)  Tit.   29.  injr.  h.  l. 

Tom.m. 


(10)  Tit.  3o.  infr.  h.  l. 

(11;  Tit.  7.  8.  9.  Infr.  h.  l. 

(12)  Tit.   10.   II.  infr.  h.  l. 

(i3)  Tit,  12.   i3.   14.   i5.  infr.  h.  l. 

04)  Tit.  2.  infr.  h.  l. 

(i5)   Tit.   17.  infr.  h.  l. 

(16)  Privato.  tit.   19.  infr.  h.  l. 

(17)  Secunda  Interdictorum  divisio  ,  sumpta  a  causa  effigiente  , 
id  est  ,  jussu  Prsetoris.   vidc  $.    i.   Imt.  de  Interdict. 

(18)  Tertia  divisio  luterdictorum  ,  sumpta  a  tempore.  adde  §. 
4.  infr.  h.  t. 

(19)  Flor.  regeruntur. 

(20)  Scripta  sc. 

(2t)  Quarla  diviso  Interdictorum  ,  sumpta  ab  elleclu  ;  pariunfc 
enim  acfionem  personalem.  /.    16  in  fin.  infr.  quod  \>i. 

(22)  Quinta  divisio  Interdictorum  ,  sumpta  a  personis  litigantiuin 
et  earum  statu.  ^.  7.  Inst.  h.   t. 

(23)  Interdicta  simplieivt  ca  dicuntur  ,  in  quibus  aotor  palam  a 
reo  distinguitur :  duplicia  ,  ia  qnibus  quis  actor ,  quis  reiis  discer- 
ni  ita  bene  aut  commodc  non  potest;  ut  quiapar  hoc  casu  utriusquo 
litigatoris  conditio  est.   ^.  7.  Inst.  h.  t. 

(24)  Duplicia  sunt  intcrdicta  ,  in  quibus  actor  a  reo  non  ita 
commode  potest  disccrni. 

(25)  A\.  Utrubi.  Quid  ?  cur  exempla  ex  his  Interdictis  retinea- 
dae  possessionis  Jiic  petuntur  ,  iu  hac  scil.  duplicium  luferdictoruiu 
enumeratione  ?  Interdicta  rctinendee  possessionis  ,  qnre  prolubitoria 
sunt,  magis  proprie  duplicia  dici  possunt  ,  quod  simplicia  csse  ne- 
queant.  vix  simplicia  esse  possuiit  ,  natura  sua  et  originc  duplicia. 
vide  Ant.  Fabr.   2.   conjcct.    18. 

(26)  Simplicia  Interdicta ,  iu  quibus  actor  a  reo  perspicue  secer- 
ni  potest. 

(27)  Hujus  gcneris  est  Interdicfr.m  Uti  possidetis  ,  et  Utrubi  , 
nimiruin  posscssionis :  Prohibitorium  namque  est  utrumque.  /.  i.  5. 
I.  infr.  uli  possidetis.  E.x  his  intelligimus  paucissima  esse  Interdi- 
cta  proliibitoria  :  simplicia  vero  longe  plura  ;  ac  ferc  omnia.  Aa 
sunt  etiam  qu:«dam  Interdicta  dupUcia  ,  tam  recuperandae  quaia 
adipiscendse  possessionis  ?   utique  suut.   ^.  ult.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(28)  Vidc  5.   7.   Inst.  dc  interdictis. 

(29)  Scxta  divisio  Intcrdictorum  suinpla  a  fine.  Quidquid  coira 
inter  homines  (it  ,  aut  ad  Dcum  ejusque  gloriam  rclcrtur  ,  aul  mI' 
ipsorum  hominum  utilitatem- 

48 


3;: 


DIGESTORUM 


causa,  vol  rei  familiaris.  'f' PuLlicsc  ulilitatis  causa  com- 
pclil  Interdictum  ,  Ul  via  puhlica  iiti  liceat  ,  et  flnmine 
puhUco:  et  Ne  quid  fiat  in  via  puhlica.  '\-  Juris  sui  luon- 
(li  causa  ,  De  libcris  exhibetidis  ,  Itcm  De  liberto  evhi- 
lendo.  OiFicii  causa  de  homine  libero  exhibendo.  Heliqua 
ij]!crdicla  rei  familiaris  causa  dantur. 

§.  2.  Quacdam  Interdicta  rei  (i)  perscculionem  conti- 
ucnt  ,  vcluti  De  itinere  actuque  prii^alo  :  uam  proprieta- 
tis  (2)  causam  continet  hoc  Interdictum.  •]•  Sed  et  illa 
Inlerdicta  ,  quae  de  locis  sacris  et  de  religiosis  proponun- 
lur,  veluli  (3)  proprietatis  causam  coutinent  (4)-  Item 
iila  [  l)e  liberis  exhibendis  ]  ,  quae  juris  tuendi  causa  di- 
ximus  compctere  :  ut  non  sit  mirum  (5)  ,  si  cjuae  Inter- 
dicta  r.d  rem  familiarem  perlinent  ,  proprielatis  (6)  non 
possessionis  causam  habeant. 

§.  3.  Haec  autem  Interdicta  ,  quae  ad  rem  familiarem 
spectant  ,  aut  (7)  apiscendae  sunt  possessionis  ,  aut  recu- 
perandae  ,  aut  retinendae.  '{'  Jpiscendw  possessionis  sunt 
Interdicta  ,  quae  competunt  liis  ,  qui  ante  non  sunt  nacti 
possessionem  5  sunt  autem  Interdicta  apiscendae  possessionis  , 
Quoruni  bonorum  (8)  .  Salvianum  (9)  quoque  Interdi- 
ctum,  quod  est  de  pignoribus ,  ex  hoc  gencrc  est ,  et(io) 
Quo  itinere  venditor  usus  est  ,  quo  minus  emptor  utatur  , 
vim  fieri  veto.  ■\-  Recuperandce  possessionis  causa  propo- 
nuntur  sub  rubrica  ,  iJnde  vi  (n):  aliqua  enim  sub  hoc 
titulo  Interdicta  sunt.  -^-  Retinendce  posscssionis  sunt  In- 
terdicla  ,  Uti  possidcHs  (12).  Sunt  (i3)  luterdicta  (i4) 
(  ut  diximus  )  dupHcia  ,  tam  (i5)  recuperandaj  (16)  , 
quam  apiscendae  (17)  possessionis. 

(i)  Subdivisio  priinae  divisionis.  Prima  dlvisio  fuit  ,  Interdicta 
rcddi  aiit  de  rebus  divinis  ,  aiit  Lumanis  :  scquitur  subdivisio  ,  In- 
terdicta  ,  quae  dc  rcbus  divinis  redduntur  ,  vchiti  proprietatis  cau- 
sam  coiitincnt:  quae  de  bbmanis ,  interdum  proprietatis  (  quale  est 
Interdictum  de  itinerc  ,  actuque  privato  ,  ut  hic.  )  passim  vcro  pos- 
scssionis  causam  contincnt.  5-   3.  infr.  h.  t. 

(2)  Interdicta  qunedam   proprictatis  ctiam  c^nsam  continent. 

(3)  Cur  ait  i'eluti  ?  non  possum  esse  sacelli  ,  vel  sepulchri  do- 
riinus  ,  nt  fundi  ,  propter  corum  locorum  rcbjiioncm  :  scd  possum 
esse  coruni  quasi  dominus.   addc  /.   43-   supr.  de  religiosis. 

(4)  Cnr?  dixi  l.  [^i.  in  pr.  et  §.    i.  siipr.  de  procurat. 

(5)  Proptcr  excniplum  siqcrius  allafum. 

(6)  Intcrdum  sc.  adde  /.    i^.  ^-    '•  supr.  de  adq.  \>el  amitt.  poss, 

(7)  Subdivisionis  snperioiis  parlitio.  Nam  lulerdicta  ,  qute  ho- 
minibns  rcdduntur  posscssionis  causa  ,  ad  id  tendunt  ,  ut  aut  pos- 
scssioncm  adipiscantnr  ,  aut  rccupercnt  ,  aut  amittaat. 

(8)  Tit.   2.  infr.  h.  l. 

(9)  Tu.  33.  infr.  h.  L  C.  3.  Inst.  de  Interdict. 
(.0)     Tu.   19. 

(I.)  Tit.   16. 

(12)  Tu.   17. 

(i3)  Al.  sunt  etiam  Interdicta.  Ant.  Fab,  2.  conject.  18.  Est 
autcra  horura  verborum  hic  sensus  ,  duplicia  csse  Intcrdicta  non 
tantum  quae  ad  retincndam  possessioaem  pertincnt  ,  sed  etiam  quje 
ad  recupcrandain  aut  adipiBCcndam  ,  si  modo  cjus  gcncris  sint  ,  ut 
in  iis  par  utriusqne  litigatoris  sit  condilio.  Cujacius  ,  duplicia  dici 
putat  ,  quod  sint  adipisccndse  ,  ct  rccuperandae  simul  poss«ssionis  : 
quod  Ant.  Falier  prsediclo  loco  non  probat  ,  quod  diiplicia  sint  , 
fiiye  sint  adipisccndae  tantum  ,  sivc  recupcrandaj  tantum  ,  si  modo 
jion  ajipareat  ,  qiiis  actor  ,  aut  quis  reus  in  his  dici  possit. 

(t4)  in  pr.  supr.  h.  t. 

(i5)  Haec  vcrba  Cujac.  4-  oi*.  11.  ait  luinc  in  locum  ex  hiijus 
.   principio  translata  ,  quod  Ant.  Fab.   displi(  et ,  d.  loco. 

(16)  Ut  Undc  vi  et  De  vi  annata  ,  /.3-  ^.  eum  igitur.  infr. 
dc  vi  ct  vi  aunata.  possunt  cnim  ha;c  Interdicla  diiphcia  csse  ,  li- 
crt  restitutoria  siiit  :  ut  si  tu  me  sediij^im  ,  vel  fundi  posscssorein  vi 
dejeccris  ,  ego  autcm  ex  continenti  te  quoque  vi  dcjeci.  Id.  J.  eum, 
Nam  si  tn  advcrsiis  me  Interdictum  iiVipcfravcris  ,  et  cgo  advcrsiis 
tc  (  quod  uterque  nostrum  se  vi  dejectum  es^se  dicat  )  non  potest 
appaicre  ,  qiiis  actor  sit  ,  aul  reus ,  prius  qiiam  constct ,  quomodo, 
et  cui  vis  lacta  sit. 

(17)  Talc  cst  Salvianuio    Iiilcrdictuin.  /.   j.  5-   l-    ''!/'•  de  Sal- 


Dc  fruCiibus. 
3.  IIlpianus  lib.  69.  ad  Edictum. 

IN  Interdiclis  (i8)  exinde  ratio  habetur  fructuum,ex  quo 
edita  sunt  ,   non  retro  Qt)). 

De  Interclictis  annuis. 
4-   Paulls  lib.   67.  ad  Edictum. 

1?X  quibus  causis  annua  (20)  Interdicla  sunt,  ex  liis  de 
^  co  ,     quod    ad    eum  ,     cuiti  qiio    agitur  ,     pervenit  , 
pust  (21)  annuin  judicium  dandum  ,  Sabinus  respoudit. 
Dc  Interdictis  noxalihus. 
5.   Idem  lib.    i3.   ad  Sabinum. 

/Nferdicta  noxalia  ea  sunt  ,  quae  ob  (22)  delictum  eo- 
rum  ,  quos  (^3)  in  potestale  habemus  ,  dantur  :  ve- 
luti  cum  vi  dejecerunt  ,  aut  vi  ,  aut  clam  opus  fecerunl. 
Scd  ofllcio  Judicis  coutinetur  ,  ut  dominum  sua  iinpensa 
opus  restiluentem  absolvat:  patienliam  tollendo  operi  prae- 
stantem  (2^),  noxae  dedere  )ul)eat  et  absolvat  :  si  non  de- 
dat  quanium  impensae  in  tolleudo  opere  erogaliim  sit,  tan- 
ti  condemnet:  si  neque  patientiam  praestet,  neque  ipse  loUat,^ 
cum  pcssit,  in  tantum  condemnet,  in  quanluin  judex  aesti- 
niaverit,  atque  si  ipse  lecisset. 


TIT.  II. 
QUORUM  (25)  BONORUM  (26). 
IrUcrdiclutn.    1.   De  effeclu  ,  muleria  ,  nomine  , 
finc  hujus  Ititcrdicti. 
1.    Ulpianus  lib.  67.   ad  Edictum. 
It  Prator:    Quorum  hotiorwn  ex  Edicto  (27)  meo  il- 
li  posscssio    daia  est  :    quod    de  his    bonis  pro  fiett- 


A 


fiano  Intcrdicto  ,  et  quorum  bonorum .  Nam  si  colonns  res  suas  fu 
fundiini  duoriim  ,  pignoris  nomine  intukrit ,  ita  ut  utrique  domi- 
no  in  soliduni  obligala;  esscnt  ,  constat ,  non  tantum  «psis  (hiobms 
domiiiis  advcrsus  e.\trancum ,  sed  ctiam  inlcr  ipsos  Salvi.inum  In- 
tcidicluni  rcddi  possc  :  quo  posteriorc  casii  ufriimque  actorcm ,  et 
reiim  es50  nccesse  cst  ,  priusquam  scialur  ,  ntrius  condilio  mchu» 
esse  (U.bcat  ,  cum  sibi  utcrqiie  idcm  jus  adscmt  el  vindicef.  hlcm- 
qiie  de  Intcrdicto  quorum  bonoium  dici  polest ,  si  duobus  ejiiscUtn 
hercdilatis  bonorumve  posscssio  dala  esse  proponcietur  ,  quo  ctiam 
casu  ,  cum  ab  initio  dici  non  possit,  quis  actor  ,  aut  rciis  cssc  do- 
Lcat  ,   diiplcx  Intcrdictum  rcddi  nccesse  cst.   V.  Fabr.  ibid. 

(18)  T;iin  rccupcranda;  ,  qiiam  adipisccndae  p.issessionis  scil.  non 
retincnd.-B,  in  quibus,  ut  ia  revocatoriis,  ratio  fructuum  uon  liabcttir. 
/.  38.  5-  4-  siipr.  de  usur.  l.  i.  ^.  40.  infr.  de  cj  et  vi.  l.  8.  5. 
4.  iiifr.   de  precurio.  yide  Ciijac.  4-  obs.    11.  iii  fin. 

(19)  Iii  Inttrdictis  non  habctur  ratio  pcneptormn  frucluum  aiU« 
jiidiciiiin.  adde  trcs  alias  rcgulas  :  Rcgiilaritcr  iiulliiin  hitcrdicluiu 
iuramat.  /.  i3.  infr.  dc  vi.  Niillum  fit  solciinilir.  §.  uli.  Inst.  h. 
t.  Nuliiim  datur  in  non  subditos.   /.  2.   C.  h.  t. 

(20)  Pone  exemplum  in  Inlerdicto  quod  ^/i.  l.    i.  infr.  qiwd  ri. 

(21)  /.  I.  injr  de  fi  el  vi.  hi.s  adde  ,  Annua  que  suut,  agcndo 
priiicip.ilitcr ,  pcrpctua  csse  excipicudo  ct  acccssorie. 

(2v)  5-   ult.  Inst.  de  noxal. 

(v3)  Scrvos  sc. 

(2.j)  L<  ge  ,  prajstarc  ,  aut  noxiB  dedere. 

(.•-.'))  L.S.  C.  2.  4-  C.  Theodos.  19.  vide  praxim  hujiM  actionis 
apiid  Oldcndorp.  class.  1.  act.  1.  Poiro  h(Jc  Intirdictum  appellar 
tioncin  sumit  a  primis  veibis  Intcrdicti ,  quod  propo.iitiir.  /.  1  infr. 
h.  t.  Qiicmadinodum  a  rcmediu  legis  iiltimie  ,  C.  de  edicto  D.  JLt- 
driani  tollendo  ,  dillert ,  vide  apud  Ripcns.  hic. 

(26)  lioc  Intcrdiclum  est  adipiscendiie  possessionis  ,  eiqiic  compo- 
tit  ,  cui  Prajfor  dcdit  bonorum  possessioncm  (  in  co  diltert  liic  ti- 
tuhis  a  til.  de  hered.  petit.  )  ,  si  qiiidem  heredilatis  peLitio  ei  coiu^ 
petit ,  qtii  hereditatem  Jure  civili  consecutus  cst  ,  adversus  cum  , 
qui  (^as  res  possidct  pro  hcrede. 

(27)  An  id  iniiuit  ,  hoc  Interdictum  eis  dapi  ,  qnibus  bonorum 
possessio  Edictalis,  non  Decrctalis,  data  est  ?  Ripensis  po.strcm;iiu 
probat  liic.  11.  1.  vidc  Zas.  hic.  An  etiam  id  iniiuit ,  uon  dari 
hoc  Inferdictum  vocatis  ad  hcrcditatcm  Jiire  civili  ?  utinue  ,  si  t> 
incn  Iiiftrdictiiin  dirccto  accipimiis  ,  non  iifilifi.r.  et  sic  accipc  /. 
2.  C.  h.  t.  Gotli.  Hoc  Intcrdictum  non  datur  ad\u»u»  Kri])tuia 
licrcdcm.  V.  Neoslad.  de  pact.  ante  tiupt.  Aus. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


c7e  (i)  aut  pro  possessore  possules  ,  possideresve  ,  si  nihil 
usucaplum  (2)  esset  :  quod  quidem  dolo  (3)  m.alo  feci- 
sli  ,  uti  desineres  possidere  ',  id  illi  restituas  (4)- 

5.  i .  Hoc  Interdiclum  restitutorium  (5)  est  ,  et  ad  (6) 
universitatem  bonorum ,  non  ad  singulas  res  perlinet  (7): 
et  appellatur  (8),  Quorum  bonorum  ,  et  [  est  ]  apiscen- 
dae  (9)  posscssionis  universorum  bonorum. 

Qui  tenentur  hoc  Interdicto. 

2.  Paulxjs  lib.  20.  ad  Edictum. 


375 


I 


Nterdicto  Quorum  bonorum  debitores  (10)  hereditarii 
non  tenentur  (11)  :  sed  tantum  corporum  (12)  pos- 
ores. 

TIT.  III. 

QUOD  (i3)  LEGATORUM. 


Nomen  ,  1.  Finis.  2.  Causa  ,  ej/kctus.  3.  De  successo- 
ribus.  4-  D^  cumulatione  petitionis  hereditatis  ,  et  hujus 
Interdicti.  5.  De  mortis  causa  donalione.  6.  De  legato 
heredi.  7.  De  eo  ,  qui  dulo  desiit  possidere.  8,  De  usu- 
fructu.,  usu  ,  servitute.  9.  De  misso  in  possessionem  lega- 
torum  sercandorum  causa.  10.  De  ipso  legatario  ,  et  ejus 
successoribus.  11.  De  voluntate  ejus  .^  ad  quem  res  perti- 
net.    i3.  De  ipso    legatario  ,    et  eo  ^    qui  in  illius  locum 


successit.   14.   De  voluntate    ejus  ,    ad  qucni  res  pertinet. 
16.   De  saiisdatiotie. 

1.  Ulpianus  lib.  67.   ad  Edictum. 
Oc  Inteidictujn    yulgo    (i^)   Quod   lcgatorum  appel- 
latur 


H 

5-    1.   E;t  aulem  et  ipsum  apiscendae    (i5)  possessionis. 

§.  2.  Ft  coiitinet  hauc  causam ,  ut  quod  {lii)  quis  (17) 
legatorum  nomine  non  ex  voluntate  (iB)  heredis  (19)  oc- 
cupavit  ,  id  reslitunt  heredi  (20). 

f  Etenim  aequissimum  (21)  Pra?tori  visum  est  ,  umim- 
quemf|ue  non  sibi  (22)  ipsum  jus  dicere  occupatis  legatis, 
sed  ab  herede  petere.  Hedigit  (23"»  igitur  ad  hcrelos  por 
hoc  Lilerdictum  ea  ,  quae  legatorum  nomine  possideniur  , 
ut  (24)  perinde  legatarii  possint  (aS)  eum  convenire. 

§.  3.  Hoc  Interdictum  heredem  (26)  heredis  (27)  bo- 
norumque  possessoris  habere  ,  propter  ulilitatem  hujus  di- 
cendum  est:  nec  non  caeteros  (28)  quoque  successores  (29). 

5.  4-  Q"'^  (3o)  autem  nonnunquam  incertum  est  ,  u- 
trura  quis  pro  legato  ,  an  pro  lierede  ,  vel  pro  possessore 
possideat,  bellissime  (3i)  Arrianus  scribit,  liereJitalis  pe- 
titionem  instituendam ,  et  hoc  Inlerdictum  reddendum ,  ut 
sive  quis  pro  herede  ,  vel  pro  possessore ,  sive  pro  legato 
possideat  ,  hoc  Interdicto  teneatur  :  quemadmodum  sole- 
mus  (32)  facere  ,  quotiens  incerlum  est  (33)  ,  quae  potius 
actio  teneat.  nam  duas  (34)  dictamus  (35) ,  protestati  (36) 
ex  altera  nos  velle  consequi  ,  quod  nos  contingit, 

§.   5.  Si  (37)  quis  [  ex  ]   mortis  causa  donalione  pos- 


(0  Hoc  enim  Interdictum  adversus  eas  personas  datur.  l.  ». 
C.  h.  t. 

(2)  Res  etiam  immobiles  usucapiuntur.  l.  4-  supr.  de  usurp. 

(3)  Hoc  etiam  roceptum  est  in  aliis  Interdictis.  /.  68.  in  fin. 
supr.  pro  socio. 

(4)  lloc  Intcrdictiim  est  restitutorium.  §.  1.  vers.    resdtutoria. 
Jnstit.    dc  Interdictis. 

(5)  Hoc  ipsum  fieri  quemadmodura  potest,  cum  sit  adipiscendae, 
infr.  h.  t.  ea  aiitcm  adipiscimur  quae  nunquam  habuimus?  Sol- 
ve ,  verbum  resdtueiidi  hic  improprie  sumitur .  vide  Zas.  hic. 
n.  7. 

(6)  Interdictum  hoc  datur  universali  ,  non  singulari  successsori. 

(7)  Id  est ,  hoc  introductum  est  ,  ut  univcrsitatem  aliquo  rc- 
medio  corpoi-aliter  nanciscaniur  :  si  tamen  evenerit  unius  tantum 
rei  controversia ,  cujus  possessionem  quis  noudura  sit  adeptus  ,  ad 
eum  pertinere  hoc  Interdictum  potcrit.  vide  /.  28.  29.  3o.  infr. 
de  furt. 

(8)  Vulgo  sc.  vide  /.   i.  infr.  tit.  prox. 

(9)  §.    3.  Jnst.  de  Jntcrd. 

(10)  Et  sic  jinis  ,  et  incorporalium  rcrum  quasi  possessores. 
(n)  In  eo  diffcrt  a  petitione    hcreditatis  ,    /.    14.    i5.    supr.  de 

hered.  pd.  diiierenlias  dccem  vide  apud  Schneidw.  in  §.  sequens 
diiisio.  Inst.  de  Jntcrd. 

(12)  Id  est  ,  r<rum  corporalium. 

(i3)  L.  8.   C.  3. 

04)  -A  primis  verbis  Intcrdicti  ,  de  quo  vide  §.  2.  infr.  h.  t.  et 
Cuj.  C.  h.  t.  id  enim  famdiarc  est  Lalinis.  Idem  est  "cnim  in  In- 
tcrdicto  quorum  l)cnorum  ,  de  quo  Supr.  in  Interdiclo  uti  posside- 
tis  ,  et  unde  ui.  vulgata  tamen  habet ,  quoruni  legatorum ,  et  in 
C.  ita  legitur. 

(i5)  Ex  parte  agentis:  quia  possessio  ,  quam  petit  ,  nunquam  e- 
jus  fuit .   ex  parte  vero  possessoris  ,  restitutorium  est. 

(16)  Id  est,  Gdeicommissorum  particularium  ,  et  univcrsalium. 
Ripens.   /nc.  n.  5. 

(17)  Legatarius  vel  fideicommissarius  heres,  6;  ct  singularis  suc- 
«■ssor  ,  7. 

(18)  Datur  heredi  et  bonorum  posscssori  adversus  legatarium  , 
qui  prseoccupavit  vacuam  possessionem  rei  legatae  ,  sine  voluntatc 
licredis ,  aut  bonorum  possessoris. 

(19)  Et  bonorum  possessoris  ,  ct  hercdum  hcredis  ,  csetcrorura- 
quc  successoriim.  vide  ^.  3.  infr.  eod.  Goth.  vide  /.  un.  C.  hnc 
tit.  t.  pcn.  C.  ad  t.  Falcid.  l.  14.  /.  i5.  /.  gZ.  supr  ad  l.  Fal- 
cid.  Nouell.   I.  Cujac.  lib.  8.  obs.  c.  a,  Ans. 


(20)  /.   I.   C.  ne  quis  in  sua  causa. 

(21)  Iniquum  est ,  quemquara  jus  sibi  dicere. 

(22)  Aliud  erit  si  voluntate  defuncti .-  potcst  enira  lcgatarius  eo 
casu  antevertere  heredem.  /.  34.  $.  i.  supr.  de  legat.  2.  at  noii 
possidenti  eripere :  et  ita  intellige  ,  quod  scripsi  ad  /.  55.  supr. 
de  lcgat.  1.  idem  si  periculum  est  iu  muia.  vide  hic  E.ipciis. 
num.  7. 

(>-3)  Rediguntur  igitur  ad  heredem.  vidgat. 

(7.4)  Licet  legatarius  rem  legatam  occupaverit  ,  eamqu«  hercdi 
restituerit ,  actio  taraen  eidem  salva  est  advcrsus  hcredera  nomine 
legati. 

(25)  Atqui  videtur  legatarius  restituendo  hcredi  legatura  ,  jus 
suum  amisisse.  /.  non  dubium.  5.  C.  de  legib.  Imo  occupando  vi- 
detur  penitus  jus  suum  araisisse.  l.extat.  i3.  Supr.  quod  metus  cau- 
sa.  i.  pen.  Jnft .  ad  l.  Jul.  de  vi  priv.  l.  cum  quccrebatur.  ti.C.  unde 
vi.  l.  2.  infr.  de  criminc cxpilatcB  her.  Quinet  hcredi  frustraautinjuste 
hic  rcbtitui  legatum  dicendum  videtur,quum  id  acccptuni  moxlcgatario 
restituere  debeat.  /.    17!!  in  Jin.  infr.  de  rcgulis.  c.  59.  dc  reguiis  in  6. 

(26)  Heredi   hercdis  datur  etiam  hoc  Interdictum. 

(27)  Subaudi  ,  qui  adiit  hereditatem  j  autequaiu  moreretur  :  non 
eam  alioqui  transuiiiterct  ad  heredes  ,  nisi  servata  distinclione  /. 
cum  in  antiquioribus.    19.    C.  de  jure  delib. 

(28)  Id  cbt,  ulterioies  heredes  ,  fideicommissarios  univcrsales.  /. 
8.  5'  1-  supr.  quib.  mnd.  pignus.  uon  tamen  institutos  ia  re  ccr- 
ta.  vid.  /.    i3.   C.  de  hered.  inst. 

(29)  Sub.  universales. 

(30)  Vide    Roman.  cons.  2^5. 

(3i)  Hoc  verbo  utitur  jurisconsultus  in  /.  7.  §.  i.  infr.  quod  t^i. 
quam  vide. 

(32)  Ex  stilo  Curice  valere,  hinc  colligunt.  Argumentum  a  com- 
muni  practica. 

(33)  Id  est,  quotiens  factura  est  inccrtum  facto  lei  ,  atque  lU 
restringe  regulain  ,  qua  dicitur  :  LibcHum  generalem  non  esse  ad- 
mittcndum.  vide  hic  Albaic. 

(34)  PuU  petentes  rem  ,  si  cxtet ;  vel  si  noo  extct  ,  sestima- 
tionem. 

(35)  Td  est  ,  expriraimus  ,  /.  ult.  supr.  de  separat.  hodie  suffi- 
cit  apla  lacti  narratione  actioncm  exprimcre.  /.  i.  C.  de  fo?mulis. 
Dictaraus ,  inquam  ,  in  qiiibus  casibus  pcrinissa  est  cumulatio.  E*t 
autem  pcrmissa  inccrtitudinis  causa  ,  ut  hic. 

(3ft)  Protestationis  omissio  libellum  num  vitiabit?  Ripensis  uc^at 
hic.   num.    1  i. 

(37)  Vide  ad  hunc  locum  Ani.onium  Fabrum  ,  6,  conjjct.   12. 


376 


DIGESTORUM 

quia     ctins  dicelur  eara  volunlalem  non  nocere  debere. 


§.  12.  Si  duae  res  legatse  sint  ,  altera  ex  \oluntate  oc- 
cupata  ,  altera  non  ex  voluntate  :  eveniet  ut  altera  revo- 
cari  possit  ,  altera  non  (22).  f  Ideinque  eril  probandum 
et  in  una  re  ,  cujus  pars  ex  volunlate  ,  altera  pars  non 
ex  volunlate  occupata  est  :  nam  pars  sola  (23)  per  Inter- 
dictuni  auferetur. 

§.  i3.  IlJud  tencndura  ,  sive  a  te  ,  sive  ab  eo ,  in  cu- 
jns  locum  successisti  ,  possideri  aliquid  coeplum  est  :  la- 
lerdicto  Jiuic  locum  fore.  •]-  Jn  locuia  successisse  ,  accipi- 
rnus,  sive  per  universitatem  ,  sive  in  rem  (24)  bis  [  sil  ] 
succcssum. 

§.  14.  Prodest  (^S)  autem  possedisse  ,  quoiiens  volun- 
tate  ejus,  ad  queui  ea  res  pertinet,  possideri  coepluin  est. 


sideat    (i)   ,     utique  (2)  cessabit   (3)  luterdictum 

portio  (4)     Lcgis  Falcidire  (5)     apud  beredera    ipso    jure 

icuiajiet  ,     el  si  corporaliter  (6)     res    iu  solidmn  transla- 

\oe  sunt. 

§.  6.  Qui  vero  ex   causa    prajceplionis  ,    utique  tenetur 

lioc  Interdicto  :   sed  pro  ea  scilicet  parte  ,    quam  jure  le- 

gati  babet   ,    non  etiam  pro  ea  quatn  quasi  (n)  beres  lia- 

bet.   Idemque  ei^it  dicendura   ,    et  si  alio  (8)  genere  lcgati 

uni  ex  liercdibus  legatum  sit  :  nara  et  bic  dicendum  est  , 

pro  ea  parte,  qua  beres  est ,   cessare  Interdictum. 

§.   7.   Quod  ait  Prsetor  ,  yJut  dolo  desiit  possidere  :  sic 

accipere  debemus  ,  desiit  Jacullatem  babere  restituendi. 
§.   8.   Uiide  est  qua^silum ,  si  usufruclus  vel  usus  fuerit 

alicui  relictus,  eumque  occupaverit:  an  boc  Interdicto  re- 

stituere  sit  compellendus?  movet ,  quod  neque  ususfructus  Sed  et  si  (2G)  postea  (27)  voluntas  accessit  ejus,'ad  q 
neque  usus  possidetur  :  sed  (9)  magis  tenelur.  potest  ta-  ea  r>^s  pertinebat  :  tamen  prodesse  possessori  debere.  Un- 
men  defendi  corapetere  Interdictum.  'f  Idem  dicendum  est  de  si  quis  coepit  quidem  ex  voluntate  ejus  ,  ad  quem  ea 
el  in  servitute  relicta.  res  pertinet,  possidere ,  postea  vero  voluntas  non  (28)  per^- 

§.  9.  QuKsitum  est  ,     si    quis    legatorum    scrvandorum     severat  ,  nibil  noceat  :  quia  serael  possideri  coepit  ex  vo- 
causa  raissus  sit  in  possessionera  (lo)  ,     an  boc  Interdicto     lunlate, 

tenealur  ad  reslitutionem  (ii)?movet  (12)  illud  primum,  §.  i5.  Si  alter  ex  heredibus  ,  iisve  ,  ad  quos  ea  res 
quod  non  (i3)  possidct  is,  qui  raissus  est  in  possessionem  pertinet  ,  voluerit  rem  a  legatario  possideri  ,  alter  (29) 
legatorum  causa  ,  sed  potius  custodit :  deinde,  quod  Prae-  non  :  ei  ,  qui  noluit ,  Interdictum  competet  ,  ei  ,  qui  vo- 
torem  liabet  bujus  rei  auctorem    (i^)-     lutius  lamen  erit     luit  ,   non  corapetere  palam  esl. 

dicendura,  boc  Interdictum  competere  (i5):  maxime  (i6)  §.  16.  Quod  ait  Praetor  ,  Nisi  salisdatum  sit ,  accipere 
si  salisoatum  sit  jam  legatorum  nomine,  nec  recedatj  tunc  debenms,  si  perseveret  (3o)  satisdatum ,  scilicet,  ut  si  non 
enim  etiam  possiJere  videtur  (i;)-  prrstveret  caulum,  niillatur  in  possessionem  legalorum  ser- 

§.    10.   Legatorum  nomine  non    lantum  ipsum  possidere     vandorum  causa. 
dicemus  ,  cui  legatum  est  :     veruni  beredem  (18)  quoque         §.    17.   Satisdatum  sic  arbitror  ,     si    sic  satisdatum  sif  , 
ejus  c3Rterosque  successores.  .    ut  lcgatario  vel  ipso  jure  (3i)  adc^uisita  sit  idonea  cautio, 

§.    11.   Quod    ait  Pra:tor  ,     Voluntale    (19)    ejus  .^     ad     vel  (3?.)  per  mandati  aclionem  adquiri  possit :  et  lunc  (33) 
quem  ea  res  pertinet .,  ita  erit  inlerpretandum ,  ut,  si  post     Inlerdicto  locum  fore. 

adiiam  liereditatein  ,  vel  bonorura  possessionem  agnitam  ,  ^-  i8-  Si  quarundam  rerum  nomine  satisdatum  sit  , 
volunlas  accommodata  est  legatario,  ut  possideret  ,  Interdi-  quaruudam  non  sit  satisdatuin:  earum  rerum  nomine  siiMi 
clum  cesset  :  quod  si  (20)  aiite  adilam  beieditalem  ,  bo-  inipedimciito  agi  poteril  (34)  ,  de  quibus  satisdalum  est  ; 
uorumve  possessiouem  agnitam  hoc  (21)  factum  est  ,    re-     cieteriuum  nou  polerit. 


(i)  Suhaudi  ,  rcm  sibi  traditatn  a  donantc  ,  vel  8ua  aucto- 
rltate. 

(.>.)  jil.  utique  necesse  habebit:  et  ita  a  quibu->dam  legi  notat  ctiam 
Bart. 

(3)  Hoc  Intcrdictum  contra  possidentcm  cx  titulo  donationis 
causa  mortis  uon  competit. 

(4)  Falcidia  ex  donatione  causa  morlis  detrahi  potcst.  vide  /.  2. 
C.  de  doiiul.   caus.  rnortis. 

(3)  Quid  ?  hoc  Interdictum  locumne  habrt  ,  qnaudo  locus  Fal- 
cidicc  est  ?  An  vcro  locum  non  liabcl  ,  quaiulo  FalcidiiE  locus  non 
cst  ?  Alii  ,  ut  Odofredus  ,  aiunl  :  alii  negaiil.  Albci-icus  prioreni 
sentcntiam  amplectitnr.  Putat  cniin  hoc  Inlerdictum  locum  habcrc, 
ctiamsi  heres  uli  noht  Lege  Falcidia.  idque  duabus  rafionibus  pro- 
bat:  quarum  prior  sumitur  a  jurc  Falcidiae  :  allera  ,  ut  puniatur 
aiidacia  lcgalarii  ,  ^.  2.  i^cj-s.  etcniin.  supr.  h.  t.  idcoquc  ,  ut  raa- 
xime  ccsset  prior  ratio  ,  altcram  tamcn  non  ccssaie.  Intcriin  tamcn 
notaudum  csse  ,  lioc  Interdictum  propter  Legis  Falcidiae  dtductio 
iicm  proponi. 

(6)  /.   18.   C.  arf  l.  Falc. 

(7)  IIoc  Intoidictum  non  datur  in  hcrcdcm  occupantcm  praele- 
gata  pro  ea  parlc  ,  qua  cst  cohcres.  v.  hic.  Ripcns.  n.  34- 

(8)  Hoc  Intcrdictum  compctit  contra  logalariiim  qucmcunquc. 

(9)  Possidcre  ct  tencre  diiicruut.  Hujus  rei  hoc  quoque  argu- 
iTicnlum  cst  ,  quod  ususfriictus  et  nsus  non  possidcatur  ,  scd  tcnea- 
tur.   Ita  ser\itu(ts  teiicntur,  non  possidcntur. 

(10)  Quod  cliam  iion  adila  hcredilate  fieri  potcst.  /.  ii.  in  fin. 
sujir.  ul  in  possess.  logatnriim.  Golh.  vid.  /.  5.  supr.  ut  in  poss. 
icgo.t.  l.  3.  5-  "/<•  suuv.  de  acq.  vel  ainilt.  voss.  vide  Pctr.  dc 
Bcllopcrl.   Iiic.  Ans. 

(11)  UsufriKtuanus  ct  iisuarius  non  tam  possident  ,  quam  deti- 
nciil,  /.  u).  iii  /in.  siipr.  de  adqu.  ler.  domin.  addc  qnae  notavi 
ad  /.   12    supr.  Ue  udqu.  veL  aiuitt.  poss. 


(12)  Subnndi ,  ut  id  ncgemus. 
(i3)  Vidc  /.   5.  supr.  ut  in  poss.  le^. 

(i4)  Et  it;»  juste  possidct.  /.  ii.  supr.  de  adquir.  ¥el  amift. 
posscss. 

(i5)  d.   l.  5.  §.  27. 

(16)  IIrcc   particula  casum  contrarium  impiical.  Zas.  hic.  num.  4. 

(17)  Et  quidcin  niala  fide.  Zas.  hic.  luim.   3. 

(18)  Hoc  Infcrdicliim  datur  in  hercdes  kgatariorum. 

(19)  Adde  casum  /.  8.  supr.   de  aqua  et  aqux  plm'. 
(jo)   Addc  /.   45.  §.    I.  supr.  de.  lcg.  1. 

(ii)  Id  est  ,  voluntas  accommodata. 

(-.>.•?)  t.onsensus  in  uno  prxstitus  ad  aliud  non  exlenditm*. 

(v,3)  <Sid>.  quM  sinc  vohintate  hercdis  occupata  e-t.  undc  nolant, 
crcditoicni  dcccm  ,  si  qiiinque  tantum  aufcrat  dcbitori  ,  jure  siio 
non  dccidcrc :  nisi  in  qninque  ,  ut  ne  poena  deliclum  cgrcdialur  . 
arg.  l.  snncimus.  aa.   C,  de  poenis. 

(•^4)  Siiigularem.  tt  sic  hoc  Iiitcrdictum  cst  in  rcm  scri- 
ptuin  ,  ct  scquitur  possessorcm.  Porro  an  hoc  Intcrdictum  d<v 
tur  siiigidari  successori  ,  ct  iu  singularcm  succcssorem ,  vidc  hic 
Alberic. 

(i5)  Sub  lcgatario  ,  ut  hoc  Edicto  non  tcncalur. 

(26)  Id  C't ,  ctsi  post  occupatam  posscssionciii. 

(•27)  Ni'l,i ,  intcrdiim  voliintalcm  post  actura  a:ccdcrc. 

(•28)  Surticit  semcl  voluisse  ,  licct  voluntas  non  duret. 

(^Kj)  Atqiic  ifa  uua  ct  cadem  res  dupiicis  juris  ccascri  pot-jst. 

(3o)  Non  videtur  satisdalum  ,  si  satisilatio  non  perseveret. 

(3i)  i.  e.   Immediatc,    dirccto. 

(3j)  \A  pcr  obliquum  ,  piita  per  procuratorcin.  /.  49-  inji»' 
ntjn-.  dc  adqii.  te!  ainitt.  possess. 

(33)  Id  c^l ,  pr.-e.-lita  satisdalionc  lcgatario  ,  vcl  cjiu  iMirdi. 

(34)  Sub.  Uoc  lulerdiclo  ,  idquc  pcr  hcredcs. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


'77 


ea  resfuit  ,  ob  quam  in  possessionem  missus  erit^  dabo  (i5). 

5.  I-  Iloc  Iiilerdicluin  (16)  sumina  proviuentia  Praetor 
proposuit  :  fnislra  (17)  enini  in  possessionem  niitlei-et  lei 
servandae  causa  ,  nisi  missos  tueretur  ,  et  prohibenles  ve- 
nire  in  possessionera  coerceret. 

§.  2.  Esl  autem  generaie  lioc  Edictum  :  pertinet  enim 
ad  omnes  (18)  qui  in  possessionem  a  Pralore  missi  sunt, 
convenit  (19)  enim  Prrelori  ,  omnes  ,  quos  ipse  in  posses- 
sionem  misit  ,  tueri.  Sed  sive  rei  servandse  causa  ,  sive 
legatorum  ,  aut  ventris  nomine  in  possessionem  missi  fue- 
rint  ,  habent  ex  hoc  Edicto  in  factum  aclionem  ,  sive 
doli  (20)  ,  sive  aliter  prohibuerint. 

§.  3.  Hsec  actio  non  tantum  eum  tenet  ,  qui  proliibuit 
quem  venire  in  possessionem  :  sed  etiam  eum  ,  qui  (2 1 ) 
possessione  pulsus  est  ,  cum  venisset  in  possessionem.  JSec 
exigitur  ,  ut  vi  fecerit ,   qui  prohibuit. 

5.   4'   ^^  1^'*  ^^^^^  possessione  arcuerit,  quia  rem  suam 
si  legatarius  pignoribus  noluit     putabat  ,    vel  sibi  nexam  ,    vel  cerie  non  esse  debitoris  : 
consequens  est  ,  ut  hoc  Edicto  non  lencatur. 

§.  5.  Haec  verba  ,  Quanii  (22)  ea  res  erit  ,  ob  quam 
in  possessionem  niissus  erit  ,  conlinent  utilitatem  credito- 
ris  ,  ut  quanfum  ejus  interest  possessionem  habere  ,  tan- 
tum  ei  ,  qui  prohibuit  ,  condemnelur.  Proinde  si  ob  (28) 
falsum  credilum  vel    ob    falsam    petilionem  missus  est  in 


2.  De  eo  ^  qui  non  restituit  ,  condemnando. 
3.   De  cautione. 

2.  Paulus  lib.  63.  ad  Edictum. 

Dlversum  est,  si  posiea  (1)  pars  legato  adcreverit  (2): 
nam  hoc  nomine     (3)     teneulur    fidejussores    in  (4) 
lotum  (5). 

§.    I.  Quod    ait  Prstor  ,    Si  per  bonorum  possessorem 
non  siat  ,   ut  satisdetur  ,  sic  accipimus  ,   si  paratus  sit  sa- 
tisdare  :     non  (6)     ergo  ofFerre    debet  satisdationem  , 
petenli  satis  ,  moram  non  facere. 

5.   2.  Ex  hoc  Interdicto  ,     qui    non  restituit 
quod  interest  (7)  ,  debet  condemnari. 

5.   3.  Si  hgaiarius  repromissione    (8)    retenlus  (9)  fuit , 
dandum  est  Interdictum. 

-\-  Idem  dicendum    est 
sibi  (10)  caveri. 

5.   4.   Si  per  legatarium  factum  sit  ^  q 
tur  :    licet  caulum  non  sit 
forte  factum  sit  per  legatarium ,  quo 


sed 
in  id  . 


uo  minus  satisde- 
tenetur  tnterdicto.   •]-  Sed  si 
um ,  quo  minus  satisdetur ,  eo 


autem  lempore  ,  quo  editur  Interdictum  ,  salis  accipere 
paratus  sit  :  non  competit  Interdictum  ,  nisi  satisdatum 
sit.  •\'  Item  si  per  bonorum  possessorem  stetit  ,  quominus 


satisdaret  ,    sed    modo  paratus  est  cavere 


clum  (ii)-  Illud  enim  tempus 
clum  edilur. 


inspicitur 


tenet  Interdi 
quo  Interdi- 


TIT.  IV. 


INE  (12)  VIS  FIAT  EI  QUI  IN  POSSESSIONEM 

MISSUS    ERIT    (l3). 

Interdicium.  1.  Ratio  Inierdicti.  2.  De  omnibus  in  pos- 
sessionem  missis.  3.  De  co  ,  qui  ingredi  prohibuit  ,  aut 
ingressum  expidil.  De  vi.  4-  De  errore.  5.  De  co,  quod 
interest.  6.  De  pupillo  ,  furioso  ,  tulore.  7.  De  domino 
vel  patre  proluhentis.  8.  De  tempore  hujus  aclionis.  Quid 
persequaiur.  De  successoribus. 


A 


Ulpianus  lib.  72.  ad  Edictum. 

It  Prgetor  :  Si  quis  (i4)  dolo  malo  fecerit .,  quominus 
quis  permissu  mco^  ejusve  .^  cujus  ea  jurisdictiofuit ;  in 


possessiouem  ,  vel  si  exceptione  summoveri  potuit  :  nihil 
ei  debet  prodesse  hoc  Edictum  :  quia  propter  nullam 
causam  in  possessionem  missus  est. 

§.  6.  Hoc  Edicto  neque  pupiihim  neque  furiosum  te- 
neri  conslat :  quia  affectu  (24)  carent.  Sed  pupillum  eum 
debemus  accipere  ,  qui  doli  capax  non  est  :  caelerum  si 
jam  doli  capax  sit,contra  erit  diceudum.  Ergo  et  si  tutor 
doio  fecerit  ,  in  pupillum  dabimus  aclionem  :  si  modb 
solvendo  sit  tutor.  Sed  et  ipsum  tulorera  posse  conveniri  , 
Juliarms  sciibit. 

5.  7.  Si  domini  vel  patris  voluulate  prohibitus  quis  sit 
a  possrssione  ,  in  ipsos  dahitur  actio :  quasi  per  alios  hoc 
fecerint. 

§.  8.  Hanc  actionem,  excepta  legatorum  missione  (26), 
intra  annum  compelere  ,  et  non  postea  ,  sciendum  est  : 
cum  sit  poenahs.  Nec  in  heredes  similesque  personas  dabi- 
tur,  nisi  in  id  ,  quod  ad  eas  pervenit.  Sed  heredi  simili- 
busque  personis  dabitur.  *Nam  cum  proliibilus  quis  est  l^- 
galorum  ,  vel  fideicommissorum  causa  possessionem  adipi- 
sci  ,  tunc  actio  et  perpetua  est  ,    et  in  heredem  dabiti 


quia  est  m  potestate  successorum  evilare  luterdiclum  sati»- 
possessionem   b.norumsitjineuminfaclumjudiciumfquanli     dalione  (26)  oblata. 


(i)    Id  est  ,  si  post  cautionem  prffistitam  ab  hercde. 

(2)  /.    17.  sujir.  iit  legat. 

(3)  Sub.  cmolumenti  ,  quod  accrevit. 

(4)  /•   54.  sui)i:  locat. 

(5)  Et  iclco  iii  totum  revocatur. 

(G)  Hcres  oficrre  satisdatiniiem  non  tenetur  :  si  tamcn  satisdatio 
petita  fucrit  ,  diflcrre  non  dcbebit.  vide  Socinum  regul.  329. 

(7)  Cum  fructibus.  /.   3.  supr.  de  Interdict. 

(8)  Sub.  nuda  ,  siuc  IjdcjussoriLus. 
(g)     Coiitcnhis. 

(10)  Sui.  aL  heicde. 

(11)  El  sic  poslrcma  mora  nocct.  /.  17.  in  fin.  supr.  de  admi- 
rtistr.  et  pcricul  ■- 

(12)  Addc  L.  8.  C.  5.  Praxim  hujus  actionis  ,  vidc  apud  OL 
deiid.   class.  2.   act.  5. 

(i3)  E.\  primo  dccrclo  scilic.  Talis  mlssio  possessionem  noa 
Inin&fcrt ,  /.  5.  siip);  ut  in  posscss.  Ifgat.  ct  ifa  hoc  Intcrdiclum 
nou  cst  adipiscciidse  ,  relincndae  ,  \cl  rccupcrandae  .  atqui  vim  fieri 
prohihet  possidcnti?  Hoc  Interdicium  datur  misso  tantum  in  pos- 
sessioncin  cx  primo  dccrcto,  quem  certum  est  non   possidere.  /.  3, 


in  fn.  supr.  de  adqu.  vcl  amilt.  possess. 

(i4)  Intcrdictum  lioc  gencralc  est.  ^.  1.  infr.  h.  t.  obsci-va  qiio- 
que  liujus  Edicti  verLa  in  tertiam  pcrsonam  conccpta  essc.  cum 
alia  sint  in  pKiniam  pcrsonam.  Guth.  yidc  Leonin.  cinend.  lib.  1 . 
cap.  5.  n.  4-  Ans. 

(i5)  /.   4-   S-   ^'  *wp''-  de  damno. 

(16)  Hoc  Ediclum.  Cujac.  5.   oLs.   17. 

(17)  Nam  missio  fiustra  decer nitur ,  nisi  raagistratus  roissiim 
conscivct. 

(18)  /.   4.  infr.   h.   t. 

(19)  Inutiiis  alioqui  ficret  magistratuum  creatio. /.  2.  §.  i3.  supr. 
de  oiig.  jur. 

(20)  Sive  domiuus.   IJal.    tire  JoK^-  9.  Eclog.  6. 

(21)  Eum  ,  a  quo  quis. 

(22)  \  idc  /.   3.  in  fin.  infr.   iiti  possidctis, 

(23)  Missio  ob  falsuro  creditum  non  vafet  ,  ct  est  ipso  jure 
nulla. 

(24)  Possidendi. 

(25)  Et  damni  infccti.  vidc  /.    17.  §.   3.  supr.  de  damno, 
(a6)  Adde  L  7.  5-  9-  *«/"'•  ^'''  prox. 


378 


DIGESTORUM 


De  eo  ,  fjui  siio  vel  alieno  nomine  prohibitus  est , 

i'el  prohibuit. 

2.  Paulus  lib.  59.  ad  Edictum. 

SUo  quis  ,  an  alieno  nomine  prohibitus  sit,  nihil  inter- 
est  :    haec    enim   verba  quanti  ea  res   est  ,    referenda 
sunt  ad  personam  domini  (i). 

§.  i.  Iiem  tam  is  tenetur,  qui  suo  nomine ,  quam  qui 
alieno  nomine  prohibuit. 

De  Jideicommisso.  De  bonis  heredis.  1.  De  ventre. 
3.  Ulpianus  lib.  68.  ad  Edictum. 

SI  quis  missus  fuerit  in  possessionem  fideicommissi  servan- 
di  causa  ,  et  non  admittatur  :  potestate  (a)  ejus  in- 
ducendus  (3)  est  in  possessionem  ,  qui  eum  niisit.  aut  si 
quis  volel  uti  (4)  Interdicto  ,  consequens  erit  dicere  In- 
terdictum  locum  habere.  Sed  melius  erit  dicere,  extra  (5) 
ordinejn  ipsos  jure  suae  potestatis  exequi  oportere  decre- 
tum  suum  :  nonnunquam  (6)  etiam  per  manum  mili- 
tarem. 

§.  1.  Constitutum  est  ab  Antonino  ,  ut  etiam  in  bona 
hei-edis  quis  admiltatur  certis  modis.  Si  quis  igitur  in  his 
Lonis  non  admittatur  ,  dicendum  est  ,  actionem  hanc  uti- 
lem  competere :  caetermn  poterit  uli  et  extraordinaria'  (7) 
executione. 

5.  2.  Praetor  ventrem  in  possessionem  mittit  :  et  hoc 
Interdictum  prohibitorium  et  restitutorium  est.  Sed  si  mu- 
lier  velit  in  (8)  faclum  actione  uti ,  ad  exemplum  credi- 
torum  magis  quam  Interdicto  ,  posse  eam  experiri  scien- 
dum  est. 

5.  3.  Si  mulier  dicatur  calumnise  (9)  causa  in  posses- 
siouem  venisse  ,  quod  non.  sit  prsegnans  ,  vel  non  ex  eo 
praegnans ;  vel  si  de  statu  muUeris  alicfuid  dicatur :  [  ex  ] 
epislola  D.  Hadriani  ,  ad  exemphim  pr.iesumptionis  Car- 
boniani  (to)  Edicti  ,  venlri  Praetor  pollicelur  posses- 
sionem. 

De  damno  infecto  ,  4-    ^^^  "^*'^  causa. 
4.   Idem  lib.   69.   ad  Edictum. 

PEr  Interdictum  etiam  (11)  ei  subvenil  Praetor  ,  qui 
damni  infecti  ab  eo  in  possessionem  missus  est  ,  ne 
ei  vis  fiat. 

5.  I.  Pcena  autem  ejns  ,  qui  non  promittit  ,  vel  satis 
non  dat  ,  ha^c  est  ,  ut  in  possessionem  mittalur  adversa- 
rius.  Sive  ergo  promittat  ,  sive  (i-j)  per  eum  non  fiat  , 
quominus  promiltat  ,  non  tenebit  Interdictum  ,  repulso 
per  exceptionem  eo  ,  qui  experilur. 

§.  2.  Praetor  in  eum  ,  qui  neque  cavit  ,  neqne  posside- 
re  passus  est  eum,  qui  missus  est,  judicium  pollicetur  in 
tantum  ,  quanlum  pracstare  (i3)  eum  oporteret  ,  si  de  ea 
re  caulum  fuerat. 

§.   3.  Sed  et  ex  alia  causa  hoc  judicium  proposuit  ,  si 


eo  tempore  ,  quo  in  possessionem  mitti  desiderahat ,  Prae- 
toris  adeundi  potestas  non  fuerit  :  scihcet  ut  si  ,  cum  po- 
lesias  Praetoris  adeundi  non  esset  ,  damnum  interim  da- 
tum  est,  haberet  judicium  (14),  qui  damnum  passus  est. 
5.  4.  Item  subjectum  ,  si  ex  alia  causa  in  possessionem 
missus  prohibitus  esse  dicetur :  habere  in  factum  aclionem. 

TIT.  V. 

DE  (i5)  TABULIS  EXHIBENDIS. 

Interdictum.  \.  De  confitente  .,  vel  negnnte.  1.  De  ta- 
bulis  testamenti  ,  vel  aliis  ultimas  foluntalis.  3.  De  testa- 
mento  ,  quod  valet  ,  vel  non  valet.  4-  De  supremis  tabu- 
lis,  vel  prioribus.  5.  De  omni  scriptura  testamenti.  6.  De 
pluribm  tabulis.  7.  Si  filiusfamilias  ,  vel  servus  testatus 
esse  dicaiur.  9.  De  capiivo.  10.  De  vivente.  11.  Z?e  te- 
stamento  deleto. 

1.  Ulpianus  hb.  68.  ad  Edictum. 

PRaetor  ait:  Quas  tabulas  Lucius  Titius  ad  causam  te- 
slamenti  sui  pertinentes  reliquisse  dicetur  ,  \si  hce  pe- 
nes  (16)  te  sunt }  aut  dolo  malo  tuo  factum  est\  ut  desi- 
nerenL  esse:  ita  eas  illi  exhibeas.  Item  si  libellus  aliudve 
quid  relictum  esse  dicetur  ,  decreto  comprehendam. 

§.  I.  Si  quis  forte  confiteatur  (17)  penes  se  esse  testa- 
mentum  ,  jubendus  (18)  est  exhibere  :  et  tempus  ei  dan- 
dum  est,  ut  exhibeat,  si  non  potest  in  praesentiarum  exhi- 
bere.  Sed  (19)  si  neget  se  exhibere  posse  ,  vel  oportere  : 
Interdictum  hoc  competit. 

5.  2.  Hoc  Interdictum  pertinet  non  tantum  ad  testamen- 
ti  tabulas :  verum  ad  omnia  ,  qure  (20)  ad  causam  testa- 
menti  pertinent  ^     utputa  ,  et  ad  (21)  codicillos    pertinet. 

5.  3.  Sive  autem  valet  testamenlum  ,  sive  non  (  vel 
quod  ab  initio  inutiliter  faclum  est  ,  sive  ruptum  sit,  vel 
in  quo  alio  vilio  [  sit  ]  •,  sed  etiam  si  falsum  esse  dica- 
tur  (22),  vel  ab  eo  factum ,  qui  testamenti  faclionem  non 
habuerit  ):  dicendum  est  Interdictum  (^3)  valere. 

5.  4-  ^i"^'^  suprema?  labulas  sint  ,  sive  non  sint  ,  sed 
priores  :  dicendum  Interdictum  hoc  locum  habere. 

5.  5.  Itaque  dicendum  est ,  ad  omnem  omnino  scriplu- 
ram  testamenii  ,  sive  perfectam  ,  sive  (24)  imperfectam  , 
Interdictum  Iioc  pertincre  (25). 

§.  6.  Proinde  et  si  plures  tabulae  sint  testamenti  ,  quia 
saepius  fecerat  ,  dicendum  est  Interdicto  locum  fore  :  es- 
enim  quod  ad  causam  testamenti  pcrtineat,  quidquid  quot 
quo  tempore  factum  exhiberi  debeat. 

5.  7.  Sed  et  si  de  statu  disceptetur,  si  testator  filiusfa- 
miliasj,  vel  servus  hoc  fecisse  dicalur:  et  hoc  exhibebitur. 

§.  8.  Itera  si  filiusfamilias  fecerit  testamentum  ,  qui  de 


(i)     Non  procuratoris.  l.   i/j.  supr.  si  quis  cautionib. 

(2)  l.  68.  supr.  de  rei  vindicat. 

(3)  Imo  niaim  ministrorum  judici.s  non  est  inducendus.  /.   r.  5 
2.  supr.  si  vciUris  nomin. 

(4)  /.  5.  5-  '^l-  supr.  ut  in  possess.  Irgnl, 

(5)  Extra  ciidincin  excqui  quid  sit  ,  vide  qiise  scripsi  ad  /.  ult. 
5.  3.  supr.  ijuod  inctus  causa. 

(0)  Quofieiis  scilicet  qni  detinet  prohibet.  et    sic    restringe  /.   i. 
5-  2.  supr.  si  veiitris  noinine. 

(7)  /.  68.  supr.  do  rci  vitidicat. 

(8)  Vidc  /.    1.5'   4-  "'/i'-   ""  possidetis. 

(9)  /.    i5.  l.    i6.   supr.  de  /lis  ,  fjni  notarit.  infam.  l.    i-  5-    '4' 
supr.  de  ventr.  in  posscss. 

(10)  De  qno  vide  supr.  de  Carloniano. 

(11)  Hoc  enini  Inferdictnni  cst  (^ciuralc.   /.    I.    5-    ^.    supr.  h.  t. 

(12)  Paiia  snnt  ciiiin  ,  a  mc    satisdatioucm    promilti,  ct  per  mc 
aon  (icri  quoininus  }uoitutlan). 


(i3)  /.   i5.  infirc  supr.  dc  damno. 

(i4)  IIoc  scilicet. 

(i5)  L.  8.  C.  7. 

(iG)  Dc  hac  dictionc  vide  /.  63.  infr.  de  verh.  sign. 

(17)  /.   2.  in  fin.  supr.  testnm.  qucmadm.  apcr.  , 

(18)  Et  acfione  ad  cxliihcndum  eo  nomine  tcnetur. 

(ly)  Interdictum  dc  fabulis  cxhibcndis  datiir  ndvcrsus  ncganrem  , 
ut  /ac.  nctio  vcro  ad  exhibcndum  advcrsus  coufitcntem.  ut  supr.  h.  t. 

(20)  d.    l.   2.  5.   2. 

(21)  /.  4-   C.  testam.  quemad.  aper. 

(22)  Ncn  judicio  tamcn  crimiaali,  ct  publico  :    ut    ifa  hxc  Lex 
constct  cum  /.   ult.  infr.  h.  t. 

(23)  Adde  /.  6.  iiifr.  ad  leg.   Corn.  dc  fulsis.  vidc  Cuj.   3.  ad 
Jfr.fol.  2. 

(24)  /•   2.  ^.   i.  supr.  testam.  quemudin.  npcr. 

(25)  /.  3.  5.   I.  infr.  h.  t. 


LIBER    QU  ADRAGESIMUSTERTIUS. 

castrensi  peculio  testalDalur  ;  habet  locum  In(erdiclum. 

§.  9.  Idem  est  ,  et  si  is  ,  qui  teslamentum  fecit  ,  apud 
liostes  decessit. 

§.  10.  Hoc  Inlerdictum  ad  (1)  vivi  (2)  tabulas  non 
perlinet  ,  quia  verba  Proetoris  rdiquerit  fecerunt  men- 
tionem, 

5.  11.  Sed  et  si  ddelum  sine  (3)  dolo  sit  testamentuni, 
2.  Paulus  lib.  64-  ad  Edictura. 


379 


De  pluribus  codicilus.  2.  De  deposito.  3.  De  ccduuo 
vel  tnbultirio  custodimte.  4-  De  servo.  5.  Si  tcstator  vivus 
suas  tabulis  esse  dicat  ,  et  de  cctteris  ,  qui  corpora  sua 
esse  dicunt  instruinentorwn.  6.  De  eo  ,  qui  dolo  fecit  , 
quominus  tabuhe  penes  se  essent.  7.  Hoc  Interdicturn  esse 
exhibitorium.  8.  Quid  sit  exhibere.  9.  Jpud  quem  exhi- 
betur  ,  si  tesles  admoniti  non  veniant.  10.  De  his  ,  qui 
quid  in  testamenlo  adscriptum  habent.  11.  Quidveniat  in 
condemnationem.  i5.  Si  hoc  judicio  conseculus  est  cestinta-' 
tioncm  ,  postea  rem  petat.  16.  De  anno.  17.  De  succes- 
soribus. 

3.  Ulpianus  lib.  68.  ad  Edictum. 

JLjOcum  habet  hoc  Intcrdictum. 

5-  1  •  Si  tabulae  in  pluribus  (4)  codicibus  scriptu  sint  , 
omnes  Interdicto  islo  contineutur  :  quia  uuum  testamen- 
lum  est. 

%.  1.  Si  tabulrp  testamenti  apud  aliquem  depositae  sunt 
a  Titio,  hoc  Inlerdicto  ageudum  est,  et  (5)  cura  eo ,  qui 
delmet  ,  et  cum  eo  ,  f[ui  deposuit. 

5.  3.  Proinde  et  si  custodiam  tabularura  aedituus  (6) 
vel  tabularius  suscepit ,  dicendum  est  leneri  eum  Inter- 
dicto. 

5.  4-  S*  penes  servum  tabulae  fuerint  ,  dominus  Inler- 
diclo  tenebitur. 

§.  5.  Si  ipse  testator  dum  vivit  (7)  ,  tabulas  suas  esse 
dicat  ,  et  exhiberi  desiJeret  ,  Interdiclum  hoc  [  locum  ] 
non  habebit,  sed  ad  exhibendum  erit  agendura  ,  ut  exhi- 
bilas  vindicet.  Quod  (8)  in  omnibus ,  qui  corpora  sua  es- 
se  dicunt  instruiuentorum  ,  probandum  est. 

§.  6.  Si  quis  dolo  malo  fecerit  ,  quominus  penes  eum 
labulae  essenl  :  nihilominus  hoc  Inlerdicto  tenebitur. 
Nec  (9)  praeiudicalur  aliquid  Legi  Corneliae  testamenta- 
rise  ,    quasi  dolo  malo  testamentum  suppresserit.  nemo  e- 


nim  ideo  (10)  impuue  retinct  (1 1)  tabulas,  quod  majus  (12) 
faciuus  admisit:  cum  (i3)  exluijilis  (i^)  tabulis  admissuiii 
ejus  magis  manifestelur.  et  posse  aliquem  dolo  nialo  face- 
re  ,  ut  iu  eam  Legem  non  incidat :  utputa  (i5)  si  neque 
amovcril  ,  neque  celaverit  tabulas  ,  sed  idcirco  alii  tradi- 
derit  ,  ne  eas  interdicenli  (161  exhiberet  5  hoc  est,  si  nou 
supprimendi  animo  vel  cousilio  fccit  ,  sed  ue  huic  (17) 
exhiberet. 

5.   7.   Hoc  Inlerdictum  exhibitorium  est. 

5.   8.   Quid  (i8)  sit  exhibere  ,    videamus  ?    Exhibcre 
hoc  est,   materiae  ipsius  adprehendcndie  copiain  facere. 

$.  9.   Exhiberc  autem    apud  Prjetorem  oportet  ,     ut  ex 
auctoritate  ejus  signalores  (19)  admoniti  veuirent  ad  (20) 
recognoscenda  signa  :     et  si  fbrte  non  obiemperent  testes 
Labeo  scribit  coerceri  eos  a  Praetore  debere.  ' 

5.  »0.  Solent  autem  exhiberi  tabulas  desiderare  0- 
mnes  (21)  omnino  ,  qui  (22)  quid  in  testamenlo  adscri- 
ptum  habent. 

5.  11.  Condemnaiio  autem  hujus  judicii ,  quanti  inter- 
fuit ,  aestimari  debet. 

5.  12.  Quare  si  heres  scriptus  hoc  Inlerdicto  experiatur, 
ad  herediiatem  referenda  est  a?stimatio  (aS). 

§.  i3.  Et  si  legatum  sit,  tantum  venit  in  sestimationem 
quanlum  sit  in  legato. 

5.  i4-  Et  si  sub  ccnditione  legatum  sit,quasi  conditio- 
ne  existenle  ,  sic  aestimandum  est.  nec  compelli  debebit 
[  ad  caveudum  ] ,  ut  se  restituturum  cavcat  quidquid  con- 
sccutus  est  ,  si  conditio  defcerit  :  quia  pcena  (24)  contu- 
maciae  praestatur  ab  eo  ,  ([ui  non  exhibet. 

5.  i5.  lude  quseritur  ,  si  hinc  conseculus  asstimationem 
legalarius  ,  poslea  legatum  petat  :  an  sit  audiendus  ?  Et 
putem  ,  si  heres  idem  praestitit  ,  exceptione  doli  repellen- 
dum  :  si  alius  ,  repelli  uon  (aS)  oporlere.  -j-  Et  ideo  et 
si  hcres  sit  ,  qui  luterdicto  usus  [est]  a^slimationem  con- 
secutus  ,  eadtm  est  d.slinctic. 

5-  16.  Interdictum  hoc  et  post  annum  competere  (26) 
constat. 

5.    17.  Sed  et  heredi  caeterisque  successoribus  competit. 
De  pupillo  et  tulore. 
4.  Paulus  [  hb.  69.  ad  Edictum  ]. 

SI  sint  tabulae  apud  pupilhim  ,  et  dolo  tutoris  (27)  de- 
sierint  esse  :  in  ipsum  tulorem  competit  InlerdicLum  , 
aequum  enim  est  ,  ipsum  ex  delicto  suo  leneri  ,  non  pu- 
pillum. 


(j)  Hoc  Intcrdictiira  ad  ocullatas  viventis  tabulas  non  pcrtinet, 
ctUD  ei  compctat  actio  ad  cxliibendum. 

(2)  Non  incoiicinne  illnd  Pauli  ad  Hchr.  c.  9.  v.  16.  huc  re- 
ftrri  polest;  tiru  >ap  Itx^^jxyi.^dvxiov  a.-^dyx.it  q)'ipso-^a.i  ii  Itx^a- 
fttva.  atlde  /.  2.  5.   4.  supr.  lest.  quemadin. 

(3)  Haec  ncgatio  deest  apud  Hal.  adde  /.  i.i.  10.  supr.  de  B. 
P.  secund.  lub. 

(4)  \ide  /.    1.5.  6.  supr.  de  B.  P.  secund.  tab. 

(5)  Huc  Intcrdicfo  tcntntur  cmncs  ,  qiii  dctinent  lcstamenta. 
((i)  iE(iitHum  tcmj)li  Itic  accipc.  Ita  cniin    Thcojih.    5.    lutor.  2. 

Inst.  dc  tutelis.  qui  et  Ilicropliylax  in  /.  20.  supr.  de  antiuis.  di- 
»i  ad  Ffsfum  in  cedituus  ,  sacrae  sedis  lutor.  Soleliant  enim  vctcrcs 
testamenLa  tcni|iii-i,  eoruinquc  cuslodibus  ,  ut  ct  Veslalibus  com- 
mcndare.  Tacit.  i.  A,,nalium.  Pliitarch.  iii  Casare.  Soclon.  in  Ju- 
lio  cap.  83.  Dion.  48.  Herodian.  lib.  i.  ubi  de  tcmplo  Pacis  exu- 
sto  lotfuilur.  TcituU.  Hb.  de  corona.  Hinc  excubiie  in  tcmplis. 

(7)  ^-   3.  5;    '4-   supr.  ad  exhibend. 

(8)  Ut  actione  ad  exliibcndum  utaiitur,  non  hoc  Interdicto. 

(9)  Inlcrdictiim  dc  tabuiis  cxiiibcndis  non  prrejudicat  actioni  cri- 
IDinali.  /.  9.  5.  2.  injin.  supr.   de  dolo. 

(10)  Majori  pccna  qui  tenelur,  non  Iiberalur  ctiam  a  uiinore. 

(11)  Id  ctt,  retincre  pofest. 

(li)  Contumacia  pcenam  auget.  /.  4.  infr.  de  pan. 


(i3)  Probationcs  facta  in  causa  civili  fidcm  faciunt  in  cri- 
minali. 

(i4)  Hoc  Intcrdicto. 

(i5)  Si  tradendo  alii  animum  habuit  supprlmendi ,  tcnctnr  l»oc 
Intcrdicto  civiliter  et  criminaliter  ,  Lege  Cornelia  tcslamentaria  : 
si  non  habuit  ,  tcnetur  civiliter  tantum. 

(16)  Hoc  est,  hoc  Intcrdicto  agenti. 

(ty)  Sub.   hoc  Interdiclo  agenti. 

(18)  /.   2.   supr.   ad  exhib. 

(19)  Signalores  sunt  testes  ,  qui  signare  tesfamenfa  solent, 

(20)  Tcstis  etiam  invitus  signuni  suum  recognoscere  cogitur. 

(21)  /.   3.  5-  9-  supr.  ad  exhib. 
(2i)  Vide  /.   un.    C.  h.  t. 

(23)  jEstimatio  cst  id ,  quod  interest. 

(24)  Puenae  dcpcnseE  non  rcpetuntur.  /.  poence.  4^  supr.  de  oon- 
dict.  indebiti.  /.  79.  in  fn.  infr.  de  furtis.  l  i.  ^.  2.  infr.  ad 
leg.  Jul.   ainhitus. 

(2.5)  /.   34.   infr.  de  verb.  oblig. 

(26)  Non  couipctcre.  Cujac.  in  4-  sentent.  Paul,  ^.  ^.  6.  r«- 
prehensus  a  iloberto  1.  reccpl.  29.  Cujacius  taaien  suam  opiniooem 
defendit ,    16.   obseiv.  28. 

(27)  /.   II.  5-  6.  infr.  quod  vi. 


38o 


DIGESTORUM 


De  controvcrsm  liereclltatis.  De  puhlica  qucBstione, 
5.  jAvOLENts  [  lib.    i3.  ex  Cassio  ]. 

DE  tabulis  profereiidis  fnterdicfum  competere  non  (i) 
oporlet  ,  si  hereditatis  conlroversia  ex  his  pcndet  , 
aut  si  ad  publicara  quaestionem  (2)  perlinet:  itaque  in  (3) 
aede  sacra  interim  (4)  deponendae  sunt  ,  aut  apud  viruia 
idoneum. 

TIT.  VI. 

NE  QUID  IN  LOCO  SACRO  (5)  FIAT. 

Intcrdictiim.   i.  De  loco  sacro  et  de    sacrario.  2.  De  or* 

namento  ,  deformitate  ,  incommodo.  De  Jiis  , 

qui  csdes  sacras  curant. 

1.  ULPiANrs  lib.  68.  ad  Edictum. 

Alt  Prsetor  :    In  loco  sacro  (6)  facere  inve  eum  imrmt- 
tere  (juid  veto. 
5.   1.  Hoc    Interdictum    de  sacro  loco  ,    non  de  sacra- 
rio  (7)  competit. 

^.  2.  Quod  ait  Praetor  ,  ne  quid  in  loco  sacro  fiat  , 
non  ad  hoc  pertinet,  quod  ornamenti  causa  fit,  sed  quod 
deformitatis  ,  vel  incommodi. 

5.  3.  Sed  et  cura  aBdium  locorumque  sacrorum  mandar- 
ta  est  his  ,  qui  a^des  sacras  curant  (8). 

De  damno  aut  incommodo. 
2.  Hermogeniaivus  lib.  3.  Juris  Epitomarum. 

1N  muris,  ilemque  portis  ,   et  aliis  sanctis  (9)  locis  ali- 
quid  facere  (10)  ,   ex  quo  damnum    aul  incommoduna 
irrogetur  ,  non  permittitur. 

De  habitatione. 
3.  Paultjs  lib.   5.   Sententiarum. 

NEque  muri  neque  portae  habiiari    (ii^   sine  permissa 
Principis  propter  forluita  incendia  possunt. 

TiT.  yii. 

DE  LOCIS  ET  ITINERIBUS  PUBLICIS  (12). 
Qui  petere  possunt. 

1.  PoMPONitrs  lib.  3o.  ad  Sabinnm, 

CUilibet  (i3)  in  publicum  petere  permitlendum  est  id, 
quod  ad  usum  (i4)  omnium    pertineat  :  ,veZuti  (x5) 


vias  publicas ,  itinera  publica.  el  ideo  quolibct  postulante 
de  liis  inierdicitur. 

De  monumento. 

2.  UlpiAkus  lib.  48.  Digestorum. 

NEmini  licel   in    via    publica  monumentum    (16)    ex- 
truere. 

De  via  vicinali.   i.  Differentia  vice  vicinalis  et 
militaris. 

3.  UlpiAntjs  lib.  33.  ad  Edictum. 

Vlae  vicinales  (17),  quae  (i8)  ex  agris  priva1»rum  col- 
latis  (19)  factse  sunt  ,   quarum  memoria  non  extat  , 
publicarum  viarum  numero  (20)  sunt. 

§.  1.  Sed  inier  eas  et  caeteras  vias  militares  hoc  inter- 
est  (21)  ;  quod  viae  militares  (22)  exitum  ad  mare  ,  aut 
in  Urbes  (23)  ,  aut  in  flumina  publica  ,  aut  ad  aliara 
viam  militarem  habent  :  harum  autem  vicinalium  viarum 
dissimilis  conditio  est  :  nam  pars  earum  in  militares  vias 
exitum  habent ,  pars  sine  (24)  uUo  exitu  intermoriuntur. 


TiT.  vm. 

NE  QUID  IN  (25)  LOCO  (26)  PUBLICO  , 

ITINERE   FIAT. 


VEL 


I 


jid  primum  interdictum  prohibitorium  de  hco 
publico  prcefatio. 
1.  Paulus  lib.   ^^.  ad  Edictum. 
N  locD  publico  Praetor  prohibet  sedificare.,    et  Interdi- 
ctum  (27)  proponit. 

Verba.  1.  Hoc  Interdictum  esse  prohibitoriam.  2-.  De 
utilitate  publica  vel  privata.  3.  De  areis  ,  insulis  ,  agris  , 
viis  .,itineribus.  4-  De  rcbus  fiscalibus.  5.  De  usui  publico 
destinatis.  De  damno  privati.  6.  De  velo  immisso  in  mce- 
niano.  7.  De  refectione.  8.  De  mari.  9.  De  piscatione  , 
navigatione  f  lusu  ^  lavatione,  spectatione.  10.  De  permi»- 
su  Principis.  11.  De  quali(unque  commodo  amisso.  12. 
De  prospectu  et  adiiu.  i3.  Si  cedi/icium  ei,  quod  defluit, 
i4'  f^el  luminibus .,  i5.  f^el  alii  cedificio  in  publico  posito 
obstet.  16.  De  permissu  Principis.  17.  An  oidificium  in 
publico  factum  deponatur.  18.  De  cautione  non  fieri.  ig. 
An  cedificium  in  loco  sacro  positum  dcponatur.  20.  Ad 
secundum  InLerdictum  prohibitoriuni.  De  via ,  ilinereve  pur- 
blico  verba.  21.   De  vicB  solo.  22.   De  vuirum  divisiom  in 


(i)     In  his  ,  qui  sequuntur,  casibus. 

(a)     Falsi  scil.  non  civiicin,  ut  in  /.   i.  5-  3.  infr.  h.  t. 

(3)  De  fabularum  in  eedes  sacras  depositione  alias  dixi  ,  l.  3. 
5.  3.  supr.  h.  t. 

(4)  Id  est ,  quaestione  hercditatis  vel  falsi  pendente. 

(5)  Vide  Oldcndorp.  2.   Ctass.  act.  9. 

(6)  Quid  locus  sacer  ,  vide  /.  6.  §.  3.  l.  9.  §.  a.  supr.  cfe  ftr. 
diuis. 

(n')     Dc  qua  vide  d.  5-  2. 

(8)  Id   est,  aedituis  ,  5.  2.  Inst.  dp.  tutel. 

(9)  5'  "*•  Iiistit.  de  rerum  dii^is.  sacris.  vulgat.  etrecfc.  Nec  cnim 
portce  ,  ut  miiri  ,sanctoe  snnt  ,  Piutarchus  in  quceslion.  Ronumis  et 
Jtomulo.  di\i  :\i\  §.  10.   Inst.  de  i-cv.  rfjVz^.  ct  ad  Thcoph.  ibid. 

(10)  Immittcvc  ,  /.  8.  ^.  1.  conjungcre  ,  siipcrpoiierc  ,  cave  refi« 
terc.  /.  9.   §.   4.  supr.  de  rerum  dii^is. 

(11)  Circa  porfas  ct  muros  fuinilia  publica  ad  rc-s  ncocssarias 
«rat  parata.   vidc  l.    r.  supr.   de  offic.  Prcsfect.  uii^il. 

(12)  Vidc  Oidcndorpinm   Class.  ■>..  act.  Q. 

(i3)  l.  I.  infr.  dc  populanbus  aciion.  Imo  non  cuiiibet:  nam 
non  dalur  pupijh).  /.  de  pupillo.  5.  supr.  de  operis  nofi  niuicia- 
tion.  l.   mulieri.  6.  infr.  de  popularibns  aclionibus. 

(i4)  Id  cst,  ad  piiblicam  utiiitateni. 

(10)  /.   2.   5.   33.   infr.  ne  quid  in  loco  piiblico. 


(16)  Vcl  cloacam.  /.  a.  5-  ^^-  "f^-  titul.  proxim. 

(17)  Via  publica  cst ,  aiit  vicinalis.  §.  5.  Instit.  de  leg.  Axjuil. 
vicinalls  via  ,  j  iirl  f-uixu.%  ayna-x-  vicus  cniui  {  kJuii.  per  hauc 
transit  is  ,  qui  iu  vicum  abit.  publica  vero  via,  qu;e  ct  militaris 
et  Sxa-iKtKri  cst,  qua  orancs  in  divcrsa  loca  euules  utunlur.  Theoph. 
5.5.   Insl  de  lcg.  Aquil.  Idcm  conGrmat  /ex  2.§.ii.  infr.tit.proxim. 

(iS)  Vi;c  vicinalcs  plcrumque  cx  agris  privatorum  collatae  fiebaat, 
aut  dc  novo  ,  aut  quaudo  cx  agris  privatis  factaruin  manoria  non 
oxtabat,,jit  hic.  adde  /.  0.  §.  22.  infr.  tit.  prox.  Goth.  vide  Malh. 
Aillict.  dccis.  62.  Ans. 

(19)  Vidc  d.  §.  11. 

(20)  Idcm  igitiir  in  iis  servatur  ,  quod  in  publicis. 

(21)  Sub.  quod  ad  factum  atliiict ,  non  ad  jus. 

(22)  Miiitares  vi»  ,  quae  ct  publicie  et  Basilicie  dicuntuf .  TBoopb. 
ibid. 

(2  3)  /.  utt.  supr.  de  sen-itut.  prad.  rustic. 

(24)  Vicinalcs  qu.-rdain  vi.T  in  militarcm  viam  CJttlum  liaben*  : 
(piiCilam  sinc  ullo  cxitu  interraoriuntur.  Gcnus  loquendi  inlcrim  no- 
ta  ,  pars  intcrmoriuntur. 

(25)  A'ide  Oldcndorp.   Class.  a.  act.  9. 

(26)  Vcl  via  publica.  /.   a.  $.  20.  infr.  h.  t. 

(27)  Quod  extal  /.  2.  infr.  h.  l.  addc  /.  ao.  in  fm.  injr.  quod 
yi  aut  ct«m. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


38f 


puhlicas  ,  privatas  et  vicinales.  24.  De  viis  ritsiicis  vel 
urbanis.  i5.  De  commeatu  excmpto.  De  via  coarctata. 
26.  De  cloaca.  27.  De  fossa.  28.  De  restagnatione.  29. 
De  odore.  3o.  De  pastu.  3i.  De  his  ,  quce  statim  nocent 
vel  postea.  32.  Deterioratio  quomodo  accipilur.  33.  De 
specu  et  ponte.  34.  Hoc  Interdictum  esse  ' pcrpetuum  et 
populare.  De  condemnatione  in  id  ,  quod  interest.  35. 
Ad  tertiuni  Interdictum  restitutorium.  De  via  publica  , 
itinereve  publico  verba.  36.  Collatio  hujus  Interdicti  et  su- 
perioris.  3;.  De  co  .,  qui  fecit .,  vcl  factum  habet.  38.  De 
arbore  ,  quic  in  via  publica  cecidit.  3g.  De  eo  ,  cujus  0- 
pus  utile  cst.  De  his ,  qui  communitcr  fieri  curaverint.  ^2. 
De  eo  ,  qui  doh  fecit ,  quominus  possideret  ,  vel  haherct. 
43.  De  restitntioi.e  et  sumptibus  restilutionis.  44-  Dc  tcm- 
pore  Interdicti.  De  condemnatione  iii  id  ,  quod  interest. 
45.  Quartum  Interdictum  prohibitorium.  De  usu  vice  iti- 
nerisve  publici. 

2.  IJLrUNTJS  [  lib.  68.   ad  Edictum.  ] 

PRaetor  ait  :  Ne  quid  in  loco  publico  fcu:ias  ,  inve  euni 
locum  immittas  ,  qua  ex  re  quid  illi  damni  detur  : 
prceterquani  quod  Lege  ,  Senatusconsulto  (1)  ,  Edicto  , 
decretove  Principum  tibi  conccssiim  est  :  de  eo  ,  quod  fa- 
clum  erit  ,   Intcrdictum  [  non  (2)  ]   dabo. 

5.    1.   Hoc  Interdictum  prohibitorium  est. 

§.  2.  Et  tam  publicis  utilitatibus  quam  privatorum  per 
hoc  prospicitur.  Loca  enim  publica  utique  privatorum  u- 
sibus  deserviunt  ,  jure  scil.  Civitatis  ,  noa  quasi  propria 
cujusque:  et  tanlum  juris  habemus  ad  obtinendum,  quan- 
tum  quilibet  ex  populo  ad  prohibendum  habet.  propter 
quod  si  [  quod  ]  forte  opus  in  publico  fiet ,  quod  ad  pri- 
vati  damnum  redundet  :  prohibitorio  (3)  Interdicto  po- 
test  conveniri,  propter  quam  rem  hoc  Interdictum  propo- 
situm  est. 

5.  3.  Publici  loci  appellatio  quemadmodum  accipiatur, 
Labeo  definit;:  ut  et  ad  areas,et  ad  insulas,  et  ad  agros, 
et  ad  (4)  vias  [  publicas  ]  itineraque  publica    pertineat. 

$.  4-  Hoc  Interdictum  ad  ea  Joca  ,  quae  sunt  in  fisci 
patrimonio  ,  non  puto  pertinere  (5)  :  in  his  enim  neque 
facere  quicquam  ,  neque  prohibere  privatus  potest.  res  e- 
nim  fiscales  (6)  quasi  propriae  et  privata;  Priucipis  sunt  : 
igitur  si  quis  in  his  aUquid  faciat,  nequaquam  hoc  Inter- 
dictum  locum  habebit  5  sed  si  forie  de  his  sit  controver- 
sia  ,  Praefecti  (7)  eorum  (8)  judices  sunt. 

5.  5.  Ad  ea  igitur  loca  hoc  Interdictum  pertinet,  quje 


publico  usui  destinata  sunt  :  ut  si  quid  illic  fiat  ,  quod 
privato  noceret  ,   Pra^tor  intcrcederet  In terdicto  suo. 

5-  6.  Cuin  quidam  velum  in  mocuiano  (9)  immissum 
haberet ,  qui  (10)  vicini  luminibus  officiebat^  utile  Inter- 
dictum  ccmpelit  ,  Ne  quid  in  publico  immiltas  ,  qua  cx 
re  luminibus   Gaii  Seii  ojficias. 

$.  7.  Si  quis  quod  in  publico  loco  positum  habuit,  re- 
ficere  voluit,  hoc  (i  1)  Interdicto  locum  esse  Arisio  ait,  ad 
proliibendum  eum  reficere. 

5.  8.  Adversus  eum,  lyM  molem  (12)  in  mare  projecit 
Interdictum  ulile  competit  ci  ,  cui  forte  h.xc  res  nocilura 
sit  :  si  autem  nemo  damnum  sentit  ,  tuendus  est  is  qui 
in  litore  sedificat ,  vel  molem  (i3)  in  mare  jacit. 

5.  9.  Si  quis  in  mari  piscari  (i^)  aut  navigare  (i5) 
prohibeatur  ,  non  (16)  habebit  Interdictum  (17)  :  quem- 
admodum  nec  is  ,  qui  in  campo  pubhco  ludere  ,  vel  iu 
publico  (i8)  balineo  lavare  ,  aut  jn  theatro  speclare  ar- 
ceatur.  sed  in  omuibus  his  casibus  (19)  iujuriarum  actio- 
ne  utendum  est. 

5-  10.  Merito  ait  Praetor  ,  Qua  ex  re  quid  itli  clctmni 
detur :  nam  quotiensque  aliquid  in  publico  fieri  permitti- 
tur  ,  ita  oportet  permitti  ,  ut  (20)  siue  injuria  cujusquam 
fiat:  et  ita  solet  (21)  Princeps,  quotiens  aiiud  uovi  opo- 
ris  instituendum  petitur  ,  permittere. 

5.  11.  Damnum  autem  pati  videtur  (22),  qui  commo- 
dum  amittit  ,  quod  ex  publico  cousequebatur  ,  qualequa- 
le  sit. 

^.  12.  Proinde  si  cui  prospectus,  si  cui  aditus  sit  delc- 
rior  ,   aut  auguslior  ,  Interdiclo  opus  est. 

§.  i3.  Si  quid  iu  loco  publico  aedificavero  ,  ut  ea  , 
quse  ex  meo  ad  te  nuUo  jure  defluebant  ,  desinant  fluerei 
luterdiclo  me  non  teneri  Labeo  pulat. 

5.  i4'  Plane  si  aedificium  hoc  effecerit  ,  ut  minus  lu- 
minis  insula  tua  habeat :  Interdictum  hoc  competit. 

5.  i5.  Idem  ait  ,  Si  in  publico  aedificem  ,  deinde  hoc 
aedificium  ei  obstet ,  quod  tu  in  publico  aedificaveras :  ces- 
sare  hoc  Interdictum,  cum  tu  quoque  illicite  asdificaveris. 
nisi  forte  tu  jure  tibi  coucesso  asdificaveras. 

5.  16.  Si  quis  a  Principe  simpliciter  impelraverit  ,  ut 
in  publico  loco  cedijicet  :  uon  est  credendus  (23)  sic  (2^) 
aedificare  ,  ut  gum  incommodo  alicujus  id  fiat :  neque  sic 
conceditur  ,  nisi  forte  quis  hoc  impetraverit. 

§.  17.  Si  quis  nemine  prohibente  in  publico  aedificave- 
rit,  non  esse  eum  cogendum  tollere,  ne  ruinis  (^5)  Urbs 
deformetur  :  et  quia  prohibitorium  est  laterdictum  ,    nou 


(i)     /.2.  infr.  de  Jlumin. 

(2)  Negatio  liJEC  quihusdam  meis  manuscriptis  deest. 

(3)  Pari  ia  caasa^  prohibentis  causa  ita  est  potior.  /.  28.  supr. 
comm.  divid. 

(4)  Atqui  dc  via  publica  et  itinere  spccialia  sunt  Interdicta.  ^. 
20.^5.  35.  infr:  h.  t.  ^ 

(5)  Vide  ad  hunc  5.  Corasiura  Ub.  6.  miscell.  c.  19.  et  Bart. 
Brissoniura  lib.  3.  select.  antiq.  c.   19.  Mod. 

(6)  De  quibus  yide  /.  ult.   C.  de  quadricnnii  prcEscripl. 

(7)  Vide  /.   3.  in  fin.  siipr.  de  his  ,  qncB  in  testam. 

(8)  Praefecti  oerarii.  Ita  emcndat  ct  legit  Brissonius.  Nam  Pr.Tefc- 
cti  aerarii  id  munus  erat  in  urbe  ,  quod  procuraloris  Casaris  iu 
provinciis.  dixi  ad  /.  42.  infr.  dc  jtire  fisci. 

(9)  Mcenianum  quid  ,  vide  /.  242.  S.  i.  infr.  de  verbor.  si- 
S"if 

(10)  j4l.  quod.  al.  quo. 

(11)  u4l.  huic. 

(12)  Et  pilas.  /.  3,  in  fin.  infr.  h.  t.  /.  3o.  in  fin.  supr.  de 
adq.  rer.  domin. 

(i3)  Moles  terra  vel  lapide  fiunt  ,  /.    Si.    5.  ante  domum.  siipr. 
de  act.  cmpt.  /.    1.  supr.  de  impensis.  Ciccr.  g.   ad  Atlic.    17.   Sc- 
ntc.  Contr.  5.  et  epist.  i^.  Martial.  22.  Hiftius  de   bello  Africo. 
Tom.lU. 


Patercul.  2.  ubi  de  LucuUo.  Lucan.   1.  Sueton.  Caligula.  Plin.   j, 
('4)  '•  j3.  5-  "^^-  iiiff-  de  injuriis.  §.  2.  Inst.  de  rer.  di^^is. 
(i5)  liii'r.   ut  i)i  Jluminc  piillico. 

(16)  Imo  habebit.  arg.  5-   "•  ^'ift-  ^-  '• 

(17)  Injuriarum  tamcu  agere  potest.  Jtifr.  h.  t.  et  d.  /.    i3. 

(18)  d.   5.  ult. 

(19)  Vide  d.  5.  uh. 

(20)  5-  >6.  infr.  h.  t.  l.  tdt.  in  fin.  supr.de  servit.  prced.  urh, 
l.  17.  supr.  de  scrvit.  prced.  rust.  l.  11.  in  fin.  supr.  si  servit. 
vindicet.  l.  28.  supr.  comm.  divid.  l.  \l\.  supr.  de  condict.  indeb. 
/.  7.  supr.  de  seiv.  export.  l.  6.  in  fn.  supr.  de  jtir.  dot.  l.  5o. 
supr.  de  adquir.  rer.  domin.  l.  206.  injr.  dc  reg.  jur.  l.  6.  C. 
de  servit.  l.  35.    C.  de  inojf.  teslain 

(21)  Pnesumuntur  principcs  noUe  cuiquara  auferre  jus  suum:  de 
qua  praesumptioiic  vide  Alciat.    3.  prcesumpt.    12. 

(22)  Damnum  patitur  ,  qui  commodum  amittit. 

(23)  Vid.  5-    •«•  supr.  h.  t. 

(24)  Et  ila  in  odiosis  strictissirae  beneficium  Principis  interprc- 
tamiir  :  iu  favorabilibus  latis.sime  exlendiujus.  /.3.  supr.  de  coiislii. 
princip. 

(25)  /.  idt.  infr.  h.  t. 

49 


382 


DIGESTORUM 


lestilutorium.  si  lamen  obstet  id  acdificium  publico  usui  , 
uljijue  is,  qui  operibus  publicis  procurat  (i)  ,  deb(bit  id 
deponere  (2)  :  aut  si  noa  obslel,  solariuni  (3)  ei  ijnpc- 
nere.  vecljgal  enim  lioc  sic  appellatur,  solariuin  (4),  ex 
eo  qucd  pro  solo  pendatur. 

§.  18.  Si  tameii  arlliuc  nuUum  opus  factum  fuerit,  of- 
ficio  judicis  continetur  ,  uti  (5)  cavealur  non  fieri  ,  et 
ea  omnia  etiam  in  pcrsoDa  hercdum  ca:tcrorunique  succes- 
sorum  erunt  cavenda. 

§.  19.  Locorum  sacrorum  divcrsa  causa  est  ;  in  loco 
enim  sacix)  non  solum  facere  vetamur  (6),  sed  et  faclum 
restiluere  jubemur  :   hoc  propter  religiouem. 

§.  20.  Ait  Prajtor  :  In  via  (7)  puhlica  itinerevc  pulU- 
co  fdcere  ,  immittcre  quid  ,  quo  ea  ich'e  iter  deterius  sit  , 
Jiat^  leto  (8). 

5.  21.  Viam  puhlicam  eam  dicimiis  ,  cujus  eliam  so- 
lum  (9)  publicum  est  :  non  (10)  enim  siculi  in  privata 
viii ,  ita  et  in  pubhca  accipimus.  vise  privatce  solum  alie- 
num  est  ,  jus  tanfum  eundi  [  et  ]  agendi  nobis  compe- 
lit  :  viae  autem  publicae  solum  publicum  est  ,  relictum  ad 
directum  certis  (11)  finibus  latitudinis  ab  eo,qui  jus  pu- 
Lhcandi  habuit  ,  ut  ea  pubhce  iretur  ,  commearetur. 

5'  22.  Viarum  qua-dam  pubUcse  sunt,qusedam  privalae, 
quacdam  vicinalcs.  -j-  Puhlicus  vias  dicimus ,  quas  Gra-ci  /Jot- 
c.KtKus  (12)  ,  id  est ,  regics  ,  nostri  prsetorias  ,  alii  con- 
sulares  vias  appellant  (i3).  ^  Privalise  sunt  ,  quas  agra- 
rias  (i4)  quidam  dicunt. 

"Y  Vicinales  (i5)  sunt  viae  ,  quse  in  vicis  sunt  ,  vel 
quae  in  vicos  ducunt.  has  quoque  publicas  esse  quidam 
dicunt  :  quod  ita  vcrum  est  ,  si  non  ex  collalione  (16) 
privatorum  hoc  iler  conbtilutum  cst  :  ahter  ,  atque  si  ex 
coUatione  privatorum  reficiatur.  nam  si  ex  collatione  pri- 
valorum  reficialur  ,  non  ulique  privata  est  ,  reficlio  (17) 
enim  idcirco  de  communi  fil,quiausum  ulilitatemque  com- 
niunem  habet. 

5-  23.  Privatae  viae  dupliciter  accipi  possunt :  vcl  hae  , 


qua?  suat  in  agris  ,  quibus  imposita  esl  servltus  ,  ut  ad 
ngrura  aLerius  ducant  ;  vel  liaj  ,  quK  ad  agros  ducunt  , 
pcr  quas  omnibus  ponneare  (18)  liceat  ,  in  quas  exilur 
de  via  coosulari  ;  et  sic  posl  ili;.m  cxcipit  via  ,  vel  iter  , 
vcl  aclus  ad  villam  duccns.  has  ergo  ,  quaj  post  consula- 
rfui  excipluiit  in  viilas  ,  vel  in  ahas  colonias  (19  1  duccu- 
lcs  ,  pulem  etiani  ipsas  publicas  esse. 

5.  24.  Hoc  Interdiclum  tautum  ad  vias  ruslicas  perti- 
net ,  ad  urbicas  vero  non  ;  harum  enim  cura  pertiuet  ad 
m;.gistrnlus  (20). 

§.  95.  Si  via3  publlcae  exemptus  commeatus  sit  vel  via 
coaitata  :    inlerveniunt  magislratus  (21). 

^.  26.  Si  quis  cioacam(22)in  viam  publicam  immitte- 
ret ,  exque  ea  re  minus  liabiiis  via  per  cloacam  fiat  ,  te- 
neri  eum  Laljco  scribit  :   inimisisse  enim  eum  videri. 

§.  27.  Proinde  et  si  fossam  quis  in  fundo  suo  fecerit  , 
ut  ibi  aqua  collecla  in  viam  decurral :  lioc  Intcrdicto  te- 
nebitur  ,  immissum  enim  habere  etiam  hunc  videri. 

§.  28.  Idem  Labeo  scribit  (^3)  ,  si  quis  in  suo  ita  ae- 
dificaverit  ,  ut  aqua  in  via  (24)  collecta  restagnet  (26)  , 
non  teneri  eum  Inlcrdicto  (26)  5  quia  non  immitlat  a- 
quam  ,  sed  non  recipil.  Nerva  autem  meiius  scribit  (27) 
utrunique  teneri.  '\-  Piane  si  fundus  viam  publicam  con- 
tiugat  ,  et  ex  eo  arpia  dcrivata  deteriorem  viam  faciat  , 
qua3  lamen  aqua  ex  vicini  fundo  in  tuum  veniat:  si  qui- 
dcm  nccesse  iiabeas  eam  aquam  recipere  ,  Intcrdictum  lo- 
cum  liabebit  advcrsus  vicinum  tuum  :  si  autcm  neccsse 
non  sit,  uon  tcneri  vicinum  tuum ,  te  tamen  teneri.  cum 
enim  videri  faclum  lu.bere  ,  qui  usum  ejus  aquae  iuibeat. 
•4-  Ilem  Nerva  scribit  ,  si  lecum  Inicrdiclo  agnlur  ,  nihil 
ullra  te  laccre  cogendum  ,  quam  ut  arbitratu  ejus  ,  qui 
tccum  expcrilur  ,  cuni  vicino  experiaris  :  caeterum  tdilcr 
obtervaulibus  luturum ,  ut  lenearis ,  eliam  si  jam  bona  fi- 
de  cujn  vicino  egcris  ,  neque  per  le  stet  ,  quominus  arbi- 
tralu  acloris  cum  vicino  expcriaris. 

5.   'io.   Idem  ait,  si  odore  (28)  solo  (29)  locus  postden- 


(i)  Procurator  opcrum  puMicomm  ,  id  est  ,  ad  qucm  viarum 
curatio  perlinet.  Paul.  5.  sentcnt.  6.  j.  2.  qui  et  ob  id  viocuru*. 
Yar.  4-  de  lingua. 

(2)  Axlito  vel  Priiicipe  ,  vel  Prscsidc.  /.  24.  siipr.  de  dumno. 

(3)  Quod  quid  sit  ,  vide  iifi.  h.  t. 

(4)  De  solario  dixi  ad  /.  i5.  supr.  qui  jwtior.  adde  /.  Sg.  §. 
5.  siijjr.  de  legal.  1.  Golli.  Vid.  Albcnc.  Guilil.  Iractat.  de  di- 
uers.  timp.  appell.  cop.  6.  in  pr.  Ans.  Addc  SUihan.  Fofcat.  dc 
penu.  cap.   19.  S.  L. 

(5)  /.  21.  ^.  3.  supr.  de  opc.r.  noci. 
(f))     /.   I.  supr.  ne  quid  in  loco  sucro. 

(7)  Hactenus  de  factis  iu  loco  publico :  nunc  de  faclis  in 
via  ct  itiuere  puLlico  :  patet  ita  loiigius  illi.d  Iiilwdiclum  , 
quam  lioc. 

(8)  Prohibitorium  hoc  Interdictnm  observa  :  dc  reslitutono  V. 
5.  53.  infr.  h.  t. 

(9)  "V'i«  publicee  soluro  est  pubHcum  :  privatae,  pnvatum.  mfr. 
h.  t. 

(10)  Viae  privalae  sohmi  alicnum  cst :  pubhcee  ,  publicum. 

(11)  V.  /.  8.  supr.  de  seivit.  prced.  tustic. 

(i-.>,)  Basihcaj  et  rcgiae  viae.  Theopbil.  §.  5.  Jnst.  de  Irg.  Aauil. 
Porio  de  Basilicis  fediliciis  addc  quM  scripsi  ad  /.  8.  §.  2.  Infr. 
de  i'('ib.  oblig. 

(i?))  El  mihtares.  Theoph.  ibid. 

(i4)  K  quibus  ex  via  publica  divcrtctur  in  villas  aut  colonias. 

(i5)  /.  3.  supr.  de  loci^  tl  itincrib.  publicis.  nudc  apud  Sei.ccain 
legiUir  iincinalis,   5.   de  bcnific.  "il^.  in fn. 

(10)  d.  /.  3.  adde  /.  unic.  Infv.  de  via  puUica.  l  3.  supr.  dc 
locis  ci  iiincrihus. 

(17)  Jtifectio.   //«/. 

(18)  Al,  commeaic. 

(19)  /.  24.  5.  4.  supr.  locali.  l.  20.  §.  3.  sri/ r.  dc  if^nrudo. 
(.stque  colonia  ,    praedinm  ,    quod   sub    coloao    poAiilclur  :  a  cullu 


acri  dicilnr,   i5.  Isidor.  a. 

(20)  le  qiiibus  dixi  ad  /.    1.  infr.  de  v^ia  puNica, 

(21)  Ut  scil.  vicini  \i;ini  piaslcnt.  /.  i4-  §.  i-  supr.  qurmadm. 
scwit.  addc  58.  Eclog.  cx  tit.  6.  cap.    i5. 

(•.12)  Cloacam  diclam  pulat  Isidonis  ,  qtiod  per  eam  colatnr  ;iger, 
l5.   origin. 

(23)  Kt  m.ile  ,  nt  mox  scqnilnr. 

(24)  Pi.blica  scil.  de  qua  hoc  tilulo  agitnr. 

(25)  t!t  rcdundct.  /.    1.  5'  <^-  *"/^'''  de  aqua  et  aquce. 

(26)  lioc  scil.  Ne  quid  in  loco  piiblico. 

(27)  Odore  solo  Gt  lo(  us  pcstilentiosus.  Cur  ?  boc  Interdictt)  noQ 
tanluin  is  tcnctur  ,  qui  immitlit  ,  scd  et  is  ,  qui  aliud  facil.  v. 
/.    1.  supr.   h.  t. 

(28)  InleiCbt  cerle  nostra  ,  qiialem  spiremus  acrcm  ,  qualcs  han- 
rianuis  cdores,  Islis  cnim  \ilal<s  nostri  spirilus  aiiintiir  }  odore  scil. 
Ycl  ,  ut  ait  Avicenna  ,  arcmalicilate  ct  ;icrc ,  qui  in  ipso  conccntii 
spiritus  animalis  antritur.  Hinc  Dcinocrilus  dicitnr  janijam  e\|.ii.".- 
turus  ,  olfactu  calcntis  panis  vilam  snain  jirolrJxis>-c :  (.1  plniinii  ;n 
Aleyplo  scjtimo  mcnsc  uali  vivunt  salnbris  aiiris  benctirio.  \  iih: 
Mai'sil.  Ficin.  lib,  dc  \>ita  longa.  c.  i5.  18.  ubi  inter  caetcra  odo- 
rcm  vini  cli};cndum  csse  ait :  ct  rcs  ila  Iiabct  :  cras^a  .•'.liincnl.i 
nunquum  spirilum  alere ,  nisi  in  tcnuissiinos  va|.orcs  vcitaiiltir.  Ad 
hsec,  Gravcs ,  tcrrenae  ,  infcriore.^quc  cxpiralioncs  ad  pestil<iitiani 
pr.Tpaiant  ct  cxcitaut .  Fcrncl.  2.  de  ahditis.  12.  hinc  constat  .  >o- 
lis  spirilualibus  ct  invisibihbus  icbns  homincm  nnliiri.  addc  qjia 
striiii-i  nd  /.   4.  C.deadditiis  action.  adde  Scnec.  5.  Conlr.  5.  in  fin. 

(2<j)  Odoie  soli  ,  i'ulgal.  Hal.  Piol>ari  polc.-t  Florenfina  ,  lu g. 
l.  8.  ^.  5.  supr.  si  serrit.  in  qna  dc  fumo  agitiir.  Idc.n  dici  nfcst 
de  ^lciculinio.  arg.  I,  17.  supr.  si  scivit.  uindicct.  addc  /.  8.  5-  5. 
4J//.7-.  st  stivil.  vindicct.  adde/.  i3.  ^.d.  supr.  dc  iisufruct.  2.  Harm. 
4.  ct  gcncialiter  hoc  Intcidiclo  ai;i,  ctsi  alio  quani  toli  odorc  locns 
pct.lilci)liosus  liul. 


LIBER    QUADRAG 

tiosus  fiat  ,   non  ess?  ab  (i)  re  dc  ea  Inlerdicto  uli. 

^.  3o.  Hoc  luterdiclum  ctiam  ad  ea  ,  qu^e  pascuntur 
in  via  publica  ,  itinereve  publico  ,  cl  deteriorem  faciant 
viam  ,  locum  liabet. 

§.  3i.  Deinde  ait  Praelor  (-2),  Quo  eci  via,  idf/ue  iler 
dcterius  sit  •,  fiat  :  lioc  ,  sive  slatim  deterior  via  sit ,  sive 
poslea  :  ad  lioc  cnim  pertinent  haec  verba,  sit  ^  fiat.  ete- 
nim  quaedam  sunt  talia,  ut  statim  faclo  suo  noceant:  qua^- 
dam  talia,  ut  in  praesentianim  (3)  quidem  nihil  noceant, 
in  fulurum  aiitem  nocere  debeant. 

§.  82.  Deteriorem  autem  viam  fieri  sic  accipiendum 
est,  si  (4)  usus  cjus  ad  commeandum  corrumpatur:  hoc 
est,  ad  eundum  vel  agendura  I  ut  cum  plane  (5)  fuerit, 
clivosa  fiat ,  vel  ex  molli  aspera  ,  aut  angustior  ex  latio- 
re  ,  aut  palustris  ex  sicca. 

5-  33.  Scio  tractatum  an  perraittendum  sit  specus  (6) 
et  (7)  pontem  per  viam  publicam  facere  ?  et  plerique 
probant  Interdicto  eum  leneri  (8j  :  non  enim  oportere 
eum  deteriorem  viam  facere. 

§.  34.  Hoc  Interdictum  perpetuum  et  populare  est  : 
condemnatioque  ex  eo  facieuda  est  ,  quanti  (9)  actoris 
ii^tersit. 

5.  35.  Praetor  ait:  Quod  in  via  (10)  publica  itinereve 
puhlico  faclum  ,  immissum  habes  ,  quo  ea  via  ,  idve  iter 
deterius  sit  ■>  fiat  ,  reslituas  (11). 

5.  36.  Hoc  Interdictum  ex  eadem  causa  proficiscitur  , 
ex  qua  et  superius:  et  tantum  interest,  quod  hoc  restitu- 
torium  ,  illud  prohibitorium  est. 

5.  3^.  Hoc  Interdicto  non  is  tenetur  ,  qui  in  via  pu- 
blica  aliquid  fecit  ,  sed  is  ,  qui  factum  habet  :  proinde 
si  ahus  fecit,  alius  factum  habet ,  is  tenelur  ,  qui  factum 
liabei.  et  est  hoc  utiHus  :  quia  is  potest  reslituere  ,  qui 
factum  immissum  ha])et. 

5-  38.  Habeie  eum  dicimus  ,  qui  utilur  ,  et  jure  pos- 
sessionis  fiuitur:  sive  ipse  opus  fecit,siveex  causa  eraplio- 
nis  (12)  ,  vel  conduciionis  ,  vel  lcgalo  ,  vel  herediiate  , 
vel  quo  alio  modo  adquisiit. 

5.  39.  Unde  Ofilius  putat  eum  ,  qui  pro  derelicto  (i3) 
reliquit  id  opus  ,  quod  fecit,  si  viam  publicam  corrupit , 
et  reliquit  ,  non  teneri  hoc  Interdicto  :  non  enim  habet  , 
quod  fecit.  |  Sed  an  in  eum  aclio  debeat  dari  ,  videbi- 
inus  ?  et  puto  utiJe  Interdictum  competere  (i^)  ".  ut  quod 
in  via  publica  aedificavit  ,  restituat. 


ESIAIUSTERTIUS. 


383 


§.  40'  Si  ex  fundo  tuo  arbor  in  via  publlca  sic  cecide- 
rit ,  ut  ilincri  sit  impcdimento,  eamque  pro  derelicLo  La- 
boas',  non  tencri  [  te  ]  Labeo  scribit :  si  tamen  (  inquit  ) 
aclor  sua  impensa  arborem  toUere  paralus  fuerit,  recle  t&- 
cum  aclurum  Interdicto  de  via  pubhca  reficienda.  S(h\  si 
pro  dcrelicto  nou  liabeas,  recie  tecum  agi  hoc  Interdicto. 

5.  4i-  Idt^^ni  Labeo  scribit  ,  si  vicinus  meus  viara  ope- 
re  corruperit  ,  quamvis  opus  ,  quod  fecit  ,  tim  •  mibi  , 
quam  (i5)  ipsi  utile  sit ,  tamen  si  is  vicinus  fundi  sui 
causa  id  fecerit  ,  me  [  lamen  ]  non  po.'se  hoc  Interdicto 
conveniri  :  si  aulem  communiier  hoc  opus  fieri  curaveri- 
mus  ,  utrumque  nostrum  teneri. 

(J.  42.  Hoc  Interdictum  locum  Jiabet  eliam  adversus 
enm,  qui  dolo  (16)  malo  fecit ,  quominus  possidjret,  vel 
liaberef;:  etenim  parem  fi^)  esse  conditiouora  oportet  ejus 
qui  quid  possideat,  vel  habeat,  atque  ejus  cujus  dolo  raa- 
lo  factum  sit  ,  quominus  possideret  ,  vel  haberet  :  mihi 
videtur  vera   Labeonis  sententia. 

5.  43-  Restiluas  (18),  inquit.  -^-  Restituere  (19)  vide- 
tur  ,  qui  in  pristinum  statum  reducit.  quod  fit  sive  quis 
tollit  id,quod  factum  est,  vel  reponat,quod  sublatum  est: 
et  interduui  suo  suinptu.  nam  si  ipse,  quo  qui  interdixit, 
fecerit ,  vel  jussu  ejus  alius ,  aut  ratum  habitum  sit  quorl 
fecit  ,  ipse  suis  sumptibus  debet  restituere  :  si  vero  nihil 
liorum  intervenit  ,  sed  habet  factum  ,  tunc  dicemus  ,  pa- 
tienliam  solam  eum  pra^stare  debere. 

§.44-  Interdictum  hoc  non(2o)esse  temporariura  ,  scien- 
dura  est  :  pertinet  enim  (21)  ad  publicam  utilitatem.  con- 
demnatioque  ex  eo  facienda  est  ,  quanti  acloris  intersil  , 
tolli  quod  factiun  est. 

§.  45.  Praetor  ait :  Quo  (22)  minus  illi  via  publica  iti- 
nereve  publico  ire  agere  liceat ,  vim  fieri  veto. 

De  litoribus.    1 .  De  mari  ,  et  pilis  in  mari  jactis, 

3.  Celsus  lib.   39.  Digestorum. 

T  Ilora ,  in  quae  populus  Romanus  imperium  habet ,  po- 
J-J  puli  (23)   Romani  esse  (24)  arbitror. 

5.  1.  INIaris  communem(25)  usura  omnibus  hominibus, 
ut  aeris  :  jactasque  in  id  pilas  (26)  ,  ejiis  esse  ,  qui  y^.cc- 
rit  5  sed  id  concedeudum  non  esss  ,  si  deterior  litoris  ma- 
risve  usus  eo  modo  futurus  sit. 


(1)  Ab  red  co  laterdicto  uti.  Muretiis  i5.  variar.  29.  in  fin. 
iibi  notat  vcleres  adjiccrc  solitos  literam  D.  dictioniijus  iu  vocalem 
desinentibus  qiiotiens  sequons  a  vocali  incipcret. 

(2)  Adde  /     I.  supr.  de  liis  ,  qui  ejfud.  vel  dejccer. 

(3)  Hac  formuia  idem  Ulpianus  usus  est.  /.  i.  ^.  1.  supr.  de 
tabul.  exhih. 

(4)  /•    I.  5-    '5.  infr.  de  Jluminib. 

(5)  Plana ,  i'ulg.  Hal.  Plano  opponitur  clivosum.  Clivi,  loca 
ardua  sunt  ;  inde  clivia  auspicia  ,  dilficillima  ,  quae  ficri  aliquid 
prohibent.  Fest. 

(6)  Ovi))  ,  58.  Eclog.  ex  tit.  8.  c.  7.  Spccum  duccre  ,  cst  spc- 
cies  ducendi  pcr  opertum  .  /.  57.  injr.  de  furlis.  paium  diflt-rt  a 
cuniculo  ,  vide  Cuj.    16.  ohseiv.   17. 

(7)  Specus  a  ponte  vidctur  distingui.  Specus  enim  fit  sub  tcr- 
rj  ;  poJs  supra  tcnam. 

(8)  /.   ult.  infr.  de  Jlum. 

(9)  Eclog.  ibid. 

(10)  /.   I.  supr.  de  locis  et  itinerib.  publ.  Paul.   ^.  sent.  6.5.  2. 

(11)  Restitutorium  intcrdictum  obscrva  :  dc  piobibitorio  vide  5. 
ao.  supr.  k.   t. 

(12)  Pro  cmplorc  ;  ct  similibus  titulis  ,  de  quibus  vide  /.  3.  5. 
21.  supr.  do  adq.  le/  amitt.  possess.  ct  l.  5.  5-  3.  supr.  dc  hii  , 
qui  effud.  uel  dejgcer, 

(i3)  /.  7.  supr.  dc  aqua  et  aquce. 


(«4)  d.  5.  3. 

(i5)  Adde  /.  48-  supr.  dc  imi.fr. 

(16)  Dolus  rcpracsentat  possessionera .  Qui  dolo  desinit  possiderc  , 
pro  posscssore  damnatur.  /.    i3i.    i5o.  iiijr.  dc  regul. 

(17)  Paria  sunt  possiderc  ,  babereque  ,  et  dolo  malo  fecissc  ,  nc 
liabcrcs  aut  possidorcs.  adde  /.    i5o.  i/ijr.  de  reg.  Jur. 

(18)  Restitui  et  rcm  tradi  an  diirerant ,  vide  apud  Zas.  2.  resp. 
20.  adde  /.   i.  Supr.  de  act.  empt. 

(19)  Plus  cst  restituere  ,  quam  e.^biberc.  Qui  restituit  posscsso- 
rcra  facit,  et  fructus  reddit.  /.  22.  /.  73.  /.  uU.  ct  causam  usucapien- 
di.  /.   35.   adde  /.    70.   Infr.  de  uerb.  sign. 

(20)  §.   34.   sup?:  h.  t'  Eclog.   58.  ex  tit.   8.  c.   7. 

(21)  Imo,  quia  populaie  est ,  idco  anno  fiuitur.  /.  ull.infr.  de 
popularih.  act. 

(22)  /.    II.   C.  de  sen'itutib. 

(23)  /.   56.  /.  65.  5-    '•  »"/.>?•.  de  adquir.  rcr.  dom. 

(p.\)  Ideoquc  gentes  in  illa  iitora  desccndentes  populus  Romanus 
prohiljcre  polest ;  suos  cives  non  potest.  /.  2.  5-  46«  ■»"/"*•  de  ori- 
gine  juns. 

(25)  /.  24.  snpr.  de  damno. 

(26)  IMolcs.  /.  2.  5^  8.  supr.  h.  t.  /.  3o.  in  fin.  supr.  dc  adq. 
rer.  dom.  iiinr  Virgil.  2.  JEneid.  vers.  17.  et  seq.  Qualis  in  Eu- 
ioico  B  ijarum  litore  quindain  Snxea  pila  cadit  ,  magnis  quan: 
molibus  ante  Constructam  jaciunt  ponto. 


384 


DIGESTORUM 


privato  no- 
tabulaiura , 


De  litorc. 
4.   SccvoLA.  lib.   5.   Responsovum  respondit, 

IN  litnre  jurc  gouliiim  Kdificare  licere  (i)  ,  nisi  (2)  usus 
publicus  impediret. 

De  rii'o. 

5.  Paulus  lib.    16.  ad  Sabinum. 

SI  per  publicum  locum  rivus    aquae    ductus 
cebit  (3) ,     erit  actio  privato  ex  Lege  xii. 
uti  noxa  (4)  domino  caveatur. 

De  procuratore. 

6.  JiTLiANus  lib.   43«  Digestorum. 

EI  ,  qui  boc  Interdicto  experilur  ,  ne  quid  in  loco  pu- 
blico  fiat  ,  quo  damnum  privato  detur  ,  quamvis  de 
loco  publico  Interdicat  ,  nibilo  minus  procuratoris  (5) 
^dandi  faculias  est. 

An  cedi/icium  in  publico  factum  deponaXur. 
7.  Idem  lib.   4*^-   Digestorum. 

Slcut  is  ,  qui  nullo  prohibenle  in  loco  publico  aedifica- 
verat,  cogendus  non  est  demolire  (6),  ne  ruinis  (7) 
TJrbs  deformetur  :  ita  qui  adversus  (8)  Edictum  Praito- 
ris  a>dificaverit  ,  tollere  sedificium  debet  ,  alioquin  inane 
et  lusorium  (9)  Praetoris  imperium  erit. 

TIT.  IX. 

DE  LOCO  PUBLICO  FRUENDO  (10). 

Interdictum.   1.  Ratio  Interdicti.  2.  De  conductore  et  fjus 
socio.  3.  De  lege  locationis. 

1.  Ulpianus  lib.  68.   ad  Ediclum. 

PRaetor  ait  :  Quominus  loco  puhlico  ,  qmm  is  ,  cui  lo- 
candi  {1 1)  jus  fuerit  ^  frucnduvi  alicui  locavit  :  ei  , 
(jui  conduxit  ,  sociove  ejus  e  lege  locationis  frui  liceat  , 
vim  Jieri  veto. 

§.    1.  Interdictum  Iioc  publicap  utilitatls    oausa  proponi 
palam  est  :    tuetur    enim    vectigalia  publica  (12)  ,    dum 


prohibetur  quis  vim  facerc  ei,  qui  id  fruendum  coiiduxit^ 
5.   2.  Scd  si  simul   veniant   ad    Interdictum  movendum 
jp^e  ,  qui  conduxerit  ,  et  socius  ejus  :   magis  est  ,  ut  ipse 
conduclor  pra^feratur. 

5.   3.  Ait  Praetor  :    Quo  minus  e  lege  locationis  frui  li~ 
ceat.   merito  ait    e    lege  locationis:   ullra  (i3)  legem  cnim , 
vel  contra  legein,nou  debel  audiri  qui  frui  desiderat. 
De  iniaginibus  et  statuis. 
2.   (i4)  PaULUS  lib.    5.   Sententiarum. 

COncedi  (i5)  solet  (16)  ,   ut  imagines  et  statuae  ,     quse 
ornamenta  Reipublicae  sunt  futurje,  in  publicum  (17) 
ponantur. 

TIT.  X. 

DE  VIA  (18)  PUBLICA,  ET  SI  QUID  IN  EA 

FACTUM   ESSE   DICATUR. 

De  complanaiione  viarum.  De  Jluminihus.  De  pontibus. 
j.  De  parietibus  privatis.  2.  Ne  vice  perfodiantur^  vel  ob- 
ruantur  ,  3.  Sed  reparentur.  4-  '^'-  ^"'^^  «'^^^  offidnas 
proponatur.  5.  De  rixis.  De  his,  quce  in  viam  projiciuntur. 

Ex  (jg)  lib.  singul.  Papiniani  de  (20)  officio 
.^dilium. 

/|  } Diles  (21)  studeant  ,  ut  quae  secundum  civitates  sunt 
SJLj  via;,  adaequenlur,  et  effluxiones  non  noceant  domi- 
bus  ,  et  pontes  fiant ,  ubicumque  oportet. 

5.  1.  Studeanteliam  ne  eorum  aut  aliorum  parietes,etiam 
domorum  qui  ad  viain  ducunt ,  sint  caduci  :  sed  ul  opor- 
tet  ,  enmndent  doinini  domorum ,  et  construant.  Si  autem 
non  emundaverint  ,  neque  construxerint  ,  raultent  eo9  , 
quousque  firmos  effecerint. 

§.  2.  Curent  aulem,  ut  nullus  effodiat  vias,  neque  sub- 
ruat  ,  neque  conslruat  in  viis  aliquid.  +  Si  autem  servus 
quidem  fuerit  ,  ab  obvianle  fustigetur  :  si  liber  ,  demou- 
glretur  ^dilibus :  ^diles  autem  mullent  secundum  Le- 
gem  ,  et  quod  lactum  est  ,  dissolvant  (22), 


(i)     Cuique.  /.  5o.  supr.  de  adquir.  rcr.  dom. 
(2)     Et  ita  restringe  l.  4-  sup.  ae  rcr.  di*>is. 
O)     Koccre  poterit. 

(4)  Al.  noxae. 

(5)  /.  42.  supr.  dc  procurat. 

(6)  j4l.  demoliri. 

(7)  /.  2.  5-   17-  supr.  h.  t.  l.   20.  5-   >o-  *"F'*-  de  oper.    axxn. 

(8)  V.  /.    102.  infr.  de  rcgul.  jur. 

(9)  Quod  csse  non  dcbet  ,  /.  78.  supr.  de  judicii»  de  iusoriia 
actibus  adde  quae  scripsi  ad  /.   14.  injr.  de  appellat. 

(10)  A  pubiicano  scil.  conducto. 

(11)  Publicano.  sc. 

(i2)  Quae  favorem  merentur.  /.  Un.  $.  7.  infr.  ut  in  fiumin. 
publ. 

(i3)  /.  2.  supr.  si  ager  veclig, 

(i4)  Hanc  Lcgem  fugitivani  esse  scribit  Pitboeus  2.  notar.  Alosaic. 
in  fin.  non  video  tamen  minus  idoneo  loco  positam  essc ,  ut  a  no- 
bis  infra  dicetur. 

(i5)  Alias  publicanus  habiturus  est ,  quod  conqueratur. 

(16)  A  principe  scil.  est  cnim  pcrmissu  Principis  opus  cx  Edi- 
clo  Claudii  ,  qnod  rcfcrt  Dion  58.  nisi  quis  pubhcum  opus  edifi- 
cct  vel  leticiat. 

(17)  In  piiblico. 

(18)  58.  Ecl.  3. 

(19)  Hanc  Legcm  eniendata  in  raultis  Pisana  translationc  ,  sic  in- 
lerprelari  cogor. 

(20)  \^  Tvj  AVuvc/<fx«  fjcvofilfiKH  1»  UoiviJteiru- 

(21)  Ot  «■^uvd/uot ,  diilriiini  ah  olyopoi.vc/u')i<-  Ab  sdlhbus  co^r- 
ccbatnr  vcndenlium  rabies.  Hicron.  ad  Kusticuni  monachum  dr  ri- 
yeiidi  forma.  Hinc  Apuleius  r.  Annonam  curamus  et  aedilcin  gcii- 
i/itis.  drvyofxot  curant,  ut  in  nrbc  muiida  sint  omnia  ;  idc  orfue  L'l- 
pian.  in  Oratione  contra   Timocratem,  tj-{  J"'  «^epxyoy®-  0  iirQWTK 


voKit  aVx»A».u|i'^-  vid.  Cujac;  ad  /.  i.Supr.  de  excusat.  Jol.  i<)3. 
etiam  hi  suut,  qui  dicunlur  magistratus  ,  ad  quos  viarum  iirbic.i' 
riiin  pubhcarum  cura  pertinet  ,  /.  3.  5-  ^^-  siipr,  ne  (juid  in  locn 
publico.  et  cloacaruni,  /.  2.  in  fin,  infr.  da  clnacis.  vetabant  iideru 
animalia,  qua  vuigo  itcr  fit  ,  haberi  noxia  ,  /.  !\i.  supr.  de  cediU' 
tio  edicto.  lcctos  iii  via  pubiica  positos  concideie  poterant  ,  /.  12. 
supr.  de  periculo  et  commod.  Paiil.  3.  sent.  6.  §.  2.  vinc^iri  dice- 
bantur.  dict,  j.  2.  Varro  4-  ^e  lingiia.  Huc  pertintt  ,  quod 
Dion  lib.  58.  et  Suctonius  in  f^espasiano  cap.  5.  narrant  , 
Caii  Caliguiae  jussu  Fiavio  Vespasiano  (  aedililateiu  gcrenti  )  vc- 
sli  ni  lulo  oppietam  ac  respersam  fuisse  ,  propter  curain  vcr- 
rendaium  viarum  neglectam  :  quarum  purgandarum  cura  ad  aedi- 
les  j)crlinebat.  Plane  a  P.  A'ictore  curatores  duo  siugulis  up- 
bis  ngionibus  adsignantur ,  atque  intcr  nova  ollicia  al)  Augiu>to 
excogitata  ,  etiam  viarum  curationem  Suetonius  in  ejus  1  iia ,  cnp. 
Z-j.  nnmcrat.  Capitoiinus  his  curatoribus  potestatem  a  M.  Anto;iio 
pliilofopho  datam  memorat ,  ut  puuircnt ,  quos  videretur  ,  aut  jiu- 
nicndos  ad  Praefectum  ur])i  rcmittercnt.  Anlea  quoquc  qnatuor  viri, 
qui  viarura  curaiu  gerebant,  ia  Rcpublica  constituli  crant.  /.  2.  5- 
3o.  supr.  dc  oris.  juris.  Hi  sunt,  qui  a  Dione  i»V<rxpe;  lii»  t* 
aT3t  «a^»  l-rifxWnnot ,  de  quibus  illae  antiquilalis  ins»  riptionce 
accipicndae  sunt ,  quae  tJrbini  et  Tiburi  cxtaut ,  in  queis  IV.  viro- 
rura  viarura  curandarum  fit  mcntio.  Quaestoribus  viarum  scrvanda- 
rum  ac  municndarum  curam  demandatam  fiiissc  ,  lcgimus  quoque 
apud  Suct.  in  Claud.  c.  24.  Augustum  denique  (  ul  idcm  Suett>- 
nius  rcfcrt  )  spatium  urbis  in  rcgioncs  ac  vicos  divisis.se  ,  instiluis- 
(Seque  ,  ut  illas  annui  magistratus  sortito  tucrcntur  :  hos  magisUi  e 
plclic  viciiiiac  cujusque  eiccti ,  qiios  Vicomagi.stros  P.  Victor  yocat 
vide  Uiissoniura  4-  selectar.  antiquitatum  1. 
(22)  /.  a.  5-  »7'  'tipr.  ne  quid  in  loco  publ. 


LIBER    QUADR  AG  ESIMUSTERTIUS. 


385 


§.  3.  Constriiat  autem  vias  puUicas  uuusquisque  sccun- 
dura  propriam  doinum  ,  et  aqua^ductus  puiget  ,  qui  sub 
dio  sunt  ,  [  id  est  ,  ca-lo  libero  ,  ]  ct  couslruat  ita  ,  ut 
non  prohibeatur  veliiculum  transire.  f  Quicunque  autein 
mercede  habitanl  ,  si  non  construat  dominus  ,  ipsi  con- 
struentes  computcnt  (i)    dispendium  (2)  in  mercedem  (3). 

§.  4.     Sludeant    (4)    auttm  ,     ut    anle    ofllcinas    nihil 

fprojectum  sit  ,     vel  ]  propositum  ,    pra?tcrquam  si  ful- 
0  (5)  vestimenla  siccel,    aut  faber  currus  exterius  ponat. 
Ponant  aulem  et    hi  ,    ut  non  prohibeant  vehiculum  ire. 
§.   5.   Kon  permillant  autcm  rixari  in  viis  ,  neque  ster- 
cora  (6)    projicere  ,    neque  morticina    (7)  ,    neque  pelles 
iacere. 

TIT.  XI. 

DE  VIA  rUBLICA  (8)   ET  ITINERE  PUBLICO 

REFlClEKDO. 

Inferdictum.  i.  De  nperlione  j  purgatione  ,  rcfectione. 
3.  De  tempore  Jmjus  Interdicti.  Quibus  et  in  quos  com- 
petit.  De  condemnutione  in  id  ,  quod  iniertst. 

1.   Ulpianus  hb.  68.  ad  Edictum. 

PRaetor  (9)  ait  :  Quominus  illi  viam  publicam  iterve 
publiaim  apcrire  ,  refiiere  liceat  ,  dum  ne  ea  via  , 
idve  iter  delerius  fiat :  vini  Jicri  veto. 

§.  1.  Fiam  aperire  est  ,'  ad  veterem  (10)  altitudinem 
latitudinemque  restiluere.  Sed  et  purgare  refeclionis  por- 
tio  (11)  est. 

-^-  Purgari  autem  proprie  dicitur  ad  lilramentum  (12) 
proprium  redigere,  sublato  eo  quod  super  eam  esset.  Ke- 
licit  (i3)  enim  ,  et  qui  aperit  et  qui  purgat  ,  el  omnes 
omnino  ,  qui  in  pristinum  statum  rcducunt. 

§.  2.  Si  quis  in  specie  refictionis  (i4)  deteriorem  viam 
facit ,  impune  vim  patietur ;  propter  quod  neque  latiorem  , 
ucque  longiorem  ,  neque  altiorem  ,  neque  humiliorem 
viam  sub  nomine  refictionis  is  ,  qui  inleidicit  ,  polest  fa- 
cere  ,    vel   in  viam  lerrenam    (i5)  glaream    (16)  injicere 


aui  sternere  viara  lapide  (17)  ,  qure  lerrena  sit  (18)  ,  vcl 
ctnlra  ,  lapide  stratam  tentnam  facere. 

§.  3.  Interdiclum  hoc  pcrpctuo  (19)  dabilur  .  et  omni- 
bus  ,  et  in  oranes.  ct  habet  condcmnationem  in  id ,  quod 
actoiis  iuiererit. 

De  non  usu. 
2.   Javolem;s  hb.    10.  e\  Cassio. 


V, 


lam    pubhcam    populus    non    (20)    utendo    amitlere 
[  non  (21)  ]   potest  (22). 

De  via  in  agntm  vicini  rejecta.    \.  De  exaratione. 
3.   Paulus  lib.    1.   Scntentiarum. 

SI  in  agrum  vicini  viam  publicam  quis  rcjecerit  ,     tan- 
tum  in  eum  via?   (^3)   receptae  actio  dabitur  ,     quanli 
ejus  iulercsl  ,  cujus  fundo  injuria  irrogata  est. 

5.  1.  Qui  viam  publicam  exaravit  ,  ad  munitioncm  e- 
jus  solus  compellitur. 

TIT.  XIL 
DE  FLUMIKIBUS  (24),  JNE  QUID  IN  FLUMINE 

[   PUBLlCO    ]    ,    RIPAVE    EJUS    FIAT  ,    QUO   PEJUS 
^AVIGEXUR. 

Interdictum  prohibitorium.  1.  Differcntia  fntminis  et 
rivi.  2.  De  fumine  perenni  .,  vel  tojrenti ,  3.  Publico  vcl 
privato.  5.  Definiiio  ripa;.  6.  De  insula.  7.  De  alveo.  8. 
De  fossa.  9.  De  inwidatione.  10.  De  eo  ,  quod  amnis 
circumit.  De  fumine  vel  alio  loco  privato.  11.  De  eo  , 
quod  fit  in  atjua  vel  extra  acjuam.  12.  De  flundne  navi- 
gabili  ,  vel  non  navigabili.  De  deterioratione.  16.  Ds 
exceptione.  17.  J9e  mari.  18.  De  fumine  non  navigabili. 
19.  Interdictum  restitutoriuni.  20.  Collatio  hujus  cum  su- 
pcriore  Interdicto.  21.  Si.mma.  22.  De  eo  ,  qui  fecit  , 
immisit  ,  aut  factum  ,  inimissum  habct. 

1.   Ulpiakls  ]ib.  68.  ad  Edictum. 

Alt  Praetor  :  i\e  quid  in  J  uininc  publico  ripave  ejus 
facias,  ne  quid  in  fumine  publico  (2 5)  neve  in  ripa 
cjus  immittas  ,  «71^0  staiio  (26)  itcrve  navigio  deterior  sit  , 
fat. 


(1)  Vide  qifte  notavi  ad  /.  55.  5-  >•  ^"P^-  locaU 

(2)  Impensam. 

(3)  Quam  dcbcnt  locatori. 

(4)  Vide  58.  Eclcg.  ex  tit.  8.  cap.   12, 

(5)  Yide  quae  de  fullonibus  scripsi  ad  /.  2.  supr.  de  condict. 
sine  caiis. 

(6)  Ksvpov,  quo  vocabulo  ctiam  intcllige  fimum  ,  sterquilinia. 

(7)  N;)t;a  ,  moiticinia  ,  quse  per  se  morlua ,  non  mactata  ani- 
DKjlia.  ^  arro  6.  rfc //ngMa.  Inde  in  aliqiiot  sacris,et  saccllis  scriptum 
liabemus  ,  nc  quid  scorfcum  adhibeatur  :  ideo  ne  morticinium  quid 
adsit.  Idtm  lib.  1  ,  de  re  rust.  9.  (  huc  etiam  rcfcr  quod  lcgi- 
mus  Vipi  vfiKii,dc  suflbcato  ,  Actor.  i5.  jium.  20.  et  29.  )  mor- 
licinae  ovis  non  patiuntur  vesci  carne.  Idcm  3.  de  re  rust.  in  fm. 
Quid  intercst ,  utium  morticinas  cditis  volucres  ,  an  pisccs  ,  quos 
nisi  mortuos  estis  nunquam  ?  Morticinus  autcm  convicium  crat  in 
txanguis  faciei  homincs.  Plautus  in  Ptrsa:  Non  Hercle  ,  si  os  per- 
ciderim  tibi,  metuam  ,  morticine.  Grreci  vocant  JjfjuijTpnV,  i>i/u)i-:(,t»- 
KB^.  Plutarchus  ftKpcolm.  Ilinc  cadavcrosa  facics  Tcieuiio,  Latini 
CETcritos  et  cerritos  ctiam  appellant.  vidc  Joscph.  Scalig.  in  6.  Var- 
ron.  de  lingua,  Scnec.  epist.  I23.  Non  speciosior  cst  illis,  quam 
naorbo  palUntibus  color  tst  :  languidi  et  evanidi  albcnt  ,  ct  in  vi- 
vis  caro  morticina  cst. 

(8)  Dc  via  puhlica  ,  et  si  quid  in  ea  factum  cssc  dicatur  ,  ct  de 
ci  cx  Edicto  aediiium  curulium  a  singidis  rcficicnda.  Hul.  Quod 
tx.tat  b8.  Eclog.  3.  fol.  494-  ti/j/  c.l  imtotrtoti  le  x<ti  txycoiKiKjit;, 
X,  iituriKiii  )^  vKxifixf  ,  huc  non  pertinet  ,  sed  quod  Ic^itur  58. 
tii.  8.  c.  4.   et  .6  c.   2.  iiifin. 

(9)  /.    2.  supr.   ne  quid  in  loco. 

(10)  Sic  qui  domuni  rcnovat,  exccderc  non  debcl  70  ipyxlor 
o-j,li/u.x.  58.  Eclog.  ex  tit.  n.  cap,  10.  vcltrcm  facicm  et 
foriuam. 


(11)  Qui  purgat,  rcficere  videtur. 

(12)  Id  est  ,  sequamcntum.  Gallis  nivellement. 
(i3)  /.   3.   5-    '5.   infr.  de  ititicre. 

04)  Ila  corrupte  lcgilur, ,  Infr.  h.  t.  ut  et  refictio  in  /.  2.  5. 
22.  stipr.  ne  qiiid  in  toco  publico.  l.  unic.  5.  2.  infr.  cle  ripa. 
Rcfcctionis,  JIul.  di>urfiu<ret>f.  58.  Eclog.  ex  tit.  8.  c.  12.  injin. 
rcuovationis. 

(i5)  Glarea  terrena.  est  et  alia  saxosa.  Columella  6.  cap.  23. 
Stabula  sunt  optima  ,  saxo  ct  glarea  strata,  non  incommoda  ttiani 
sabulosa.  IUa  quod  indjrcs  rcspuant  ,  haec  quod  cclcriter  sorl>cant 
transmiltantque.  Quje  cum  ita  cssc  constet  ex  Columclla,  miror  cur 
tcricnam  glaream  a  via  movcii  prohibent :  adducor  itaque ,  ista 
ron  tam  prohibcri  maferiae  quam  quantitatis  ct  situs  rationc.  Nam 
ct  Columclla  proximc  addit  ,  ufraque  ,  inquit  ,  dcvexa  sint  ,  ut 
humorera  efTundant. 

(16)  /.   II.  infn.  sitpr.  de  aqua  et  aquce  pliiv. 

(17)  /.    17.  ^.    1.  supr.  de  aqtia  et  aqua:  pltni. 

(18)  Paucis  ita  Graeci  rem  cxplicant  ,  Hi  <rp2sa-%t  AiS^y,  l  liiTo- 
SyUiTxi-   Eclcg.  ilid. 

("9)  A  Jji-sxit  »V'  >  Kx<  liffxsa-ioi.  Eclog.  ibid. 

(20)  Eliain  lougissimo  temporc. 

(21)  Eadcin  ncgativa  Icgitur  ab  Haloandro.  cxtat  etiam  iu  Echg. 
iliid.  c.   i5. 

(22)  Vide  Corasiura  ad  /.  scri>itutes.  C.  ser'itus.  de  scrrilut. 
Mod. 

(■-»3)  Actio  vi;E  rcccpt*. 

(24)  riff,/    VQtXfJiil  ,    Kui  T«    6)C^»(f    «WT»  ,    WXt     Vtpi     7»f    I,    OOT^* 

(j/oo/ixiit)?  "iim-  58.  Eclog.    16. 

(25)  Tribus  couslaiit  fluraina  ,  olvco  ,  aqua  ,  ct  ripi», 
(aG)  V.  S-   i3.  itfr.  h.  U 


3S6  I)    I    G    E    S 

^.  1.  rinmon  a  rivo  magnitucline  (i)  discernendum 
C6t\  aul  cxi-.iiiii;iiione  (2)  circumcolentium. 

^.  2.  Iiein  fhiniinum  qua^dam  suut  perennia  ,  quaedam 
toneatii.  pereniie  cst ,  qucjd  semper  fluat  uivyaOf.  lorrens , 
c  ^'i  (j.oippiii  ■)  id  est ,  hyeme  Jluens  (3).  "Y  Si  tamen  ali- 
qua  a>staie  exaruerit ,  quod  aliocjuin  perenne  (4)  fluebat : 
non  idco  miiius  perenne  est. 

<J.  3.  Fluininum  quredam  publica  sunt  ,  quaidam  non. 
Pu]  licuin  flumen  esse  Cassius  definit  ,  quod  perenne  (5) 
sit  (G).  ILtc  sciilentia  Cassii  quam  [  et  ]  Celsus  probat  , 
videtur  esse  probabilis. 

^.  4-  J^oc  Interdictum  ad  flumina  publica  pertinet  :  si 
autem  fiumen  privalum  sit  ,  cessabit  Inlerdiclum  :  niliil 
enim  diilert  a  ca^teris  locis  privatis  flumen  privatura. 

5.  5.  Hipa  (7)  aulem  ita  recte  definietur  ,  id  ,  quod 
flumen  contiuet  ,  naturalem  rigorem  cursus  sui  tenens. 
Cajterum  si  quaudo  vel  imbribus  ,  vel  mari,  vel  qua  ra- 
tione  ad  lonq^us  exci'evit  :  ripas  non  mutat.  Nemo  deni- 
que  dixit  ,  JNilum  (8)  ,  qui  iucremento  suo  (9)  iEgj- 
ptum  operit  (10)  ,  ripas  suas  (11)  mutare  vel  ampliare. 
Kam  cum  ad  perpetuam  sui  mensuram  redierit  ,  ripae  al- 
vei  ejus  muniend»  (12)  sunt.  ^  Si  tamen  naturaliter  cre- 
verit,  ut  perpetuum  (i5)  incrementum  nactus  sit  vel  alio 
flumine  adinixto  ,  vel  qua  alia  ratione  :  dubio  procul  di- 
cendum  est  ,  ripas  quoque  eum  mutasse  :  quemadmo- 
dum  (i4)  si  alveo  mulato  ,  alia  (i5)  coepit  currere. 

^.  6.  Si  insuia(i6)  in  publico  flumine  fuerit  nata ,  in- 
que  ea  aliquid  fiat,  non  videtur  iu  publico  fieri  (17):  il- 
la  enim  imula  aut  occupanlis  est  ,  si  limitati  (18)  agri 
fuerunt  :  aut  ejiis  (19)  ,  cujus  ripam  coniingit,  aut  si  in 
mcdio  alveo  nala  est,  eorum  [  est  ] ,  qui  prope  utrasque 
ripas  possidcnt. 

5.  7.  Simili  modo  et  si  flumen  alveum  suum  reli- 
quit  (20)  ,  et  alia  fluere  cocperit  ,  quidquid  in  veteri  al- 
veo  facium  est  ,    ad  lioc  Interdictum  non  pertinet  :    non 


T    0    R    U    M 

enim  in  flumine  pubfico  factum  erit  ,  quod  est  ulriusque 
vicini.  aut  ,  si  limitatus  est  ager,  occupautis  alveus  iiet  : 
certe  desinit  esse  publicus.  Ille  ctiam  alveus  ,  quem  sibi 
flumen  fecit  ,  etsi  privatus  ante  fuit  ,  incipit  (21)  tamen 
esse  publicus:  quia  impossibile  est,  ut  alveus  fluminis  pu- 
blici  (22)  non   sit  publicus. 

§.  8.  Si  fossa  manu  facta  sit,  per  quam  fluit  publicum 
flumen  ,  nihilominus  publica  fit  ^  et  ideo  ,  si  qaiid  ibi 
fiat  ,  in  flumine  publico  factum  videtur. 

5.  9.  Aliter  atque  si  flumen  aliquam  terram  inundave- 
rlt  ;  non  alveuin  sibi  fecerit  :  tunc  enim  non  fit  publi- 
cum  ,  quod  aqua  opertum  est. 

5.  10.  Ilem  si  amnis  (28;  aliquid  circumeat,  sciendum 
€St  ,  ejus  manere  ,  cujus  fuit.  si  quid  igitur  illic  factum 
est  ,  non  est  factum  in  publico  flumine.  nec  pertinet  ad 
hoc  Interdictum  ,  si  quid  in  privato  factmn  sit  ;  ne  qui- 
dem  si  in  privato  flumine  fiat  :  nam  quod  fit  in  privalo 
flumine  ,  perinde  (2^)  est  ,  atque  si  in  alio  privato  loco 
fiat. 

5'  11.  In  flumine  publico  factum  accipere  debemus  , 
quidquid  in  aqua  fiat  :  nam  si  quod  extra  factum  sit  , 
non  est  in  flumine  factum :  et  (26)  quod  in  ripa  fiat ,  non 
viditur  in  flumine  factum. 

5.  12.  Non  autem  omne  ,  quod  in  flumine  publico  ri- 
pave  fit,  coercet  Prsetor  :  sed  (26)  si  quid  fiat,  quo  de- 
terior  slalio  (27)  et  navigatio  fiat.  -\-  Ergo  hoc  (28)  In- 
terdictum  ad  ea  tantum  flumina  [publica]  pertinel ,  quae 
sunt  navigabilia :  ad  caitera  non  perlinet.  Sed  Labeo  scri- 
bit  ,  non  esse  iniquura  ,  etiam  ,  si  quid  in  eo  flumine  , 
quod  navigabile  non  sit,  fiat,  utexarescat,  vel  aquae  cur- 
sus  impedialur  ,  utile  (29)  Interdictum  competere:  ne  vi 
ei  fiat ,  quominus  id  opus,  quod  in  alveo  flumiuis  ripave 
ita  faclura  sit,  ut  iter,cursus  fluminis,  deterior  sit,  fiat, 
tollere  ,  demoliri  ,  purgare  ,  restituere  viri  boni  arbilraiu 
possit. 


(i)  Quanfilale  ,  non  cssenlia. 

(2)  Eclog.  ibid. 

(3)  Subitis  imbrihus  cxortus  ,  ct  siccitatc  cxarescens  :  qiraravis 
ipsa  aqua  qua;  fl-jit  ,  rectc  flumen  dicatur  ,  lcste  iElio  Gallo  Ub. 
2.  eoriim  .,  qucB  ad  jus  pcrtinent.  A"ulgi  consuctudinc  et  perenne 
llumcn  dici  posse  nolat  Feslus  ;  hisque  conrenLt  Lex  2.  5-  9.  supr. 
dc  aqua  et  aquce  plui'.  Dicitur  torreus  Latinis  ,  quod  cjus  aqua 
siccilate  torrescit.  hinc  Pacuvius:  Flammeo  vapore  torrcns  torretiir. 
atque  ita  Latini  ab  aestate  ,  et  tempore  ,  quo  siccatur  }  Greci  ab 
Jbyeme  ,  ct  tempore  ,  quo  succrescit  ,  nomen  derivarmit. Isidor.  14. 
orig.   12. 

(4)  Id  est ,  aliis  annis  ,  seu  ssepius. 

(5)  Perenne  cst  ,  quod  pcr  omnes  annos  darat. 

(6)  Ilinc  scquitur  ,  ut  quia  orania  pcne  {lumiua  jierpctuo  flaant, 
omuia  ctiam  sinl  publica.  /.  4-  iu  Jin.  supr.  dc  rcruni  dwis. 

(7)  Dic  aperliiis,  Bipa  ,  naturali  cursu  fluminis  dcflnitur  :  non 
qiia  imbribiis ,  vcl  inari  ,  vel  qua  alia  ratioiie  creverit.  58.  Eclog. 
16.  cap.  unic, 

(8)  Qui  Homero  .(3Egy[)tus  ,  ita  dictus  ,  quod  sccum  trahat 
iioLv  l^vp  ,  novam  tcrram  ,  Isidor.  i^.  orig.  21.  vel  a  jrfM  qiiod 
tst  fluo  ,  Phut^orinr).  Dc  Nilo  addc  /.  2.  C.  de  alhwionib.  et  C. 
tu.  dc  Nili  aggcribus  non  ruinpcndis. 

(9)  Qiiod  coiitingit  «'»  79  ^iasL  58.  Ecloga  16.  cap.  imic.  scti, 
ul  rcfcrt  Aminianus  ,  22.  cum  Sol  pcr  Caucrum  sydus  coepit  vclii: 
aiigescil  vero  adusquc  ti-ansituni  ejus  in  Lilnum.  Porro  dc  cjus  in- 
creinento  \aria  rcfcruntiir  ,  ut  et  dc  cjus  origine  ,  ostiis  ,  el  ani- 
maJibns  ia  to  nascentibus  ;  dc  quibus  vide  Hcrodotiun  2.  Diodo- 
rum  Sicuhun  i.  cap.  34-  Ammianura  22.  addc  Euscbium  4-  ''«? 
fita  Constantini  ,  -ib.  Riitinum  2.  cap.  3o.  Sozomcmum  7.  c.  20. 
Zonaram  in  Set^eio.  Scnec.  i.  jyalur,  au.  c.  i.  et  stq,  i.  Tibull. 
.%.  8.  . 

(10)  De  Nilo  boc  fortur  ,  uno  ct  eodcm  dcfluxu  rigarc  (  ad  in- 
slar  horli  ,  Deutcr.  11.  )  ct  screrc  jF.gyptum  ,  nisi  si  sedccimura 
CKbitura  exccdal,  ant    si    p;uci.r    ait  V>lilo  :  alias    scpluaijeiiimim 


augmentum  reddit.  Amm.  aa.  Hinc  mKoiitTfiot  10  ^i  nUi/  ixfipo-j. 
Suidas  in  y>7A®-. 

(11)  De  ejus  aggcribus  ,  vide  /.  unic.  C.  d?  NiU  aggeribua.  e* 
C.  Theod.  9.  tit.  82.  adde  /.  7.  in,  fin.  infr.  de  exiraord.  cri- 
minib. 

(12)  Vide  C.  de  Nili  aggcrih. 

(i3)  Perpctuai  diguitatis  ademptionc  quemque  statum  suum  mu- 
tare  ,  hinc  colligitur  :  qui  statum  alias  rautasse  iion  diceretur  ,  si 
tcmporalem  tautum  dignitatcra  fuissct  adsocutus. 

(i4)  Sub.  raularct  ripas. 

(i5)  Id  cst ,  per  aliura  locum. 

(16)  /.  7.   (j.  3.  l.   29.  supr.  dc  adq.  rcr.  dom. 

(17)  Quid  hiuc  scqiiitur  ?  huic  Interdicto  in  hac  specre  locain 
iwn  csse. 

(18)  Virk  qus  notavi  ad  Z.   16.  Supr.  de  adq.  rer.  dom. 

(19)  Sub.  si  agri  noii  sunt  liraitati. 

(20)  d.  1.  7.  5.  5. 

(21)  /.    10.  supr.  de  rcr.  di^is. 

(22)  Alvtus  fltiminis  publici  publiciis  est. 

(23)  5-  22.  Inst.  de  rer.  dii^is. 
(2^)  §.   4-  supr.  h.  t. 

(25)  Statutum  pccnalc  probibcns  ,  ne  quid  in  flumioc  fiat  ,  lo- 
cum  non  habet  ,  si  fiat  in  ripa.  Idcoquc  factnm  optimum  esl ,  ut 
iu  statuto  dc  flurainibus  riparum  iiat  mcntio:  alioquin  fluminum 
appcUutiouc  ripa  non  contiuctiir. 

(26)  Addc  /.    10.   C.  de  SS.  Ecclcs. 

(27)  De  qua  vide  $.    i3.   infr.  h.   t. 

(28)  Sub.  direclum.  Nam  de  utili  ino:^  subjicitur.  undc  i»o1a  it  , 
gcncralcs  cnunciatioucs  subscqaeutibus  ,  aiit  subsi-queiili  ratiouc  Cotr- 
ccri  ,  scu  lestringi,  ut  hic.  ct  /.  si  is  qui.  27.  supr.  de  adq.  fet 
amilt.  poss.  l.  ita.  6.  supr.  dn  adminiAr.  et  perHc.  tulor.  l.  ^.  C 
dc  tcstib. 

(29)  Quod  a  dirccto  diycrsura  cm  anic  di.viiuut. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS 


3^' 


§.  i3.  Stationem  (i)  dicimus  a  staiiiendo  (2)  :  is  w 
girur  locus  demoiislralur  ,  ubicunfjue  navis  tuto  stare 
possuut. 

§.  14.  Ait  Praetor  ,  iter(jiie  (3)  tiavi^ii  (4)  dete- 
rius  (5)  fiat.  hoc  pro  navigatione  positum  est  ;  imo  na- 
vigium  solemus  dicere  etiam  ipsam  navem.  •\'  Jter  er- 
^o  (6)  navigio  potest  et  sic  accipi  ,  iter  navi  deterius 
fiat.  •\'  JSavigii  appellalione  eliam  raies  continenlur :  quia 
plerunique  ,  ct  ratium  usus  necessarius  est.  Si  (7)  pede- 
stre  iler  impediatur  ,  non  ideo  minus  iter  navigio  dete- 
rius  fit. 

5.  1 5.  Dt  lerior  (8)  stalio  itemque  iter  navigio  fieri  vi- 
delur  ,  si  usus  ejus  corrumpatur  ,  vel  diflicilior  fiat  ,  aut 
minor  vel  rarior  ,  aut  si  in  totum  auferatur.  Proinde,  si- 
ve  derivetur  aqua,  ut  exiguior  facta  ,  rainus  sit  navigabi- 
lis  ;  vel  si  dilateti.r  ,  aut  (9)  diflusa  ,  brevem  (10)  a- 
quam  faciat  5  vel  contra  sic  ccangustetur ,  et  (ii)rapidius 
flumen  faciat  :  vel  si  quid  aliud  fiat  ,  quod  navigationeni 
incommodet  ,  diiEciliorem  faciat  ,  vel  prorsus  impediat  : 
Interdicto  locus  erit. 

5.  16.  Labeo  scribit,  non  esse  dandam  exceptionem  (12) 
ei ,  qui  Inlerdicto  convenitur,  oui  nisi  ri].)(e  tucndce  causa 
factum  sit  :  sed  ila  (i3)  excipieudum  ait  ,  extra  quam  , 
si  nuid  ita  fadum  sit  ,  uti  de  (i4)  Leo^e  fieri  licuit. 

^.  17.  Si  iu  mari  aliquid  fiat  ,  Labeo  ait  ,  compete- 
re  (a5)  tale  Intcrdictura  :  Ne  quid  in  mari  ^  inve  lillore 
quo  portus  ,  staiio  ,  ilerve  navigio  dcterius  fiat. 

§.  18.  Sed  et  si  in  flumine  publico  non  tamen  naviga- 
bili  fiat  (16)  ,  idem  pulat  (17). 

5-  19.  Deinde  (i8)  ait  Praetor  :  quod  in  fumine  publi- 
co  ripave  ejus  fiat  ,  sive  quid  in  id  fiumen  ripamve  cjus 
imniissum  habes ,  quo  statio  iterve  navigio  detcrior  sit  , 
fiat  :  restiluas. 

5-  20.  Superius  (19)  Interdictum  proliibitorium  est  , 
hoc  rLSlitulorium  ,  ad  eandem  causam  pertinens. 

§.  21.  Jubetur  aulem  is ,  qui  factiim  vel  immissum  ha- 
bet  ,  restiluere  ,  quod  habet  :  si  modo  id  ,  quod  habet  , 
slationem  vel  navigium  deterius  faciat. 

§.  22.  Haec  verba  ,  Factum  habes  ,  vel  immissum  (20) 
hales  ,  oslendunt  ,  non  eum  teneri  ,    qui  fecit  vel  immi- 


sit  :  srd  qui  factum  ,  imniissiim  habet  (21).  Deni<|ue  la- 
beo  scribit  ,  si  auctor  (22)  tuus  atjuain  derivaverit  (23)  , 
[  teneri  te  ]   et  Jioc  Jnterdiclo  (24):   si  ea  (23)  Ui  utaiis. 

De  aqua  ex  fiumine  pulh'-  0   dut  cnda. 
1.   PoMPOivnjs'  [  iib.    34.   ad  Sabiniiin  ]. 

QUo  (26)  minus  ex   pubJico  flumiue  (27)  ducalur  (28) 
aqua  ,   niiiil  impedit  ,   ni^i   (29)  Impeialor  aut  Scna- 
tus  vetet  :  si  modo  ea  aqua  iii  usu  publico  non  erit. 
sed  si  (3o)  aut  navigabiJe  esl ,  aut  cx   (3i)  co  aJii:d  navi- 
gabile  fit  j   non  permiltitur  id  facere. 

De  jure  fuminum  et  riparum.    1.   Definilio  ripce. 
2.   De  jure  locorum  secunduni  ripas. 

3.  Paulus   [  lib.    16.  ad  Sabinum  ]. 

FLumina  puhlica  (3^)  ,     quae  fluunt  ,     ripa;que    eorum 
publicae  sunt. 
§.   1.  Ripa  ea  putalur   esse  ,    quaj    plenissimum  rtumcu 
continet. 

§.  2.  Secundum  ripas  fluminum  loca  (33)  omnia  publi- 
ca  sunt ,  cum  ripae  cedant,  ex  quo  primum  a  plano  ver- 
gere  incipit  usque  ad  aquain. 

De  ponte. 

4.  Sc.«:voLA  [  lih.   5.  Responsorum  ]. 

QUacsitum  est,  an  is ,  qui  in  ulrafjue  ripa  fluminfs  pu- 
blici  domus  habeat  ,  pontem  (3^)  privali  juris  facere 
polest :  Respondit ,  non  posse. 

TIT.  XIIL 

KE  QUID  IN  FLUMINE  PUBLICO  FIAT  ,  QUO 

ALIXER    AQUA    FLUAT  ,    ATQUE    UTI    PRIORE 
MSTATE   FLUXIT. 

Interdiclum  prohibitorium.  i.  Ratio  Inlcrdicti.  2.  Ad 
quct}  fiumina  perlinet.  3.  De  fiuxu  aquce.  De  clamno  ac- 
colis  conlingcnle.  4-   De  rivo  apcrto  vel  tecto.   5.   De  inci- 


li.  De  mutaiione  alvei.  6.  Si  quis  1 


ipa'. 


municndoe 


lce,  7.   rel 


agri  sui  lucndi  causa  faciat.  8.   Dejuxu  aquce.  De  a'sta- 
ie  el  hyeme.   9.   Quibus  el  in  quos    Interdiciuvi    competit. 


(i)  m  pr.  Supr.  h.  L  §.  12.  supr.  h.  t.  adde.  /.  5g.  Infr.  dc 
Kal.  signif. 

(2)  Stalio  a  statuendo  aut  potius  a  stando  j  mox  enim  scquitur 
Hare  possint. 

(3)  Vide  versiculum  ,  itcr.  Jnfr.  h.  t. 

(4)  Vide  t^ers.  ncwigii. 

(5)  Vidc  5.    i5.   infr.  h.   t. 

(())  Kcr  navigio  dcterius  ficri  qni  vetat,vctat  iter  navi  deterius 
fieri  :  quippe  navigiuni  ,  qni  ita  loquitur,  pro  navi  accipit. 

(^)  Hoc  Ii  tcrdictiJin  locum  habet ,  sive  iter  navigabile  ,  sive 
itcr  pcdc^trc  fi;,t  dctciius. 

(8)  l.  2.  ^.  32.  supj:  ne  quid  in  lcco  puhlico.  Dcterius  itcr 
facit  ,  qui  coirumpit,  qui  difficilius,  minus  ,  rarius  facit  ,  aut  qui 
in  toturn  tollit. 

(9)  Ut  diflusa.  Hal. 

(10)  Ercvis  aqua  ,  non  alta.  Nam  difTusa  aqua  fit  brevior  ,  ut 
coaugustata  altior  :  brevior  aqua  levius  fJuit ,  coangustata,  rapidius, 
ut  hic. 

(n)  Ut  rapidius.  Hal.  qux  lcctio  est  aperta.  In  summa  hoec 
ojicra  improLantur  ,  snpra  jnodum  dcrivare  ,  dilalare  ,  coan- 
gtistarc. 

(i.j)  Adde  /.    I.   5.  6.   infr.   tit.  prnx. 

(i3)  f^xcipicndi  ibrnia  noianda.  Hinc  notant,  Exccptinnes  inoptas 
rejicifiidas  (s.sc  :  non  cst  autcin  incpta  ,  quae  gencralis  cst  ,  ut  hic, 
aliud  enini  est  incj)ta  ,  ct  gciicralis  exccptio.  vid.  Alberic.  hic. 

(i4)  Id  cst  ,  ex  lcge  ,  scii  legis  j)cimissioiie. 

(ij)  Inio  non  comj!elit,ciim  is  ,  qiii  in  mari  OEdificct,  scdificium 
iuuni  faciat.  /,    j.  ^.    18.  supr.  dc  oper.  nov.  nunc. 


(16)  Subaudi  ,   id  ,  quo  cursus  aqiiSE  impcdialui-. 

(17)  Stiiaur/i  ,   dum  tameii  fiat  aiiud  navigubilc. /.   2.   Iifr.  h.  t. 

(18)  Pars  bujus  tituli  sccunda  :  iu  qua  agitur  de  Inttjdicio  rc- 
stitutorio. 

(19)  Addc  /.  2.  5'  35.  36.  supr.  ne  qidd  ia  loco  publ. 
(9.0)  Subaudi  ,  ab  alio. 

(21)  Seu  patitur  :  sunt  enim  lieec  paria.  /.   18    supr.  mnnckiti. 

(22)  Id  cst  ,  venditor. 

(23)  Id  est ,  opus  ad  derivandam  aquam  fecerit  ,  ut  ca  ckriva- 
tione  ,  uius  publici  fluniiuis  impcdirelur. 

(24)  Teneri  ,  scil, 

(26)  Aqiiae  dcrivatione  per  opus  ab  auctore  tuo  factiim. 

(26)  Vide  Ripcnscm  ad  bauc  lcgem, 

(-27)  Non  uavigabilt, 

(28)  Subaiidi ,  ad  molam ,  vcl  irrigandum  ,  dum  ne  impcdiafur 
aqupe  cursus.  /.   i .  ^.    12.  uers.  scd  Labeo.  ^.  si  in  mari.  Supi.  h.t. 

Quj)  l.    18.  in  Jin.  supr.  de  aquce  pluv. 

(3o)  Fluinina  navigabilia  ,  vcl  cx  quibus  alia  fiiint .  navigabilia  , 
Imperii  ,  boc  est ,  hnperatoris  ,  scu  suinmi  Principis  tlunt:  lu  hn- 
jiisinodi  fluinini])iis  sine  liccntia  Principis  vel  scnatus  nibil  dcbet 
{•eri  ,  nec  aqua  inde  duci.  vidc  /.  liioia.  3.  sitpr.  iie  qiiid  in  iooo 
puld.  et  '\n  faudis.  tit.  quce  sint  legalia.  imdc  rursiis  colligitur  , 
Iini>eratoieni  jx)s.sc  in  hiijusinoili  flumiiiibus  vcctigal  imponcvc. 

(3i)   Id  esl  ,  j)cr  imincdiatam  cjus  adjuiictioncni. 

(32)  /.  4-  l-  5.  Supr.  de  rcrum  divis.  5-  2.  Inst.  de  t^twn 
divis. 

(33)  Hanc  ne.^^ativam  dispungit  Cujac.    i4-  o/'.<-tJv.    11.  in fn. 
QiO  l^  2.  ^   33.  Supr.  ru  quid  in  loco  pubLico. 


385 


DIGESTORUM 


10.  Jnterdichnn  restifiilorium.  12.  Collatio  hujus  cuni  su- 
periore  Jnlcrdicio.  i3.  Dc  eo  ,  qui  dolo  fecit  ,  quominus 
lutbcixt. 

1.   Ulpianus  [  lib,  68.  ad  Edictum  ]. 

Alt  Praetor  ,  in  Jlumine  publico  (1)  inve  ripa  ejus  fa- 
cerv  ,  aut  in  id  Jlumeii  ripamve  cjus  immittere  , 
qno  (2)  cditer  aqua  fluat  ,  quam  priore  cestale  (3)  flu- 
xit  ,  vcto. 

§.  1.  Hoc  Interdicto  prospexit  Praetor  ,  ne  derivationi- 
biis  minus  (4)  concessis  ,  flumina  excrescant  (5)  ,  vel 
mnlatus  alveus  viciin's  injuriara  aliquanx  adferat. 

5.  2.  Pertinet  autem  ad  flumina  publica  ,  sive  (6)  na- 
vigabilia  sunt  ,  sive  non  sunt. 

5.  3.  Ait  Praetor  ,  Quo  aliter  aqua  fhiat  ,  qtinm  prio- 
re  (vsiale  fJuxil  :  non  omnis  ergo  ,  qui  immisit  vel  qui 
tecit  ,  tenetur.  scd  qur  faciendo  vel  imrailtendo  efficit  , 
aliter,  quam  priore  aestate  fluxit ,  aquam  fluere.  -^-  Quod 
autem  ait ,  aliter  fluat  .^  non  ad  quantitaiem  aquce  fluen- 
tis  pertinet  ,  scd  ad  modum  ,  et  ad  rigorem  ('^)  cursus 
aquse  referendum  est.  Et  generaliter  dicendum  est,ita  de- 
mum  Interdicto  quem  teneri ,  si  muietur  aquae  cursus  per 
hoc,  quod  factum  est,  dum  vel  depressior  vel  arclior  (8) 
fiat  aqua  ,  ac  per  Iioc  rapidior  sit  cum  incommodo  acco- 
lentium.  Et  si  quod  aliud  vitii  accolae  ex  facto  ejus  ,  qui 
convenitur  ,  senlient  ,  Interdicto  locus  erit. 

§.  4-  Si  quis  ex  rivo  tecto  (9)  per  apertum  ducere  ve- 
lit,  vel  contra  qui  ante  aperto  duxit,  nuuc  operto  velit ; 
Interdiclo  teneri  placuit,si  modo  hoc  factuni  ejus  incom- 
mo<lum  circa  colentibus  adferat. 

^.  5.  Simili  modo,  et  si  incile  (ro)  ducat,  aut  alio  lo- 
co  fiat  (11)  ,  aut  si  alveum  fluminis  mutet  :  hoc  Inlerdi- 
cto  tenebitur, 

^'.  6.  Siint  qui  putent  ,  cxcipiendum  hoc  Interdicto  : 
Quod  cjus  ripte  mnniendce  causa  non  fiet.  scilicet  ut  si 
quid  fiat  quo  aliier  aqiia  fluat  ,  si  tamen  munieudoe  rips 
causa  fiat  ,  Interdicto  locus  non  sit.  sed  nec  hoc  quibus- 
dam  placet  ,  neque  (12)  enira  ripae  cum  incommodo  ac- 
colentium  munieudae  sunt.  hoc  taraen  jure  utimur  ,  ut 
Praetor  ex  causa  aestimet ,  an  hanc  exceptionem  (i3)  dare 
debeat:  plerumque  eaim  utilitas  suadet  exceptionem  istam 
dari. 

5.  7.  Sed  et  si  alia  utilitas  verlatur  ejus  ,  qui  quid  in 
flumine  publico  fecit  (i4)  ',  pone  enim  grande  damnum 
flumen  ei  dare  solitum  ,  praedia  ejus  depopulari  :  si  forte 
aggeres  vel  quam  aliam  munitionem  adhibuit  ,   ut  agrum 

(1)  Vkle  5-  "2.  infr. 

(2)  Vide  5.  3.  infr.  h.  t. 

(3)  Vid.  5.  8.  infv.  h.  t. 

(4)  Al.  nimis. 

(5)  Exarcscant.  Hal.  Florentina  mihi  placel.  sensos  esl :  Nisi 
intcrdum  jn-ivatis  pcrniitlantur  dcrivationcs  es  flumine  ,  futurum 
cst  ,  ut  Ilumina  excrcscant ,  ct  mutetur  alveus  cura  incommodo  vi- 
ciuorum  :  id  autem  in  iluviis  ,  quorum  alvcus  ripis  angustatur  , 
expedit ,  /.  i.  ^.  i5.  Supr.  titul.  prn.v.  si  tamcn  Haloandri  lcctio- 
nem  retinucris  ,  scnsus  fuerit ,  ideo  prohibcri  quid  in  flumine  pu- 
hlico  fieri  ,  ne  dcrivationihus  nimiis  concessis  flumina  exarescant  , 
vel  inutat^s  alvcus  vicinis  injuriam  afFcrat. 

(6)  Flumen  non  (it  publicum  sola  navigandi  utilit?te.  Nam  flu- 
mcu  publicum  csse  potcst ,  ct  tamcn  non  navigabilo. 

(7)  Rigor  cursus  afiuae  ,  rcctus  cursus  aquoe.  sic  stiUicidii  rigor  , 
id  est  ,  rectus  stillicidii  fluxus.  /.  utt.  in  fm.  siipr.  de  seivit. 
prxd.  wbaii. 

(8)  Allior.  Hahand.  Florcntina  tolerari  potcst  :  nec  enira  arctc 
aqua  concludi  potcst ,  quin  prcssior  fuvt ,  seu  altior  ,  ct  ita  rapi- 
dior.  adde  l.  i.  ^.  i5.  supr.  tit.  prox.  nisi  si  vocabulo  aictior  , 
intclligas  augmentum  aqure  ,  depirssior  diininutioncm  ,  notum  cst 
cnim  dcprimere,  et  angere  ,  csse  contraria.  Auctor  ad  Ileren.  3.  : 
In  his  erat  causa  adaugenda  vel  deprimcuda. 


suum  tueretiir ,  eaque  res  cursum  fluminis  ad  aliquid  ira- 
mutavit  ,  cur  ei  non  consulatur  :  Plerosque  scio  piorsus 
flumina  avertisse  ,  alveosque  mutasse  ,  dum  praediis  suis 
consulunt  :  oportet  enim  in  hujusmodi  rebus  utilitatera  et 
tutelam  facientis  spectari  ,  sine  (i5)  injuria  utique  acco- 
larum. 

5.  8.  Is  autem  hoc  Interdicto  tenetur  ,  qui  aliler  fecit 
fluere  ,  quam  priore  CBState  fluxit*:  Et  idcirco  aiunt  Pree- 
"torem  priorera  aestatera  comprehendisse  ,  quia  semper  cer- 


lior  est(i6)  naturalis 


ummura  aestate  potius  quara 


hjeme.  Nec  ad  instantem  oestalem,  sed  ad  priorem  Interdi- 
ctum  hoc  reiertur:  quia  illius  aeslatis  fluxus  indubitatior  est. 
+  iEstas  (17)  ad  aequinocliura  autumnale  refertur.  Et  si 
forte  aestate  luterdicetur  ,  proxima  superior  aestas  erit  in- 
tuenda  :  si  vero  hyeme ,  tunc  non  proxima  hyemi  aestas , 
sed  superior  erit  inspicienda. 

5.  9.  Hoc  Interdictum  cuivis  ex  populo  competit  ,  sed 
non  adversus  omnes,  verum  adversus  eura  ,  qui  (18)  de- 
neget ,  ut  aliter  aqua  flueret  ,  cura  jus  non  haberet. 

^.   10.  PIoc  Interdictum  et  in  heredes  (19)  competit. 

5.  11.  Deinde  ait  Prsetor  :  quod  in  flwnine  publico  ri- 
pai>e  ejus  faclum  ,  sive  quid  in  flwnen  ripamve  ejus  im- 
missum  habes  (20),  sj  ob  id  aliter  aqua  fluit ^  atque  \uti'\ 
priore  cBStafe  fluxit  :  restituas  (21). 

§.  12.  Hoc  Interdictura  reslitutoriura  proponitur  :  su- 
perius  (22)  enim  prohibitorium  est  ,  et  pertinet  ad  ea  , 
qu£e  nondum  facta  sunt.  Si  quid  igitur  jara  factum  esl  , 
per  hoc  luterdictura  reslituetur  :  si  quid  ne  fiat  ,  prospi- 
citur,  superiore  Interdicto  erit  utendum  :  et  si  quid ,  post 
Interdictum  (23)  redditum  fuerit  factura  ,  coercebitur  (24). 

§.  i3.  In  hoc  Interdicto  (25)  restitulorio  noa  est  ini- 
quum  (  ut  Labeo  ait  )  venire  etiarn  ,  quod  dolo  factum 
est ,  quomiaus  haberes. 

TIT.  XIV. 
UT  IN  FLUMINE  (26)  PUBLICO  NAVIGARE 

LICEAT. 

Inlerdictum.    1.   Summa  et  ratio  Jnterdicti.   2.    De  flu- 
minibus  ,  lacubus  ,  ^055/5  ,    sfagnis  privatis.  3.     Definitio 
lacus  .,  4-   Stagni  .,  5.  Fosscb.  6.    De  heredis  Jure.   7.  Ih 
publicano.  8.    De  pecoris  ad  aquam  appulsu. 
1.   Ulpianus  lib.   68.   ad  Edictum. 

PRaetor  ait ,  quominus  illi  in  Jlumine  publico  navem  (27)  , 
ratem  agere  ,  quove  minus  per  ripam  onerarc  ,    exo- 

(9)     Adde  l.   1.  5-  2.  supr.  de  via  publica. 
(io)  Inciie  fossa  ad  derivand.un  aquam.  Festus.  adde  /.   i.  j.  5. 
infr.  dc  rifi^ 

(11)  Al.  faciat. 

(12)  Rip?e  inuniri  non  debent  cum  incomraodo  accolentium, 
(i3)  Adde  /.    1.5-    '6-  supr.  de  jluminib. 
(i4)  Subaiidi ,  ut  aqia  aliter  fluat  ,  quam  priori  aestate  flu.tit, 
(i5)  5.  3.  supr.  h.  t. 

(16)  jEstatis  tcmpus  cerlius  est  quam  bycmis. 

(17)  iEslas  ad  aequinoctium  autumualc  rcfertur,  ut  hic.  sic  a 
veriio  incipit.  /•   i.  j.  32.  infr.  de  aqua  quolid. 

(18)  Qui  id  egit  ,  vulg.    Hal. 

(19)  Quomodo  in  hercdes  compctil?  Pone  hcredcsvelle  perfioere  id. 
quod  defimctus  faccrc  institucrat,  vcl  destinarat  ad  aquam  avertendam. 

(io)  Vidc  5,    l3.   i,fr.  h.   t. 
{i\)  Vidc  5.    12,  infr.  h.   t. 

(22)  De  quo  in  pr.'  siipr.  h.   t. 

(23)  Subaudi  ,  nc  quid  fiat  in  fliimiiu;. 

(24)  An  hoc  Interdiclo  rcstitutoiio  ?   .\<\  pol:us  oiricio  judici»  ? 

(25)  Ut  et  in  omnibus  hujusmoili  c.tiisis. 

(26)  \  idc  /.   2,   5-   9-  supr.   ne  qiiid  in  loco  publico. 
(2;)  /,  5,  supr.  dc  rcr.  diris. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 

nerare  liceui.  :    vimjieri  veto.    Iteni  ,    ut  per  lacum  (i) 


389 


fossam  (2)  ,    stagnum  (3)  publicum  navigare  liceat 
terdicam. 

§.  1.  Hoc  Interdicto  prospicilur  ,  ne  quis  in  flumine 
publico  navigare  proliibeatur.  sicuti  (4)  enim  ei ,  qiii  via 
publica  uti  prohibealur  ,  Interdiclum  supra  propositum 
est  ,  ita  hoc  quoque  proponendum  Praetor  putavit. 

§.  2.   Si  privala  sunt  suprascripla  ,    Interdictum  cessat. 

§.  3.  Lacus  (5)  est ,  quod  perpetuam  habet  aquam. 

§.  4-  Stagnum  est  ,  quod  temporalem  contineat  aquam 
ibidem  stagnautem  (6)  ,  quae  quidem  aqua  plerunque 
hieme  cogitur. 

5.  5.  Fossa  [  est  ]    receptaculum  aquae,  manu  facta  (7). 

§.  6.   Possunt  aulem  etiam  haec  esse  publica. 

§.  7.  Publicano  plane  ,  qui  (8)  lacum  vel  stagnum 
conduxit,  si  (9)  piscari  proliibeatur  ,  utile  (10)  Interdi- 
clum  competere  Sabinus  consentit  :  et  ita  Labeo.  •f'  Ergo 
et  si  a  (11)  municipibus  conductum  liabeat  ,  ajquissimum 
erit  ob  vectigalis  favorem  Interdicto  eum  tueri. 

§.  8.  Si  quis  velit  Interdictum  lale  movere  ,  ut  locus 
deprimatur  pecoris  appellendi  gratia  ,  non  debet  audiri  5 
et  ita  Mela  scribit.  •j-  Idem  ait  tale  Interdictum  compete- 
re  ,  ne  cui  vis  fiat,  fjuominus  pecus  ad  flumen  publicum 
ripamve  flumiuis  publici  appelletur. 

TIT.  XV. 

DE  RIPA  (12)  MUNIENDA. 

Inlerdictum.   1.  Ratio  Interdicti.  2.   De  deterioratione 

navigationis.  3.  De  cautione.  6.  Si  ripce.,  lacusj 

Jbssce  j  stagni  muniendi  sint. 

1.  UlpianuS  lib,  68.  ad  Edictum. 

PRaetor  ait:  quominus  illi  in  flumine  publico  ripave  ejus 
opus  facere  ,  ripce  agrive  qui  circa  ripam  est  ,  tuen- 
di  causa  ,  liceat  ,  dum  ne  ob  id  navigatio  deterior  fiat  : 
si  tibi  damni  infecti  in  annos  decern  ,  viri  boni  arbitratu, 
vel  cautum  (i3)  vel  satisdatum  (i4)  est  ,  aut  per  illum 
non  slat  ,  quominus  viri  honi  arbitralu  cavealur  ,  vel  sa- 
tisdetur  :  vim  fieri  veto. 
§.   1.  Ripas  fluminum    publicorum    reficere  ,    munire  , 


utilissiinum  cst.  Sicuti  igilur  de  via  ptiblica  reficienda  fn- 
terdictum  propositum  est  (i5)  ,  ita  etiam  de  ripa  fluini- 
nis  munienda  proponendum  fuil. 

§.  2.  Meriio  adjicit  ,  Duin  ne  ob  id  navigatio  delericr 
fiat  ;  illa  enim  sola  refictio  (16)  toleranda  est  ,  quje  na- 
vigationi  (17)  non  est  impedimenio. 

§.  3.  Is  autem,  qui  ripam  vult  munire,  de  damno  fu- 
turo  debet  vel  cavere  (i8)  vel  salisdare  secundum  quali- 
tatem  persona3  (19).  Et  hoc  Inlerdicto  expressutn  est  ,  ut 
damni  infecti  in  annos  decem  viri  boni  arbitralu  vel  ca- 
veatur  ,  vel  satisdetur. 

§.  4-  Dabitur  autem  satis  vicinis :  sed  et  his,  qui  traiis 
flumen  possidebunt. 

§.  5.  Etenim  curandum  fuit ,  ut  eis  ante  opus  factum , 
caveretur.  Nam  post  opus  factum  ,  persequendi  hoc  inter- 
dicto  nulla  facultas  superest  ,  etianisi  quid  damni  postea 
datum  fuerit  :  sed  Lege  Aquilia  experiendum  est  (20). 

§.  6.  Illud  notandum  est,  quod  ripna  (21),  lacus  ,  fos- 
sae  ,  stagni  muniendi  niliil  Praelor  hic  cavit  :  sed  idetn 
erit  obseryandum  ,  quod  in  ripa  fluminis  munienda. 

TIT.  XVI  (22). 

DE  VI  (23)  ,  ET  (24)  DE  VI  ARMATA  (25). 

Inlerdictum.  1.  Ratio  et  summa.  2.  AJfmia  remedia.  3. 
De  vi.  De  possessione.  De  rebus  soli ,  vel  aliis  rebus.  6, 
De  rebus  mobilibus.  7,  De  nave.  8.  De  ligneis  cedibus. 
9.  De  possessione.  10.  De  donatione  inter  virum  et  uxo- 
rem.  De  colono.  11.  De  eo  ,  qui  per  se  vel  per  aliunt 
dejecit  ,  cujusve  familia  dejecit.  20.  De  filiofamilias  vel 
mercenario  dejiciente.  21.  De  Ubercdi  causa.  22.  Si  is  , 
per  quem  possideLur .,  dcjectus  fuerit.  23.  De  possessione  ^ 
26.  Amissa  vel  non  acquisita.  i^j.  De  vi  repellcnda.  28. 
Quis  dicalur  vi  possidere.  29.  De  meiu.  3o.  De  eo  ,  qui 
vi  possidebat  ,  clcjecLo.  3i.  De  restitutione.  32.  De  rebus 
mobilibus  resliiuendis.  35.  De  ardficio  exusto.  36.  Si 
dejiciens  dcsiit  possidere.  3-j.  De  loco  ,  ubi  dejectus  res 
habuit.  39.  De  anno.  4o-  De  fructibus  ,  ^i.  Et  cceteris 
utililatibus.  ^2.  Si  /s,  qui  dejecii ,  non  possideat.  43.  De 
patronis  et  parentibus.  44-  De  successoribus.  45.  Si  deje- 
ctus  rctineat  possessionem  per  alios.  46.  Si  servi^per  quos 


(0    Vide  5.  3.  infr.  h.  t. 

(2)  \id.  5.  5.  infr.  h.  t. 

(3)  Vide  5.  4.  iiifr.  h.  t. 

(4)  Argumentum  a  via  publica  ad  navigationem  fluminura. 

(5)  /.  112.  mfr.  de  i>erb.  signific.  quasi  aqufe  locus  ,  si  credi- 
inus  Isidor.  14.  origin-  19.  Lacuna ,  iibi  aqua  contincri  potcst. 
Varro ,  4.  de  lingua.  Dc  iacu  Asphaltite  ,  Tiberiadis ,  Genaaar  , 
Lucrino  ,  ct  Averno  ,  vide  Isldorum.  Lucrini  ,  \aicrii  ,  Salvii  , 
Slatoris  mcminit  Fcstus  ,  Lemani  Csesar  i.  de  bello  Gallico. 

(6)  Stagnat  aqua  ,  quae  non  dccurril.  Is  dor.  ihid.  aliud  etymon 
vide  apud  Pcstum  ,  ct  Varroncm  4.  de  Ungua.    ubi    dixi  :  Stagnat 

Glossis.    ywjo^i   K,    \tfxyui^si. 

(7)  Manu  iactum.  Hal. 

(8)  PuMicani  lacus  ct  slagna  conduccbaut  cx  publico. 

(9)  /.    I.  supr.  de  loco  publ. 

(10)  Cxiv?  utile  Interdictum  de  fluminc  uliliter  extcnditur  ad 
lacus  et  stagua. 

(11)  Cur  ?  utile  Intcrdictuin  hoc  casu  dalur.  Interdiclum  dirc- 
ctura  est  de  flumine  publico:  quoQ  utilitcr  extendi  dixcris  ad  lacus 
ct  stagna  municipum  ,  scu  niunicipiorum  ob  vectigalium  favorcra 
publicum. 

(12)  Su(>audi ,  publici  fluminis.  vtde  Aggenum  Urbicum. 

(i3)  Cavet  ,  quando  nominc  suo  :  salisdat  vero  ,    quando  alicno. 
('4)  i-  7-  5-  '^-  •^upr.  de  dainno. 
(i5)  /.    I.   supr.   dc  t^ia  publ.  et  ilin. 

(16)  Rericli).  vidc  quae  nolavi  ad  /.   i.  J.  2.  supr.    dc  yia  pu- 
lom.lll. 


blica  et  itin. 

(17)  Florent.  navigio.  S.  L. 

(18)  Cavendi  et  satisdandi  diffcrcntiam  paulo  ante  ictuli. 

(19)  Ut  in  /.  8.  5-3.  4-  supr.  de  operis  novi.  sub,  cavcntis:  noc 
cnim  distingnitur  ex  parte  accipicntis. 

(20)  Vel  cjus  loco  in  factum.  argum.  l.  i^j.supr.  de  servit.prad. 
urban. 

(21)  Ita  lcgo,  ripce  lacus  etc.  ut  quod  de  ripa  fluminis  municn- 
da  Edicto  Prtetoris  constitutum  est ,  id  utilitcr  extcndas  ad  ripam 
lacus  ,  fossse  ,  vel  stagni. 

(22)  Consuic  Menocliium  de  recup.  possess.  remrdio  i.  Duare- 
num  lib.  i.  disputat.  uniii^^ersar.  c.  20,  Gilbertuni  Hegium  lib.  i. 
t»(t,)>7io<p%vuv  c-   23.   Mod. 

(23)  Undc  vi.  L.  8.  C.  4-  ^-  ct  ita  lcgenduin  cssc  indicat  5-  6. 
Inst.  de  Intrrd.  l.  "2.  §.  ult.  Supr.  dc  Iiitcrd.  Paul.  5.  senl. 
5.  5.  2.  Q'ii  in  Eclog.  tit.  17.  iegitur  iib.  60.  ad  liunc  io- 
cuui  non  pcrlinct  ,  scd  ad  tit.  vi  bonor.  raptor.  Ad  liunc  locum 
pcitinct  lib.  10.  EcLog.  ex  tit.  5o.  i^p/  5f  his  adde  c.  redintegran- 
da.  3.  qu.  i.  et  c.  stepe  contingil.  de  rest.  spol.  ct  l.  i^.  C.  de 
agricnlis. 

(24)  Reclc  unde  vi,  ct  de  vi  armata.  sunt  enira  duo  Intordicta. 
liiud  quotidianuin  vim  sitnpiicitcr  :  hoc  perpefuum  vim  coactis  ho- 
niinibus  coiircet.  vide  Cujuc.  6.  obs.  4-  ct  I^aui.  5.  sent.  6.  5-  4- 
de  Intcrdicto  vis  armatse  agltur  in  /.   3.  infr.  h.  t, 

(9.5)  Dicitiu-  ct  Inlerdictuin  Jc  vi  liominibus  arraalis.  Ciccr.  li. 
cpist.  Janiil.   16. 

5o 


39C 


DIGESTORUM 


possideiur^  aut  expeUaniur^  aut  ab  alio  possiclcri  incipiant. 
47.  De  possessore  victo.   48-   De  succeisoribus. 

1.  Ujlpiawus  lib.  60.   [  69  ]   ad  Edictum. 

PRaetor  ait,  unde  (i)  tu  illum  i'i  dejecisti  ,  aut  fnmi- 
lia  (2)  tua  dejecit  :  de  eo  ,  qua:que  ille  (3)  tunc 
ibi  habuit  ,  tanfumniodo  intra  annum  ,  post  (4)  annum 
de  co  ,  quod  ad  eum  ,  qui  vi  deje.cit  ,  pen^enerit ,  Judi- 
ciuni  (5)  dabo. 

^.  I.  Hoc  Interdictum  proponitur  ei  ,  qui  ^vi  dejectus 
esl  :  etenim  fuit  aequissimum  ,  vi  dejecto  subvenire  ,  pro- 
pter  quod  ad  recupcrandam  (6)  possessionem  Inlerdiclum 
hoc  proponitur. 

5-  2.  Ne  quid  autem  per  vim  admitlatur  ,  etiam  Legi- 
bus  Juliis  (y)  prospicitur  publicorum  et  privatorum  , 
uecnon  et  Constitutionibus  Principum. 

5.  3.  Hoc  Intcrdictum  non  ad  omnem  vim  perlinet  , 
verum  ad  eos  (8)  ,  qui  de  possessione  (9)  dejiciuntur  . 
4-  Ad  solam  autem  atrocem  vim  pertinet  hoc  Inlerdictum. 
Et  ad  eos  tantura  (10)  ,  qui  de  solo  dejiciuntur  :  utputa 
de  fundo  ,  sive  aedificio.  ad  alium  autem  non  pertinet. 
Et  si  quis  de  area  dejecius  sit  ,  sine  dubio  Inlerdiclo  lo- 
cus  est. 

5-  4-  Et  generaliter  ad  omnes  hoc  pertinet  Interdictum , 
qui  de  re  solo  cohaerenti  dejiciuntur  :  qualisqualis  enim 
fuerit  locus  ,  unde  quis  vi  dejecius  esl  ,  Interdiclo  lo- 
cus  erit. 

5.  5.  Proinde  et  si  superficiaria  insula  fuerit,  qua  quis 
dejectus  est  ,  apparet  Interdicto  fore  locum. 

5.  6.  Hlud  utique  in  dubium  non  venit  ,  Interdictum 
hoc  ad  res  mobiles  (11)  non  pertinere.  Nam  ex  causa 
furti  vel  vi  bonorum  raptorum  actio  conipelil  (12)  ,  po- 
lesl  et  ad  exhibendum  agi.  -^-  Plane  si  quae  res  sint  in 
fundo ,  vel  in  aedibus  ,  unde  quis  dejectus  est :  etiam  ea- 
rum  nomine  Intcrdictum  competere ,  non  est  ambigendum. 

§.  7.  Si  quis  de  nave  vi  dejectus  est  ,  hoc  (i3)  Inter- 
dicio  locus  non  (i^)  est  (i5)  :  argumenlo  ejus  ,  qui  de 
vehiculo  detractus  est  ,  quem  nemo  dixit  Interdicto  hoc 
uti  posse. 

5.  8.  Plane  si  quis  de  ligneis  aedibus  (16)  dejeclus  fue- 
rit  ,  nemo  ambigit  ,    Inlerdicto  locum  fore  :    quia  quale- 


qualc  sit,  quod  solo  cohxneat,  iude,  qui  vi  dejectu,?  esl, 
liabct  Inlerdictum. 

5.  9.  Dejicitur  is  ,  qui  possidet,  sive  civiliter  (17)  sive 
natuialiter  possideat ;  nam  et  uaturalis  possessio  ad  hoc 
Inlerdiclum  pertinet. 

5.  lo.  Deuique  et  si  maritus  uxori  donavit ,  eaque  de- 
jecta  sit  (18)  :  poterit  luterdicto  uli.  non  tamen,  si  colo- 
uus  (19). 

§.  II.  Ait  Praetor  ,  Dejccisti ,  aut  fainilia  dejecit  :  me- 
rito  familiae  mentio  habila  ;  nam  cum  dejecisii  verbuin 
referlur  ad  personam  ejus  ,  qui  dejecit  ,  nec  pertineat  ad 
eum  ,  cujus  famiUa  dejecit  (  nec  enim  ego  videor  dejecis- 
se  ,  si  familia  mea  dejecerit  )  ,  cousequeas  fuit  addere  , 
aut  familia  tua  dejecit. 

5.  12.  Dejecisse  autem  etiam  is  videtur  ,  qui  manda- 
vit  (20)  vel  jussit,  ut  aliquis  dejiceretur  ;  parvi  enim  re- 
ferre  visum  est,  suis  manibus  quis  dejiciat  ,  an  vero  per 
alium.  Quare  [  et  ]  si  familia  mea  ex  voluntate  mea  de- 
jecerit,  ego  videor  dejeoisse. 

^.  i3.  Quoties  verus  procurator  dejecerit ,  cum  utroli- 
het  eorum  ,  id  est  ,  sive  domino  sive  procuratore  ,  agi 
posse  Sabiims  ait ,  et  alterius  nomine  aheri(2i)  eximi:  sic 
tamen ,  si  ab  allcro  eorum  litis  aeslimatio  fuerit  praestila. 
non  (22)  enim  excusatus  est  (23),  qui  jussu  alicujus  dejecit: 
Jion  niagis  ,  quam  si  jussu  alicujus  occidit.  Cum  aulera 
faLsus  fsl  piocurator  ,  cum  ipso  tantum  procuratore  inter- 
dici  debere.   Sabini  sententia  vera  est. 

5.  i4-  Sed  et  si  ,  quod  alius  dejecit  ,  ratum  (24)  ha- 
buero  :  suut  ,  qui  putent  secundum  Sabinum  et  Cassium  , 
qui  ralihabitioneni  (26)  niandato  comparant  ,  me  videri 
dejccisse,  Interdictoque  isto  toneri:  et  Iioc  verum  est.  re- 
ctius  enim  dicilur,in  maleficio  ratihabilionem  mandato  (26) 
companai. 

5.  i5.  Quod  igitur  »A(\\{nv  .,  aut  familia  (an)  tua  deje^ 
cit  ,  merito  scriptum  est  in  eum  casum  ,  ia  quem  famiha 
mea  vi  dejecit.  -^-  Caelerum  si  jussit  (28)  ,  ipse  dejocil  : 
nec  gravari  d;bel  dominus  ,  qui  noti  jussil  ,  si  servo- 
runi  suoium  factum  praestaret  ,  [  et  ]  si  non  jussu  ejus 
dtjecerunl.  nam  non  gravabitur  hoc  no.mine:  quippe  cum 
aut  perveuit  ad  eum  aiiquld  ,  et  restilueret  j  aut  non  per- 


(i)  Td  est,  qno  cx  loco  ^ qualiscunque  sit.  J-  4»  J'^/'''  ^*-  t.  Golh. 
Vidc  Menoch.  de  recup.  poss.  remed.  i.  Ciij  lib.  6.  obsen'.  4« 
S.  L. 

(•2)     Paul.  5.  sent.  5.  §.  3. 

(3)  Emendatiouem  hujus  text.  vid.  apud  Leonin.  lib.  7.  emen- 
dat.  c.  4-  mim.  i.  Ans. 

(4)  l.  T-  $•  ^.  supr.  comm.  divid.  l.  2.  C.  uiide  vi. 

(5)  5.  6.  Instit.  dc  Interd. 

(6)  Hoc  Interdictuin  est  recupcrandsE  possessionis,  d.  5-  6.  c. 
redintrgranda  3.  qu.   1.  c.  sape.  de  restitut.  spol. 

(7)  ^-  S'  6.  id  est ,  Lcge  Julia  de  vi  publica  et  privala.  de 
quibus  Infr.  lib.  48.  titul.  6.  7.   adde  l.  4-   C.  uiide  vi.  l.   la.  in 

fin.  supr.  quod  met.  causa.   C.  ad  l.  Jul.  de  vi  puhlie. 

(8)  Vid.  t/.  5.  6.  Inslit.  dc  Interd. 

(9)  Eei  immobilis.  vid.  §.  6.  infr.  h.  t. 

(10)  \n  co  tituhis  hic  diflcrt  ai  titulo  ,  quod  mclus  causa  ,  ad 
exhibcndum  ,  de  furtis ,  vi  bouoruBi  raptornm.    i.  6.  Infr.  h.  t. 

(M)  /.  3.  5.   ,5.  infr.  h.  t. 

(li)  Rcium  raobilium  nomine. 

(i3)  Al.  huic. 

(■4)  Immobilium  vcnditionc  ct  donatione  nnves  non  comprchcnf 
di  ,  hinc  colHgc  :  hoc  ciiim  Intcrdicto  non  coiDpiehcnditur  is  , 
qui  dc  navc  dejectus  cst,  ut  ncc  coinprehenditur  is,  qui  cx  vchirulo 
dcjcctus  cst  ,  ui  hic.  constat  aut?m  lioc  Intcrdiclnin  pcrlincrc  ad 
eos  ,  qui  dc  rc  iinmo))ih"  dejiciunlur  ,  5.  6.  supr  h.  t.  addc  /.  -io. 
S-  4-  ''f>  (l"r<if  vi  nut  claiii.  Paul.  f).  sriit.  5.  §.  6.  cl  c.-.t  cliiini 
dc  navi  ct  currucha  simili!>  Lcx  in  Lcgihus  Longobaidoruni  ,  ///. 
1.  tit.    i5. 


(i5)  Scd  utili  actioni  de  rebus  rccupcrandis.  Paul.  ibid. 
5.    i5. 

(iG)  ijolo  cohiBrcnlibus.  vid.  l.   18.  supr.  dc  actinn.  empt. 

(17)  Ue  utraque  posscssione  dixi  supr.  ad  tit.  de  <ulq.uel  amitt. 
posscss. 

(18)  Possidct  enim,  /.   1.  5.  4-  supr.  dc  adq.  vcl  amitt.  possess. 

(19)  Imo  ,  colono  dcjecto  competit  hoc  Intcrdictum.  /.  11.  l.  18. 
iiifr.  h.  t. 

(20)  Yidc  /.  12.  supr.  quce  in  fraiid.  cred.  l.  i52.  5-  «•  Iifr. 
de  rcgui.  jur. 

(21)  Al.  altcrura. 

(•22)  Mandatum  in  flagitiis  non  cxcusat.  /.37.  siipr.  ad  l.  Aquil. 
l.  i3.  m  fin.  infr.  quoci  i>i  aut  clain.  l.  11.  5.  3.  infr.dc  itijuriis. 
l.  5.    C.   dc  accusat. 

(•i3)  liiio  ,  c\cusandus  vidctur.  /.    1G9.  inf:  de    reg.  jur.    l.  37. 


supr. 


ad  l. 


Aquil. 


(•24)  Maleficium  mco  fiomine  gestum  polest  por  mc  ratum  hal>cri, 
si  polcst  gcri  jicr  alium  ;  alias  nou  :  ut  in  adultciio.  Accurs.  Bo- 
logn.  pcr  aliuni  cnim  adultcr  non  lio. 

(•25)  Ilatihabitio  ctiam  in  dclictis  mandato  comparatui :  Igitur  rc- 
troa;^itur.  vidc  Cujac.    17.  obs.   10. 

(•26)  /.  3.  J.  10.  irfr.  h.  t.  l.  ult.  C.  ad  SC.  Maced.  l.  Go.  iifr. 
de  leg.  Jiir.  l.   7.  in  f/i.    C.  quod  rum   eo. 

(•27)  Uiidc  vi  utilc  Intcrdictiim  est  ,  non  tantum  si  dominui 
poss(Sjionc  cjicitur  :  scd  ct  si  familia  fjus.   P.iiil.   5.   sent.  G.  ^.   1. 

(•>8)  Jubcns  dejiccrc  aliqiicin,  ipsc  cuxa  dcjccis^c  iutclligilur.  Per 
alium  ,  et  per  8C  tacorc  ,  i-aria. 


LIBER    QUABRAGESIMUSTERTIUS. 


391 


venlt  ,  et  Jpsos  servos  maleficii  causa  noxae  dedendo  ,  in- 
demnis  erit  (i)  .  cfuod  (2)  enim  noxae  dedere  compelli- 
tur  ,  in  damno  debet  reputare  ,  cum  servus  Iioc  possit  , 
domini  deteriorem  conditionem  facere. 

§.  16.  Familiae  (3)  autem  appellatio  servos  (4)  con- 
tinet. 

§.  17.  Sed  quseritur  ,  quem  numerum  servorum  conti- 
neat  :  utrum  plurium  ,  an  vero  [  et  ]  duum  vel  trium  ? 
Sed  verius  est ,  in  hoc  Interdicto ,  etiam  (5)  si  unus  (6) 
servus  vi  dejecerit  ,  familiam  videri  dejecisse. 

§.  18.  Fanulice  appellalione  et  (7)  eos  ,  quos  (8)  lo- 
co  servorum  habemus  ,  contineri  oporlere  (9)  dicen- 
dum  est. 

§.  19.  Si  quis  tamen  neget  ,  se  servum  vel  familiam 
jd^endere  :  cogendus  est  pati  hoc  Interdictum ,  ad  hoc 
scilicet  ut  quod  ad  eum  pervenit  ,  restituat.  ^- 

§.  20.  Si  filiusfamilias  vel  mercenarius  (lo)  vi  dejece- 
rit  ,  utile  Interdictum  competit. 

§.  21.  Si  adversus  eum ,  qui  in  libertatem  ex  servitute 
vel  contra  petitur,  post  inclioatum  liberale  judicium  utar 
Interdiclo  ,  et  liJ^er  judicatus  fuerit  ,  et  apparuerit  igno- 
rante  eo  ,  a  servis  ejus  vi  me  dejeclum  ,  in  possessionem 
restituar. 

§.  22.  Quod  servus  ,  vel  procurator  ,  vel  colonus  (ii) 
tenent  ,  dominus  videtur  (12)  possidere  :  et  ideo  (i3)  his 
dejectis  ipse  dejici  de  possessione  videlur  ,  etiam  (i4)  si 
ignoret  eos  dejec;os  ,  per  quos  possidebat. 

-j-  Et  si  quis  igitur  aJiiis  ,  per  quem  possidebam  ,  de- 
jectus  fuerit  :  mihi  competere  Interdictum  ,  nemini  du- 
hium  est. 

§.  23.  Interdictum  autem  hoc  nulli  competit  ,  nisi  ei  , 
qui  tunc  ,  cum  dejiceretur  ,  possidebat  :  nec  alius  dejici 
visus  est ,  quam  qui  possidet  (i5). 

§.  24.  Sive  autem  corpore  sive  animo  possidens  quis 
dejectus  est  ,  palam  est  ,•  eum  vi  dejectum  videri.  Id- 
circoque  si  quis  de  agro  suo  vel  de  domo  processisset  ne- 
mine  suorum  reJicto  ,  mox  revertens  ,  prohibitus  (16)  sit 
ingredi  vel  ipsum  praedium,  vel  si  quis  eum  in  medio  iti- 
nere  detinuerit  (17)  ,  et  ipse  possederit,  vi  dejectus  videa- 
tur  :  ademisti  enim  ei  possessionem  ,  quam  animo  retinebat, 
etsi  non  corpore. 

§.  25.  Quod  vulgo  dicitur ,  csstivorum  hibernovuin- 
que  ( 1 8)  saltuum  nos  possessiones  animo  retinere :  id  exem- 
pli  causa  didici  Proculum  dicere  :    nam  ex  (19)  omuibus 


prsediis  ,  ex  quibus  non  hac  mente  receditnus  ,  ut  omisis- 
se  possessionem  vellemus  ,  idem  est. 

§.  26.  Eum  ,  qiii  neque  animo  neque  corpore  posside» 
bat  ,  ingredi  aulem  et  incipere  possidere  piohibeatur,  non 
videri  dejectum  ,  verius  est :  dejicitur  enim  ,  qui  amitlit 
possessionem  ,  non  qui  non  accipitur. 

§.  27.  Vim  [  vi  ]  repellere  licere  (20)  ,  Cassius  scribit: 
idque  jus  natura  comparalur.  Apparet  autem  (  inquit  ) 
ex  eo  ,  arma  armis  repellere  licere  (21). 

§.  28.  Vi  (22)  possidere  eum  definiendum  est,  qni  ex- 
puJso  vetere  possessore  ,  adquisitam  per  viin  possessionem 
obtinet  :  aut  qui  in  hoc  ipsum  aptatus  et  prasparalus  ve- 
nit ,  ut  contra  bonos  mores  ,  auxilio  ,  ne  proliiberi  possit 
ingrediens  in  possessionem  facit.  Sed  qui  per  -yim  pos- 
sessionem  suam  retinuerit  ,  Labeo  ait  ,  non  vi  pos- 
sidere. 

§.  29.  Idem  Labeo  ait ,  eum  qui  metu  turbae  (^3)  per- 
territus  fugerit ,  videri  dejectum.  Sed  Pomponius  ait  (24), 
vim  sine  (25)  corporali  vi  locum  non  habere.  -|-  Ego  , 
etiam  eum  ,  qui  fugatus  est  supervenientibus  quibusdam, 
si  illi  vi  occupaverunt  possessionem  ,  videri  vi  de- 
jectum. 

§.  3o.  Qui  a  me  vi  possidebat  ,  si  (26)  ab  olio  (27) 
dejiciatur  ,  habet  Tnterdictum. 

§.  3 1 .  Qui  vi  dejectus  est ,  quidquid  (28)  damni  sen- 
serit  ob  hocf,  quod  dejectus  est  ,  recuperare  debet  :  pri- 
stina  enim  causa  restitui  debet ,  quam  habiturus  erat  ,  si 
non  fuisset  dejectus. 

§.  32.  Si  fundus  ,  a  quo  vi  expulsus  sim  ,  mihi  resli- 
tutus  esset  ,  caeterae  vero  res  ,  quoe  vi  ablatae  sunt  ,  non 
restiluantur  :  hic  dicendum  est ,  Interdictum  nihilominus 
tenere  :  quia  verum  est  ,  vi  esse  dejectum.  -f-  Plane  ,  si 
quis  velit  de  possessione  quidem  rei  soh  per  hoc  Interdi- 
ctum  experiri  ,  de  rebus  vero  mobilibus  (29)  ad  exhiben- 
dum  actione  ,  potest  hoc  suo  arbitrio  habere  :  et  ila  Ju- 
lianus  scribit.  ►[-  Idem  scribit ,  et  si  quis  vi  bonorura  rap- 
torum   de  hujusmodi  rebus  velit  experiri. 

§.  33.  Quod  autem  ait  Praetor,  Quaerjue  ibi  hahuil  ^ 
sic  accipimus  ,  ut  omnes  res  contineantur .,  non  solum  quae 
propriae  ipsius  fuerunt  ,  verum  etiam  si  quae  apud  i^iim 
deposita?  ,  vel  ei  commodatae  ,  vel  pignerat» ,  quarumque 
usum  ,  vel  usumfructum  ,  vel  custodiam  habuit  ,  vel  si 
quse  ei  coUocatae  (3o)  sunt :  cum  enim  dicat  Preetor ,  ha~ 
buit  ,  omnia  haec  habendi  verbo  contineutur. 


(0  Cur  if.a.>  colligc  i\  5.  2.  Instit.  de  noxalib.  l.  7.  %.  i. 
supr.  de  damno. 

(2)  Damnum  est ,  noxae  dedere  cogi. 

(3)  /.  4«-  5-  2*  ^t.  ult.  l.   J96.  infr.  de  vcri.  sign. 

(4)  Sei-vi  continentur  appellatione  familiae  ,  ut  hic.  An  et  mer- 
cenarii  ?  Graeci  putant,  et  hanc  legem  ita  accipiunt.  ut  C.  20. 
infr.  h.  t. 

(5)  Familia  ctiam  unus  servus.  Cic.  pro  Ccecinna. 

(6)  Irao  ,  duo  familiam  facere  possunt.  Paul.  5.  sent.  6.  5.  3. 
Imo  ,  ne  quidera  duo  faciunt  familiam.  /.  40.  C.  ult.  infr.  de 
verb.  sign. 

(7)  7.  20.  J.  2.  supr.  de  mdilitio.  l.  1.  ^-  5.  supr.  de  puhli- 
canis.  l.  2.  5>   i^-  "j/^-  "'  bonor.  rnpt. 

(8)  Mercenarius  servi  loco  est.  l.  4.  supr.  dc  um  et  habit. 
Servitutis  tres  species  sunt  ,  tcste  Laertio.  uua  riQirif  uTrcvpxyla^, 
ubi  non  possis  vivere  ,  ut  velis  :  Aitera  t'y  K7%V-<  ,  ut  servitus  jno- 
priesumpta  ,  qua  quis  alterius  dominio  subjicitur  :  Tertia  (u  CiroioiXnt 
qua  serviunt  mercenarii  ,  obaerati  ,  addicti  ,  ciicntes,  vasalli. 

(9)  Licet  sint  Jiberi  homincs  ,  non  servi. 

(10)  Qui  illi  sunt  ?  altcni  ,  mcrceuarii.  Cic.  pro  Ccecinna. 

(11)  Mcrcenarii  inter  domesticos.  /.  11.  5.  i.  infr.  de  posnis. 
Cic.  pro   CcBcinn. 

(la)  /.   I.  C.  de  acq.  et  retin.  poasess. 


(i3)  /.  G.  5.  5.   C.  de  his  ,  qui  ad  Eccl 

(i4)  /.  44-  S-  "^'-  •^"/"■-  ^^  adquir.  vel  amitt.  possess. 

(i5)  Posscdit.  Giot.  Flor.  spars.  S.   L. 

(16)  /.  3.  5.   14.  ///•.  h.   t. 

(17)  5.  pen.  Infr.   Ii.   t.   Paul.   5.  sent.  6.   5-  6. 

(18)  /.  3.  5-    "•  supr.   de  adqu.  vel  amitt.  poss. 

(19)  /.  44-  i'^ .fin.  supr.  de  adq.  vel  amitt.  poss. 

(20)  /.  17.  infr.  h.  t.  l.  3.  supr.  de  justilia  et  jur.  l.  4.  supr. 
ad  l.  Aquil. 

(21)  Exceptio  incuIpatoB  tutelae  hincnascitur.de  qua  vidc  Oldend. 
c.  53.  de  cxcept.  l.    i.   C.  unda  vi. 

(22)  Nota  ,  vi  possidere  quid  sit. 

(23)  IpsD   visu  ,    non  solo  rumore.   /.  l^i.  ^.1.  supr.  da  usurpat. 

(24)  Et  malc. 

(2;'))  /.   3.  §.  7.  inf^.  h.  t.  l.  9.  supr.  quod  mct.  caus. 

(26)  Pradosi  ab  e.\traneo  vi  dcjicitur  ,  reslituendus  est.  Cur  ? 
quia  ab  illo  extraui;o  vi  non  possidet  ,  ut  hic.  et  /.  ult.  supr.  de 
adq.  vcl  aniitt.  poss.  l.  10.  C.  dc  donat.  intcr  vir.  c  5.  et  6.  de 
restitnt.  .ipoliat. 

(27)  Vide  Paul.  5.  sent.  6.  5.  7. 

(28)  /.  6.  infr.  h.   t. 

(29)  /.    .4.  infin.  i'lfrh.t. 
(3d)  Lacatae  sint.  vulg.  nal. 


39: 


DIGESTORUM 


5.  34.  Rectissinie  aulem  Praelor  addidit,  Tunc  ibi  (1) 
lahuit.  tum.,  sic  accipiimis,  cum  dejiccreliir.  Et  idco ,  et 
si  quid  poslea  desiit  iliic  esse  ,  dicendiini  erit  ,  in  Inier- 
dictum  vcnire.  Sic  fit  ,  ut  etiani  si  liomines  ,  vel  pecora 
deniorlua  sint  post  dejcctionem,  Intcrdicto  locus  sit.  'j^  De- 
nique  scribit  Julianus  eum  qui  yi  dejecit  ex  eo  pra;dio  , 
in  quo  liomines  fuerant  ,  propius  esse  ,  ut  etiani  sine  (oi) 
culpa  ejus  niorluis  liominibus  spslimalionem  eorum  per  In- 
tcrdicliim  restiluere  debeat  ;  siculi  fur  hominis  etiam  (3) 
uiortuo  co  tenelur  (4). 

§.  35.  Huic  consequens  esse  ait  ,  ut  villse  quoque  ,  et 
ardium  incendio  consumptarum  pretium  restituere  cogatur: 
ubi  enim  quis  (  inquit  )  dejecit ,  per  eum  stetisse  (5)  vi- 
delur  ,  quo  minus  restitueret. 

5.  36.  Idcirco  constare  ait ,  eura  qui  vi  dejecit  ,  qui- 
que  (6)  vi  siue  dolo  malo  desierit  possidere  ,  Interdicto 
teneri. 

5.  37.  Ibi  autem  ait  Prselor,  ut  ne  quis  ,  et  quae  illic 
non  habuit  ,  complectaiur. 

5.  38.  Sane  quod  ait  Praetor  ,  Ibi  ,  quomodo  accipi- 
mus  :  utrum  in  eo  loco  ,  unde  quis  vi  dejectus  est  :  an 
vero  in  omni  possessione  ?  Et  melius  dicetur ,  non  ad  an- 
gulum  referendum  vel  locum  ,  in  quo  fueiit ,  veruraetiam 
ad  omnem  parlem  possessionis  (7)  ,  qua  quis  caruit  , 
cum  dejicitur. 

5.   39.   Annus  in  hoc  Interdicto  (8)  utilis  est. 

5.  4o-  Ex  die  ,  quo  quis  dejectus  est  ,  fructuum  (9) 
ratio  habetur  :  quamvis  in  caeteris  Interdictis  ,  ex  quo 
edita  sunt  ,  non  relro  (10)  computanlur.  "j*  Idem  est  in 
rebus  mobilibus  ,  quae  ibi  erant  :  nam  el  eorum  fructus 
compulandi  sunt  ,  ex  quo  quis  vi  dejectns  est. 

5.  ^i.  Non  solum  autem  frucluum  ratio  in  hoc  Infer- 
dicto  habetur  ,  verum  (i  1)  caeterarum  etiam  ulilitatum  (12) 
habenda  est.  nam  et  Vivianus  refert ,  in  hoc  Inlerdicto 
omnia  ,  quaecunque  habiturus  vel  adseculurus  erat  is  qui 
dejectus  est  ,  si  vi  dejectus  non  csset ,  reslitui ,  aut  eorum 
lilem  a  judice  aestimari  (i3j  deberc  :  eumque  tantum 
consecuturum  ,  quanti  (i^)  sua  interesset  ,  se  vi  dejeclum 
non  esse, 

5.  ^i.  Ex  Interdicto  unde  «*,  etiam  is  qui  noa  possi- 
det ,  restituei-e  cogetur. 

§.  ^3.  Interdictum  hoc  ,  cp.ua  atrocitatem  (i5)  facinoris 
in  se  habet  ,  quassitum  est ,  an  liberto  in  patronum  ,  vel 
liberis  adversus  parenles  competit?  Et  verius  est  (16)  , 
nec  liberto  in  patronum  ,  nec^i^)  in  parcntes  liberis  dau- 


dum  esse.  meliusque  (18)  crit  ,  in  factum  actionem  his 
compelere  :  alilcr  ,  aloue  si  vi  arniala  usus  sit  adversus 
libertum  patronus  ,  vel  adversus  liberos  parens  :  nam  liic 
Interd.clum  compelit. 

5.  44-  ^-oc  Inlerdiclum  ct  hercdi  (19)  et  carteris  sitc- 
cessoribus  competit. 

§.  45.  Aon  alii  autem  quam  ei  qui  possidet  (20)  Iti- 
lerdiclum  Unde  vi  compelere,  argumentum  pra:bel  ,  quod 
apud  Vivianura  relatum  esl ,  si  quis  nie  vi  dejccerit ,  meos 
non  dejeceril ,  non  posse  rae  hoc  Interdicto  experiri  :  quia 
per  eos  retineo  posscssionem  qui  dejecti  non  sunt. 

^.  46.  Idem  Vivianus  referl:  Servos  quosdam  vi  depu- 
lit  ,  alios  retinuil  et  vinxit  ,  aut  eliam  eis  imperavil :  vi 
te  dejectum  intelligi.  desisse  enim  possidere ,  cum  (21)  ser» 
yi  ab  alio  possideantur. 

"^i  Et  quod  in  parle  servorum  dictum  esl  ,  idem  in 
omnibus  dici  ait ,  si  forle  nemo  depulsus  esset  ,  sed 
possideri  ab  eo  coepissent  ,  qui  ingressus  in  possessionem 
esset. 

5.  47-  Quid  dicturi  essemus  ,  tractat  ,  si  aliquo  possi- 
dente  cgo  quoque  ingressus  sum  in  possessionem  ,  et  non 
dejiciam  possessorem  ,  sed  vinctum  (22)  opus  facere  cogam? 
quateniis  res  (  inquit  )  cssel  ?  Ego  vcrius  puto,  eum  quo- 
que  dcjeclum  videri  ,  qui  illic  vinclus  est. 

5.  4^-  ^^  causa  hujus  Interdicti  ,  in  heredem  (23)  , 
ct  bonorum  possessorem ,  cseterosque  successores  ,  in  fa- 
clum  aclio  competit  in  id  (24)  quod  ad  eos  pervenit  \ 


D, 


PAuLrs  lib.  65.  ad  Edictum. 


'Olove  (25)  malo  eorum  factum  est  ,    quominus  pci-- 
veniret. 

2.  Jrrnis  dejcclus  ,  (jiwmodo  accipitur.  9-  Dc  vi  anna- 
ta  rcpellenila.  10.  De  procuratore.  11.  De  fandlia.  12. 
De  co,  qui  dolo  fecit  .^  quo  qiiis  armis  dejiccrelur.  \Z.  De 
usufructu  el  usu.    18.   De  herede. 

3.  Ulpianus  lib.  69.  ad  Edictum. 

OUod  est  (26)  ,    et    si  (27)  quis    armis    dejectus   est  : 
quia  ex  fiicinoribus  defunctorum   de  (28)  eo  quod  ad 
heredem  pervenit  ,     aclio  dalur.    suflicit   (29)  cnim  , 
non  in  lucro  versari  eum  hcredem  ,    non    etiam  damnum 
subire. 

§.   i .  Haec  actio  quae  adversus  (3o)  heredera  cacterosque 


(i)    5.  38.  infr.  h.  t. 

(2)  Aliud  ,  si  cjus  facto.  /.   10.  infr.  h.  t. 

(3)  /.  pen.  Infr.  h.  t.  l.  7.  5-  2.  l.  8.  /.  16.  supr.  de  con- 
dict.  furt.  I.  3o.  supr.  de  act.  empt.  l.  46-  /•  67.  in  fm.  Infr. 
de  furtis. 

(4)  Et  ila ,  raptor  scmper  esl  ia  mora.  /.  ult.  C.  de  condict. 
ob  turp.  caus.  l.  9.   C.  cle  furt. 

(5)  Qui  alium  dejicit  ,  uioram  rcstituendi  commiltit  ,  /.  pe- 
nult.  iiijr.  h.  t.  addc  /.  82.  injin.   infr.  de  vevh.  oblig. 

(6)  Qui^e  dolo  malo  dcsieiit ,  vulgat.  Hal.  sed  Fiorentina  ta- 
nieu  prob.iri  potest.  arguin.  l.  5  infr.  h.  t. 

(7)  Domus  vel  pra;clii. 

(8)  /.  2.   C.  unde  vi. 

(9)  /.  4.   C.  unde  vi.  I.  38.  5-  4-  ^'V"'*  '^^  usur. 

(10)  /.  6.  infr.  k.  t.  vide  /.  3.  Supr.  de  Interdict. 
(11)/.    i5.  infr.   h.  t. 

(12)  Inteidicto  Unde  vi  ,  quisque  efiam  lucrum  con£C<luitur , 
quod  facturiis  fuerat ,  si  non  ei  injuria  facta  fiiissct. 

(i3)  \ide  /.  un.   C.  dc  seiit.  qua:  pro  eo ,  tjitod  inteivst. 
(•4)  ^-   ^-  5-  5-  '"/'■•  de  iiin.   actuque. 
(i5)  5-  3.  uers.  ad  solam.  Supj\  h.  t. 


(16)  /.  a.  infn.  l.  7.  5-  2.  supr.  de  obsequiis. 

(17)  Vid.  /.  5.   C.  ad  lcg.   Corn.  de  fals. 

(18)  /.   II.  in  fin.  supr.  de  dolo. 

(19)  5-   ••  ^-ers.  sed  heredibus.  Instit.  de  perpct.  ct  tempor. 

(20)  lloc  Tnterdictum  datur  possessori.  Gotk.  Pro  possfidet  lcgit 
Grot.  pnssedit.  Flor.  spars.  hic.  S.  L. 

(21)  Non  possidet,  qui  al>  alio  possidct. 

(22)  5.  24.  supr.  h.  t.  addc  Paul.  5.  sent.  5.  §.  6. 

(23)  /.  3.  infn.  infr.  h.  t.  l.  1.  infn.  C.  wide  vi. 

(24)  /.  9.  infin.  pr.  infr.  h.  t. 

(25)  Dolus  siquidcm  rcpi-aesentat  possessioncm.  /.  i3i.  /•  i5o. 
infr.  de  reg.  jur. 

(26)  Idcin  cst ,  vulgat.  qiiod  qiiidem  est.  Hal. 

(27)  Vide  locum  clcgantcm  apud  Ciccr.   i5.  cpist.  famil.   16. 

(28)  Turpia  hicra  Jicrcdibiis  cxtorquentur.  /.  b.  supr.  de  oa- 
liwiiiiatorib.  L.  iG.infn.  /.  19.  supr.  quod  met.  caus.  l.  35.  infr. 
de  ollig^  l.  38.  infr.  de  ng.  jur.  l.  unic.  C.  cx  dclictis  dc- 
functor, 

(2())  /.  38.  infr.  dc  rcg.  jur. 
(3<»)  /.  I.  infn-  supr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS- 


successores  pcrtinet  ,  perpeiuo  competit  :  quia  (i)  ixa  ea 
rci  persccutio  conlinelur. 

^.  2.  Armis  (2)  (lcjeclum  q.uomodo  accipimiJS  ?  Ar- 
vm  (3)  suut  oniuia  teia  \  h(  c  est  ,  et  fnsles  (4)  ct  lapi- 
(les  :  non  soium  gladii  ,  Lastae  ,  franieae  (5)  ,  id  est  ,  rom- 
phaeoe  (6). 

^.  3.  Plane  et  si  uiius  vel  alter  fustera  vel  gladium  «e- 
ruit  ,  arinis  dcjeclus  posscssor  videtur. 

5.  4-  P^iis  dicitur  ,  etsi  incrmes  (7)  venerant  ,  si  in 
ipsa  concertatione  (8)  ,  cpi  inermes  venerant  ,  eo  pro- 
cesscrunt,  ut  fustcs  ant  lapides  suraerent  :  \is  erit  ar- 
mata. 

§.  5.  Qui  arraati  vcnerunt  ,  etsi  armis  Don  sunt  usi 
ad  dejiciendum  ,  scd  dcjecerunt :  arinata  vis  facta  esse  vi- 
detur.  sufficit  (9)  enim  tcrror  armorum ,  ut  videanlur  ar- 
mis  dcjecisse. 

5-  t).  Si  qiiis  autcm  visis  (10)  armatis  ,  qui  alihi  ten- 
dehant  ,  metu  hoc  deterritus  profugerit  ,  non  videtur  de- 
jectus  :  quia  non  hoc  anirao  fuerunt  ,  qui  armati  erant  , 
sed  aJio  tendebant. 

§.  7.  Proinde  et  si  cuni  armatos  audissct  (11)  venire  , 
metu  decesscrit  [  de  ]  possessione  :  sive  verum  sive  fal- 
sum  audisset  ,  dicenJiim  est  ,  non  esse  eum  armis  de- 
jectum  •  nisi  (12)  possessio  ab  his  fuerit  occupata. 

§.  8.  Si  autem  ,  cum  doniinus  veniret  in  possessionera, 
armati  eura  prohibuerunt  (i3)  ,  ([ui  invaserant  possessio- 
uem :  videri  euni  armis  dejeclum. 

§.  9.  Eum  igitur,  qui  cum  armis  ve  nit  ,  possumus  (i^) 
armis  repellere  ,.sc(l  hoc  conleslim  (i5)  ,  non  ex  inter- 
vallo  (16)  :  dummodo  sciamus  ,  nou  solum  resistere  per- 
missmn  ,  ne  dejiciatur  5  sed  etsi  dejectus  quis  fueril,  eun- 
dera  dejicere  non  ex  inlervalJo  ,  sed  ex  continenli. 

5.  10.  Cura  procuralor  (17)  armatus  venit ,  et  ipse  do- 
minus  arrais  dejecisse  videlur  ,  sive  mandavit ,  siv«  (  ut 
Julianus  ait  )  ratum  (18)  habuit.. 


393 


5'  11-  Hoc  et  in  familia  diccndura  es¥.  nara  cum  fa-- 
miha  sine  m.c  arraata  venit  ,-  ego  uon  videor  vcnisse ,  sed 
familia  :  nisi  jnssi  ,  vel  ratum  iiabui. 

^.  12.  IIoc  luter  jictum  eliam  adversus  eura  proponitu», 
qui  dolo  malo  lccit  ,  (|uo  quis  armis  dejicer^tur  :  et 
post  (19)  annum  rcddeliu-  in  id  (20)  quod  pcrvenit  ad 
eum  ,  (jui  (2r)  prohibuit. 

5-  i3.-  UncU  vi  Inlerdictum  necessarium  fuisse  fruclua- 
rio  apparet  si  pi'ohibealur  uti  frui  usufruclu  fuudi. 

5.  i4-  ^'ti  liui  autem  prohibuisse  is  videlur  ,  (pii  vi 
dcjecit  utcntem  et  fruenlem  :  aul  non  adnusit  (22)  ,  cum 
cx  fundo  exisset  non  usufrticlus  deserendi  causa. 

-f-  Caeterura  si  quis  ab  initio  (23)  voieniem  iucipere  uti 
frui ,  prohibuit,  hoc  Interdictum  locum  non  habet:  quid 
ergo  est  ?  debel  fructuarius  usumfructum  vindicare. 

5.  1  5.  Pertinet  autem  hoc  Interdictura  ad  eum  (jui  fun- 
do  uti  frui  prohibilus  cst  :  pertinebit  etiam  ad  eum  ,  qui 
sedificiis  uti  frui  prohibelur.  ^  Consequcntev  aulem  dice- 
mus  ad  res  mobiles  (2^)  hoc  Interdiclum  non  pertinere  , 
si  (juis  uti  frui  prohibitus  est  re  mobili  ,  nisi  si  rei  soli 
accedebant  (26)  r«s  mobiles.  Si  igitur  ibi  fuerunt,  dicen.- 
dum  est  ,  ctiara  ad  cas  referri  hoc  Interdictum  dcbere. 

5.  16.  Ilem  si  non  ususfructus  ,  sed  usus  sit  relictus  , 
compelit  hoc  Interdictum :  ex  (£uacunque  enim  causa  con- 
stitutus  esl  ususfruclus  (26)  ^,  vel  usus  ,  hoc  luterdicturn 
locum  habebit. 

5.  17.  Qui  ususfructus  nomine  qualiter  qualiter  (27)  fuit 
quasi  in  possessione,  utetur  hoc  Interdicto.  -1-  Sed  si  (|uis 
posteaquara  proliibitus  est ,  capile  minutus  sit  vel  mortuus: 
r-ecte  dicitur  ,  heredibus  (28)  et  Successoribus  compeie.?e 
hoc  Intcrdictum  ,  non  ut  in  futurum  constituatur  ususfru- 
ctus  ,  sed  ut  praeterita  causa  ,  et  damnura  prsetcritum  sar- 
ciatur. 

§.  18.  Ileres  quoque  simiH  raodo  debebit  in  factum  actic-- 
nem  siucipcre  ia  id  (29)  tj^uod  ad  se  peryenit. 


(i)  Optima  ralio.  Nam  quse  rci  pcrsecutioncm  contincnt  actiones, 
perpetuae  sunt.  /.  35.  v>fr.  dc  oblig.  pcrpctase,  inquamj  non  ta- 
nien  exccdunt  trigesimum  et  quadragesimum  aiiuum.  /.  7.  C,  de 
prascript.  3o.  ann. 

(2)  Vide  Ciccronem  pro  Ccccinna. 

(3)  5-  6.  in  Jiti.  Inst.  cfe  Interdict.  l.  4'  "?/'"•  de  venb.  sign. 
vide  10.  Gell.  aS.  iJo  apparatu  armorum  ,  vide  Leoncm  ,  in  tr.de 
bcHi  appeuatu.  0.  5.  Isidor.    18.  cap.  5.  et  seq 

(4)  Pcvu\ov-    10.  Eclog.  ex  lib.  60.   tit.    17.  cap.  7. 

(5)  Framea  vocabulum  Germanicum.  Haslas  ,  vcl  ipsorum  voca- 
bulo  framcas  gerunt  ,  angusto  et  brcvi  ferro.  Tacit.  lib.  de  mori' 
vtis  Qeimanorum.  Est  igitnr  framea  hasta  angusto  et  brevi  fcrro. 
Eques  scuto  et  framca  contcntus  eral.  Taeit.  ibid.  Isidar.  18.  oii- 
gm.  6.  spatam  inlcrprctatur  ct  gladium  ex  utraque  parle  acutum. 
Spatse  et  scHiispatje  meminit  .(Elianus,2,  de  re  militarL  i5.  et  10. 
Gell.  25. 

(6)  PO|Uij)a'oc>  Eclng.  ibid.  IlomphDea  gcnus  tcli  Thracicae  notio- 
nis.  Knuius  14.  annal.  apud  Gcli.  10,  cap.  25  cujus  ctiam  mc- 
minit  Livius.  Hinc.  2.  jpoculyp.  uetv.  12.  hoo  dicit ,  0  t)cov  t-»* 
pOfi^dixv  T^.j  ll^ofA.oy  T^v  e^uxv-  Dc  rhompha:a  qua;dam  etiam  di- 
xi    superius  .     scptuaginta    inlerprelcs   RUomphoeara     usurpaut    in 

(7)  Inermis  autcm  non  fuisse  videtur  ,  qui  glebis  ,  saxis  aut  fu- 
Sftihus  aliqucni  cjecit  :  hno  ,  ct  qui  prsetcrcuntcs  ramum  defi-egcrunt 
arboris ,  ut  qucin  co  cjiccrent :  ac  ,  quod  magis  est ,  inermis  non 
videtur,  qui  vim  armati  liabot  ad  nocendum  ,  ctiamsi  arma  non 
haljcatj  ut  nolat  Ciccr.  orat.  pro  Getciniia.  Plerique  enim  ita  ro- 
busli  a  natura  ,  ct  corf.orc  ,  ut  pugnus  cis  sit  aimorum  vice. 

(8)  HaL  corUrGctalione.  S.  L. 

(9)  r>ejerisse  videtur,  qui  armis  lerruit. 
(»o)  Mctus  oculis  couci|.i  potcst. 

(11)  Mctus  auditu  et  opimou«  conceptus ,  yanus  cst:  niu  cffeetus 


secutUs  sit.  /.  9.  supr.  quod  met.  caus. 

(12)  /.   I.  §.  29.  s^upr.  h.  t.  Paul.  5.  senU  6.  §:  4« 

(i3)  /.  4.  itfi\  h.  t. 

(14)  /.  I.  5-  '-S7'  supr.  Ji,  t.  I.  12.  5.  1.  supr.  quod  met.  caus,- 
l.  45.  5-  4^  supr.  ad  l.  Aquil.  l.   3.  Supr.  de  justit. 

(i5)  Confcstim  est  illico  ,  in  ipsa  conccrtatione  et  congressu  ,  /. 
17.  itfr.  h.  t.  lu^v^  Dcmosth.  ■n-a/jzx/'^*  M»'"  t"'  ^°-  Eclog.  ex 
lib.  60.  tit.  17.  c.  9.  qui  locus  ,  ut  impcrfectus^ ,  sic  suppktur  a 
Cujacio  es.  Basilicis ,  fxif  701  /^ijd  liuptxt-  et  a  Theod.  Hennop. 
ad  /.  12.  supr.  quod  met,  caus,  tv^oi  ivj  gcist  upur,  ^vide  Gujac. 
5.  obs.   18. 

(16)  Nam  qui  ex  intervallo  vim  infert ,  cogitato  infert.  ncc  tam 
ad  dcfensionem  ,  quam  ad  ultioncm  spcctat :  ultio  autcm  prohibita 
est.  /.  45'    '"  j'"-    supr.  ad  t.  Aquil,   l.   C.  unde  vi, 

(17)  /.    I.  5-   i3.  supr.  h.  t. 

(18)  /.    I.  5^.    i4-  supr.  h.   t. 

(19)  /.   7.  §.  S.  supr.  comm.  divid. 

(20)  /.  1.  iti  fiti.  supr.  h.  t.  10.  Eclog.  ex  Ub.  60.  litul.  77.  c. 
8.  in  fin. 

(21)  t^ui  armis  dejccit.  Cujae.  5.  obs.  20. 

(22)  /.  y.  §.  24.  supr.  h.  t.  l.  6.  iti  fin.  supr.  dc  aJquir.  vcl 
amitt.  poss.  qui  jauuam  pra;clusit.  10.  Ect.  ex  lib.  58.  tit. 
23.   c.    I. 

(23)  /.   I.  §.  26.  supr.  h.  t. 

(24)  /.    I.  5.  G.  supi:  h.   t. 

(25)  Id  est,  nisi  rcs  mobilcs  acGessoria;  sint  immobilium. 

(26)  §.  j3.  14.  supr.  h.  t.  §.  17.  iifr.  h.  t.  /.  9.  §.  \, 
iifr.  h.  t. 

(27)  /.    10.  iifr.  h.  t.  l.  Go.  supr.  de  usufr.  et  quemad. 

(28)  /.    I.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(29)  d.  t.    1.  inftn.   10.  Eclog.  ex  lib,C9.  tit.  J7.  c.  8.  in^n. 


394 


D    I    G    E    S 


De  mitnicipihus, 
4.   Idem  lib.    10.   ad  Edictum. 


T    O    R    U    M 

10.  Gajus  lib.  2.  ad  Edictum  Prretoris  Urbani 


titulo 


SI  vi  nie  dcjeccrit    quis    nomine    (1)    municipum  ,     m 
miaiicipcs  (2)     mihi  Interdiclum    reddendum  ,    Pom- 
}-;onius  scribit  ,  si  quid  (3)  ad  eos  pervenit. 

De  compuho  in  possessioiwm  inducere. 
5.  Idem  lib.    11.  ad  Edictum. 

SI  rerum  (4)  tibi  possessionem  tradidero  ,  dicit  Pom- 
ponius  ,  Unde  vi  Interdictum  cessare  :  quoniam  non 
est  [  vi  ]  dejectus  ,  qui  compulsus  (5)  est  iu  possessio- 
nem  inducere. 

Dc  condemnalione  in  id  quod  interest. 
6.  Paulus  lib.    17.   ad  Edictum. 

IN  Interdicto  Unde  vi  tanti  (6)  condemnatio  facienda 
est  ,  quanli  intersit  possidere.  et  hoc  jure  nos  uti  , 
Pomponius  scribit.  id  est  ,  tanti  rem  videri  ,  quanti  (7) 
actoris  iutersit  :  quod  alias  (B)  minus  esse  ,  alias  plus  : 
nam  saepe  actoris  pluris  interesse  hominem  reliuere  , 
quam  (9)  quanti  is  est.  veluti  cum  quaestionis  (10)  ha- 
benda3  ,  aut  rei  probandse  gralia  ,  aut  hereditatis  (11) 
adeundae  ,  intersit  ejus  eum  possideri. 

Si  alius  dejecit  ,  alius  possidet. 
7.   Idem  lib.  24.  ad  Edictum. 

CUm  (12)  a  te  vi  dejectus  sim  ,  si  Titius  eandem  rem 
possideie  coeperit :  non  possum  cum  alio ,  quam  (i3) 
tecum  Interdicto  experiri. 

De  non  domino. 
B.  Idem  lib.   54.  ad  Edictum. 

FUlcinius  dicebat  ,  vi  possideri  ,    quotiens  vel  non  do- 
minus  (i4)  5  cum  tamen  possideret  ,  vi  dejectus  est. 
De  heredihus.    1.   De  usufructu. 
5.  Idem  lib.  65.   ad  Edictum. 

Sl  plures  heredes  sunt  ,  unusquisque  non  [  in  ]  amplius 
quam  (i5)  ad  eum  pervenerit  ,  tenetur.  Qua  de  cau- 
sa  iuterdum  in  solidum  tenebitur  is  ,  ad  quem  totum  per- 
venerit  ,  quamvis  ex  parte  heres  sit. 

5.  1.  Dejectum  ab  usufructu  (16)  in  eandem  causam 
Prsetor  reslilui  jubet :  id  est  ,  in  qua  futurus  esset  ,  si  de- 
jectus  non  esset.  itaque  si  tempore  (17)  ususfructus  finitus 
fuerit ,  postquam  dejectus  est  a  domino  :  uiliilominus  co- 
gendus  erit  restituere  ,  id  est ,  usumfructum  ilerum  con- 
stituere. 


I)e  liberali  causa. 

SI  de  fundo  proprietarium  et  fructuarium  (i8)  prsedo 
expulerit  ,  atque  ob  id  fructuarius  constituto  tempore 
non  usus  ,  perdiderit  jus  suum  :  nemo  dubitat ,  quin  do- 
minus ,  sive  experiatur  cum  fructuario  adversus  prsedonem, 
sive  non  experiatur  ,  retinere  debeat  reversura  ad  se  usum- 
fructum  ;  et  quod  fructuarius  perdidit  ,  id  ad  damnum 
ejus  pertinet ,  cujus  facto  periit. 

Si  quis  re  possessa  prohibeatur  uti  arhitrio  suo. 
11.  PoMPONius  lib.  6.  ex  Plautio. 

Vlm  (19)  facit  ,  c£ui  non  siuit  possidentem  (20)  eo  , 
quod  possidebil ,  uti  arbitrio  suo:  sive  inserendo(2i), 
sive  fodiendo  ,  sive  arando  ,  sive  cpiid  a?dificando  (22)  ; 
sive  quid  (^3)  omnino  faciendo  ,  per  quod  liberam  posses- 
sionem  adversarii  non  relinquit. 

Si  colonus  qui  eniptorem  non  admisit  ,  ah  alio 

dejiciaiur. 

12.  Marcellus  lib.    19.  Digestorum. 

COIonus  eum  ,  cui  (24)  locator  fundum  vendiderat  , 
cum  is  in  possessionem  missus  esset,  non  admisit  5  dein- 
de  colonus  vi  ab  alio  (25)  dejeclus  est  :  quaerebatur,  quis 
haberet  Interdictum  Unde  vi  ?  Dixi  ,  niliil  (26)  interesse, 
colonus  dominum  ingredi  volentem  prohibuisset  ;  an  em- 
ptorem  ,  cui  jussisset  dominus  tradi  possessionem ,  non 
admisit.  igitur  Interdictum  unde  vi  colono  compelitu- 
rum  (27)  ,  ipsumque  simili  Interdicto  locatoi-i  (28)  obstri- 
ctum  fore  ,  quem  dejecisse  tunc  videretur  ,  cum  emptori 
possessionena  non  li'adidit :  nisi  forte  propter  justam  et  pro- 
babilem  causam  (29)  id  fecisset. 
De  fama. 
i3.  Ulpianus  lib.  8.  ad  Sabinum. 


N: 


Eque  Unde  vi,  neque  aliud  Interdictum,  famosum  (3o) 
est  (3i). 
De  €0  ,  qui  vi  ,  clam  ,  aut  precario  possidet.  De  fundo 
et  rebus  mobilibus. 
i4-   PoMPONius  lib.   29.  ad  Sabinum. 

SEd  si  vi  armata  dejectus  es ,  sicut  ipsum  fuudum  reci- 
pis  ,  etiam  si  vi ,  aut  clam  ,  aut  precario  (32) 
eum  possideres:  ita  res  quoque  mobiles  (33)  omnimodo 
recipies. 


(i)  Id  est,  jussu  ,  et  comraunicato  consilio,aul  mox  sequutura 
ratihabitione.  Idem  diceudum  si  pars  major  municipii  dclictum 
probavit  jussitque  :  Alias  si  cives  aliquid  faciunt  tanquam  singuli, 
caeteri  non  obligantur  tali  delicto.  vid.  Mynsing.  4-  obs.  79.  nisi  , 
ut  dictura  est  ,  iidem  ipsi  vel  jusserint  ,  vd  adprobaverint.  Myn^ 
sing.  4-  obs.  38.  ubi  notat  quemadmodum  civitas  ct  universitas 
possit  dclinquens  ex  delicto  obligari.  /.  9.  §.  i.  supr.  quod  met. 
caus.  1.   7.  supr.  quod  cujuscumque  univ. 

(■^)  '•  9-  5-  '•  supr.  quod  met.  caus.  l.  i5.  5-  i.  supr.  d« 
dolo  l.   i.  $.  ult.  l.   2.  supr.  de  adquir.  vcl  amill.  poss. 

(3)  l,  27,  supr.  de  reb.  cred. 

(4)  Si  iternm  libi.  Hal. 

(5)  /.  g.  infiu.  pr.  supr.  quod  met.  caun. 

(6)  /•    I.  §.  3i.  et  41.  supr.  h.  t.  l.  4.   C.  urule  vi. 

(7)  Tanti  res  a;.^limatur  ,  quanli  actoris  iutcrest. 

(8)  /.    i3.  supr.  dc  re  judic. 

(9)  Id  cst ,  quam  prctium  rei  accipere. 

(10)  /.  ultim.  supr.   ad  exhibend. 

(11)  /.  52.  5.   28.  infr.  de  furtis. 

(»i)  In  enm  qui  dcjccit  agitur  ,  ctiamsi  non  possidcat. 
(i3)  /.  i5.  iufr.  h.  t.  i.  4.  §.   22.  supr.  dc  usurpat. 
(•4)  '•   '•  S-   3.  supr.  h.  t.  l.  4.    5.    7.    supr.  si  scrv.    vind.  l. 
ult.  supr.  de  adquir.   vel  amitt.  poss.  L  1.  in  fm.  infr.  tit.  prox. 

(i5)  /.    I.  injin.  supr.  h.   t. 

(i6)  /.  3.  5.    i3.    14.    i5.    iG.  supv.  h.  t.  l.   10.  infr.  h.  t. 


(17)  Id  est,  si  non  utendo  fructuarius  jus  suum  amiscrit. 

(18)  Vide  /.  9.  in  fm.  supr.  h.  t. 

(19)  Et  injuriara.  /.    i^-  infr.  de  injur. 

(20)  Posscssorem  ccrfi  loci. 

(21)  /.   3.   §.  4-  in  fin.  infr.  tit,  prox. 

(22)  /.   3.  §■  2.  infr.  tit.  prox. 

(23)  Ut  solcnt  domini  in  suis  fundis  faccrc. 

(24)  /.    18.  infr.  h.  t.  l,  20.  supr.  de  adquir.  vel  amitt.  poss. 

(25)  Vi  ab  co.  sic  puto  lcgcndum  ,  ob  iiaeo  verba  ,  qu;«  sequun- 
tur ,  igiiur  Interdicturn  unde  vi  colono  cowpcliturum  ipsumque  si- 
mili  Interdicto  locatori  obsiriclum  forc, 

(26)  /.   i56.  5-  3.  irfr.  dc  rcg.  jur. 

(27)  Advcrsus  cum  a  quo  dejcctus  est.  /.  aS.  5*   *•  *upr.  locati. 

(28)  /.  3.  5.  3.  iifr.  tit.  prox. 

(29)  /.  61.  infn.  pr.  supr.  locati.  l.  10.  in  ftn.  supr.  dt  ad- 
qui)-.  i'c/  amitt.  possess. 

(30)  /.  32.  infr.  de  panis.  adde  /.2.  infr.  steHionntuii. 

(3i)  Imo  vidctur  csse  fainosum  ,  cuin  is,  qui  vim  alteri  infferat, 
aqiie  pcccct ,  atque  is  ,  qui  datam  hld.m  noii  servat.  Talis  aatem, 
si  dainnctur  ,  est  infamis.  /.  i.  /.  6.  in  fin.  sitpr.  de  his  ,  qui  no 
taiU.  inf. 

(32)  Prccario  possidens  habot  Interdictum  imdc  vi.  Gricci  Iwnc 
ralioncm  adferunt :  quod  videlicrt  donataiio  comparctur  lecte  :  pro- 
carii  namque  conccssio  donationis  spccics  csl. 

(33)  /.   I.  5,  6.  8.  /.  3.  J.   »5.  vers.  consequenter.   supr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGE 

Si  is  qui  dejecit ,  vel  vi  aut  clam  fecii  ,  possidere  desi^rit. 
i5.   Paulls  lib.    i3.   ad  Sabinum. 

SI  vi  me  dejeceris,  vel  vi  aut  clarn  feceris,  quamvis  si- 
ne  (i)  dolo  et  culpa  amiseris  possessionem  ,  tamen 
danmandus  es,f|uanli  mea  intersit.  quia  in  eo  ipso  culpa 
tua  praecessit  (2)  ,  rpod  omnino  vi  dejecisti  ,  aut  vi , 
aut  clam  tecisti. 

De  parie  drjicientis. 
16.  TJlpiakus  lib.  29.  ad  Edictum. 

IN  Interdicto  XJnde  vi  (3)  dicendum  est  ,    ut  ejus  cau- 
sa  quod  ad  palrem  (4)  pervenit  ,  ipse  teneatur. 
De  dcjectione  et  recuperatione. 
!•-.    JuLiANUS  iib.   48.  Digeslorum. 

QUi  possessionem  vi  ereptam  ,  vi  in  (5)  ipso  congressu 
recuperat  ,  in  prislinam  causam  reverti  potius  quam 
vi  possidere  inlelligendus  est.  ideoque  si  te  [  vi  ]  de- 
jecero  ,  illico  tu  me ,  deinde  ego  te  :  Unde  vi  luterdictum 
tibi  utile  erit. 

Si  cmpior  colomim  ,  a  quo  non  fuit  admissus  ,    expulerit, 

2.   De  rei  vindicatione. 

18.  Papinianus  lib.   26.  Qua-stionum. 

CUm  fundum  ,  qui  loeayerat  ,  vendidisset  ,  jussit  empto- 
rem  in  vaciiam  (6)  possessionem  ire  ;  quem  colonus 
inlrare  prohibuit^  postea  emplor  vi  colonura  expulit :  In- 
lerdiclis  {j-j)  Unde  vi  quiesitum  est.  Placebat  colonum  In- 
lerdicto  vendilori  (8)  teneri  ;  quia  nihil  interesset  ,  ipsum 
an  alium  ex  voluntate  ejus  missum  intrare  prohibne- 
rit :  neque  enim  auie  (9)  omissam  (10)  possessionem  vi- 
deri  ,  quam  si  tradita  fuisset  emptori  *,  quia  nemo  eo  ani- 
mo  esset ,  ut  possessionem  omilteret  ,  propter  emptorem  , 
quam  eraptor  adeptus  non  fuissel :  em])torem  quoque  ,  qui 
postea  vim  adhibuit  ,  et  ipsum  Interdiclo  colono  leneri  : 
lion  enim  ab  ipso  ,  sed  a  venditore ,  jier  vim  fundum  es- 

*-  Quassitum  est, 
untale    vendito- 


possejsum  ,  cui  possessio  esset  ablata.  4*  Qt 
emplori  succurri  debeat  ,  si  [  ex  ]  volunta 
colonum  postea  vi  expulisset  ?  Dixi  ,     non 


postea  VI  expidisset  .■'  JJixi  ,     non  esse  juvan- 
dum  ,  qui  (11)  maudatunj  illicilum  (12)  susceperit. 

5-    i.   Eum  (i3)  ,  qui  fundum    vindicavit  ah  eo  ,  cum 
quo  Interdicto  Unde  vi  potuit  experiri ,    pendente  judicio 
nihilominus  Interdicto  recle  agere  ,  placuit. 
De  pcriculo  inieritus. 
19.  Tryphoniinus  lib.   i5.  Disputationum. 

MErito  Juhanus  respondit  ,    si  me  de  fundo  vi  dejece- 
ris  ,  in  quo  res  moventes  fuerunt,  cum  mihi  Inter- 


SIMUSTERTIUS.  3^)5 

dicto  Unde  vi  restitucre  d.^beas  non  solum  possissionem 
soli  ,  scd  et  ea  ,  qnse  ibi  fuerunt  :  quamquam  eo  mo- 
ram  (i4)  fecero  ,  quo  mitius  Inlerdicto  le  convfnirem  ^ 
subtractis  tamen  morlalitate  (i5)servis  aul  pecoribus  , 
aliisve  rebus  casu  intercideiilibus  ,  tuum  [  tamen  ]  onus 
nihilominus  in  i>is  restitueudis  essc  :  quia  ex  ipso  lempore 
dehcti  plus  quam  frugtraior  debitor  constilulus  est. 

De  conduct  re  dejecto. 
20.  Labko  lib.   3.  Piihanon  a  Paulo  epilomalorura. 

SI  (i6)  colonus  tuus  (17)  vi  dejectus  est  ,  ages  Unde 
vi  Interdicto.  Idem  si  in(juilinus  tutis  vi  dejeclus  fue- 
rit.  j-  Pai.lus  :  idem  dici  potest  de  coloui  colono  ,  ilem 
iuquilini  inquilino. 

TIT.  XVII. 

UTI  (18)  POSSIDETIS  (19). 

Inierdicium.  i .  Summa  ,  7..  Et  raiio  Interdidi.  Qui- 
hus  casibus  locum  hahet.  4-  De  possessione  acc/uirenda  vel 
restiluenda  :  collatio  hujus  Interdicli ,  et  Intcrdicii  Unde 
vi.  5.  De  vi  ,  clam  ,  prccario.  6.  De  possessore  ,  7.  To- 
tius  vel  pariis.  8.  De  rehus  soli.  9.  De  violenta  .,  damk' 
stina  ,  precaria  possessione. 

i.  Ulpianus  [  hb.  69.   ad  Ediclum]. 

Alt  Praetor  ;  Vii  (20)  eas  ccdes  ,  quibus  de  agitur  , 
nec  (21)  c/,  ncc  clwn  ,  nec  precario  alter  ab  altero 
possidctis :  quo  mi/tus  iia  possidcalis  ,  vim  fieri  veto.  De 
cloads  hoc  Inierdicium  non  dabo  (22)  :  neque  pluris  , 
(juam  quanti  (23)  res  crii  :  intra  annumyquo  prinuim  cx- 
periundi  potestcis  fucrit  ,  agcre  permifiam. 

§.  1.  IIoc  Inlei^dictum  de  soli  (24)  possessoro  scriptum 
est  ,  quem  potiorem  Pra^tor  in  soh  possessione  liabe- 
bat  (25)  ,  et  est  prohibitorium  (26)  ad  reliuendam  (27) 
possessionem. 

§.  2.  IJujus  autem  Interdicti  proponendi  causa  haec  fuit , 
quod  separata  (28)  esse  debet  possessio  (29)  a  proprietate. 
fieri  etenim  potest  ,  ut  alter  possessor  sit',  dominus  non 
sit  ;  alter  dominus  quidem  sit  ,  possessor  vero  non  sit  , 
fieri  jtotest  ,    ul  et  possessor  idem  et  dominus  sit. 

§.  3.  luter  litigatores  ergo  [  quotiens  ]  est  proprletatis 
controversia  ,  aut  convenit  [  inter  litigatores  ]  uter  pc^- 
sessor  sit  ,  uter  petitor  ,  aut  non  convenit.  Si  conve- 
cit  (3o),  absolutuin  est  :  ille  possessoris  commodo ,  quem 


(i)    /.  1.  5.  36.  supr.  h.  t. 

(2)  Inlercessit,   Graci. 

(3)  Unde  vi  iiti  potes  ,  si  a  fiiiofamiUas  dejfctuS  cs  ,  ut  cjus 
causa  etc.  vulgat.  Hul. 

(4)  /.   I.  ^.  20.  supr.  h.  u  l.  3.  5-   >2.  supr.  de  pecul. 

(5)  /.  3.  5.  9.  supr.  h.  t. 

(6)  Vacua  est  autcin  ywsscssio  ,  qu.x  a  nemine  dctinetur.  /.  68. 
in  Jin.  supr.  de  coiur    empt.  l.  2.  §.   r.  supr.  de  act.  empt 

(7)  Ai.  de  Intcidiclis. 

(8)  Yide  /.    12.  supr.   h.  t. 

(9)  Amilti  jjon  j)otest,  quod  nunquam  fuit  Iraditura. 

(10)  Amissam.  Ual. 

(11)  Quia.  Hal. 

(12)  Kon  est  juvandus  ,  qui  illicitum  mandatum  susccpit.  Cur 
illicitum  niandatum  susctpisse  diciUu?  Quia  vim  allcri  factam  nc- 
mmi  licct  rcpdlcie,  nisi  forte  sit  conjunclus  vcl  socius.  vidc  Socin. 
reg.  444. 

(i3)  Vidc  Socin.  rcg.  188.  adde  quae  scripsi  ad  /.  J3.  supr.  de 
ac(].  vel  ainilt.  poss. 

(•4)  /•   I-  5.   34.  35.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(i5)  d.  5/34.  Paul.    5.^sciu.  6.  5.  8. 

^iG)  Si  colouus  tuus  vel  inquilnuis  ,  torumve  coloni  ,  vel  inqui- 


lini  dcjccti  sint,  nnde  vi  Interdicfx)  potes  experiri. 

(17)  Adde  /.  8.  in  fm.  supr.   de  rdi^insis. 

(18)  L.  8.   C.  6.  5.  4.  Inst.   de  Inicrdict.  adde  58.  Ecl^g.    14. 

(19)  IIoc  Inlcrdiclum  est  reliiiendce  possessionis-. 

(30)  Uti  nunc  <as  ,  /.  3.  5.  6.  in  fin.  infr.  h.  t.  Fest.  in  verb. 
possessio.  vide  Cujac.   5.   nbs.  22, 

(21)  Ilis  niodis  mala  ruie  possidcmus. 

(22)  Cur  ita?  forte,  quia    alia    remcdia    compctunt.  /.    i.  §.   i, 
»4-    i5.  iiifr.  de  ctWti*. 

(20)  /.  3.  in  fin.  itifr.  h.  t. 

0  t)  5-  4-   ^'^'rs.  sed  Intcrdicto.   Instit.  di  Interdictis. 

(25)  Habct  ,  vulg.   Iiabcat.   Hal. 

(26)  In  hoc  Iiilcrdictinn  venit ,  ut  rcus  dcsislat  a  turhatione  prse- 
seuti  et  futiua.  supr.  ne  vis  fial  ei.  coque  noininc  caulio  exigitur 
/.  uiiic.  C.  h.  t.  veudt  etiam  rcstitutio  damni  et  interesse.  /,  3    m 

Jin.  inf.  h.  t. 

(27)  5.  4.  infr.  h.  t.  et  d.  vcrs.    scd  Interdicto.    Paul.  5.  sent. 
G.  5.    1. 

(28)  Scpnratonim  scy.arata  cssc  dcbct  ratio,  /.   12.5,   1,  supr.  de 
adquir.  vel  amill.  poss. 

(29)  Possessionis  a  proprictate  difTtrcnlia. 

(30)  Qucui  posscssorem  cs.c  coustat,  is  rei  partes  obtintt. 


396 


DIGESTORUM 


-convenii  possidere ;  ille  petitoris  onere  fungetur.  •|'  Sed  si 
inter  ipsos  conlendatur ,  uler  possideat  ,  ([uia  alleruter  se 
magis  possidere  adfirmat  :  tunc  ,  si  res  soli  sit  iu  (i)  cu- 
jus  possessione  conlendilur,  ad  hoc  Inlerdiclum  remitlen- 
tjr  (2). 

§.  4-  Est  igilur  ]ioc  Inlerdiclum  ,  quod  vulgo  (3)  uU 
possidtlis  appellalur  ,  relinendae  (4)  possessionis  :  nam 
liujus  rei  causa  redditur,  ne  vis  fiat  ei  qui  possidet.  Et 
consequenter  propouitur  post  Interlictum  unde  vi  (5)  : 
illud  (6)  enim  restituit  vi  amissam  possessionem  •,  lioc 
[  Inlerdiclum  ]  tuetur  ,  ne  amittalur  possessio.  denique 
Prajtor  possidenti  vim  fieri  vetat  :  et  illud  quidem  Inter- 
dictum  oppugnat  possessorem  5  lioc  tuetur.  >]-  Et  (  ut  Pe- 
dius  ait  )  omnis  de  possessione  (7)  controversia  aut  eo 
pertinel  ,  ut  quod  non  possidemus  ,  nobis  restituatur  (8)  : 
aut  ad  hoc,  ut  retinere  (9)  nobis  liceat  quod  possidemus. 
•f  Restitulae  (10)  possessionis  ordo  aut  Interdicto  expeditur, 
aut  per  aclionem  (11).  Relinendae  itaque  possessionis  du- 
plex  via  est  ,  aut  exceptio  aut  Interdictum :  exceptio  da- 
tur  ex  multis  causis  (12)  ei  qui  possidet. 

5.  5.  Perpetuo  aulem  hoc  Inlerdiclo  insunt  liaec  (i3), 
Quod  nec  vi ,  nec  clam  ,  nec  precario  ,  ah  illo  possides. 

5.  6.  Interdictum  autem  (i4)  possessorem  prsedii  (i5) 
tuetur  ,  quod  est  uti  poisidetis  :  actio  (16)  enim  nun- 
quara  (17)  ultro  (18)  possessori  (19)  datur  :  quippe  suifi-. 
eit  ei  quod  possideat. 


§.  7.  Hoc  Interdictum  locum  habet:  sive  quis  totum 
fundum  possidere  se  dicat  ,  sive  pro  certa  (20)  parte  ,  si- 
ve  pro  (21)  indiviso  [  possideat  ]. 

§.  8.  Hoc  Interdictum  in  omnibus  etiam  possessionibus 
qucC  sunt  soli  ,  sine  dubio  locum  habebit  ,  dummodo  (22) 
possideri  possit  (23). 

5.  9.  Quod  ait  Praetor  in  Interdicto  ,  nec  w,  nec  clam., 
nec  precario  ,  alter  ab  altero  possidetis  ,  hoc  eo  pertinet  , 
ut  si  quis  possidet  vi  ,  aut  clam  ,  aut  precario  ,  si  qui- 
dem  ab  aho  (24)  •,  prosit  ei  possessio  j  si  vero  ab  adver- 
sario  suo  ,  non  debeat  eum  propter  hoc  ,  quod  ab  eo  pos- 
sidet  ,  vincere  5  has  enim  possessiones  non  debere  profice- 
re  palam  est. 

2.  Paulus  lib.  65.  ad  Edictum. 

JUsta  enim  an  injusla  adversus  caeteros  possessio  sit  ,  ia 
hoc  Interdicto  nihil  refert  :  qualiscunque  enim  posses- 
sor,  hoc  ipso  ,  quod  possessor  est,  plus  juris  habet ,  qaam 
ille  qui  non  possidet. 

De  duohus  in  solidum  possidentihus.  1 .  De  actore  et  reo. 
2.  De  eo  qui  prohihetur  cedificare  ,  3.  P^el  cedes  re/icerej 
4-  Vel  fundum  colere.  5.  De  projectione  supra  solum,  6. 
F^el  in  mdes  vicini.  7.  De  coenaculo  et  super/icie.  8.  De 
Jus  cjui  in  possessionem  missi  sunt.  9.  Dc  tectoriis.'  \o.  De 


(i)  Vindicatioiie  possessionis ,  Interdict.  Uti  possidetls  ct  UtrUk 
bi.  Cur  ?  Intcrdicta  in  ipsa  possessione  rcdduntur ;  ut  vindicationes 
reruiu  in  re  vel  in  rcm  actiones  dicuntur  ,  quod  in  re  ipsa ,  veluti 
in  fundo  ipso  prfescnti  ,  vel  in  gleba  ,  quasi  in  fundo  potius,  quam 
rei  ve!  fuudi   causa  moveantur. 

(2)  Ut  poitea  dc  piopxictate  cognoscalur.  l.  35.  supr.  dc  adqu. 
vel  ainit.  poisess.  l.  5.  5-  i.  infr.  acl  l.  Jul.  de  i'i  publ.  I.  7.  C. 
dc  judic.  l.  j3.  C.  de  i-ei  viiidic.  l.  3.  C.  Jin.  regund.  I.  3.  C. 
ds  Jnierdict.  l.   i/J-   C.  de  ugricol.  et  ccns.  lib.   n.  tit.  47. 

(3)  A  priniis  ycil^is  Inteidicti. 

(4)  Interdicto  Uti  possidctis  possessioncm  rctinemus.  5-  »• 
supr.  h.  t. 

(5)  Quod  pcrtinct  ad  iccuperandam  posscssioncm.  /.  i.  |.  i. 
Supr.  de  t/j  et  ui.  Prius  est  autem  ,  ut  recuiicreUir  possessio,  quam 
ut  rctineri  possit  ;  vix.  est  enim  ut  quidquam  retincri  possit,  quod 
adprchensum  non  sil. 

(6)  Interdicli  Uti  possidetis  ,  ct  Unde  vi ,  differentia. 

(7)  Possessionum  controvcrsise  eo  pertlncnt ,  ut  vcl  possessio  no- 
Jjis  rcslitualnr  ,  vel  a  noLis  retineatur.  Restituatur  amissa :  Retinca- 
tur  non  amissa. 

(8)  Yidctur  Jurlsconsultus  abuti  vocabulo  restituendi ,  ct  eo 
complecti  adipiscendae  ct  rtcuperandre  possessionis  Interdicta  ,  ^.  3. 
6.  inst.  de  Inlerdict.  l.  2.  §.  3.  supr.  cle  Intcrdict.  alias  adipi- 
sccndoe  posscsbionis  Interdicta  Pcdiui  male  omitlerct. 

(y)  Hinc  Interdictum  rctinendoe  posscssiouis.  ^.  4.  Inst.  de  In- 
icrdict. 

(10)  Rcslitnondae  :  et  ita  Bartolus  ,  Albericus. 

(11)  Forte  lcgcndism  ,  exceptioneni  ;  idque  vcrl)a  quaj  scquimtnr 
cxprimunt.  Ilclincndse  itaqne  ,  inquit,  iiosscssionis  duplcx  via  cst  ; 
aut  exccptio  aut  Interdictum.  Sed  tamen  actionis  vcrbo  actioncm  iii 
factura  intelligere  possis,  de  qua  in  l.\.'§.i.  supr.  dc  damn.  1.3.  §. 
2.  supr.  ne  \>is  fiat  ei.  vidc  quae  dixi  ad  /.  ult.  C.  de  nct.  enipt. 
aut  condictioncm  inccrti.  vide  Cujac.  5.  obs.  17.  Dicam  plcnius  , 
retinendic  poss(ssionis  jJura  cssc    rcmcdia  :    cst    Inlerdlctum  ite  vis 

fuit  ei.  supr-  tiiul.  ^.  (  cujus  adfinia  rcmedia  sunt ,  actio  in  fa- 
ctum ,  de  qua  bic  agitur  :  inanus  militaris  ,  d.  l.  3.  in  princ.  /. 
5.  5-  27.  supr.  ut  in  possess.  sequcslralio  posscsslonis  litigiosa:  ,  /. 
5.  5-  '•  supr.  ut  legator.  )  Intcrdictum  Uti  possidetis  ,  ut  hoc  tit, 
Interdlctnm  Utnd^i  ,  iufr.  tit.  3i.  de  itincrc  acluque  privalo  ,  i'n/r\ 
tif  19.  dc  aqua  quotidsana  cl  iestlva  ,  infr.  tit.  20.  de  rivis  , //;/)•. 
tit.  21.  de  fonle ,  infr.  tit.  21,  officium  judicls  ,  cum  pcriculum 
cst  ne  partcs  vcniant  ad  arma.  /.  i3.  J.  3.  supr.  de  usufr.  vidc 
Mcnocb.  in  cominent.   de  reiincnda  poss. 

(12)  Suiit  enim  varix  cxccptionmn  causK  ,  pula  pacli ,  rci  judi- 
catte  ,  juribjurandi  ,  doli  ct  similes. 


(i3)  Nam  ei  allquo  ex  Lis  modis  a  mc  possides ,  vinci  de- 
bcbis. 

(i4)  Trajcctio  est  vcrborura  :  itaquc  lege,  Interdictura  autem  , 
quod  est  uti  possidetis  ,  possessorem  praidii  tuetur. 

(i5)  Hoc  intcrdictum  pro  posscssione  rerum  corporalium  ,  uthic. 
et  incorporaUum ,  /.  8.  5-  ^-  infin.  supr.  si  scn>.  vind.  iisusfru- 
ctus  et  servitutum  personaliiim  ,  /.  ult.  infr.  h.  t.  (  nam  in  scrvi- 
tutibus  habenllbus  causain  dlscontinuam  ,  ut  est  iter  ct  actus ,  re- 
curritur  ad  Intcrdictum  de  itinere  aclucjue  prii^ato.  )  jurisdictio- 
nis  ct  hujusmodi  jurium  ,  puta  percipieiidi  fructus  annui  ,  corapetit. 
c.  licet.  9.  extr.  de  probationibus. 

(16)  Ilinc  collige  dillercnllam  inter  actionem  ct  Intcrdictam. 

(17)  Iino  aliqnando  posscssor  actoris  parlts  sustinet.  ^.  2.  in  fn. 
Iiist.  de act. 1.1. supr. de Legellhodia.l.^. supr.de  rei  \>iiid.i.i^.supr.  de 
act.empt.l.  li.^."^. infr.de  injuriis.  Dic.possidcnti  ncgatoriam  non  dari. 
Accurs.  non  dari  possidenti  ,  nisi  non  dclineal.  Bart.  vel  non  da- 
ri  vindicatlonem  pro  re  seu  ad  rem ,  scti  pcrsonales.  Bart.  ve- 
luti  cx  debito.  Alberic.  ul  et  actionem  in  factuin  cx  hoc  Intcrdicto. 
Bart. 

(18)  Id  cst  ,  ita  ut  prior  agat.  ut  /.  10.  supr.  de  negot.  l.  17. 
5.   I.  supr.  coinmod.  l.  penult.  supr.  in  quib,  caus.  pign. 

(19)  Contra  posscssorcm  dalur  Inlcrdictuni  uti  possidelis.  ct  ta- 
mcn  in  hoc  Intcrdicto  posstssor  agit :  in  c.elcris  cansis  non  aeqtjc  : 
Qua;  res  faclt  ut  ad  Intcrdictum  uti  posiidctis  ,  pos^it  rcfcrri  id 
quod  Jiistinianus  scrihit  ,  uno  casu  cum ,  qui  possidct ,  actoris  par- 
tes  sustincrc  ,  §.  2.  in  fin.  Inst.  de  aci.  .ilias  posscssori  nunquam 
dalur  actio,  xu  hic.  Cur  tam  varie  ?  po.^^sessori ,  cui  solius  proprie- 
tatis  ,  nulla  vcro  posscsslonis  controvcrsia  movetur  ,  suHiccrc  debet, 
quod  libcre  possidcat.  At  non  suflicit  posscssori ,  cui  posscssiouis 
movctur  quaestio  ,  quod  possideat  :  nisi  ct  libei-e  pariter  possidcat. 
Ideoquo  non  rairum  si  posscssor  co  casu  acloris  partcs  sustinet  ,  cum 
dcsit  ei  llbcra  possldcndi  facullas. 

(20)  INam  iiiccrta  pais  possidori  non  polcst.  /.  3.  §.  1.  l.  26. 
supr.  de  adqu.  vel  amilt,  posscss. 

(21)  Parsccrta  hic  «^pponitur  parti  pro  indiviso.E'<(  cnira  pro  indlvi- 
sx>  ,  inccrta.  Imo  oculis  aiit  diglto  pars  c.idcinonr.trari  noii  pote.^f.  fihjti 
cst  ciiim  sparsaquc  per  id  omnc,  quod  commnnc  cst.  miIc/.  7.  supr. 
(juibu^  modis  ususfruct.  aniilt.  et  t.   6.  5-    i-  supr.  comm.  praed. 

(22)  Justa  exceptlo  ,  de  qua  vide  /.  i.  /,i  fin.  I.  3o.  $•  «•  if^pr. 
de  adqu.  \'el  anult.  possess.     . 

(23)  Possint.   Haloand. 

(24)  /.  3.  3.  infr.  h,  t.  l.  ult.  supr.  </«.■  adipi.  »t/  cunitt. 
possess.  l.  4-  $•  '^3.  supr.  dc  uiurp.  /.17.  iifr.  de  prccario.  5«  \- 
Inst.  de  Iiiterdict. 


eo  ,   , 
deiiincttio 


LIBER    QUADJIAG 

qui  a  vi  possiclente  accepil.   ii.  In  quanium  fit 


con- 


3.  Ulpunus  lib.  69.  ad  Ediotura. 

SI  duo  possideant  iu  solidum  ,  videamus  ,  quid  sit  di- 
ceudum  :  quod  qualiter  procedat ,  tractemus.  Si  quis 
proponeret  (i)  possessionem  justam  ,  et  iujustam  5  ego 
possideo  ex  justa  causa  ,  tu  vi  ,  aut  clam  (2);  si  a  (3) 
me  possides  ,  superior  sum  Interdicto  5  si  vero  non  a  me, 
neuter  nostrum  vincelur  ,  nam  et  tu  possides  et  ego. 

§.  1.  IIoc  Interdiclum  duplex  (4)  est  ;  et  hi  ,  quibus 
competit  ,   et  actores  et  rci  sunt. 

§.  2.  Hoc  Interdictum  suflficit  ei  ,  qui  aedificare  (5)  in 
siio  prohibelur  ;  eteuim  videris  milii  possessiouis  contro- 
versiam  facere  ,  qui  prohibes  me  uti  mea  possessione. 

§.  3.  Curn  inquilinus  (6)  dominum  aedes  reficere  vo- 
lentem  prohiberet,  neque  competere  Interdictum  Uli  possi- 
detis  ,  placuit ;  testarique  dominum  ,  non  proliibere  in- 
quilinum  ne  (7)  habitaret  ,  sed  ne  possideret. 

5.  4-  ''^'^  videaraus  ,  si  auctor  (8)  vicini  lui  ex  fuu- 
do  tuo  vitei  in  suas  arbores  transduxit  (g)  ,  quid  juris 
sit  ?  et  ait  Poraponius  ,  posse  te  ei  denunciare ,  [  et  ]  vi- 
tes  prsecidere;  idque  et  Labeo  scribit.  aut  uti  eum  debere 
Interdicto  Uti  possidetis  de  eo  loco  ,  quo  radices  continen- 
tur  vitium  ;  nam  si  libi  [  vim  ]  fecerit ,  quo  minus  eas 
vites  vel  praecidas  vel  transducas  ,  vim  tibi  facere  vide- 
tur  ,  quominus  possideas  ;  etenim  qui  colere  fundum 
prohibelur,  possidere  prohibetur  ,   iaquit  Poraponius. 

5.  5.  Itera  videamus  ,  si  projectio  (lo)  supra  vicini  so- 
lum  (11)  ,  non  jure  haberi  dicatur  ,  an  Interdictura  Uti 
possidetis  sit  utile  alteri    adversus    alterum  ?    Et  est  apud 

(1)  Ex  Trebatii  scil.  sententia,  cui  ncque  Proculiani  neqiie  nos 
(  IJIpianum  intellige  )  asscnlimur.  et  ila  Cujacins  conciUat  haiic 
legcm  cum  /.  3.  f  5.  supr.  de  adquir.  uel  cunitt.  possess.  qixx 
ncgat  duos  in  soliduni  possidcre  posse. 

(•2)     Id  est  ,  injuste:  si  quidem  clam  possessio    iniusta  cst.  /    n 
5.  4-  supr.  comin    di^id.  '    '   '' 

(3)  Id  est ,  post  mc. 

(4)  ^.  7.  vers.  duplic.  Iitst.  de  .Incerd.  l.  37.  in  fm.  infv.  de 
obl.  et  act.  ^"  •' 

(5)  5.  3.  et  4.  infr.  h.  t.  l.   11.  ^upr.    lit.    prox.  l.  52.   i.   i 
supr.  de  adqu.  vel  amitt.  possess. 

(6)  Vide  /.    12.  in  fin.  supr.  tit.  prox. 

(7)  Vide  quse  scripsi  ad  /.   3.   C.  de  locat. 

(8)  Actor.  vulg.  Hal. 

(9)  Mos  enira  erat  apud  vcteres   ulmis    vilcs    adjunffere.  Virgil 
Georgic.   I.  maritare,  Horat.    i,  Epod.  22.  Fcecunda%itis  coniu- 


Plin.  23, 


ges  nlmos  graimt.  Virgil.  m  laiidibus  Hortuli.  adde    17 

(10)  Projectum.  vulg.  Hal. 

(11)  Non  in  aedes,  ut  est  in   5.   seq. 

(12)  An  id  probat  Labco  ?  negat  Cujac.   5.  obs.  22.  in  fut  et  i- 
&ert:i!'L;;rrr4."'"'^"'    ""'"    '"°   ^™'"    -P-henditur^a 

(i3)  .Non  simpliciter  in  solura  tuum  ,  .,t  in  S.  5.  supr.  h  t 
(i4)  Id  est  ,  Intcrdicto  mecnm  agis  hac  formula  ,  Si  eum  locum 

pnssifteas  ,   qui  piojecto  tcgetur. 

(i5)  Id  est  ,  num    te  uLente    superiori    Interdicto  ,    uti    eo  auod 

lumc  sequitur    potero ,  nempe   sicuti    nunc   possidetis  eas  cedes  ex 

quio.  projectum  est. 

(16)  Haec    seatentia  ,  quae    sequitur  ,  maj^.sculis   iiteris    apud  Ha- 
loandrum  legilur  ,  ut  mtelligatur  esse  formrda.  ' 

(17)  L  i.  supr.  h.t.  Id  est,  temporc  editi  Interdicti ,  Fest.  in 
perb.  poss.  ideoque  m  l.  ,.  supr.  dc  Intcrdict.  hoc  Interdictum  iu 
I..«...ns  tempus  refcrn  dicitur.  Hinc  colligcre  possis  ,  nt  hoc  In- 
tcrdiclum  conipetat ,  requiri  ex  parte  actoris .  ut  in  prfesenti  nos- 
sidcat.  adde  ut  possessionem  vi  ,  clam  ,  p.-ccario  non  habcat  /  ; 
injn,.  supr  h.  t.  Ex  parte  vero  rei  requintur  turbatio.  Ca;teru.;i 
?o"/Sr  ^  poss.essio  ,    vide    quae    uotavi    ad  /.   48.   infr.   de 

(18)  Projectum  est.  vulg.  Hal. 
(»9)  Evltu-.iiMx. 

Tom.lil. 


coenacu- 
s  raoretur  , 
nou 


ESIMUSTERTIUS.  397 

Cassiura  relalura,  ulrique  esse  inutile  (12)  ,  quia  alter   so- 
Jura  possidet  ,  aUer  cura  a^dibus  superfioiera. 

§.  6.  Labeo  quoque  scribit  :  Ex  asdibus  meis  in  jedes 
tuas  (i3)  projectum  habeo  ^iuterdicis  mscura  (i4),Si  eum 
locum  possideamus  ,  qui  projecto  tegetur  ;  An  (i5)  ,  quo 
facilius  possim  retinere  possessionem  ejus  projectionis  ,  inter- 
dico  tecum  ,  Sicuti ,  (16)  nunc  (17)  possidetis  eas  aedes  , 
ex  quibus  projectus  (i8)  est  ? 

§.  7.  Sed  si  supra  aedes  ,  quas  possldeo  ,  coei 
lum  (19)  sit  (20)  ,  iu  quo  aUus  quasi  dorainus  raon 
Interdicto  Uli  possidelis  me  uti  posse  ,  Labeo  ait  , 
eum  ,  qui  in  coenaculo  moraretur.  semper  eniin  superfi,- 
ciem  (21)  solo  ced-re.  \  Plane  si  coenaculum  ex  publi- 
co  (22)  aditum  Jiabeat  ,  ait  Laljeo ,  videri  non  ab  eo 
sedes  possideri  qui  x/3oVt«.  (23)  possideret  ;  sed  ab  eo  , 
cujus  aedes  supra  Kpdwrai  essent.  verura  est  Jioc  in  eo  , 
qui  aditum  ex  publico  Iiabuit.  •]•  Ca^terum  superficiarii  (2^) 
proprio  Interdicto  et  actionibus  a  Praitore  ulentur ;  domi- 
nus  autera  soli ,  tara  adversus  alium ,  quam  adversus  su- 
perficiariura  potior  erit  Interdicto  Uti  possidetis  ;  sed  Prse- 
tor  superficiariura  tuebitur  secundum  legem  locationis.  et 
ita  Poraponius  quoque  probat. 

§.  8.  Creditores  raissos  in  possessionera  rei  servandae 
causa  ,  Interdicto  Uti  possidetis  uti  non  posse  ;  et  merito; 
quia  non  posiident  (25).  Idemque  et  in  caeteris  omnibus, 
qui  custodiae  causa  missi  sunt  in  possessionem  ,  dicen- 
dum  est. 

§.  9.  Si  vicinus  meus  in  parte  mea  tectoria  (26)  Iia- 
beat  j  et  in  parie  sua  (27)  ;  Uti  possidetis  mihi  eificax 
est  ,  ut  ea  tollere  corapellatur. 

§.   10.     Non    videor    vi    possidere  ,    qui    (28)  ab  eo  , 

(20)  Citra  jus  servitutis  ,  ut  in  /.20,  supr.  de  servit.  pned.  urb. 
jure  tamen  dominii  :  id  enim  licebat  et  ficbat,  quoties  duobus  vel 
tribus  data  facultas  erat  sedificandi  in  publico  ,  iripuov  /uiv  7«  itn- 
rayxiei,  Xxii^uviyruv ,  trtc^iyj  l  i  t«  vvtpu*  ,  ut  ait  Dionysius  Hali- 
car.  10.  Hinc  Liv.  89.  Coenaculum  supra  ledes  datum  scalis  feren- 
tibus  in  publicum  obseratis  ,  aditu  in  aedes  verso.  vide  Cujac.  i3. 
obs.  26. 

(21)  Superficies  solo  cedit  ,  2.  Harm.  4. 

(22)  Cujacius  notat  ,  mullum  interesse  ,  utrum  coenaculum  do- 
nius  aditum  habeat  c  scala  in  coenaculum  ,  an  e  plano  sive  solo 
pubiico.  Priori  casu,  possessorem  inferioris  seflificii  potiorem  esse  in 
Interdicto  uti  possidetis.  Altero  ,  eum  qui  supra  cryptas  habita.  Cuj. 
ib.  Addo  multum  interesse  ,  aditum  aliunde  habeat  vel  non  ;  nani 
si  aliunde  non  habct ,  supcriori  serviet ,  quod  erit  infcrius.  /.  pen. 
supr.  de  damno  infccto. 

(23)  K«T«Vx/K-^3hcar.  ib.  vel  Kfruyai*-  Harraenop.  2.  tit.  4- 
58.  Eclog.  2.  cap.  i4-  C-riyxti-  legit  Alciat.  2.  proiLerinis.  infe- 
riora  sedificia.  /.  24.  supr.  de  sen>it.  praed.  urhan.  Nec  vertas  re- 
fugia,  ex /.  i3.  5-  7-  supr.  de  usufvuct.  et  I.  i.  5-  2.  supr.  di 
scr^o  coiTupt.  Sunt  enim  rcfugia  interiora  domus  loca  ,  opposiiat 
apertis ,  et  patentibus  ,  et  cuique  expositis  :  Kpu-nxi  hic  opponun- 
tur  coenaculo  superiori.  de  quo  quaedam  extaut  in  /.  pen.  supr.  de 
diunn. 

(24)  Hinc  constat  ,  Praetorem  cxemplo  rerum  soli ,  /.  i.  5-  i. 
el  pen.  supr.  h.  t.  de  superlicie  dedisse  Interdictum  uti  pnssidelis  ^ 
secundinn  legem  locationis  ,  hic.  et  l.  i.  §.  2.  inji:  de  superjicie- 
bus.  vide  Cujac.   17.  obs.  a. 

(25)  /.  9.  supr.  de  rei  vind.  l.  3.  in  fin.  l.  10.  5-  i-  ^upr.  de 
acq.  vel  aniitt.  possess.  l.    12.  supr.  quib.  ex  caus.  in  posscs^. 

(26)  Xp;{»j)3r/.  Harmen.  2.  tit.  4-  c/'-  '"'sfii  XfX^")»;»'*»»  xoyix'fi»-ci, 
t,irypx<ftxi-  o8.  Eclog.  ex  tit.  17.  c.  3  de  tectoriis  adde  /.  38. 
circa  fin.  supr.  de  rei  uind.  l.  44.  supr.  de  usujruct.  /.  i3.  injin 
supr.'  dc  servitutib.  prad.  urb.  l.  3.  5.  /\.supr.  de  in  rem  verso.  7. 
Vitruvium   i3, 

(27)  In  parte  mca  et  parte  sua  si  vicinus  tectonura  vult  facere  , 
oportel  nt  id  faciat ,  (/4  7a  iwnti  (iip>i  ii  ivt  x»t»«  to/x»- Harmen. 
/.  2.  tit.  4.  cap.  Vfni  yot<r>;pt<uy  ,  seu  de  unctoriis  :  alias  si  in  mea 
parte  id  faciat  ,  recte  agara,  ut  ea  tollat.  Eclog.  ihid.  l.  12.  supr. 
comm.  difid-  vid.  Cnjac.   5.   ohs.   27. 

(a8)  Sj  ab  eo.  i^ulg.  Hal. 

5i 


398 


DIGESTORUM 


quem  (i)    sciiem    vi  in    posscssione    esse  ,    fundum    ac- 
Qjpiam. 

^.  11.  In  hoc  Inlerdicto ,  condemnaiionis  sumraa  re- 
ferlur  ad  rei  ipsius  sestimalionem.  Quauti  (2)  res  est  , 
sic  accipimus  ,  qu.inti  uniuscujuscpie  iiUerest ,  possessioneni 
retinere  .  Servii  autem  sententia  es),  (3)  ,  exislimanlis  , 
tauti  possessionem  a?stimandom  ,  quanli  ipsa  res  esf.  sed 
hoc  noquaquam  opinandum  est  :  longe  enim  aliud  (4) 
e»t  rei  prelium  ,   aliud  posscssionis  (5). 

Dc  fructunriis  ,  el  usuariis. 
4.   Ipem  )ib.   70.   ad  Edictum. 

IN  summa  puto  dicendum  ,    el  inter  frucluarios  hoc  In- 
terdiclum  reddenduni  :   etsi    alter    usumfructum  ,  aller 
possessionem  (6)  sibi  defendat. 

j-  Idem  erit  probandum  ,  et  si  ususfructtis  quis  sibi  de- 
fendat  possessiouem.  et  ila  Pomponius  scribit.  Proinde  et 
si  aller  usum  ,  alier  fruclum  sibi  tueatur  ,  et  his  Inlerdi- 
ctum  erit  daudum. 

TIT.  XVIII. 

DE  (7)  SUPERFICIEBUS  (8). 

Interdictum.  1.  Ratio  Interdicti  ^  et  de  actione  civili.  1. 
CoUatio  hujus  Interdicti  et  superioris.  3.  De  actione  in 
reni.  5.  De  eviclione.  6.  De  usufructu  ,  iisu  ,  7.  Tradi- 
tione  ,  legato  ,  donatione  ^  8.  Conununi  dividundo.  9.  De 
servilutibus. 

i.  Ulpianus  lib.  70.  ad  Edictum. 

Alt  Praetor  :  Uti  ex  lege  locationis  sive  conductionis  , 
superficie  ,  c^ua  de  agitur  ,  nec  vi  ,  ncc  clani  ,  nec 
precario  alter  ab  allero  frueniini  ,  quominus  fruamini ,  vim 
fieri  veto  :  5/  qua  alia  aclio  de  superjicie  postulabitur  , 
causa  cognita  dabo. 

5-  1  •  Qui  (9)  superficiem  in  alieno  solo  habel  ,  civi- 
li  (10)  actione  subnixus  est:  nam  si  coudnxit  superficiem, 
ex  conduclo  •,  si  (11)  emit  ,  ex  empto  agere  cum  domino 
soli  potest.  Etenim  si  ipse  eum  prohibeaf, ,  qnod  inlerest  , 
agendo  consequelur.  Sin  autem  ab  alio  pnhibealur,  pra?- 
stare  ei  actiones  suas  debcl  douiinas  ,  el  cedere.  Sed  lon- 
ge  utile  visum  est  (  quia  [  et  ]  incerlum  eral,  an  locati 


esfsleret  ,  et  quia  melius  (12)  est  possidere  potius  ,  quam 
iii  pcrsonam  eAperiri  )  ,  iioc  Interdictum  proponeie  ,  et 
quasi  in  rem  aclioncm  polliceri. 

§.  2.  Propcnilur  anlem  Interclictum  duplex  ,  exem- 
plo  (i3)  Interdicli  uti  possidelis.  j-  Tuetur  ilaque  Prastor 
eum  ,  qui  suj)erficieni  pelit  ,  veluti  uti  possidetis  Inlerdi- 
clo  •,  neque  exigit  ab  eo ,  quam  c.ausam  possidendi  iiabeal: 
unum  tantum  requirit  ,  num  forle  vi  ,  clam  ,  precario 
adversario  possideat.  -f  Oinnia  quoque  ,  cpiae  in  uti  pos- 
sidttis  Jnteidicto  servantur  ,   hic  quoque  servabunlur. 

5-  3.  Quod  ait  Prastor:  Si  actio  de  superfcie  poitula- 
bitur  ,  causa  cognita  dalo  ;  sic  iiilelligcnctum  est  ,  ut  si 
ad  tenipus  quis  superllciem  conduxerit  ,  negetur  ei  in  rera 
actio.  Et  sane  causa  cognita  (i4)  ei  ,  qui  non  ad  (i5) 
modicum  tempus  conduxu  superiiciem ,  in  rem  actio  com- 
pelet. 

5.  4*  Is  aulem  in  cujus  solo  superficies  est ,  utique  non 
indiget  utili  actione  ,  sed  habet  in  rem  ,  qualem  habet  de 
solo.  Plaue  si  adversus  superficiarium  velit  vindicare ,  di- 
cenduin  est  ,  exceplione  utendum  in  factum  data  :  nam 
cui  damus  actioneni  ,  eidem  [  et  ]  exceptionem  compete- 
re  mullo  magis  quis  dixerit. 

§.  5.  Si  soli  possessori  superficies  evincatur  ,  sequissi- 
mum  erit  ,  subvenire  ei  vel  ex  stipulatu  de  evictione ,  vel 
ccite  ex  empto  actione. 

5-  6.  Quia  autein  etiam  (16)  in  rem  actio  de  superfi- 
cie  dabitur  ,  pelilori  cpoque  in  supcn-ficiem  dari  ,  et  ([ua- 
si  usumiructum  ,  sive  usum  <|uendam  [  ejus  ]  esse  ,  et 
cunslilui  posse  per  utiles  actiones  ,  credendum  est. 

§.  7.  Sed  et  tradi  posse  inlelligendum  est,ut  ct  legari, 
et  donari  possit. 

^.   '6.   Lt  si  di: 
ni  dividund)  judicium  dabinms. 

^.  9.  Servitutes  cpioque  Praetorio  jure  constituenlur :  et 
ipsie  ad  (17)  exeinplum  earuin  ,  (|ua!  ipso  jure  coustitutaj 
sunl ,  utilihus  aclionibus  petenlur  :  sed  et  Inlerdictum  de 
his  uliie  cnnipetil. 

Definitio  et  jus  (vdium  superftciuriurum. 

1.   Gajus  lib.   25.  ad  Edictum  Provinciale. 

C^JJperficiarias    cvdcs    appellamus  ,   qua:    in  (18)  condu- 

kj    cto     (19)    sclo    (20)    posila;    sinl  ,    (juarura     propiie- 

las  ,  el  civili  ,  et  nalurali  jurc  ejus  cst  ,  cuius   el  soluin. 


(1)  Cur  ita?  vidc  quae  uolavi  ad  /.  109.  infr.  de  verbor.  significat. 

(2)  /.   I.  supr.  h.  t. 

(3)  A  qua  discedil  paulo  post  Ulpianus. 

(4)  Hinc  aliud  propiictas,  aliud  posscssio.  /,    i.  ^-  2.  siipr.  h.t. 

(5)  Hoc  est  comniodi  possidendi ,  scu  cjus  qnod  inlcrcst.  /.  i. 
5.  4-  infr.    de   itiiiere    actucjue.  l.     i.  5-  5,    supr.    ne  vis  fat  ei. 

(6)  Hinc  colligunt ,  hoc  inlerdictuin  coinpetcre  civilifcr  tuntum 
jiossidenti,  ei  ,  qui  turbatur  ab  eo,  qni  naluraliter  tanlum  possidct. 
Addunt,  (jari  possidenti  naturalitcr  tanlum,  civilitcr  ct  naturaliter 
possidcnti  res  corporales  ,  ct  inimobilcs  ,  et  quasi  possidcnli  res  in- 
corporales  ;  scd  ct  ei ,  cui  malae  fidei  posscssionis  nota  innritur ; 
domino  pro  tuibatione  facta  colonis:  e  contrario  competerc  advcr- 
sus  eum  ,  qni  nos  turlia\it  in  qualiciinque  ,  et  qnarumcunqiic  re- 
rum  posscssionc  (  sive  contcndat  se  possidere  ,  sive  non  possidcut. 
Isanc  eiiim  coromunem  ojinioncm  doclorum  cssc  Jiclii»  idcvinus  ic- 
fert,  in  5-  relinendce.  linl.  liitcrdict.  )  et  notam  nobis  inurentem 
injustae  i^o.ssessionis,  et  anniios  censns  scu  redilus  cessantcm  solvere. 

(7)  \  ide  Menocli.   2.   de  restituenda  possrss-  4- 

(8)  De  supcrficiis  ,  indcx  tiUilorum.  De  supeifieicbus  ,  id  est  , 
de  Inlcidiclo  ,  et  actionc  supcrficiaria  ,  /.  i.  in  pr.  et  J.  3.  liifr. 
h.  t.  vox  superjrcifis  cxtal  in  /.  3u.  supr.  de  jure  dut.  l.  Sg.  supr. 
de  lcg.   2.  Siiperficiai  ia;  aedes ,  qua;  ?  v.  /.   2.  irfr.  h.  t. 

(9)  Id  csl  ,  stiperficiarius. 

(10)  Ulili  .  /.    i3.  $.  3.  supr.  de  pign.  in  rcm.    5-    ^-    ".'/'•  ^* 


supr 


de  rei  luiid. 


l.  73.  /. 

(11)  Supcrliciarius  ,    non   laiituin    tst    inquiliuus  ,  /.    3.  5-  /'''«• 


supr.  de  oper.  nov.  scd  plus  quam  inqnilinus ;  quia  in  ali(«no  s->Jo 
aedificat  couducto  (  vcl  ctiam  tmplo  )  ea  lc{.c  ,  ut  ibi  adilic  t  , 
cl  il»i  habcat  iedificiuin  in  ])lnies  annos  sub  anuiio  salaric  Idquc 
JLis  diciliir  ijui3xTtuTX''>  /•  3.  $.  l\.  supr.  de  reb.  eor.  ila.sjhcis 
tfA^y.t:Kif-  Cnjac.  hic.  VvAo  cxennilo  supcrficiarii  hoc  Inteidictnin 
duii  Lniphytentico  ,  et  lcudatano.  Rol^induni  id  quoquc  esl  ,  ^cx 
Cbse  contiaclus  ,  es  quibus  transfertur  a  iiobis  domiaiuui  utile  ,  cx- 
ccpto  ,  lioc  est  ,  reteiilo  nobis  dominio  directo.  Ilujns  gcncris  anteiu 
sunt  hi  contractus,  superficiarius  conlractus,  Localio  a<!  tongum  tcni' 
pus  ,  Emphyteusis,  Libeharia,  Prccana  ,  Feuditin.  de  qnibus  vidc 
Alvarotniu  inilio  Feudoruin. 

(12)  Est  enini  ma^^iium  commodum  possidcndi.  5  4-  •'^'■^'  ^'  <7""^ 
longc.  liist.   de  Iiitcrd.  §.    i^.  Jnst.  de  old.  ex  dciicl. 

(i3)  Vide  /.   3.  5.  7.  supr.  uli  possid. 

(i4)  Nain  modici  tempons  d(  finitio  iii.  arbilrio  jiidicis  posita  est. 
/.   t.  §.  uU  supr.  de  jur.  delib. 

(i5)  /.   3.  siipr.  si  agir  vectigatis. 

(16)  /.  74.   sup?:  de  i-ei  viiid.  i.    10.  supr.  famH.  ercis. 

(17)  Scrvilntuni  aliie  ,  ipso  jure  coiistiluunliir ,  ut  hic.  aUre  non 
ipso  'jure ,  std  pr(«torio  tanlum  juic  ,  ut  supr.  h.  t.  hx  ,  vel  uti- 
li  aclione,  vel  cliain  Interdicto  ulili  peti  possunt ,  ut  liic. 

(18)  /.   73.  74.  supr.  de  rei  viiidicat. 

(19)  Id  -st,  ea  lej:e  conducto,  ut  conductor  ,  in  co  iwsitura 
jcililiVium  haheat  ,  vcl  icdificet ,  vd  quid  idiud  habie  possil  iu  jnn- 
pctimiii  ,  V.  I  plurcs  aiiaos  sub  cerlo  annuo  salario. 

(■<o)  Alia-ius. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS.  399 

•j^  Idem  erit  dicenflum  ,  et  si  iion  erat  via  publica  .  scd 


T  I  T.     XIX. 

DE  ITIISERE  (i)  ACTUQUE  (2)  PRIVATO  (3). 

Prius  Interdictum  de  usu  itineris  actusque.  i.  Hoc  In- 
terdictuni  csse  prohihiiorium.  De  servitute  rustica  vel  urba~ 
na  ^  2.  Jure  imposita  vel  non.  De  usu  servitutis.  3.  De 
anni  compulatione.  4»  De  probatione.  5.  Quousque  com- 
petit  Interdictum.  6.  De  eo  ,  qui  per  proximum  vicini 
agrum  i/er  fccil.  7.  De  usu  per  alium.  9.  De  restitutiune 
in  inle^rum  ,  et  repetitione  diei.  11.  De  precario.  j2.  De 
eo  ,  qui  prinium  recte  ,  deincle  precario  usus  est.  De  eo  , 
qui  prohibitus  ,  vel  uUo  prohibito  ,  per  quem  id  jus  perti- 
nebat  ,  utitur. 

1.  Ulpiawus  lib.  70.  ad  Edictum. 

PRaetor  ait  :  Quo  itinere  actuque  privato  ,  quo  de  agi- 
tur  j  vel  via.,  hoc  anno  nec  vi,  nec  clam  ,  nec  pre- 
cario  ab  illo  usus  es  :  quominus  ita  ularis  ,  vim  Jieri 
veto. 

5.  i.  Hoc  Interdictum  proliibitorium  est  ,  pertinens  ad 
tuendas  rusticas  tantummodo  servilutes. 

5.  2.  Hoc  luterdicto  Praetor  non  inquirit  ,  utrum  ha- 
buit  jure  servilutem  imposilam  ,  an  non:  sed  hoc  tanlum, 
an  itinere  actiique  hoc  (4)  anno  usus  sit  non  vi,nonclam, 
non  precario,  et  tuetur  eum,  licet  eo  lempore,  quo  Interdi- 
ctum  reddifur  ,  usus  non  sit.  Sive  igitur  habuit  jus  viie  , 
sive  ncn  habuit ,  in  ea  conditiohe  est  ,  ut  ad  tuitionem 
Praetoris  pertineat  :  si  modo  (5)  anno  usus  est  (6)  5  vel 
niodico  tempore  ,  id  (7)  esl  ,  nou  minus  quam  triginta 
diebus.  Neque  ad  praesens  tempus ,  refertur  usus  ,  quia 
plerumque  itineribus  vel  via  non  (8)  semper  utimur ,  ni- 
si  cura  usus  exegerit  5  ita  annui  temporis  spatio  conclusit 
usum. 

5.  3.  Annum  ex  die  Interdicti  retrorsum  computare  de- 
bemus. 

5.  4-  Si  quis  hoc  Interdicto  utalur  ,  sufficit  alterutrum 
probare  ,  vel  iter  ,  vel  actum  in  usu  habuisse. 

$.  5.  Julianus  ait ,  quoad  usque  ingressus  esl,  eo  usque 
ei  Interdictum  compeiere  :  quod  verum  est, 

$.  6.  Vivianus  recte  ait  ,  eum  qui  propter  incommo- 
ditatem  rivi  (9)  ,  aut  propterea  quia  via  publica  inter- 
rupta  erat  ,  per  proximi  vicini  agrum  iter  iecerit:  quam- 
yis  id  frequenlcr  fecit  ,  non  videri  omnino  usum.  itaque 
inutile  esse  Interdictum  ,  ncn  quasi  precario  usum  ,  st  J 
quasi  nec  usum.  ergo  secundum  [  hoc  ]  nec  utro  (lo) 
usus  yidetur  :  multo  enim  minus  illo  us-is  est,  per  quem 
non  iit,  propter  incommoditaiem  rivi ,  aut  propterea  quia 
via  praerupta  erai. 

(i)     Quid  slt,  vide  /.    i.  supr.  de^eruU.  prced.  rust. 

(2)  Id  e.t ,  dc  itinere  vel  actu.  Hubet  eniin  hsec  actio  vim  dis- 
jinictivffi  ,  ciim  sufficiat  alterutrum  probarc  ,  vtl    itcr ,  vcl  actum 
hoc  anno  in  usu  hahuisse.  ' 

(3)  Et  Inteidictis  utriusquenominecompctentibus.Primumpertinot 
ad  retmendam  posscssionemialterum  ,  ut  cogatur  adire,  ct  itOctre 

(4)  /.  ult.  infr.  h.  t.  L  I.  injin.  supr.  quibus  niad.  ususfr. 
vd  us.  amut.  '' 

S     I*  '^*'^^  ^'^'^  ^""o  •>  vnlgat.  sl  modo  eo  anno.  Hal. 
(b)     Et  in  eo  dillerl    ab   Uti    possidetis  ,    quod    non  ad  tempus 
praescns  ,  scd  ad  pr.-eteritnm  refurtur. 
^Z^     ^/°^^'^"™  tempus  pro  triginta  diebus  ,  vidc  Nov.   it.  c.  6. 

(8)  Adde  /.  7.  supr.  quemadinod.  snvit.  amitt.  ' 

(9)  Non  ut  suo  jure  id  faceret.  /.  ult.  infr    h    t 

(10)  Neutro.  i^ulg.  Hal. 

(11)  S-   .1.    infr.  h.  t.  /.3,5.  \.infr.  h.  t.  l.  9.  supr.  de  adqu. 


iter  privatum  :  nam  et  hic  eadem  quKstio  est. 

5.  7.  Is  cujus  colonus  (ii)  ,  aut  liospcs  ,  aut  quis  a- 
lius  (12)  itcr  ad  fundum  fecit  :.  usus  vilelur  ilinere  ,  vel 
aclu,  vel  via  ,  et  idcirco  Interdiclum  habcbit  (i3)  :  et  haec 
ita  Paedius  scribit  ,  et  adjicit  ,  etiam  si  ignoravit,  cujus 
fundus  esset  ,  per  quem  iret ,  retinere  eum  servitutem. 

5«  8.  Si  quis  autem  ,  cum  putaret  fundum  ad  se  pcr- 
tinere  ,  suo  nomine  iter  fccerit  amicus  mcus  :  utique  sibi, 
non  mihi  Interdiclum  adquisisse  intclligitur. 

§.  9.  Si  quis  propter  luundationem  (i^)  usus  non  sit 
itinere  actuque  hoc  anno  ,  cum  superiore  usus  sit  :  potest 
repetita  (i5)  die  hoc  Interdicto  uti  per  in  iatrgrum  resti- 
tutionem  ex  illa  parte  ,  Si  qua  mihi  jusla  causa  es.ie  vi- 
debitur.  Sed  etsi  per  vim  hoc  ei  contigerit  ,  iu  integrum 
eum  Tcstitui  oportere  ,  Marcellus  probat.  +  Praeterea  et 
aliis  casibus  Interdictum  repetita  (16)  die  ccmpetit  ,  ex 
quibus  iu  iniegrum  quis  restilutionem  impclrare  solet. 

§.  10.  Prseterea  sciendum  est  ,  si  ,  dilatione  data  ad- 
versario  ,  futurum  est  ut  causa  Intordicti  niei  deterior  fiat, 
aequissimum  esse,  repetita  die  reddi  Interdictum. 

§.  1 1 .  Si  tibi  fundum  precario  concessero  ,  cui  via  de- 
bebatur^  deinde  tu  a  domino  fundi  precario  rogaveris  ,  ut 
ea  via  ad  eum  fundum  utaris  :  an  noceat  libi  exceptio  , 
si  adversus  eum  velis  interdiccre  ,  a  quo  precario  viara 
rogasti  ?  Et  magis  est  ,  ut  noceat.  Idqu>3  coUigi  potest  es 
eo  quod  Julianus  scribit  in  specie  hujusmodi.  Quaerit  enira, 
si  ego  tibi  fundum  precario  dcdero  ,  cui  via  debebatur  , 
et  tu  rogaveris  precario ,  ut  ea  via  utaris  ,  nihilominui 
utile  (17)  Interdictum  mihi  esse  :  quia  siculi  me  preca- 
rium  (18)  rei  meae  non  tenet,ita  nec  per  te  precario  pos- 
sidere  intelhgor.  quotiens  eniin  colonus  (19)  meus,  aut  is, 
cui  precario  fundura  dedi,  via  utilur  :  ego  ire  intelligor  : 
propter  quod  et  recte  dico  ,  me  itinere  usum.  quae  ratio 
(  inquit  )  efficit  ,  ut  [  et  ]  si  [  ego  ]  viam  precario  ro- 
gavero  ,  et  tibi  fundura  precario  dcdero  :  quamvis  hac 
mente  ieris  ,  quasi  fundo  meo  deberetur  ,  inutiie  esse  Iii- 
terdictum  :  et  precario  eo  itinere  usus  esse  videar  non  im- 
merito  :  non  enim  opinio  tua  ,  sed  mea  quaerenda  cst.  Ui 
tamen  (  crcdo  )  poteris  Interdicto  uti,  etsi  de  hoc  nihil 
scribat  Julianus. 

5.  12.  Si  quis  supradicto  (20)  tempore  anni  non  vi  , 
non  clam  ,  non  precario  itinere  usus  sit  ,  verum  postea 
non  sit  usus  ,  sed  clam  ,  precariove  :  viLlcndum  eit  ,  an 
ei  noceat.  et  magis  est ,  ut  nihil  ei  noceat  ,  quod  attinet 
ad  Interdictum. 

2.  Pacltjs  lib.  66.  ad  Edictum. 

NEc  enim  corrumpi  ,  aut  mutari  ,    quod  recle   transa- 
ctum  est  (21),  superveuieule  delicto  (3,2)  potest. 
2.  De  eo  .,  qui  ab  auctore  nostro  vitiose  possidct.  3.  Ds 
eo  ,  quod  interest.  4-  -'^e  usu  per  alium.  De  proprietario, 

vcl  amiu.  pnss. 

(1.2)  d.  l.  3.  5.  7.  infr.  h.  t.  ^       ,     ■         , 

(i3)  Atque  ainicus  ille  nou  possidct.  /.41.  suyr.  de  adijuir.  veL 
amitt.  poss. 

(i4)  Adde  /.  3.  5.   17.  /.  3o.   $.5.  supr.  de  adq.  vel  amut.  pois^ 

(i;'))  Vidc  /.   3.  supr.  de  fde  imtr. 

(16)  Vide  d.  /.3. 

(17)  Viile  qiiie  scrip.u  ad  /.  ult.  Supr.  uti  possuletis. 

(18)  Prccariuin  rci  nostr*  nos  non  tenet.  /.4.  §.  i.  infr.  de  pr^- 
cario.  l..\o.infin.  supr.  de  ndf/.  v,el  amiu.poss.t.\5.infr.dereg.jur. 

(19)  \'idc  5-   7-   «"A"'-  h.  t. 

(ao)  Id  est,  dicbus  trigiula.  §.  2.  supr.  h.  t. 

(2i)  Id  est  ,  compJetuiu. 

(22)  Ut  utde  per  iuutilc  non  vitictur.  /.i.  5.  "xo.infr.  tit.  pryv. 
l.  12.  supr.  de  pecun.  conuitut.  l.  6i.  supr.  dc  jur.  dot.  L  \.  $. 
5.  infr.  dc  Virhor,  cblig. 


4oo 


D     I     G     E     S     T     O     il     U     M 


et  fructuario.  6.  De  doncUione  ^  7.  3Iandato  ^S.  Emptio- 
ne  ,  legato  ,  9.  Doie^  10.  El  cceieris  causis.  11.  Allcruni 
Interdictum.  Dc  itiucre  acluque  reficiendo.  12.  Ralio  In~ 
terdicti.  i3.  Collatio  hujus  Interdicli  cu/n  superiore.  i^. 
De  Jure  reficicndi.  i5.  Rejicere  quomodo  accipitur.  16. 
De  ponte. 

3.  Ulpiantjs  lib.  70.  ad  Edictum. 

INde  etiam  iliud  Labeo  scribit ,  si  ,  cum  a  me  recle  via 
utebaris  ,  fundvm  vendidero ,  per  quem  i-.tebaris  ,  dein- 
de  emptor  te  prohibuit  -.  licct  clam  videaris  ab  eo  uti 
(  uam  qui  prohibitus  utilur  ,  clam  (1)  utitur  );  tamen 
luterdictum  tibi  competere  intra  (2)  aunum  :  quia  hcc 
anno  non  vi  ,  non  clam  ,  non  precario  usus  es. 

§.  1.  Item  sciendum  est  ,  non  tantum  eum  clam  via 
uii  ,  qui  ipse  prohibitus  utilur  ^  verura  eum  (juoque  ,  per 
quem  quis  id  jus  relinebat  ,  si  eo  prohibilo  ,  per  quem 
retinebat  ,  utalur.  'j-  Plane  si  ignoravi  prohibitum  ,  et 
persevero  uti  ,  nihil  mihi  nocere  dicendum  esl. 

§.  2.  Si  quis  ab  auclore  meo  vi  ,  aut  clam  ,  aut  pre- 
cario  usus  est  :  recte  a  me  via  uti  prohibelur  ,  et  Inter- 
dictum  ei  inutile  est.  quia  a  me  videtur  vi  ,  vel  clam  , 
vel  precario  possidere  ,  qui  ab  auctore  meo  vitiose  possi- 
det.  -j-  Nam  et  Paedius  scribit  ,  si  vi  ,  aut  clam  ,  aut 
precario  ab  eo  sit  usus  ,  in  cujus  locum  hereditate  , 
vel  emptione  (3)  ahove  quo  jure  (4)  successi  ,  idem 
esse  dicendum  ;  cum  enim  successerit  (5)  [  quis  ]  in 
locum  eorum  ,  a;quum  (6)  non  est  ,  nos  noceri  (7) 
hoc  ,  quod  adversus  eum  non  nocuit  ,  in  cujus  locum 
successiraus. 

§.  3.  In  hoc  Interdicto  examinatur  ,  quanti  ejus  inter- 
esse  (8)  ,  via  non  prohiberi  ,  sive  itinere. 

§.  4-  Uti  videraur  servitulibus  etiamper  servos  ^9)  ,  vel  co- 
lonos ,  vel  amicos  ,  vel  etiam  hospites:  et  fere  per  eos  omuf  s 
qui  nobis  retinent  servitutes.  sed  enim  per  fructuarium 
quidem  servilus  retinetur  :  per  fructuarium  autem  Inter- 
diclum  hoc  domino  non  competere  Julianus  ait. 

$.  5.  Idein  Juiiauus  scribil,  si  meus  lisiisliuctiis  in  fun- 
do  tuo  ,  proprietas  vero  lua  fuerit  ,  et  uterq^e  (10)  no- 
strum  per  vicini  fundum  ieri|;  ,  utile  Jnt(idi<.ajm  de  (ji) 
ittnere  nos  habere.  et  sive  forte  ab  extraneo  hucluarius 
prohibeatur  ,  sive  eliam  a  doniino  :  sed  et  si  doniiuus  a 
frucluario  :  con^petet.  nam  el  si  quihbet  prohibeat  ire  , 
Interdictum  adversus  eum  competit. 

5.  6.  Hoc  Interdiclum  et  ei  compet^l  ,  qui  donatio- 
nis  (12)  causa  fundi  vacuam  (i3)  possessionem  adeptus  est. 

(i)     Imo  ,  vi  utitur.  /.    i.   5.  5.  infr.  quod  i^i  aut  clam. 

(2)  Hoc  Inlerdictiiin  est  annale. 

(3)  Adde  /.  76.  5.  i.  supr.  de  contr.  cmpt.  l.  35.  supr.  dc 
act.  empi. 

(4)  Pula  donatione.  ^.  6,  infr.  h.  t. 

(5)  Successeriiuus.  lial.  l.  69.  /.  i56.  5.  2.  /.  »77.  inji:  de 
re^.  jur.  l.  76.  §.  1.  supr.  dc  contr.  emption.  l.  28.  C.  de 
eviction. 

(6)  /.   i56.  5"  2.  infr.  de  reg.  Jur. 

(7)  Al.  nobis  nocere.  Hat.  nocere  advcrsus  nos  hoc.  ^^ulg.  ad- 
Tersus  nos  nocere  lioc. 

(8)  Al.  inteiest  etc.  Legit  Jacob.  Lectiiis  ,  intcrcsset.  igitur  id 
quod  iiilerest  iu  Inlcrdictis  consideramus.  /.  1.  $.  4'-  *"/"'•  ^^ 
vi  1 1  VI. 

(9)  i'    '•   S-   7-  supr.  h.  t.   l.  9.  supr.  de  adij.  vel  amitt.  poss. 

(10)  puo  in  solidiiin  jus  corjiorale  ct  incorpoiaie  possiderc  pos- 
«unt  rationc  divcrt.oriim  juriuni.  Albevic. 

(11)  XJsufrucliiarius  Intcrdicto  dc  itinere  uti  potest.  /.  1.  f-  ult. 
in  pr.  supr.  si  serv.  vind. 

(12)  Adde  5-  2    supr.  h.  t. 

(i3)  Vacua  po!,sessio  quid  sit  ,  dixi  ad  /.  68.  supr.  de  ccntr. 
empt. 

04)  Mandatum  haben*  ad  «li^uid  cmcnaum   faciefHliiuj>e  ^   n  id 


5.  7.  Si  quis  ex  mandatu  (k'j)  meo  fundum  emerit  , 
aecjuijsimum  est  ,  mihi  Jioc  Inlcrdictum  dari  ,  ut  ilie  u- 
sus  (j5)  est  ,  qui  mandatu  meo  erait, 

5.   8.   Sed   et  si  quis     usurafructuni    emit  (16)  ,  vel  u- 

m  ^       '  ■ 

pcteril. 

^.  9.  Hcc  amplius  et  is  ,  cui  dttis  causa  fuudus  tradi- 
li  S  est  ,   experiri   hoc  Interdicto  poierit. 

§.  10.  tt  gencraliter  ex  omnibus  causis  ,  quae  instar 
habeul  vcnd.tiouis  ,  vel  ex  alterius  ccnlraclus  ,  dicenduw 
esl  ,  hoc  Inlerdiclo  locum  fore. 

§.  11.  Aii  Pra;tor  ;  qui  itinere  actuque  hoc  anno  non 
i'i ,  non  clani  ,  non  preccirio  ab  alio  usus  es  ,  quo  niinus 
[  id  ]  iter  actunu/ue  ,  ut  tibi  jus  esset ,  re/icius  (17),  vim 
fieri  celo  :  qui  I  oc  Intcrdicto  uti  volct  ,  is  adversario 
damni  infecti  ,  quod  per  ejus  vitiuni  datuni  sit  ,  ca- 
viat  (18). 

5.  12.  Utilitas  suasit  ,  hoc  quoque  Interdictuni  propo- 
nere  :  nam(|ue  consequens  erat  ,  eum  ,  (j^ui  itinere  utitur , 
Inlerdictum  proponere  ,  ut  refici  iter  possit.  quemadmo- 
dum  enim  alias  uti  potest  itinere  vel  actu  commode  (19), 
quam  si  refecerit  ?  corrupto  enim  ilinere  ,  niinus  cummo- 
de  liui  aut  ugi  potest. 

5.  i3.  Hoc  aulem  a  superiore  distat,  quod  illo  quidem 
Interdicto  oran(S  uti  possunt  ,  qui  hoc  auno  usi  sunt  ;  hoc 
autcm  interdielo  eum  deinura  uli  poi.s.e,  qui  lioc  anno  u- 
sus  esl,  el  jus  sibi  esse  reficiendi  ,  oporleat  (20).  Jus  au- 
lein  esse  videtur  ei  ,  cui  (21)  seiviius  debelur.  •]•  Itaque 
qiii  hoc  Interdicto  ulitiir  ,  duas  (22)  rcs  debet  docere  : 
et  /,oc  aino  sc  mum  ,  ct  ei  seniiuicm  competcre.  Ca.-te- 
rum  ,  si  desiil  alterulrum,  deficil  Intcrdictum:  ncc  im- 
mfritc.  qui  euira  vult  ire  agcre  taiiti-pcr ,  quoad  de  servi- 
tule  conslel  ,  uou  (23)  de  jure  suo  doccrc:  quid  enim  per- 
dil,  qui  euni  patitur  hoc  facere,  qui  hoc  anno  l».cil?  Luim 
vero  uui  vult  icficere,  ali(|uid  novi  (24)  IJicil:  ueque  deb("t 
ei  in  alieno  penuilli  id  nioliri,  nisi  vcie  liabet  s.  rviluleii  . 

^.  14.  i^ifii  auttm  pclcsl  (23)  ,  ul  qui  jus  euuJi  habeat 
et  .",g;  ndi  ,  reh(ieudi  jus  nou  habcal  :  (juia  in  secvitdt'.' 
coi.stjlueii(ia  cautum  sit ,  ne  ei  rehciendi  jus  sii^  aut  i.ic , 
ut  si  vtlil  reficere  ,  usque  ad  certum  moduni  relicieudi  jus 
sit.  merito  eigo  ad  relictionem  (26)  se  Pia;lor- rctulit.  ft 
tibi  (  inquil  )  jus  cst  ,  reftcias.  uti  Jus  esi  ,  hoc  est  ,  51- 
cuti  per  servitutcra  iraposifam  iicet. 

§.  i5.  llvficcre  sic  accipimus,  ad  prislinain  formaro^?^) 
iler  el  actum  reducere  :  iioc  est ,  ue  q»iis  dilatet  (^28)  aul 

cinit  aiil  cmi  mandat  ,  noinine    mandar.tis  ,  fecissc   prsesumitur ,  ut 
/lic.   iiiM  forle  autca  manda  um  repudiavit ,  aut  m    longo  iulavalio^ 
in1cij«rto  Jeccrit  cmcritve.  addc.  Socin.  reg.  253. 
(13)  /.    I.  5.   7.  supr.  h.  t 

(16)  5-   -J.  infn.  supr.  h.  t.  I.  35.  supr.  de  act.  empt. 

(17)  Hic  agitur  de  pnslcriori  Intcrdictu  rcllciendi  itiiuTis. 
(16)  /.   5.  in  Jin.   i)fr.  h.   t. 

(19)  Ke  sua  ^uis  uti  commodc  non  potcst  ,  niJ  cjus  refiici«nd« 
pottbtiitcm  liabcat. 

(20)  lUficicndi  docrat  ,  vulg.   docct.   Hal. 

(21)  Qui  scrvitulis  coinmodo  friiitur,  ejiis  rcBcienda;  onu»  susl»- 
net  :  ni»i  tamcn  ilhid  cuus  a  scrvitntis  fundi  douauo  sit  reiniNsma 
elc.   5-    '4-  "f/'-  ^'-   '•  ^'''^*  <"'  ^-   ^^-  supr.  de  scnit.  prxd.  urb. 

(2y)  Qua:  neccssariffi  simt  intcrdicluro  dc  ilinere  uctuque. 

(23)  Non  debet  de  jure  sno.  iulgat.  Hal. 

(v4)  Qui  leficit ,  novum  (piid  lacit.  add«  /.  1.  J.  11.  i».  supr. 
de  optr.  niiv. 

(■>5)  Exceptio.  5-   >3.  supr.  h.  t. 

(jG)  Iklcctionem.   Hal. 

h')  Aj,xx'ov  vxijj».  58.  Edog.  11.  <?.  i».  /.  i.  f-  »•  •'«/"■•  «^' 
yia  pullic.  ct  itin-  putl. 

(  b)  /.   1.  itt  fn.  infr.  de  rivis. 


LTBER    QU  ADRAGESIMUS  TERTiUS. 


^&i 


proilucat  ant  depvlmat  (i),  aut  cxaggeret  (■?-).  et  aliud  (3) 
est  enim  reficere  ,  loiige  aliud  faceie. 

§.  16.  Apud  Labeonem  (juoeritur  ,  si  ponlem  (4)  quis 
no\um  velit  liaceie  via;  muuiendse  causa  :  an  ei  pcrmitla- 
tur  ?  et  ait  ptrmittendum  ,  qua&i  (5)  pars  sit  reflclio- 
nis  (6)  hujusmodi  muuitio.  At  ego  pulo  veram  Labeo- 
nis  sententiam  ,  si  (7)  modo  sine  hoc  commeari  non 
possif. 

De  apportatione  eorum  quce  refctioni  necessaria  sunt. 

4.  Ve>x;leitjs  lib.    1.   Interdiclorum. 

VEteres  nominalim  adjiciebant  ,  ut  (8)  ea  quoqve  , 
qua:  i.d  rcfiitioiiem  (9)  uiiLa  essent  ,  adportanti  vis 
non  fievet :  quod  (10)  suptrvacuum  est  5  quoniam  qui  (ii) 
adporlari  nou  paliUir  ea  ,  sine  quibus  i'etici  itcr  nun  pos- 
sit  ,   vim  iacere  videtiir  ,  quo  minus  reficialur. 

5.  1.  Si  quis  autcm  ,  cum  posset  compendiaria  (12) 
adportare  quae  reiecticni  necessaria  sunt  ,  longiori  itinere 
velit  4fcportare  ,  ut  deteriorem  causain  eundi  fiacial  :  im- 
pune  ei  vis  fiet.  quia  ipse  sibi  in)pedimento  sit ,  quo  rai- 
nus  reficiat. 

2.  De  successorihus.   De  empiore.  3.  De  eo  ,  qui  diu  usus 

est  servilute ,  tiuam  jure  impositam  non  habet. 

4.    Uii  caveaiur  dc  vitio  vperis. 

5.  Ulpiainxjs  lib.   20.  ad  Ldiclura. 

APparet  erao  eum  qui  non  (i3)  paiitur  haec  (r^) 
congeri  ,   viin  facere  quo  minus  quis  perficiat. 

§.  1.  riane  si  (i5)  qnis  ,  cuin  piosset  alia  (16)  parle 
agri  sine  incominodo  domini  lundi  impensam  ad[)orlare  , 
id  egit ,  ut  alia  parte  adporlet :  irapune  ei  vim  fieri  ,  rc- 
c(e  ph-cuit. 

5.  2.  Hoc  Literdictum  non  solum  ipsi  , .  vernm  succrs- 
soiibus  (17)  quoque  esse  dandum  ,  non  est  ambigendum. 
Enipton  (i8)  quoque  dabitur,  et  in  eraplorem. 

^.   3.  i)i  ^19)  quis  servitulein  jure  impcsitam  non  (20) 


habeat  ,  habeat  autem  velut  kngsp  posscssionis  pryrogatJ- 
vam  (21)  ex  eo  ,  quod  diu  usus  est  bervilulc  ,  Interdicio 
hoc  uti  polest. 

5.  4-  Q"i  ^ioc  Interdicto    usurus  est  ,    de    vitio  operj* 
cavere  (22)  adversario  debet. 

De  recta  et  vilioaa  poss\  ssione. 

6.  PA11.US  lib.   66.   ad  Ldiclum. 

Slcut  non  nocet  ei  qai  sine  (^3)  vitio  usus  est  ,  qwod 
eodcm  anno  vitiose  usus  est;  ita  (24)  emptori  hcredi- 
que  non  nocebit  ,  quod  ipsi  vitiose  usi  sunt  ,  si  (^5)  lc- 
stator  venditorve  recle  (v,6)  usi  sunt. 

De  eo  ,  qui  usus  esi  ,  non  fcu  turus  si  prohiberctur. 

7.  CrLsus  lib.   25.   Digc.  orum. 

SI  (27)  per  fundum  luum  nec  vi  ,  nec  clam  ,  nec  pre- 
cario  commeavit  aliquis  :  uoa  tamen  tanquam  (28)  id 
si!0  jure  laceret  ,  sed  ,  si  prohibcretur  ,  non  faclurus  :• 
inulile  est  ei  Interdictum  de  itinere  acluque  :  nam  ul 
hoc  Interdiclum    eorapelat  ,     jus  fundi  possedisse   oporttt. 

TIT.  XX. 

EE  (29)  AQUA  (3o)  COTTIDIAINA  (3i)  ET 
iESTlVA  (32). 

Iiitcrclictum  da  aquci  quollidiana.  i.  Summa.  2.  Qwk 
sit  aqua  quottidiana.  3.  Dislinctio  aqum  quottidianae  ct 
o?stivcG.  4-  Quce  aqux  duci  possunl.  7.  De  aqua  quce  du~ 
ciiur  a  capile  vel  aliunde.  8.  Quid  sit  capul.  9.  De  jure 
qualitercniique  constituto  ,  10.  Fel  opinaio.  11.  De  irri- 
gatione  vel  alio  usu  aquce.  12.  Si  ductus  aquarum  non  iU 
fuiicli.  i3.  De  aquis  frigidis  ^  vel  calidis  ^  ud  irrigantha/t .^ 
vel  acl  alium  usum  necessariis .,  i^.  In  urbe  ,  vel  exira 
iirlem.  i5.  llt  aqua  eo  inodo  ducatur  quo  duttu  est  hoe 
an/10.  16.  De  singulif, partibus  fund/.,  (.  t  de  cdiofundo  empto. 
17.  Si  aquce  ,  cjucc  l.oc  cinno  ducclciiiury  aliis  Uiuis  aci- 


(i)  Imo  hsec  omnia  sunt  permissa.  /.  11.  in  jin.  yrinc.  supr. 
ocmm.  firad. 

(9)  Yid.  l.  I.  5-  I.  supr.  de  i^ia  jnibl.  ct  itin.  clivosani  fh- 
ciat ,  /.  2.  5-  32.  supr.  ne  (juid  in  loco  puljl.  adlevct.  /.  n.  supr. 
co/nm.  prced. 

{^S)  Facicndi  et  rificiendi  dilTcrentia  ,  /.1.5.  '•  supr.  de  via 
publ.  cur  ita  ?  Qni  reficit ,  nihil  de  novo  facit. 

(4)     d.  l.  2.  5.  33.  5«.  Eclcg.  a.  c.  7. 

(0)     Ratio  dubitandi. 

(())     Putctiouis. 

(7)  Et  ita  rcsfringe  d.  §.  33.  ct  d.  c.   7, 

(8)  /.  5.  //)//•.  /i.  t.  L.  6.  infm.  infr.  de  rivis.  l.  4,5.  5.  supr. 
si  serv.  vincL  l.  11.  5.  i.  supr.  comm.  pradiur.  l.  \.\.  8.  supr. 
de  mortuo  iiferendo. 

(9)  Refectionem. 

(10)  Supttvacua  nonnuUa  sunt  nonnHnquam  in  Edictis  et  Sta- 
tutis. 

(1 1)  Couccsso  uno  ,  vcl  aliquo  ,  ea  quoque  cont  essa  intelligun- 
tur  ,  siiic  q(ubus  id  fieri  ,  vcl  refioi  non  potest.  adde  /.  2.  supr. 
dc  jurisdict. 

(12)  Posset  per  compendiaiia.  Hal.  adde  /.  5.  ^.  i,  iifr.  h.  t. 
lego,  rompendiario. 

(i3)  \id.  /.  4-  supj\  h.  t. 

(14)  Sub.  ad  refcctioutm  itineris  ncccssana. 

(i5)  Qui  viam  in  alii.ni  fundiun  habet  ,  pci-  eam  parfem  cora- 
meare  ,  atque  iter  iustitucre  dobct  ,  quod  ininus  .-trvicati  fuudo 
roccat,  adeo  ut  servientis  fundi  dominus  propria  audoriiate  abu- 
Itntcm  ad\cr.>aiium  prohiberc  possit.  Alberic.  io  /.  velercs.  4- 
supr.  h.  t. 

(16)  d.  l.  4.  5.   1.  supr.  h.  t. 

(17)  Uinvcisalibus ;  nara  dc  emptore  ,  hoc  est  ,  singulari  succes- 
sore ,  mox  subjicit ;  ct  ila  ex  scqueutibus  antcccdentAa  iulerpretari 
]  ossumus. 

(i8)  /.  3.  5-  2.  infn.  $.  8.  supr.  h.  t.  I.    i.  in  fn.   supr.  si 


serv.  vind.  l.  35.  supr.  de  act.  empt. 

(19)  Probaudae  servituli  nihil  neccsse  cst  titulum  proferre ,  cura 
suljiciat  iisum  tantum  Jcinporis  ,  cujus  nou  e;itat  memoria,  probari. 

(20)  Haric  negativam  Haloander  non  legit. 

(9.1)  Qui  veluli  longae  possessionis  prBerogativam  habet  itinetis 
vel  acU;s  ,  Interdicto  de  itincre,  vtl  actu  uti  potest :  hinc  collij.c  , 
servitutcs  usu  ,  et  longa  posscssione  acquiri.  quod  confirmat  tej.  28. 
supr.  de  servit.  prad.  urban.  l.  10  supr.  si  serwit.  vind.  l.  i.  $.  ult. 
supr.  de  uqua  et  acjuce  pluv.  L  1.  2.  C.  de  sei  v.  An  uiucapi  ?  ntg^t 
Cujacius  ad  /.  4-  nifn.  supr.  de  usurpat. 

(■22)  /.   3.  ^.    11,   infn.  supr.   h.   t. 

(23)  Siue  vitio  hic  ,  estue  sine  mala  fidc  ?  An  vero  non  vi  ,  non 
clain  ,  non  precario  ? 

(24)  Succcssor  nocere  nec  dcbet ,  nec  potest  ,  quod  cjus  aucloi  i 
nocuit.  Porro  emptor  hie,  singularis  est  succcs»or.  her^^s  ,  ui.i- 
vcisalis. 

(2.5)  /.  7.  5.  2.  supr.  de  Publiciana. 

(•.'.6)   Id  est ,  non  vi  ,  non-  ciam  ,  non  precarlo. 

(27)  Ut  in  proprietate  servitulis  requiritur  nsus  ,  ut-  possit  quis 
se  tueri  in  scivitnte,  ita  reqiiiritur  usus  in  quasi  posscssione  servi- 
tutis.  Ergo  ut  habeat  locum  hoc  Interdictum  ,  diccre  quis  debct  s»; 
qiia-i  possedisse. 

(28)  /.    ult.   supr.  queinadm.  scivit.  amitt. 

(29)  58.  Eclog.  20.  Goth.  Vide  Menoch.  de  retinend.  posi.  re- 
nied.  6.  -Ans. 

(30)  Quid  sit  aqna  quotidiana  ct  aestiva ,  vid.  /.  i.  5.  2.  3.  4.  /. 
6.   /;;/}•.   h.   t. 

(3i)  Oitliographia  ha;c  pesfima  est.Lcgitima  est  apud  Varroueia, 
Catoncm  ,  Valeriuni  ,  Quintiliaiium  ,  quotidic  ,  uon  cottidie.  Quo- 
tidianum  ,  est  quod  singulis  dicbus  sit  ,  aut  accidit,  /.  8.  5-  '^4' 
supr.  de  transact:  l:    12.  ^.  6.  supr.  quando  dies  lcgat. 

(,32)  Adde  ct  aqua  ,  quw  e\  casteliis  ducitur.  /.  1 .  J.  38.  <«/?•. 
h.  t.  Praxira  hujus  Intcrdicti  vide  apud  Oldeodorpi  wni  c/*«*.  i. 
act.  7. 


402 


DIGESTORUM 


misceantur.  18.  De  phiribus  pecorihus  quam  liceret  ,  a/?- 
pulsis.  19.  Dc  bona  ce/  malx  Jide.  20.  De  justa  et  vitio- 
sa  posscbsione.  21.  i^f  aqiia  spoiite  influxerit.  22.  i^f  quot~ 
tidie,  i-el  alternis  diebus  ,  vel  tertio^  i>el  quinto  quoque  die 
aquadebeatur.  23.  Dejure post prohibitione/n  arnisso.  2^.  De 
alienatione  fundi  ad  queui  aqua  ducebalur.  25.  Qui  te/ientur 
Ifi!erdic'o.  26.  De  rivalibus.  27.  Ne  quid  in  fundo  fiat  , 
quo  aqua  duccnda  deterioretur.  28.  De  cessione ,  ne  liceat 
aquat/i  quccrere.  29.  I/iierdictum  de  aqua  cestiva.  Ciausu- 
la  pertinens  tani  ad  primu/n ,  quam  ad  secundum  Interdi- 
ctum.  3o.  I/ilerpretatio  secundi  Interdicti.  3-j.  I/iterpre- 
tatio  dictce  clausuhe.  38.  Interdiclum  de  aqua  castellaria , 
39.  Ei  ejus  interpreiatio. 


.  TJlpiANUs  lib. 


70. 


ad  Edictum. 


Alt  Praetor  :  uti  hoc  anno  aquam  ,  qua  de  agitur ,  non 
ci ,  noji  clam  ^  non  precario  ab  illo  duxisti^  quo  (i) 
minus  ita  ducas  ,  vim  fie/-i  velo  (2). 

5.  I.  Hoc  Interdictum  prohibitorium  ,  et  interdum  re- 
stitutorium  est  .  et  pertinet  ad  aquam  cottidianam. 

§."2.  Cottidiana  autem  aqua  uou  illa  est  (3)  quae  cot- 
tidie  ducilur  :  sed  ea  ,  qua  quis  cottidie  possit  uti,  si  vel- 
let  :  quamquam  coltidianam  interdura  hyeme  ducere  non 
expediat  ,  etsi  (4)  possit  duci. 

§.  3.  Duo  (5)  auiem  sunt  geuera  aquarum  :  est  cotli- 
diana  ,  est  et  aestiva.  Cottidiana  ab  ajstiva  usu  differt  , 
non  jure.  'f-  Cotlidiana  [  ea  ]  est  (6)  ,  quse  duci  assidue 
solet  vel  a;slivo  tempore  ,  vel  hjberno  (7)  ,  etiam  (8) 
si  aliquando  ducta  noa  (9)  est  :  ea  quoque  dicitur  cot- 
lidiana  ,  cujus  scrvitus  iutermissione  teraporis  divisa  est. 
'j-  ALsliva  (10)  autem  ea  est  (11),  qua  aestate  sola  uti 
expedil  :  sicuti  dicimus  vestimenta  sestiva  ,  saitus  aestiva  , 
quibus  iuierdura  eliam  hyeme  ,  plerumque  aulera  aestate 
uiamur. 


•f*  Ego  puto    probandum  ,    ex  proposito  (12)  uteniJs 
et  ex  natura  locoriun  aquam  Jestivam  a  cottidiana   discerl 
ni.  Nam  (i3)  si  sit  ea  aqua  ,  quae  perpeluo  duci  possit 
ego  tamen  sestate  sola  ea  utar  (i^)  :   dicendum  est ,  hanc 
aquam  esse  aestivam.  rursura  si  ea  sit  aqua   qus  non  nisi 
astate  duci  possit  :  aestiva  dicetur.   et  si  ea  sint  loca ,  quae 
natura  non  adraittant  aquam  nisi  sestate  :  dicendum  erit 
recte  aestivam  dici.  ' 

5.  4-  Quod  autem  scriptum  est  in  Inlerdicto  ,  Uti  hoc 
antio  uciuam  duxisti  ,  hoc  est  :  non  cottidie ,  sed  hoc  aa- 
no,  vel  una  die,  vel  nocte.  Ergo  (i5)  coltidiana  quidem 
aqua  [  alia  ]  est  ,  quae  cottldie  duci  possit  ,  vel  hyeme 
vel  aestate ,  etsi  ahquo  momento  (16)  temporis  ducta  (17) 
sit.  ^stiva  ea  ,  quae  cottidie  quidem  duci  possit ,  vel  (18) 
sola  aestate  :  ducalur  autem  aestate  tantum ,  non  et  hyeme: 
non  quia  non  possit  et  hyeme  ,    sed   quia  non  solet  (iq). 

§.  5.  Loquitur  autem  Praetor  in  hoc  Interdicta  de  ea 
aqua  -sola  ,  quae  perennis  est  :  nulla  enim  alia  atflk  duci 
potest  ,  nisi  quae  perennis  est. 

§.  6.  Quanquam  [  autem  ]  ad  perennes  aquas  dixeri- 
mus  hoc  Inierdictum  pertinere  5  ad  eas  tamen  perennes  , 
quae  duci  possunt.  j-  Caeterum  sunt  quaedara  ,  quje  etsi 
perennes  sunt,  duci  (20)  tamen  non  possunt  ,  utputa  pu- 
teales  ,  et  quae  ita  sunt  sumraersae  ,  ut  defluere  extra  ter- 
ram ,  et  usui  esse  non  possint.  sed  hujusmodi  aquig  , 
quae  (21)  duci  non  possunt  ,  haustus  (22)  servitus  imponi 
potest. 

§.  7.  Haec  Interdicta  de  aqua,  item  de  fonle  ,  ad  eara 
aquam  pertinere  videntur  ,  quae  a  capite  ducilur ,  non 
(23)  aliunde  :  harum  enim  servilus  Jurc  civili  consiitui 
potest. 

§.  8.  Caput  aquce  (2^)  illud  est  unde  aqua  nascitur  : 
si  ex  fonte  nascatur  ,  ipse  fons  ,  si  ex  flumine  vel  lacu  , 
prima  incilia  ,  vel  principia  fossarum  ,  quibus  aquae  ex 
tlumine ,  vel  ex  lacu  ia    priraum    rivura  [  communera  } 


(i)  Eadem  est  forraula  ia  /.  i.  supr.  tit.  proxim.  l.  1.  infr. 
de  funte. 

(2)  Et  ita  hoc  Edictum  proliibitorium  est.  5-   '•  "j/^-  h,  t. 

(3)  Tantum  scil.  Quotidianum  id  ctiara  censctur  ,  (juod  (juotidia- 
nura  esse  potest ,  licct   facto  ipso  quotidie  uon  fiat. 

(4)  Licita ,  non  continuo  et  honesta.  Non  omnc  ,  quod  licel  , 
honcstum  est.  /.  i^^-  /•  ip/-  infv.  de  regiil.  jur.l.  i^.  5-  ^^  sxpr. 
de  ritu.  Ita  quDedam  honcste  accipiuntur  ,  cjuae  non  petuntur  ho- 
neste.  /.  i.  ^.  5.  iifr.  de  exir.  cogn.  l.  \.  ^.  sed  qiiod,  supr.  de 
condict.  ob  lurpeni. 

(5)  Sub.  de  (juibus  hoc  titulo  agitur. 

(6)  Dic  ut  in  vcrsic.  ego  puto.  infr.   h,  t. 

(7)  Uti  expcdit  ,  ct  ducentis  intcrcst. 

(8)  Assidiie  duci  aqua  dicitur,  etiarasi  aliquando  non  ducatur. 
Ita  assiduum  id  efiam  fuerit ,  quod  interstitiura  ,  spalium  ,  quie- 
tcm  ,  moram  ,  sive  pausam  recipiat.  addc  c,  signif.  extr.  de  pra- 
bend. 

(9)  Quia  aquam  quotidianam  interdum  duccre  hyeme  noii 
expedit. 

(10)  /.  6.  iufr.  h.  t. 

(11)  Vid.  omnino  TJlpiani  seatentiam  in  versic.  ego  puto. 
infr.  h.  t. 

(12)  Proposito  utcntis  sestiva  ,  et  quotidiana  disccrnitur.  /.  ante- 
pen.  infr.  h,  t, 

(i3)  Natura,  propensio  ,  propositum  ,  utilitas  dcnique  rci  ipsius 
yel  utcntis  con»idt»ul.ur  ad  aqn.-e  distinclioncm. 

(i4)  U-^u  ipto  propositum  seu  animus  utentium  ostenditur.  /.  i\a- 
tura/cm.  5.  ^.   5.  vers.  in  his.  supr.  de  adq.  rer.  dom, 

(i5)  Cur  ila  ?  Ducta»  aqu?e  aclus  non  iuspicitur  ,  sed  naturalis 
facultas  ,  proiiosiliim  ,  ct  utilitai  utcntls. 

(•6)  Muincatum  pro    dic    l.ic   aicipit  A.  Gcnt.  di  Itmp.  appell. 


cap.  7.  vid.   /.   3.    5-     '•    infr.   qitod  vi  aut   clain.    l.    3.    C,  de 
fer.  Ans. 

(17)  Ducta  non  sit  ,  vnlg.  Hal. 

(18)  Duci  possit,  vd  sestate  ,  vel  hyeme.  Ducitir  autcm  aestatc 
tantura  non  hyemc.  vulg.  duci  possit  ,  ut  lainen  reslatc  ducatur 
tantum  non  ctiain  hyeme  :  non  etc.  Hal. 

(19)  Vel  foite  non  c.xpedit.  /.  6.  Infr.  h,  t,  i  26.  in  fin.  supr. 
de  svrvit.  prced.  urban. 

(20)  Putei  aqua  duci  non  potest :  ut  c\  puteo  aquiductus  con- 
stituatur ,  nattira  nnn  patitur  ,  licct  pcrcnncm  ,  tt  vivam  aquam 
habcat ,  quia  ita  submcrsa  c^t ,  ut  dcfliicro  cxlra  lcrrain  ,  et  duccn- 
do  usui  csse  iion  possit.  ct  hoc  distat  fons  a  puteo;  fons  cnim  iii 
sunimo ;  puteiis  in  imo.  Plinius  in  epist.  Putcos  ,  ac  potius  fontcs 
habct:  sunt  enim  in  summo.  Ex  fonte  ,  /.  i.  inO:  de  fnte.  lacu 
ct  piscina  ,  ^,  8.  infr.  hic.  l.  23.  5-  '•  supr.  de  serv,  prccd.  ru- 
stic.  aquaeductus  ,  ct  aqu.-e  haustus  constitui  potest.  Ex  putco  ,  aqiue 
haustus  ,  non  aquaeductus.  Itaquc  si  pulcus  sit  jugis  ,  quia  vivam  , 
pcrcnnem  ,  naturalcm  ct  perpctuam  aquam  halieat  ,  non  rai- 
nus  cx  co  ,  quam  cx  fonte  ,  aqure  haustus  c<mcc''itar  ,  non  aq;fce 
ductus.  Igitur  rx  cistcrna  aqii.x  ductus  constitui  non  poterit  ; 
mc  eniin  perpetuam  causam  Iiabtt.  Idoin  in  slagno  ,  I.icu  et  laciin.i, 
qu.-e  aquam  vivam  non  habct.  Scrvitutum  eniin  pcr[>etuas  cau>js 
cssc  oportct.  /.  28.  supr.  de  scrv.  prad.  urb.  vide  Cujac.  1 1 . 
cbs.   3, 

(21)  Haurimus  aqaa.>!  ex  profundo  ,  vel  prof;mdis  locis  :  duciranii 
vcro  cx  jd.uiis,  vcl  allis. 

(2>)  Pio  tuenda  quasi  scrvitutc  haustus  locam  habet  I.iterdiclum 
dc  foule. 

(23)  /.  9.  supr.  de  scrvit.  pnzd.   rust. 
(>.|)  Caput  aqua  Ci>t  unde  aqua  naMilur. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS 

lameu    nemo    am 


pelli  ())  snlcnt.  •]-  Plane  si  aqua ,  sudoiiLus  (2)  manan- 
do  ,  in  aliqucm  primum  locum  eftlucre  ,  alque  ibi  ap- 
parere  incipil  :  ejus  lioc  caput  dicemus  ,  ubi  primuin 
euiergit. 

J,  9.  Et  qualiler  sit  constitutum  jus  aquae ;  dicendum 
^t  ,  hoc  Intcidiclum  locum  habere. 

^.  10.  Scd  etsi  jure  (3)  aqua  non  debelur  aiicui  ,  si 
t  nien  jure  (4)  ducere  se  pulavit  ;  cum  non  in  jure  , 
«ed  in  (5)  facto  erravit  ,  dicendum  esl  ,  eoque  jure  uti- 
raur  ,  ut  Inlerdicto  hoc  uti  possit.  sufllcit  enim  ,  si  jure 
se  ducerc  put.ivii  ,  ncc  vi  ncc    clam    nec    precario  duxit* 

§.  II.  IlJud  qurrrilur  ,  ulrum  ea  tantum  aqua  hi»  In- 
terdiclis  coutintntur  ,  quae  ad  agrum  irrigandum  pertinet, 
an  vero  omuis  (6)  ,  eliam  ea  quse  ad  usum  quoque  et 
commodum  nostrura  ?  Et  hoc  jure  utimur  ,  ut  ha^c  (7) 
quoque  contincalur.  Propter  quod  etiam  si  in  urbana  prae-     di  empt 


4o3 

Interdictis  locum 


necessaria  ,    lameu    nemo    ambiget    his 
fore. 

5.    14.   Sive  autem  intra  Urbem  sit  aqua  sive  cxtra  Vr- 
bem  :  hoc  Intcvdiclo  k)cus  erir. 

^.    i5.    Illud  tanicn  hic  iiiteiligeiidum   est  ,   codem  (ij) 


modo  Pra^loieiu  duci 


aquaui  jussissc  ,   c[uo     «iucia   tsl  hcc 


anno.   Proinde  nef|ue  amplioris  modi  (12),  vuque  aha  (i3) 
""""         """    "-^  ■        [-  Quare  si  aha  (i^)  aquci  sit 


permisisse    polest    vid 
quam  quis  veht  duccre 


quam  hoc  anno     duxit  :   vel 


ea- 


dem  (i5)  ,   per  aham  tamen  regionem  (16)  vehl   ducere  : 
impune  ei  vis  (17)  liel. 

5.  16.  IHud  Labco  dicii,  omnes  (18)  parlrs  ijhus  fun- 
di  ,  in  qii<??n  loci  aqua  ducitur  ,  ejusdem  (19)  nuniero  (20) 
esse.  •\'  Ergo  et  si  lorte  actor  confinem  agrum  tmcrit  ,  ct 
ex  agro   ,  in  quem  hoc  auno  ac|uam  duxerit  ,  postea  fun- 


elit :  hoc  Interdiclum  locum  ha- 


dia  quis  aquam  ducere 
bere  potest. 

^.  12.  Praeterea  Labeo  scribit  ,  etsi  quidam  ductus  aqua- 
rum  non  sint  fundi  ,  quia  a  (8)  quocunque  duci  possint, 
lamen  ad  hoc-Inieidiclum  pertinei'e. 

§.  i3.  Idem  Labeo  scribit  ,  etiam  si  Praetor  hoc  Inler 
dicto  de  aquis  frigidis  sentiat  5  lamen  de  calidis  (g)  aquis  eum  prohibe 
Interdicla  non  esse  di^neganda.  INamque  harum  quoque  aliam  in  rivum 
aquaium  usum  esse  necessnrium  :  nonnuncjuam  enim  re- 
frigerata?  usum  irrigandis  agris  praestant.  his  acccdil ,  c[uod 
iu  quibusdam  L>cis  ,  ct  cum  cahdae  sunl  ,  irrigandis  la- 
men  agris  necessaiise  sunt  5  ut  Hierapoh  :  conslat  enim 
apud  IJierapoiilJinos  (10)  in  Asia  agvum  aqua  cahda  ri- 
gari.  Et  quamvis  ea  sit  aqua  ,  tjuae  ad    rigandos    non  sit 


i  nomine  velit  aquam  ducere:  ila  deraum  eum  re- 
cte  hoc  Interdiclo,  ut  (21)  de  itinere  actuque  ,  uti  pu- 
tant  ,  ut  scmel  in  suum  ingressus  ,  inde  rgicdi ,  qua  v«- 
lit  ,  possit  :    nisi  ei  nocilum  sit  ,  ex  quo  aquam  ducitr 

§.  17.  Ilem  quseritur  ,  si  cjuis  aqua?  ,  quam  hoc  anno 
ducebat  ,  aliam  aquam  admiscuerit  (22),  an  impune  nro- 
hibeatiu-  ?  Et  extat  Ofilii  senlentia  exisliinantis  ,  recte  (aS) 
scd  eo  (24)  loci  ,  in  quo  primum  aquain 
admittit  :  et  (26)  [  Ofilius  ]  in  lota  aqua 
recte  enui  prohibcri  ait  :  ego  Ofiho  adsenlio  ,  ncn  pcsse 
dividi  5  quia  non  potesl  (26)  ila  in  parle  vis  fieri,  ut  Dori 
in   tota  a(|ua  fiat. 

§.  18.  Trebatius  :  cum  amplior  numerus  pecoris  ad 
aqaam  appellctar  (27)  ,  quam  dehet  apptlh  (28)  ,  pos- 
se  (29)  universum  pecus  hnpurie  proljibtri;  quia  (3o)  jun- 


(i)    Jl.  conipclfi. 

(2)  Sudortni  aqnilff^cs  vocant ,  tjuia  gnttse  quacclam  ,  vcl  prcs- 
6uia  loci  flidiintur  ,  vcl  arstu  cvocautur  :  liinc  tcnuis  unda  vix  fon- 
ti  suflicit.  At  cx  niapnis  caiisis  magnisciuc  conccptibus  omncs  cxci- 
duntur,  Senec.  3.  untural.  fju.  i5.  adi:c  8.  "V  itr.  i.  9.  PaUad.  8. 
Libct  liic  quaedam  jrofcire  cx  codcm  Scnec.  3.  naturul.  cju.  i5. 
Placct ,  itiquit ,  nalura  rcgi  tcrrani  ,  ct  quidcm  ad  nostrorum  cor- 
porum  cxcmplar  ,  in  quibus  ct  vcnan  sunl,  ct  arterJK  ;  il!»  sangui- 
nis  ,  hse  spiritns  rtrcj  tacula.  Imo  ,  tcrrae  quoqne  snnt  alia  itine- 
ra  ,  per  quae  aqua  :  alia ,  pcr  quaj  splritus  currit  :  adcoqiie  illa  ad 
sJnjilitudintm  hi:inanoruni  coijorum  Kalura  foimayit,  ut  inajores 
quoque  nostri  aqiiariiiii  appcllavcrint  venas.  ct  jwst  :  In  terra  quo- 
que  sunt  hiimoiiini  i;ciicra  coniplura  ,  quidam  ul  corrupti  (  hmc 
mttalla  ,  ct  lapides  )  iii  quibiisdani  humor  ille  liq<ie.-.cil  ,  sicut  hi- 
U.mcn.  Quidani  siinl  ncccssarii  ,  hinc  causa  aquarum.  Scd  ut  in 
cuipojihus  nostris  sangiiis  ,  cum  pcicussa  vcna  cst ,  nianat  :  ita  in 
t£na  sohitis  ,  ac  jalcfaclis  venis  rivus ,  aut  ilumcD  cflunditujr. 

(3)  Id  est  ,  coiistilutionc. 
(j)     ^.«'f'  5-    '9-   ''fA'-   h.   t. 

(5)     Ijt  quja  vcnditor  dixit,  sc  fundum  vendcre  cum  servilute  aqua&. 
((i)     Utiquc  omnis.  /.   3.   inrr.   h.  t. 

(7)  Sub.  quan  ad  usum  coramodumque  nostrum  pertinct. 

(8)  Qiiia  qiiocumque.  Cujac.  9  obs.  3;.  ful.  it-j.  qua  rationc 
via  ,  aqiiaeductus  ].ci.sonnlis  inleUigilur.  ut  in  '/,  fjen.  supr.  de  scr- 
uitut.  jnml.  rust.   T'»-»  «y  /3«A)). 

(y)  Calidis  cliani  dc  aquis  Interdictum  compttll :  partim  quia 
calida:  icfrigtrari  possunt:  partim  qiiia  quihusdi.in  in  locis  calidi« 
aqiiis  agros  solcnl  irrigaic. 

(to)  Stia^io  lib.  i3.  refcii  apud  Hieropoh'tanos  aqnas  esse  calldas, 
quac  rivis  dctluctis  ,  sepes  cx  sohdo  lapide  constantes  operontur  :  tan- 
dim  aqiiae  in  lapidi  ni  mutationcm  Laodiccne  accidcrt.  Aquam  Hic- 
ropolilanis  ad  tin^ci.dam  lauam  ifa  essc  acconimo<'am  ,  ut  e  radi- 
cfljus  faila  tincUiia  coccinara  ct  puipurcaHi  acqncl. 

(11)  Aquani  ad  ruiidcm  moduui  ,  hor  est ,  ad  prijtinum  roodura 
ct  pristinam  quantiliitcm  dufcit  prohihilus  ,  Intcrdicto  dc  aqua  uti 
potesi  ;  alias  nrn  poltst. 

(12)  /    3.  5-    '4-   «'/"'•  de  iliiiere  actuque. 

(i3)  /.  9.  circajiii.  supr.  de  sciv.  Id  cst ,  alia  cx  parte  quoad 
fui  dum  scrvicnlcm. 

(1  ,j)  Sic  rtsUtuu,  si  alio  aquam  rpiis    vclit :    vcl    alia     aqua,  id 


esl  ,  amplior. 

(i5)  Kandpm  ,  vulgat.  Ual. 

(i6)  Itoe  cst  partem  fundi  ,  distitjguuntur  cniin  fuudi  regionibus 
certis. 

(17)  Id  cst ,  prohihitio. 

(18)  Fuudo  dchita  scrvilus  omnihns  patiihus  ejus  dthetur.  /.  i3. 
^.  ult.  iii  pr.  l.   -26.  su])r.  de  seivit.  prced.  rustic. 

(19)  Jl.  ejusmodi  etc.  quara  vocciu  Alhcricus  cxponit ,  ejusdcm 
conditionis  ,   vel  cjusdem  servitutis. 

(20)  Id  eti,  co  jiirc  ccnsjntur  omncs  parfes  Eequaliter.  Quid  hi:]c 
sequitur?  pos?c  me  in  quascumque  funtli  niei  partes  aquam  ducerc, 
58.  Hclog.  ao.  e.  i.(nec  cnim  quicqiam  viciui  intcrtst,in  qua.iu 
fundi  mel  partcra  aqiiaiH  ducam  ,  dum  ne  in  aliam  pcr  cjus  fiiiKhua 
diicam  ,  quam  initio  duxi :  )  sed  et  vicino  cx  aquaeductu  nico  com- 
jiiodarc.  /.  24-  supr.  dc.  serv.  prced-  just.  Quid  ,  si  ccrtsR  ]  arti 
fundi  nici  sc:  vitutcm  aquaeductus  consliluisti  ?.  sicuti  ad  aViasn  par- 
tem  fundi  mei  aquam  duccre  non  possuia  :  ila  ntc  aiii  coiicedcFC. 
d.  l.  24, 

(21)  Uti,  fu?g.  Hal. 

(22)  Ifa  ut  in  fundiim  seivicnten»  aqua  uherior  dccurrat. 

(23)  Iino  ,  male.  infr.  h.  t.  solve  :  Itccle  ,^  qiioad  pioiiihitiontm. 
niale ,  cpioad  partem. 

(24)  Aiias  ,  si  qiiid  ipsi  fjicimus  ,  quod  nohis  prodcsl ,  viciiio 
non  noccut  ,  invidiosum  facrit  id  prohihere. 

(25)  Sic  Icgc  :  sed  Ccclius,  vel  C;ecilius ,  vel  CasccHiiis.  ct  Infr. 
h.  t.  cgo  Cop-lio  etc.  uti  is  Ccehus  sil  divers'is  oh  OdUo:  iicc  cnim 
video,  ut  idem  Ofilius  rectc  contraria  jiossit  diccrc  (  sic  aKhi  qno- 
q;ie  lcg'mus  )  Ulpi^tnnm  aiitc[)onere  sententiam  Ctjelii  vel  Cascilii  o',)i- 
nioni  CfiUi  in  /.  17.  5-  '•  ^upr.  dc  a:dil.  l.  3.  J.  9.  supr.  dc  pei.ii  /.-g. 
Sic  Casr.cllii  opinioucm  autcjioiiit  Ofilio  Jiivoknus , /.  luo.  J.  1. 
supi'.  de  l(g.  3.  /.  26.  in  fin.  supv.  de  instruet.  fuit  cigo  Ofilii 
seutcntia  hiic  ,  aquam  duccntcm  ccrto  tanluin  loco  jirohihcri :  Cok- 
lii  vcro  ,  totii  aqua 

(v.fy)  In    raixtis    scil.    lU    hie.    in    junctis    aliud.    ^.    i8.   in  fm. 
infr.  h.  t. 
"(27)  A|['tilllur,  i'ulg.  appcllcrctur,  Hul. 

(28)  Sub.    non   pacfo  ad);;cto  tc  m])orc  scrvitutis  coiiccssx. 

(29)  Trch.itii  seutcnlia  corrigilur.  iifr.  h.  t. 

(30)  Uiiic  im  [leciis  gng.m  ctiam  iulcgruiB  polcal  corrumpcrc  , 
ut  hic.  c.  scd  iUiul.  l\^.  distir.ct. 


4o4 


DIGESTORUM 


otum  (i)  pecus  ei  pecori  ,  cui  adpulsus  debeatur ,  totum 
corrujiipal  pecoris  aJpulsum.  Marcellus  aulem  ait  ,  si  quis 
jiis  liabeus  p?coris  [  ad  aquam  ]  adpelleudi  ,  plura  pe- 
cora  adpulserit  (2)  ,  nou  iu  omnibus  pecoribus  eum  pro- 
hibenduni  :  quod  est  verum  (3)  5  quia  (4)  pecora  sepa- 
rari  possuut. 

§.  19.  Aristo  putat ,  eum  demum  Interdictum  hoc  ha- 
bere  ,  qui  (5)  se  putat  suo  (6)  jure  uli  :  non  eum  , 
qui  scit  se  nuUum  jus  habere  ,  et  utilur. 

^.  20.  Idem  ait  ,  eum  qui  hoc  anno  aquam  duxerit  , 
iiec  vi  ,  nec  clam  ,  nec  precario  ,  et  eodem  anno  vitio- 
se  (7)  usus  est  :  recte  tamen  hoc  Interdicto  usurum. 
quod  referri  ad  id  lempus  ,  quod  sine  vilio  fnerit  :  csse 
enim  verum  ,  hoc  auno  non  vi  ,  non  clam  ,  nou  preca- 
iio  usum. 

§.  21.  Quaesitum  est  ,  si  quis  ante  annum  aquam  du- 
xit  ,  deinde  sequenti  tempore  ,  hoc  est ,  intru  annum  , 
aqua  iufluxerit  ipsa  (8)  sibi  ,  me  non  ducente ,  an  hoc 
Inlerdicto  locus  sit  ?  Et  refert  Severus  (9)  Valerius  , 
competere  hoc  ei  Interdictum  ,  quasi  duxisse  videalur  : 
licet  penitus  (lo)  prospicientibus  non  videlur  iste  duxisse. 
§.  11.  Item  quaesitum  est,  si  quis ,  dum  putat,  terlio 
quoque  die  (11)  habere  se  jus  aquae  ducendae,  duxerit  una 
die :  an  recte,  et  sine  captione  possessoris  (12)  recte  duxis- 
se  videatur ,  ut  hoc  lulerdictum  habeat  (i3)  .  ait  enim 
Praetor  ,  Uti  hoc  anno  aquam  duxisd  ,  id  est ,  ahemis 
diebus.  "Y  Illud  autem  nihil  interest  ,  utruin  quinto  die 
aqua  debeatur  ,  an  alternis  diebus  ^  an  cottidie  ,  ei  ,  qui 
lioc  Interdicto  uti  velit.  nam  cum  sufficiat  ,  vel  uno  die 
Loc  anno  aquam  duxisse ,  nihil  refert ,  qualem  aquaedu- 
clum  habens  duxerit:  dum  si  (i4)  quis  ,  cnm  quinto  quo- 
que  (i5)  die  uteretur,  quasi  alternis  diebus  ducens  (16) 
Jalerdixerit  (17),  nihil  ei  prodesse  videtur. 

§.  23.  Praeterea  illud  scienduni  est ,  si  cum  aquam 
duxisses  ,  adversarius  (18)  te  prohibuerit ,  deiiide  tu  inle- 
rim  (19)  jus  aqua?  ducendae  amiseris ,  in  restiiutionem  hoc 
venire  ,  ut  tibi  praestetur  per  hoc  Interdiclum ,  quod  ami- 
fiisti  (20)  :   et  hoc  vcrum  puto. 

5.   24.   Si  fundum  ,  ad  quem   aquam    ducebas  ,    vendi- 

deris  et  tradideris  :  nihilominus  Interdicturn   tibi  utile   est. 

^.  25.  Competit  hoc  laterdictum    adversus    eum  ,    qui 


proliibet  me  aquani  ducere.  El  nihil  (21)  interest,  utrum 
quis  dominium  fundi  habeat  ,  aa  non:  idcircoque  js  tene- 
lur  Interdicto.  nam  (22)  etsi  seryitus  coepil,  adversus  quem- 
vis  posse  vindicari. 

5.  26.  Si  inter  rivales  (28)  (  id  est ,  qui  per  eundem 
rivum  aquam  ducunl  )  sit  contenlio  de  aquae  usu  ,  utroque 
suum  usum  esse  conleadente  (24)  :  duplex  Interdictum 
utrique  competit. 

§.  27.  Labeo  putat  ,  per  hoc  Interdictum  prohiberi 
quem  ,  ne  quid  in  ilh  fundo  (25)  facial ,  fodiat  ,  seral , 
succidat^  putet^  cedificet^  quare  ex  re  ea ,  aqua,  quam  ille 
hoc  anno  per  fundum  tuum  sine  vilio  duxit  ,  inquinettir  , 
vitietur  ^  corrumpatur .,  deleriorve  fiut:  et  simihter  de  aestiva 
aqua  debere  interdici  ait. 

5.  28.  Si  quis  hoc  cesserit  ,  ne  (26)  liceat  sibi  aquam 
quaerere  :  ea  cessio  valet. 

^.  29.  Deinde  ait  Prsetor  :  XJti  priore  cesfate  aquam  , 
qua  de  agitur ,  nec  vi  ,  nec  cl  im  ,  tiec  precario  ab  illo 
duxisti^  quominus  ita  ducas .,  vimficri  veto.  Inter  heredes  ^ 
cmptores,  et  bonorum  possessores  interdicam  (27). 
5.  3o.  Hoc  Interdictum  de  aqua  aestiva  proponitur. 
5.  3i.  Quia  autem  diximus  (28)  aestivam  aquam  aliquod 
dislare  ab  aqua  coltidiana  ,  sciendum  est  ,  eliam  Interdictis 
distare  :  quod  qui  de  qua  quotidiana  interdicit,  ila  inter- 
dicit  ,  Uti  hoc  anno  aquam  duxisti  ,  at  qui  de  aestiva 
[  sic  ]  ,  Uti  priore  (estate  ;  nec  imraerito  ,  nam  ,  quia 
hjeme  non  utitur ,  referre  se  non  ad  praesentem  aestatem , 
sed  ad  priorem  debuit. 

§.  32.  ^statem  (29)  incipere  sic  peritiores  tradiderunt , 
ab  aequinoctio  (3o)  verno  (3i),  et  finiri  aequinoctio  au- 
tumnali  (3^)  :  et  ita  senis  (33)  mensibus  aestas  (34)  atque 
hjems  dividitur. 

5-  33.  Priorem  aestatem  ex  comparatione  duarum  aesta- 
tium  accipi. 

5-  34.  Propter  hoc  ,  si  aestate  interdicatur  ,  nonnun- 
quam  annum  et  sex  menses  continere:  quod  ita  contingit , 
si  initio  verni  aequinoctii  ducta  sit  aqua  ,  et  se(juenti  iesta- 
le  pridie  aequinoctium  autumnale  interdicatur.  ■];•  El  proin- 
de  si  hyeme  interdicatur  ,  etiam  in  biennium  hacc  res 
extendetur. 

$.   35.  Si  qujs  liyeme  lanlum  aquam    solilus    fuit    du- 


(1)  Ratio  dubitandi. 

(2)  Appellerit  ,  vulg.  adpulerit.  Hal. 

(3)  Et  ita  Marcellns  Trebat.  notat. 

(4)  Ratio  decidendi  :  juiicta  scparari  possunt  ,  ut  hic.  mixta  , 
non  itcm.  5-    '7-  in  fin.  supv.  h.  t.  adde  58.  Ech  20.  c.    i. 

(5)  Hic  errat  in  faclo  ,  ut  qui  scqiiitur  ,  in  jure. 

(6)  ^.  10.  supr.  h.  t.  l.  nlt.  supr.  qucmadmod.  sennt.  amitl. 
l.    !•  5*  6.  /.  ult.   supr.  de  ititiere  actuque. 

(7)  /.    I.  in  fin.  l.  1.   3.   supr.  tit.  prox. 

(b)  Ipsa  sibiinet.  vulg.  ipsamct,  Hal.  l.  12.  supr.  quemadm. 
sevi'.  amitt.  Quod  si ,  ipsimet  ,  legas ,  idem  fuerit:  quod  non  in- 
terveniente  facto  ejus  ,  qui  primo  duxerat  ,  aqua  su]>ervenerit  ct 
influxerit. 

(9)  Severus  hic  Valerius  inverse  legilur  :  cum  legi  dcbeat  Va- 
lerius  Sevcrus ,  ut  l.  3o.  supr.  de  negotiis.  8ic  Maevius  Publius  in- 
verse  legitur  in  l.  lecta.  /^0.  supr.  de  rcb.  crcdu.  cum  lcgi  debeat, 
Publius  Mrevius. 

(10)  Al.  penitius. 

(11)  Id  est ,  per  intervallum.  l.   5.  iafn.  supr.  dc  savit. 
(iJ)  Subaudi .,  fundi  ,  ex  quo  aqua  ducitur. 

(i3)  Gertum  habcre ,  et  recte  aquam   du?.isse. 
(i4)  Usiis  unius  modi  trahi   non   potest  ad  tutndam  qaasi  poS6e«- 
&ioncm  altcrius  modi. 
(i5)  Al.  quoquo, 

(16)  Id  est  ,  ductus  aqua  scrvitutem  haben«. 

(17)  Id  est ,  inlerdiclo  egerit. 

(18)  Id  cst  ,  dominus  fuucii. 


(19)  Id  est ,  post  prohibitionem  aJvcrsarii. 

(20)  Semel  cnim  interfuit.  Scmtl,  inquam ,  id  est ,  lcinpore  pi'©- 
bibitionis  ,  et  idco  agitur. 

('2i)  l.    lo.  in  fin.  supr.  si  serv.  vind.  i.   3.    C.  de  setvit. 

(0.2)  Confessoria  advorsus  quemlibet  datur;  igitur  et  lalcidictum . 
Argumentum  nh  actionc  ad  interdictum. 

(•23)  Adde  Paul.  5.  sent.  6.  $.  9.  al.  corrivales.  Rivales  sunl , 
qui  eodein  rivo  utuntur. 

(■24)  Subaudi  ,  in  sulidura  ,  et  negantc  alterlus  essc. 

(yo)  Subaudi  .  pcr  qiiom  ,  vel  ex  quo  ducitur  aqua, 

(iG)  /.    i5.  supr.  de  seivit. 

(27)  Id  est  ,  Interdictum  dabo  hcrcdibus  ct  bonorum  posseMori- 
bus  conlra  facredes  et  bonorum  possessoreo. 

(aS)  5.  3.  supr.  h.  t. 

(ig)  iEstas  est  tempus  ab  xquiuoctio  verno  ad  aulumnalc.  Ila  fi- 
nitur  restas  jcquinoctio  autuinnali.  /.  un-  §•  8.  vcrs.  a:stai  ad  cequi- 
iioctium.  supr.  rie  quid  in  Jlum.  publ.  Golh.  B.irt.  iu  /.  i.  5-  uLi. 
ne  quid  in  Jlumine  publ.  teiiios  mcnses  singulis  tempe.<latibus  anni 
tiibuit.  V.   Alberic.  Geutil.  tr.  dc  divers.  temp.    appell.  v.   3.   Ans. 

(3o)  iEquinoctia  duo:  vcrnum,  ct  autuinuaic.  addc  J.  3:j.  infr.  h.t. 

(3()  A^uinoclium  vcrnum  ,  quando  lucipiat  ,  v.   5.  \iiA.   34- 

(3*)  ifJquutoctiumantuivnalc  quando  incipial,  vidc  l.sid.  d.  loco. 

(3.3)  Annus  in  aeslatcm  et  hycnuin  distiuguilia.  sic  Thucydide» 
hl-stonx  su.TC  scrioin  disttiigiiit  in  haec  duo ,  singulas  scil.  «otatej  «t 
hyemes    Thucyid.  lib.   2.  et  Jib.  5. 

(34)  Aiiu!  quatiior  yiccs  hic  c'uutn?ra:.lur  ,  aestas  ,  hyemt;  ,  nt 
hic.  ycruum  aequiaoctium  ct  auttuiuMl«.  5-  ^4*  "l'''^-  ^'  '■ 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


cere  ,  seslate  non  fuit  solitus  ,  utile  Interdictutn  ei  competii. 
§.  36.   Qui  hac  aestate  duxit ,  non  superiore  5  utile  luter- 
dictum  habet. 


5.  37.  Ait  Praetor  ,  Inter  heredes  et  emptores  ,  et  bono- 
rum  possessores 
«stivam  aquam  , 
referenda  esse  sciendum  est 


Ait  Praetor 

terdicam:    haec    verba     non     solum    ad 

verum    etiam    ad    quotidianam    quoque 

nam  sicuti  de  itinei'e  actuque 

ita  hsec 


4o5 

parat  hoc  Interdictum  causam,  ut  superiora  Interdicia  ' 
nec  ad  possessionem  temporariatn  pertinet  :  sed  aut  habet 
jus  adsignaium  sibi  ,  aut  non  habet ,  el  (12)  Interdictum 
totum  finitur.  ' 


De  hor 


-is. 


S' 


2.   PoMpoNiiis  lib.   32.   ad  Sabinum. 
diurnarum  (i3)  aut  nocturnarum  (i^)  horarum  (i5) 
aquaeductum  habeam  ,  non  possum  alia  hora  (16)  du- 
,  quam  (i;;)  qua  jus  habeam  ducendi. 


De  causa  aquce  duceiidcc.  i.  Ne  cui  noce.ttur.  1.  De, 
mutatione  alvei.  3.  De  afua  quci;  in  rivo  nascilur.  4.  De 
ductu  ante  oninen  memoriam.  5.  De  fistula 
nciida  ,  vel  alia  re  facienda.  6.  De 
ponteni  ducenda. 


m  rivo  po~ 
aqua  supra   atjuam  ptr 


3.   Idem  lib.    34.   ad  Sabinnm. 

HOc  jure  ulimur  ,  ut  etiam  non  ad  irrigandum  (iB)  , 
sed  pecoris  causa  ,  vel  amoenitatis  (19)  ,    aqua  duci 


et  successoribus  (i)  dantur   Inlerdicta  et   emptori 
quoque  danda  Pra:tor  putavit. 

§.  38.  Ait  Praetor  :  Quo  ex  castello  (2)  ilU  aquam  du- 
cere  ab  eo  ,  cui  ejus  rei  jus  fuit  ,  permissum  est :  Quo 
minus  i(a,  uti  permissum  est ,  ducat ,  vim  fieri  veto.  Quan- 
doque  de  opere  faciendo  Interdictum  erit .,  damni  infecti 
caveri  juhebo. 

5.  39.  Hoc  Interdictum  necessario  propositum  est.  nam- 
que  superiora  Interdicta  ad  eos  pertinent  ,  qui  a  capi- 
te  (3)  ducunt  ,  vel  imposita  servitute  ,  vel  quia  putant 
impositam  :  aequissimum  visum  est,  ei  quoque  qui  ex  ca- 
steUo  (4)  ducit  ,  luterdictum  dari  :  id  est  ,  ex  eo  rece- 
ptaculo  ,  quod  aquam  publicam  suscipit  ,  casteliura  accipe. 

5-  ^o.  S'\  ex  castello  permissum  est  ,  dandum  erit  In- 
teriictum,  possit. 

$.  4i-  Permittitur  (5)  autem  aquam  ex  castello  ,  vel  $•  1.  Ex  flumine  aquam  ducere  plures  possunt :  ita  (20) 
ex  rivo,  vel  ex  quo  alio  loco  puWico  ducere.  tamen  ut  vicinis  (21)  non  noceant  j  vel  si  angustus  amuis 

$.   42.  Idque  a    Principe  (6)  conceditur  :  alii  nulli  com-     sit ,  etiam  ei  qui  in  alia  ripa  sit. 
petit  jiis  aquae  dandae.  $•   2.   Si  aquam  ex  flumine  publico  duxeris ,  et  flumen 

§.  43.  Et  dutur  interdum  praediis  ,  interdum  personis.  recesserit  (22)  :  non  potes  subsequi  (23)  flumen  :  quia  ei 
Quod  prcediis  datur ,  extincta  persona  non  extinguitur  (7):  [  loco  ]  servitus  imposita  non  sjt  ,  quamvis  is  locus 
quod  datur  personis  ,  cura  personis  amittitur  (8)  :  ideo-  meus  (2^)  sit.  -j-  Sed  si  alluvione  (2 5)  pauUatim  accesse- 
que  neque  ad  alium  dominum  praediorum  ,  neque  ad  rit  fundo  tuo  ,  subsequi  potes  :  quia  locus  totus  fluminis 
heredem  ,  vel  qualemcunque  successorem  transit.  serviat  ductioni.   -j-  Sed    si    circumfluere    coeperit    mutato 

§.  44-  Plane  ei,  ad  quera  dominiuin  transit  ,  impetra-  alveo  ,  non  potes:  quia  medius  locus  non  serviat  ,  inter- 
bi!e  est.  nam  si  docuerit    praediis    suis    aquam    debitam  ,     ruptaque  sit  servitus. 

et  (9)  si  nomine  ejus  fluxisse  ,     a    quo    dominium   ad  se         §•  3.   Aqua  quoe  in  rivo  nascitur  ,    tacite  lucriflt  ab  eo 
transit  :   indubitate    impetrat    jus    aquae    ducend^.   nec  est     qui  ducit. 

hoc  beneficium  (10)  ,  sed  injuria,  si  quis  forte  non  impe-         §■  4-  Ductus  (26)  aquae  cujus(27)origo  memoriam  (28) 
traverit.  excessit,  jure  constituti  Joco  habetur. 

§.  45.  Meminisse  autem  debemus  ,  in  hoc  Interdiclo  §•  5.  Is  qui  aquae  coltidianse  [  jus  ]  habet ,  vel  fistu- 
totam  quaestionem  finiri  adsignationis  (11).  non  enim  prje-    lam  in  rivo  ponere  ,  vel  aliud    quodlibet    facere    potest  , 


Si 


tpr. 


(i)     /.  2.  infn.  supr.  si  serv.  vind. 

(2)  Id  est  ,  dividiculo  aquarum  pubiico.  5-  ^9.  in  fin.  infr. 
h.  t.  Fest.  in  voce  dividiculuin.  De  casleilo  ,  vide  /.  19.  supr. 
de  servit.  prad.  urb.  l.  1.  supr.  commuii.  prced.  l.  3.  C.  de  a- 
qucBduct.  ex  eo  fistuLne  ducebantur.  /.  78.  supr.  de  contr.  empt.  In 
nia^cuhno  etiani  dicuntur  castelli ,  l.  41.  5.  10.  Siipr.  de  lesat  i 
coiiceptacula  ctiam  dicunlur  ,  .'.  2.  C.  Theodos.  de  aqucduct 
titul.  2.  plerumque  erant  plumbea.  /.  17.  5.  8./.  38.  1«  fm. 
de  act.  empt.  "^ 

(3)  5.   7.   supr.  h.  t. 

(4)  Castdlum  quid.  /.  ^t.  5.  ,0.  Supr.  de  leg.  i,  /.  iq.  Suvr. 
de  serv.    praed.  urb.  vide  Fcst.  in  Dividiculo. 

(5)  Vide  3.   Harin.  3.  5.   120. 

(6)  /.    18.   in  fin.   supr.  de  aqun  et  aquce  phiv. 

(7)  Est  enim  reale  :  quamdiu  res  durat  ,  manct  :  pcncs  criiem- 
cunqiie  res  sU  ,  durat.  * 

(8)  Personalia  ctim  personis  extinguuntur.  /.  4.  in  fin  /  pen 
supr.  de  sej-v.  prced.  rust.  v.  /.  28.  infn.  Supr.  de  lesat.  2.  /.' 
6  infin  Supr.  de  serv.  hig.  l.  ,.5.  i.  Infr.  de  jur.  unmun.  l. 
12.    C.   de  exciis.  muner. 

(9)  Et  uomine  cjus  fluxisse  ,  vulgat.  et  nomine  eius  fluxisset. 
Hat. 

(10)  Non  dat  l)eneficium,  qui  dat  neccssario.  /.  5o.  supr.  de  ril. 
i.  29.   supr.  de  don. 

(n)  Adsignalionibus.    Hal. 

(12)  Et  hoc  Intcrdictum,  uufg.  Hal.  et  huius  gencris  Interdicto 
totum  hmtur.  Cujac.   5.   obs   19.   infin. 

('3)  ^u  ptyev  ii  r;K7ipi<jcf.  dutrnum  vel  nocturnum.  53.  Eclog. 
30.   cap.   3.  ° 

Tom.lU, 


(i4)  l.io.Supr.quemadm  serv.l.  17.  Supr.de  aqua  et  aquce  plu 
(i5)  Horae  in  diurnas  et  nocturnas  dividuntur. 

(16)  Facit  /.  4-  '«  fi"-  l-  5.  siipr,  de  servit. 

(17)  Quam  in  qua  ,  vulg.  Hal. 
Supr.  h.  t.  l.  4.  Jnfr.  h.  t.  l. 


iiifn.  Supr. 
$,  1,  iifr.  qiiod  vi  aut 
.  ult.  Infr.  h.  t.  l.  17. 
.  infn.  Supr.  nc  quid 


(.8)  /.   I.  5- 
de  scrv.  prced.  rust. 

(19)  Ponitur  pro  utilitatis  ,  ut  in  /.    16. 
clam.  Ans. 

(20)  Hoc  enim  semper  spectandura  est.  5' 
in  fin.  supr.   de  sen'.  prced.  rust. 

(21)  Id  est ,  circnmcoientibus.  /,  un.  §.  4 
in  Jlumiii.  puhl. 

(22)  Repente  ,  novum  alveum  facicndo, 

(23)  Id  est ,  non  potes  sequi  flumcn  ,  et  ex  eo  rivura  ducere. 

(24)  Puto  legenduin  ,  quampis  is  locus  publicus  sit. 

(25)  Hoc  puto  innui  :  per  alveum  desertum  ,  rivum  (^ucere  non 
possum.  alvans  enim,  vel  publicus,  vel  alterius  essc  potest.  Per  fun- 
dum  vero  Tilii  in  alveum  mutatura  et  inundatum  ,  possum  ,  s-el 
ita  Bartolus :  Alveus  mutatus  est  repente  ,  nullo  intermedio  loco  re- 
licto  :  ius  aquae  duceudie  statim  amittilur  :  secus  ,  si  paulatim  al- 
veus  mutatus  sit  ;  tunc  enim  jus  aquae  diicendK  jefuietur.  Quid  , 
si  alveus  mutatus  sit  loco  privato  diraisso  m  medio  ?  indistincte  jus 
aquae  duccndx  arailtitur. 

(26)  58.  Eclog.   19.  c.  4. 

(27)  Scrvitus  causara  discontinuam  habens  praescribitur  per  tcm- 
pus,  cnjus  initii  memoria  non  extct.  vide  tamcn  omnino  Socinum  , 
ics.   373.   Jas(»i.   2.  consil.    i5o. 

'(28)  /.  28.  supr.  de  servit.  prced.  urb.  l.  10.  supr.  si  taiv.viiut. 
l.  uU.  supr.  dc  aqua  et  aquce  pUwite, 


G 

aut 


E 


S    T 

aqua- 


4o6  D 

(Inmraodo     (i)     no     fundum    domino 
gium  (3)  rivalibus  (4)  dclerius  faciat. 

§.  6.  Si  aqua  ducaiur  ,  supra  eam  alia  aqua  per  pon- 
lcm  (5)  ,  qui  supra  rivum  factus  sit ,  jure  ducitur  :  dum 
infcriori  rivo  non  nocealnr. 

De  aqucKcluctu  duohus  ccsso. 
4.   JuLiA]NUS  lih.   4'-  Digestorum. 

LUcio  Tilio  ex  fonte  meo  ut  ar/uam  duccret ,  cessi. 
Quapsitum  est  ,  an  (6)  et  jMa;vio  cedere  possim  ,  ut 
per  eundcm  aqua^duclum  aquam  ducat  r  [  et  ]  ,  si  puta- 
veris  (7)  posse  ccdi  per  eundem  aqua^duclum  duobus  : 
quemadmodum  uti  debeant  ?  Respondit  :  Sicut  i(er  ,  actus, 
via  pluribus  (8)  cedi  vel  simul  vel  separatim  potest ,  ita 
aquse  ducendas  jus  recte  cedetur.  sed  si  inter  eos,  quibus 
aqua  cessa  est,  non  convenit,  quemadmodum  utantur  ,  non 
erit  iniquum  ,  ulile  judicium  reddi  :  sicut  inter  (9)  eos, 
ad  quos  usHsfructus  pertinet  ,  utile  communi  dividundo 
judicium  reddi  ,  plerisque  placuit. 

J?e  aqua  tcmporibus    pel  mensuris    divisa.   1.  De  permu- 

tatione  teiaporis  inter  duos  ex  eodem  rivo 

ducentes. 

5.  Idem  lib.  4-   ex  Minicio. 


0     R    U     IM 


D 


mensurjs  (11)  posse  aquam  dividi,  potest  eodem  tem- 
pore  alius  cottidianam  ,  alius  sestivam  a(|uam  ducere  :  ita 
ut  KState  dividatur  inter  eos  aqua,  hjeme  solus  ducat  is, 
qui  quotidiana;  jus  habeat. 

5.  ] .  Inter  duos  qui  eodem  rivo  aquam  certis  horis 
separatim  ducebant ,  convenil,  ut  permutatis  inter  se  tem- 
poribus  aqua  uterentur  :  quaero  cuin  amplius  tempore  ser- 
vitutibus  pra;finito  ita  duxissent  ,  ut  neuter  eorum  suo 
tempore  usus  esset ,  num  jus  uiendi  amisissent  ?  negavit , 
amisisse  (12). 

QucB  dicatur  aqua  ceslica. 
6.   Neratius  lib.   3.   Membranarum. 

DE  Interdicto  de  aqua  asstiva,  iteni  qu  !tidiana,qu3eren- 
tes,  primum  conslituendum  exisliiiiaLamus,  quae  (i3) 
csset  aqua  aestiva  ,  de  qua  propriuui  Interdictum  ad 
prioris  ffistatis  (empus  relatum  reddi  solet  :  hoc  est ,  aesti- 
va  aqua  utrumne  ex  jure  ,  a?stivo  duniaxal  tempore  uten- 
di  diceretur  j    an  ex  mente  propositoque  ducentis ,     quod 


a^state  cam  duccndi  consilium  habcrel;  an  cx  natura  ipsius 
:u^u^  ,  quod  (i4)  acstate  tantum  duci  potest  5  an  ex  uli- 
lilate  locorum  in  quaj  ducerclur  ?  Placcbat  igitur  a- 
quam  (i5)  ob  has  duas  res,  naturam  suam  (16)  utilitalemque 
locorum  in  qua;  deducilur  ,  proprie  ajipellari  :  ita  ut  ,  si- 
ve  cjus  nntura  erit  ,  ut  nisi  ajstate  duci  non  possit  ,  etiam 
si  hjeme  quoquc  desidcrarctur  ,  sive  omni  tempore  anni 
ipsius  natura  perniilterel ,  si  utilitas  locorum  (17) 


dnci  cam 
personis 


ducitur  ,     ajstate    duntaxat   usum  ejus 


exigerel,  aestiva  recte  diceretur. 

De  cautione. 
7.  Paulojs  lib.   5.   Sententiarum. 

SI  de  via  ,  itioere  ,  actu,  aquoe  ductu.agatur ,  hujusmo- 
di  cantio  (i8j  prajstanda  est  ,    quamdiu  quis   de  jiire 


suo  doceal  ,  non  se  impedilurum  agentem  ,  et  aquam  du- 

Quod  si  neget(i9)y«5  esse  ad- 

prajj  udicio 


sine 


centem,  et  iter  facientcm. 

versario  agendi,  acjucn  ducendce  :    cavere 

amittendae  servitutis  debebit  (20),  donec  quaestio  finielur 

non  se  usurum. 

De  rifo  faciendo. 
8.  Sc.tvoLA  lib.  singulari  op^V' 

CUi  per    fundum    itcr   (21)  aqua3  debelur:  quacunque 
vult  (22)  ,  in  eo  rivum  licet  faciat,    dum  ne  (28)  a- 
qua^ductum  interverteret. 

TIT.  XXI. 

DE  RIVIS  (24). 

Infcrdictuni ,  1.  Et  ejus  utilitas.  2.  Dcfinitio  rivi  .,  3. 
Et  specus.  Etyniologia  specus.  4-  -^t'  septis.  5.  De  inci- 
li.  6.  Quid  sit  reficcre.  7.  Quid  sit  purgare.  8.  De  aijuce 
ducendcc  causa  ,  9.  Et  jure.  10.  De  rc/ectio?ie. 
1.  Ulpianus  lib.  70.  ad  Edictum. 
iRaetor  ait  :  Rivos  (25),  spccus  (26),  sf/Jfa  (27)  refice- 
re  ,  purgarc  ,  aqucv  ducendcc  (ausn.^cjuo  uiinus  lice.it 
illi  :  duni  nc  aliler  citpiain  ducat  ,  quam  uti  priorc  a;sfaie 
non  ('/,  non  clam.,  non  precario  a  te  du.rif  :  vini  ficri  vcto. 
$■  1.  Hoc  lutcrdictum  utilissimum  (28)  est  :  nam  ui- 
si  permitlatur  alicui  reficere  ,  alia  ratione  usu  incommo- 
dabilur. 

$.  2.  Ait  ergo  Pra?tor  Rivum.,  specus.  f  Rivus  (29)  est 


P",: 


(i)     Eclog.  ibid. 

(2)  l.  9.  supr.  quemad.  serv. 

(3)  Quasi  aquaeagium  ,  seu  aquseductus.  Fcst.  C^poiyuyiov ,  aqua- 
rium.  l.  i5.  supr.  dc  seiv.  jjrcBd.  rust.  l.  9.  supr.  qucmadm.  serv. 
amit. 

(4)  Rivales  ,  Greci  ifjLoatt-^pm.  Eclog.  ilid. 

(5)  l.  II.  supr.  de  aqua  et  aquce  pluv.  Goth.  Vidc  Reyard. 
coijet.  lib.  2.  cap.   11.  Ans. 

(_u;     V.  /.   24  supr.  dc  serv.  prced.  rustic. 

(7)  An  recte  id  existimatur  fieri  jiosse  ?  Possc  diccndum  esl ,  si 
omnibus  suflicere  potcrit:  alioqui  servitutem  vel  jus  alterius  minuere 
non  licet.  /.  8.  supr.  de  aqua  et  aqucE  pluv. 

(8)  /.  3.  5-  1-  supr.  h.  t.  l.  i\.  supr.  de  serv.  prced.  rust.  l. 
l5.  supr.  comm.  prced. 

(9)  l.  |3.  §.  j.  supr.  de  usufr.  ct  quem.  l,  7-  $•  7-  supr. 
comiivun.  divid. 

(10)  l.  5.  injin.  supr.  de  scrv.  l.  7.  $•  lo-  '•  '9-  in  Jin-  supr. 
conunun.  divid. 

(ri)  Et  niodo.  /.  ^.  injin.  l.  5.  supr.  dc  seiv.  d.  l.  19.  /.  12. 
C.  de  ser*'. 

(12)  hno  videtur  amisisse.  l.   i3.  C.  de  seiv. 

(i3)  Z.    1.5-3.  supr.  h.  t. 

(i4)  Flor.  al.  qurc. 

(i.5)  iF;Stiv.)m. 

(16)  Aqua  acstiva  ob  res  duas  maximc  appcllatur,  sc.  oJ)  iialurara 
wara  ,  ct  utilitulem  fundi  doiaiiiantis. 


supr.  dc  op. 
i  asscrit. 


(17)  Flor.  ulilitas  personis.  Hal.  ■UtlUtas  locoium    iii    qax  daci- 
tur.  S.  L. 

(18)  /.  Go.  5.   1.  supr.  de  usufi:  l.   i5. 

(19)  Id  cst  ,  negatoria  agat. 

(20)  Is  scilicet  qui  scrvitutcin  sibi  dcbcr 

(21)  Id  est  jns  aquse  duccadae. 

(22)  Goncialitcr.  adde  /.  9.  supr.  de  serv. 

(23)  Vide  /.  3.  5.   i.  supr.  h.  t. 

(24)  Vide  Oldcnd.  class.  2.  act.  8. 

(25)  Vidc  5-  2.  infr.  hic. 

(26)  V.  5.  3.  infr.  hic. 

(27)  V.  ^.  4-  '"/''•  '"<^* 

(28)  Titillos  juris  ab  utilitatc  commcndarc  Jurisconsultis  fre  picn- 
tissimum  est.  /.    i.  supr.  de  ncg.  l.    i.  Supr.  dc  in    integ.   rcst.  l. 

de  exei-ciloria.  l.     i.  stipr.    dc  tributor.  ut  alias  ab  xqui 
;  jur.  l.    I.  supr.  dc  eo  per  qucin. 


supr 


tatc 


/. 
de  pact.  l.'\.  Supr.  de  minor.  /. 
Siipr.  de  instit.  l.  i.  Supr.  quod 
l.    i.  supr.    si   ventris    nornine.   ut 


1.  siipr.  quod  qimque 
I.  supr.  dc  cdendo.  l.  1.  Supi 
I.  Supr.  de  pccun.  consl.  l.  i 
cwn  co.  l.    I.  supr.  quod  jussu 

a  justitia,  /.  i.  supr.  ex  qidb.  causis  inajor.  ct  ncccssano  usu  , 
1,  supr.  de  negnt.  l.  1.  Supr.  cominun.  divid.  l.  i.  Supr.  de  in 
terrog.  l.  i.  supr.  de  eo,  qui  pro  tutor.  a  frcqucntia  ,  /.  i.  supr 
de  inojf.  tc.^tnm.  I.  l.  .fupr.  ad  exhib.  /.  i.  Snpr.  de  juirjur.  /. 
1.  supr.  dc  tcstib.  l.  1.  supr.  de  susyect.  i.  I.  supr.  ubi  pupiUus. 
ct  similibns  causis. 
(29)  Kivus  qiiid  ?  vidc  Fcsliun  ia  voce  rivus. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


407 


locus  per  longitudinem  deprcssus  ,  quo  aqua  decurrat  , 
cui  nomen  est  aiiTo  ripvy  ,  id  est  ,  a  fluendo. 

5.  3.  Specus  (1)  autem  est(2)  locus  ex  quo  despicitur. 
Inde  speclacula  sunt  dicta. 

§.  4-  Sepia  sunt  ,  quae  ad  incile  (3)  opponunlur , 
aquae  derivandae  compellendaeve  ex  flumine  causa  ,  sive  ea 
lignea  sunt,  sive  lapidea  ,  sive  qualibet  alia  materia  sint 
ad  continendam  transmittendamque  aquam  excogitata. 

§.  5.  Incile  (4)  autem  esl  locus  depressus  ad  lalus  flu- 
minis  ,  ex  eo  dictus  ,  quod  incidatur  :  inciditur  eniin 
vel  lapis  ,  vel  terra,  unde  primum  aqua  ex  flumine  agi 
possit.   Sed  et  fosgae  et  putei    lioc    Interdicto    contiuentur. 

§.  6.  Deinde  ait  Pra;tor  reficere ,  purgare.  Reficere  est , 
quod  corruptum  esj  ,  in  pristinum  statum  restaurare.  Ver- 
bo  reficiencli  (5)  ,  tegere  ,  substruere  ,  sarcire  ,  aidifica- 
re  ,  item  advehere  ,  adportareque  (6)  ea  ,  qua;  ad  ean- 
dem  rem  opus  essent  ,  continentur. 

5.  7.  Purgandi  (7}  verbum  plerique  quidem  putant 
ad  eum  rivum  pertinere  ,  qui  integer  est:  et  palani  est , 
et  ad  eum  perlinere  ,  qui  refictione  (8)  indiget;  plerum- 
que  enim  [  ut  ]  refictione  ct  purgatione  indiget. 

§.  8.  Aquce  ,  inquit  ,  ducendcB  causa  ,  merito  lioc  ad- 
diiur  ,  uli  ei  demum  permiitaiur  et  reflcere  et  purgare 
rivuni  ,  qui  aquge  ducendae  causa  id  fecit. 

§.  9.  Hoc  Inlerdictum  competit  etiam  ei  ,  qui  jus  aquae 
ducendoe  non  liabet  ,  si  modo  aut  priore  aestate  ,  aut  eo- 
dem  anno  aquam  duxerit :  cum  sufliciat  ,  non  vi  ,  non 
clam ,  non  prccario  duxisse. 

§.  10.  Si  quis  tenenum  (9)  x-ivum  signinum  (lo)  [id]  (ii) 
est  ,  lapideum  (12)  facere  velit  ,  videri  eum  non  (i3) 
recte  lioc  Interdicto  uti ;  non  (i^)  enim  reficit  (iS),  qui 
hoc  facit  :  et  ila  Ofilio  videlur. 

§.  iT.  Proinde  etsi  per  alium  locum  velit  ducere,  im- 
pune  proiiibetur.  Sed  etsi  eundem  rivum  deprimat  (16) 
vel  (17)  attollat  ,  aut  dilatet  ,  vel  extendat  ,  vel  operiat 
apertum  ,  vel  contra.  Ego  ca;teros  quidem  impune  prolii- 
beri  puto.  at  enim  eum  qui  operiat  apertum  (18),  vel 
contra  :  eum  non  puto  prohibendura  ,  nisi  si  quam  ma- 
jorem  ulilitatem  suam  adversarius  oslendat. 

2.  Paulus  lib.  66.  ad  Edictura. 
T   Abeo  non  posse  ail  ex  aperto  rivo   terrenum  (19)  fie- 
'  -'  ■  quia  commodum  doraino  soli  auferetur  appellen- 


di 


pecus  ,  vel  hauriendi  aquam.  quod  sibi    non  placere 


Pomponius  ail :  quia  id  domino  magis  ex  occasicn.»,  quam 
ex  jure  contingere  5  nisi  ab  iaitio  in  imponenda  servitute 
id  actum  (20)  esset. 

3.  De  lacu.  4-  De  loco  publico  cel  privato.  5.  De 
aquis  ccdidis.  6.  De  cuniculo  balneario.  7.  Quihus  et  iit 
quos  Interdictum  clatur.  8.  De  operis  novi  nunciatione.  De 
actione  in  rem.  9.  De  damno  infccto.  \o.  De  exporlalio^ 
ne  et  vectura. 

3.  Ulpianus  lib.  70.  ad  Edictum. 

SErvius  autem  scribit ,  aliter  duci  aijuam  ,  quse  ante 
per  specus  (21)  ducta  est  ,  si  nunc  pcr  (22)  apertum 
ducalur.  nam  si  operis  ali^juid  facial  quis  ,  quo  magis 
aquam  conservet  vel  contineat  ;  non  impune  prohiberi. 
ego  et  in  specu  contra  ,  si  (23)  non  major  utilitas  verse- 
tur  adversaiii. 

§.  i.  Servius  et  Labeo  scribunt  ,  si  rivum,  qui  ab  ini- 
tio  terrenus  (24)  fuit,  qui  aquam  non  continebat,  casmen- 
titium  (25)  velit  facere  :  audiendum  esse  (26).  Sed  et  si 
eum  rivum,  qui  structilis  (27)  luit  ,  postea  terrenum  fa- 
ciat  ,  aut  partem  rivi  :  seque  non  esse  prohibendum. 
Mihi  videtur  urgens  et  necessaria  refictio  esse  admit- 
tenda. 

§.  2.  Si  quis  novum  (28)  canalem  vel  fislulas  in  rivo 
velit  collocare  ,  cum  id  nunquam  habuerit;  utile  ei  hoc 
Interdictum  futurum  Labeo  ait.  nos  et  hic  opinamur,  uti- 
litalem  ejus  ,  c(ui  ducit  sine  incommoditate  ejus  ,  cujus 
ager  est  ,  spectandam. 

§.  3.  Si  aqua  in  unum  lacum  conducalur,  et  iade  per 
plures  ductus  ducatur  :  hoc  Interdictum  utile  erit  volenti 
reficere  ipsum  lacum. 

§.  4.  Hoc  Interdictum  ad  omnes  rivos  pertinet ,  sive  ia 
publico  sive  in  privato  sint  constituti. 

§.  5.  Sed  elsi  calidae  (29)  aquae  rivus  sit  ,  de  hoc  re- 
ficiendo  compelit  Interdictum. 

§.  6.  Aristo  et  de  cuniculo  (3o)  reslituendo,  per  quem 
vapor  trahitur  in  balneariis  vaporibus  ,  putat  utilem  actio- 
nem  (3i)  competere  :  et  erit  dicendum  ,  ulile  Interdictum 
ex  hac  causa  competere. 

§.  7.  lisdem  autem  personis  et  in  easdem  Interdiclum 
hoc  datur  ,  quibus  et  in  quas  de  aqua  Interdicla  reddun- 
lur  ,  quas  supra  sunt  enumerata. 

§.  8.  Si  quis  rivum  reficienti  opus  (3^)  novum  nun- 
ciat  ,  belle  dictum  est ,  posse  contemni   operis    novi  nun- 


(1)  Specus  locus  ex  quo  despicitur,  qiiem  Itiinpxf  vocant  Grae- 
ci  ,58.  Eclog.   7.  c.  8.  et  TTk.rptx»-  vide  Cujac.    16.  obs.   17.  vel 
potius  spccus  Jiic  cst  locus  subterraneus ,  in  quo  nihil  spici  potcst 
per  quein  aqua  operta  ducitur. 

(2)  Etyino  ,  non  re.  Opponitur  fossa  et  specus  apud  restum  in 
nc/.  vide  /.   3.  infr.  hic. 

(3)  De  quo  in  §.  5.  infr.  Iiic. 

(4)  Vide  Fcstum. 

(5)  /.  3.  5.  i5.  supr.  de  itinere  actuque  prii>ato.  l.  ii.  siipr. 
communia  prad.  l.   1.5.    i.  supr.  de  uia  publ.  et  itin. 

(6)  /.  3.  in  fin.  infr.  h.  t.  l.  4.  infn.  supr.  de  itinerc 
actuque. 

(7)  d.  §.   i. 

(8)  Refcctione. 

(9)  Aquam  non  continentem. 

(10)  Signinus  rivus,  csenientitins,  testaceus,  non  lapideus.  Signi- 
na  opera  fiunt  ex  teslis  contusis  addita  calce  ,  35.  Plin.  128.  Vi- 
Uuv.  ult.  hinc  signina  fabrica  Boetio  ;  signinus  alveus  ,  Cassiodor. 
5.  variar. 

(11)  Vel.  Hal. 

(12)  Ex  superioribus  quae  nunc  diximus  ,  constat  hanc  interpre- 
tationem  Triboniani  esse  ,  idque  putat  Barnabas  Brissonius  yir  juris 
scientissimus  ,  ct  mcritissiinus  in  Scnatu  Parisiensi  Prseses. 


(i3)  Imo  recle.  /.  3.  5.  r.  itfr.  h.  t. 

(14)  Matcriae  inhabilitas  effectum  agentis  impedit. 

(i5)  V.  /.  3.  5-  pcnult.  supr.  de  itincre  actutjuc  privato. 

(16)  Vide  quae  notavi  ad  /.   11.  Supra  comm.  prced. 

(17)  Foima  mutari  potest ,  maleria  non  potest. 

(18)  Polest  quis  id  quo  prius  KXTci  JjeVx/Jatv  ducebatur  ,  operire. 
58.  Eclog.  20.  c.   I. 

(19)  Id  est  ,  subterraneum.  v.  Cujac.   16.  obs.   17.  in  princ. 

(20)  Id  est ,  pactum. 

(21)  Ducere  per  specum  est  species  ducendi  per  opcrtuin,  de  quo 
vide  Cujac.   16.  obs.   17. 

(22)  Id  est  ,  fossa  facta  ductave  super  terrain. 

(23)  58.  Eclog.  20.  c.  8. 

(24)  Ex  tcrra  ,  non  sublcrrancus.  vide  /.  2.  supr.  h,  t. 
(20)  Signiaum  ,  ut  /.    1.  §.   10.  supr.  h.  t. 

(26)  Imo  non  est  .  /.   i.  §.   10.  supr.  h.  t. 

(27)  Sive  csementitius. 

(28)  Aliud  est,  si  veferem.  58.  Eclog.  20.  c.  4. 

(29)  Adde  /.   I.  5-   '3-  ^tipr.  de  aqua  quotidiana. 

(30)  Cuniculus  ,    canalis  ,    /.  26.  supr.  de  damno.  per  quem  va- 
por  in  baineariis  trahitur  ,  ut  hic.  et  cxhalat.  9.  Plin.  38. 

(3i)  In  bahieariis  vaporibus',  vulgat.  in  balneariis,puti*t./f«/oan£/- 
(3 3)  /.  5,  5.   II.  supr,  de  operis  mvi. 


4oS 


DIGESTORUM 


ciationem  :  cum  (i)  enim  Prsrtor  ci  vim  fieri  vetet  , 
absurdum  est ,  prr  opcris  novi  nunciationem  eum  impedi- 
ri.  Planc  per  in  reni  (2)  aclionem  dicendum  est  ,  pos- 
se  adversus  eum  vindicari  ,  jus  ei  nou  esse.  dubium 
non  esf. 

§.  9.  De  damno    quoqud    infecto    cavere  eum  debere  , 
minime  dubitari  oporlet. 

§.     10.     Si    quis    eum    exportare    (3),    vehere  ,    quse 
refectioni  necessaria  sunt  ,  prohibeat  ,    hoc  Interdiclum  ei 
compelere  Ofilius  putat.  quod  est  verum 
De  jure  aquct  ducendce. 
4.  Veinuleius   [  lib.    1.   Inlerdictorum  ]. 

DE  rivis  reficiendis  [  ila  ]  interdicetur  ,  ut  non  quae- 
ratur  ,  an  aquam  dncere  aclori  liceret  .?  non  (4) 
euim  lam  necessariam  refectionem  itinerum  ,  quam  rivo- 
)um  esse  :  quando  ,  non  refectis  rivis  ,  omnis  usus  aquje 
auferretur  ,  et  homines  siti  (5)  necarenlur.  et  sane  aqua 
pfTvenire  ,  nisi  refecto  rivo  ,  non  potest  :  at  non  refecto 
Uinere  ,  difficultas  tanium  eundi  agendique  fieret  ,  quas 
tcmporibus  sestivis  levior  esset. 

TIT.  XXII. 

DE  FOKTE   (6). 

Interdictum  de  usu.  1.  De  differentia  hujus  Interdicti 
et  Jnlcrdicti  de  acjua  quotidiana  ,  et  ccstiva.  2.  De  usu 
prohibilo.  3.  De  personis.  4.  De  cisterna  ,  lacu  ,  piscina, 
puteo.  De  aqua  iiva  vel  non  viva.  5.  De  prohibito  ire  ad 
hauslum.  6.  Interdicturn  de  purgatioiie  et  refcctione.  7. 
Utiliias  Inlerdicti.  8.  De  purgatione  et  refeclione.  10.  De 
Jacu  ,  puteo  ,  piscina.    11.  De  personis. 

I.  Ulpianus  lib.  70.  ad  Edictum. 

PRaRtor  ait  :  uti  de  eo  fonte  quo  de  agitur  ,  hoc  anno 
aqua  nec  vi  ,  nec  clam  ,  nec  precario  ab  illo  usus 
es  :  Qiiominus  ita  utaris  ,  vim  feri  veto.  De  lacu  ,  puteo, 
piscina  (7)  item  interdicam  (8)'. 


(i)  Novum  opus  ei  nunciari  non  potest.ciii  facienti  Prsetor  vim 
fieri  vctat.  Quid  igitur  ?  qua  actione  qui  opus  faciet  in  hac  spc- 
cie  ,  qua  aclione  inquam  ,  tenebitur  ?  in  rem  actione  ,  ut  hic.  Injo 
et  de  damno  infeclo  cavebit.  J.  g.  infr.  hic. 

(2)  /.    19.  supr.  de  opcr.  nov. 

(3)  /.    I.  5-  6.  supi'.  h.  t. 

(4)  Rivi  non  rcfecti  potior  est  causa  ac  ratio  ,  quara  non  rcfe- 
cti  itincris  ,  non  quod  ea  qu»  aqua  lluminuni  importari  vcl  expor- 
tari  solcut,  sint  iis  pretiosiora,  quae  ilincrc  pedcstri  importari  pos- 
sunt  (  possunt  enim  rcs  eaedcm  cj.isdcm  gcncris  ulrobique  importa- 
ri  et  cxpoitaii  )  :  sed  quod  itinerc  non  refecto  iter  inslitui  potest, 
etsi  difficultate  quadam  ,  rivo  non  refccto  aqua  tota  elabi  atque  pe- 
rire  potest;  atque  ita  homines  etiam  siti  ntcari. 

(5)  Aquae  usus  apud  homines  ,  et  inter  animalia  cseleraque  alia 
maximus  :  hinc  Pindarus  apiroy  /j.iv  vlu(,-  et  Fcstus  (  aliam  ccrte 
ctjmoJogiam  adfert  Isidorus  ,  i3.  vrig.  12.  et  20.  cap.  i3.  )  Aqua 
dicitur  ,  inquit,  a  qua  juvamur.  Hinc  aqua  ctiain  solct  damnatis 
interdici.  cam  quoque  nupla;  accipiunt,de  quo  vidc  quse  nolavi  ad 
/.  (56.  5.  I.  supr.  de  donat.  inter  virum.  Ea  purgatioiics  fiebant  , 
ul  dicemus  alibi.  Aquam  quoque  Isidorus  ,  i3.  orig.  12.  scribit 
cwteris  ehmentis  imperarc,  ut  quse  cifihira  tempcict,  t«Tram  foecun- 
dct  ,  aercm  incorjioret ,  ea  pisces  nutriri  ,  frugcs  ,  arborcs  et  her- 
Las  :  eam  potuin  cuique  animanti  tribuerc.  Idem  scribit  Augustin. 
/.  5.  de  Gem-si  ad  liternm.  Hinc  Thales  diccbat  aquarn  cssc  a  q.ia 
nata  sunt  omiua.  Laclautius  i.lnst.  6.  ct  Fulgentius,  i.  Mythohg. 
refert  Nc[.tunum  Deum  maris  cum  tridcntc  piugi  ,  iit  inlcHigamus 
aqnam  ccelo,  aeri  ,  scu  nubibus  ct  tcrrae  mixtam  cssc.  et  Tcrtullia- 
nus  ,  Ub.  de  Uaptismo  ,  aquam  commendat  ,  ut  antiquam  subslan- 
tiam  ct  Dci  sedcm  seu  vcctacuhjm :  quin  aquis  primum  pra-rcptum 
fuissc  referl  ,  ut  ;uiimas  lirofcrrciit  ;  ncc  inde  mirum  tssc  in  bapti- 
Bmo,  ti  aqua  ammart  noycruut.  yide  cundcin  iljid.  dc  aquai  luudi- 


_§.  1.  Hoc  Inlcrdictum  proponilur  ei  qui  fonlana  aqua 
uti  proh.betur:  servitutes  eni.n  non  tonlum  aquce  di.cenda; 
csse  solent  ,  vcrum  etiam  liauriendie :  et  sicut  discret»  (q) 
sunt  servjtutcs  duclus  aqucc  el  hauslus  aquae  ,  ita  (10)  In- 
terdjcta  separatim  reddunlur. 

5  2.  Hoc  autem  Inlerdictum  locum  hafcet  ,  si  quis  uti 
prohiJ^eatur  aqua  :  hoc  est  ,  sive  haurire  prohibeatur  ,  si- 
Ye  etJam  pecus  ad  aquam  appellere. 

§.  3.  Et  eadem  sunt  hic  d.cenda  ,  qux  ad  peisonam  (11) 
atunent  quaecunque  in  superioribus  luierdictis  dixi- 
mus  (12). 

§.  4.  Hoc  Interdictum  de  (i3)  cisterna  (i^)  non  com- 
pelit  :  nam  cislcrna  ncn  habet  perpetua.n  causam  nec 
vivam  aquam.  Ex  quo  apparet  in  his  omnibus  exi-endum, 
ut  vjva  aqua  sjt.  Cislerna^  autem  imbribus  concipiuutur. 
t  Den.que  constat  Inlerdiclum  cessare  ,  si  lacus  ,  piscina, 
puteus  (i5)  vivam  aquam  non  habeat. 

§.  5.  Plane  si  quis  ire  ad  haustum    prohibeatur  ri6^ 
aeque  Interdiclum  sufliciet.  v     y  5 

§.  6.  Demde  ait  Praetor  5  Quominus  fontem  quo  de 
agitur  ,  purges  ,  rejicias ,  ut  acjuam  coercere  ,  utinue  ea 
possis  :  clum  ne  aliter  utaris  ,  aique  uii  hoc  anno  non 
w,  non  clam  ,  non  prccario  ab  illo  usus  es  ,  vim  fie- 
ri  veto.  '  -^ 

§.  7.  Hoc  Inlerdictum  eandem  habet  utilitatem  (in") 
quam  iiabet  Interdictum  de  rivis  reficiendis  :  nisi  enim 
purgare  el  reficere  fontem  licuerit  ,  nullus  usus  ejus  erit. 

§.  b.  Purgandus  aulem  ,  et  reficiendus  est  ad  aquam 
coercendam  ,  ut  uti  quis  aqaa  possit,  dummodo  nonlliier 
ulatur  ,   quam  sic  uti  hoc  anno  usus  cst. 

5.9.  Coiircere  (18)  aquam ,  cst  continere  sic,  ue  diffluat, 
ne  dilabatur  :  dummodo  non  permiitatur,  vias  (iq)  novas 
quaerere  ,  vcl  apenre  5  hic  enim  iunovat  afiquid  prjetcr 
id  ,  tjuam  prscedenti  anno  usus  est. 

§  10  Std  el  de  lacu,  puleo  ,  piscina  ,  reficiendis  ,  pur- 
gandis   Intcrdjctum  competit. 

5.  n.  Et  omnibus  personis  (20)  dabitur  ,  quibus  pcr- 
mittitur  iijterdictujii  de  aqua  ajsliva. 


bus :  ct  Scnccam  ,  3  ,  natmal.  q.  3.  cap.  ,9.  et  sen.  Tarro  aq.we 
elcmentum  foeminaj  quasi  locum  refcrre  existimat  ;  ienem  vero  nia 
scuh  .•  ct  sic  lilam  paticntis,  hunc  vero  agculis:  ct  c.  aqua  ct  itrni 
gcncrari  omma.  ^  *> 

(6)     Aqua  fontana ,  ut  haurire  ex  ca  liceat ,  et  pectis  ad  cain  ar- 
pelicie.  .08.  Eclog.   21.  adde  oldend.  2.  class.  8.  act.  8.  Fons  di- 
Citur  ,  quod  aquain  fundal.   Isidor.    1 4.  oris.   2 1 . 
.    (7)     >i   T^i   iria-ii'iv»i-    Eclog.    ibid.    An    et   dc    cisterna  '    C     4 
iiifr.  hic.  '    •''    ^" 

(8)     i.  e.  Interdictuin  proponam. 

(y)  Aquce  diictus  ct  aquae  haustus  scrvitutes  discretee  stnit ,  hoc 
cst  ,   intcr  se  difiercnles. 

(10)  Separatorum  separata  debet  eesc  raUo  et  actio.  L  si  maritus. 
10.   C.  (le  don.  iiiter  virum. 

(i  i)  Agcntcm. 

(i2)  /.   1.5.   19.  supr.  de  aqua  quotidiana. 

(i3)  Interdictum  de  cisttma ,  est  Intcrdictum  iiro  aq«a  d*  cisler- 
na  hauriciula. 

(i4)  Cisterna  idco  dicitiir  ,  quod  ejus  origo  sit  cis  tcrram.  vid. 
Feslura.  cx  coelo  veuiat,  non  cx  tcrra  visceribusve  tcrnB. 

(i5)  Putci  vox  antiqua  Gi;«ca  ,  "S  arro  5.  de  lingua.  .Eoles  cnim 
diccbant  vit^toy  ^  iroT«/u«i'.  Varro  4-  de  lingua. 

(16)  /.   28.  supr.  de  scrv.  prced.  uii>. 

(17)  Est  cnim  origo  cjus  cis  terram  ,  candcm  igitur  dccisioncm 
habcrc  dcbct.  /.   32.  supr.  ad  Leg.  Aquil. 

(18)  Coiirccre  aquam  est  cam  dctmerc  ,  nc  dcfluat ,  neve  dilab;i- 
tur  ,  ut  hic.  Hoc  codem  scnsu  coercere  sumitur  apud  Festum  ia 
arcerc. 

('9)  Flor.  et  Haloand.  lcgnnt ,  non  permitlatur  cui  noyas  qii«- 
rcre.  S.  L.  ^ 

(ao)  /.   I.  5.  37.  injin,  $upr.  de  aqua  quotidiatia. 


LIBER    QU  ADRAGESIMU  S  TERTIUS. 


409 


TIT.  XXIII. 

DE  CLOACIS.  (1). 

Jnterdictum  prius  ,  qiiod  est  de  cloaca  privata.  i.  Com- 
munia  utriusque  Jnlerdicti.  3.  Jnterprctatio  prioris  Jiiter- 
dicti.  De  doacis  publicis  vel  privatis.  4-  DefinUio  cloaccB. 
5.  Hoc  Jntevdidum  esse  prohihitorium.  6.  Detulo  et  fi- 
stula.  7.  De  usu  violenlo  ,  claudestino  vel  precario.  8.  De 
cedibus.)  area.,  agro.  9.  De  cloaca  privata  ei  puhlica.  10.  Jn- 
terpretatio  verhi  pei linel.  i\.  De  vicino  pro.vimo  vel  ul- 
teriori.  \i.  De  pavimcnlis  rescindendis.  i3.  De  operis  no- 
vi  nunciatione.  i4-  De  dc.mno  infecto 
terdiciuni  ,  quod  est  de  cloaca  puhlica 


16. 


5.  Alierum  Jn- 
Summa. 


Ulpiakxjs  lib.  7i 


ad  Ediclura. 


PRsetor  ait  :  quominus  illi  cloacam  ,  quoi  ex  cedd^us 
e/us  in  tuas  pertinet  ,  qua  cle  agitur  (2)  ,  purgare  , 
reficere  liceat  :  vim  fieri  veto.  Dnmni  infecti  quod  operis 
vitio  fuctum  sit  .^  caveri  juhebo. 

§.  1.  Sul)  hoc  litulo  duo  Interdicta  Praelor  subjecit  , 
unum  prohiLilorium  ,  allerum  reslilutorium  :  et  primum 
prohibitorium. 

5.  2.  Curavit  autem  Prjrtor  per  hasc  Interdicta  ,  ut 
clcacae  ,  et  purgenlur  (3)  ,  et  reficianlur  ,  quorum  utrura- 
que  et  ad  salubrilatem  (4)  civitatum  ,  et  ad  tutelam  per- 
tinet  :  nam  et  coeluin  peslilens  (5)  ,  et  ruinas  minan- 
ttir  immunditise  cloacarum  ,  [  ilem  ]  si  (6)  non  refi- 
ciantur. 

^.  3.  Hoc  autem  Inlerdiclum  propositum  eet  de  cloa- 
cis  privatis.  pubhcae  enim  cloacae  publicam  curam  me- 
rentur. 

§.  4-  Cloaca  autem  est  locus  cavus  ,  per  quem  collu- 
vies  (7)  quaedam  fluat. 

5.  5.  Hoc  luterdictum  ,  quod  primum  proponitur  , 
prohibitorium  est :  quo  prohibetur  vicinus  vim  facere  , 
quo  minus  cloaca  purgetur  et  reficiatur. 

5.  6.  Cloacae  appellalione  et  tubus  (8)  et  fistula  con- 
linetur. 

§.  7.  Quia  autem  cloacarum  reficlio  (9)  et  purgatio 
ad  publicam  ulihlatem  spectare  videlur ,  idcirco  placuit  , 
non  esse  in  Interdicio  addeiidiim  ,  Quod  ncn  vi ,  non 
clam  ,  non  precario  ab  illo  usus  :  ul  (10)  etiam  si  quis 
talem  usum  habuerit  ,  tamen  non  (n)  prohibeatur  vo- 
lens  cloacam  reficere  (12)  vel  purgare. 

§,  8.   Deinde  ait  Pra-tor  ,  Qucg  ex  (cdibus  (i3)  ejus  in 


tuas  pertinet  (i4)-  .^des  hic  accipere  debcs  pro  omni  a?di- 
ficio  ,  hoc  esl ,  ex  a^dificio  ejus  in  tuum  adificium.  lloc 
amphus  Labco  putabat  ,  hoc  Interdiclo  locum  csie  ,  ct  si 
area  ab  ulralibet  p;irte  aedium  sit  :  et  si  forte  (  inquit  ) 
cloaca  ducta  sit  ex  urbano  aedificio  in  proximum    agrum. 

<J.  9.  Idem  Labeo  ,  etiam  eum  qui  privatam  cloacara 
in  publicam  iiTimillere  velit  ,  tuendum  ,  ne  ei  vis  fiat. 
Sed  et  si  quis  vehl  talem  cloacam  facere  ,  ut  exitum  ha- 
beat  in  publicam  cloacam  :  non  esse  eum  impediendum 
Pomponius  scribit. 

§.  10.  Quod  ait  Praetor  ,  pertinet ,  hoc  significat  ,  quod 
ex  a^dibus  ejus  in  luas  pertiuel  ,  hoc  est  ,  dirjgitur  ,  ex- 
tenditur  ,  pervenit. 

§.    II.   Et  tam  ad  proximum  vicinum   hoc  Interdictum 
pertinet  ,  quam  adversus    ulteriores 
cloaca  currit. 

§.  12.  Unde  Favius  Mela  scribit ,  competere  hoc  Inter- 
diclum  ,  ut  in  (i5)  vicini  sedes  veniat  ,  et  rescindat  pavi- 
menla  purgandse  cloacae  gratia  :  verendum  (16)  tamen  es- 
se  ,  Poniponiiis  scribit  ,  ne  eo  casu  damni  infecti  stipula- 
tio  commitlatur  :  sed  haec  stipulalio  non  committitur  ,  si 
paratus  sit  restaurare  id  quod  ex  necessitate  reficiendse 
cloacae  causa  rescindtrat. 

§.  i3.  Si  quis  purganti  (i^^mihi  cloacam  vel  reficien- 
ti  ,  opus  novum  nunciaverit  ;  rectissime  dicetur  ,  con- 
tempta  nunciatione  me  posse  reficere  id  quod  insli- 
tueram. 

§.  14.  Sed  et  damni  infecti  cautionem  (li))  poUicetur  , 
si  quid  operis  vitio  factum  est :  nam  sicuti  reficere  cloacas 


per     quorum     aedes 


aedibus  alienis  delur. 

§.  i5.  Deinde  ait  Praetor  :  quod  in  cloaca  puhlica  fa- 
ctuxii ,  sive  [  ea  ]  immissum  habes  ,  quo  usus  ejus  dete- 
rior  sit ,  fiat  :  restituas.  Jtem  ne  quid  fiat  ,  immittatnr- 
ve  (19)  interdicam. 

§.  16.  Iloc  Interdictum  ad  publicas  cloacas  perlinet  , 
ne  quid  ad  cloacam  immittas  ,  neve  facias  :  quo  usus  de- 
terior  sit  ,  neve  fiat, 

De  cloaca  reficienda  vel  nova  facienda. 
2.  Yenuleius  lib.    1.   luterdictorum. 

QUanquam  de  reficienda  cloaca,  non  etiam  denova(2o) 
facienda  hoc  Interdicto  comprehendatur ,  tamen  jequc 
interdicendum  ,  Labeo  ait  ,  ne  facienti  cloacam  vis 
fiat  :  quia  eadem  utihtas  sit.  Praetorem  enim  sic  interdi- 
xisse  ,  ne  vis  fieret  ,  quominus  cloacam  in  publico  facere 
liceret :  idque  Ofilio  et  Ti-ebatio  piacuisse.  ipse  dicendum 
ait  ,  ut  [  ne  ]  factam  cloacam  purgare   et  restituere  per- 


(0  Tltp)  vwefOfiiitiiu»  ?70t  kxvkkZi.  58.  Eclog.  22.  adde  Olden- 
dorp.  2.  ctass.  act.  8.  Cloaca  pono  a  conluendo  dicta.  Cloacare 
est  inquinarc.  Quis  eo  non  rideat  Elbnicos,  quod  simulacro  in  cloa- 
ca  repeito  nomen  dcae  Cloacinee  imposuerint  ?  vide  Lactant.  20. 
Inst.  20. 

(2)  Haec  duo  pertinent  ad  hoc  Interdictum. 

(3)  Cloacarum  is  fuit  Romae  numerus ,  ut  Plin.  36.  c.  12.  Ro- 
mam  Uibtm  pensilem  vocet  et  subternavigatam.  vid,  Duaien. 
I.  disp. 

(4)  Vide  quae  de  aere  scripsi  ad  /.  2.  5-  29.  supr.  ne  quid  in 
loco  pull. 

(5)  Pestilens  ccelum  cloacse  non  purgatse  rainantur. 

(6)  /.  5.  5-    i3.  supr.  de  operis  ncui  nuncicU. 

(7)  Vide  Festum  in  voce  Cloaca. 

(8)  Eadem  ratione  rivi  appellatione  os  ipsum  rivi  contineri  col- 
Jigunt ,  licet  appellatione  Uuminis  non  contineatur  ripa.  /,   i.  5.  '" 

Jlumine  publico.   1 1 .  supr.  de  Jluminib. 

(9)  At.  refcctio. 

(10)  Poascfisio  etiam  yiolenta  clandestina  vel   precaria  in  hoc  In- 


lerdicto  de  cloacis  prodest  advcrsus  eum  ,  a  quo  ita  habetur  :  qaod 
in  aliis  Interdictis  secus  est. 

(11)  Cloacam  reficcre  vel  purgare    volens  ,     vim   pati  non  debel. 

(12)  /.   3.  5-  S.  supr.  de  riv. 
(i3)  V.   vers.  cedes.  infr. 
^i4)  V.   5.    10.   Infr.  'h.   t. 

(i5)  Invito  domiuo  licet  ejus  fundum  ingredi ,  cloacae  reficienda 
causa:  alias  non  licet.  /.  Diviis.  16.  supr.  de  serv.  prad.  rust.  ad- 
de  huic  lcgi  /,  requirendi.i.  C.  de  scrvis  fugit.  /.  Divus.  3.  supr. 
de  fugitiuis.  l.  omiiis  seivit.  6.  C.  de  aquceduclu.  l.  quidam.  26. 
/,  ex  omnibus.  3i,    C.  de  decur.  hb.    10.   tit.   3i. 

(16)  Vide  quae  de  hac  dictione  scripsi  ad  /,  45.  in  fin.  supr. 
de  ritu. 

(17)  V.  /.  5.  5-   •'•  supr.  de  operis  novi  nunc. 

(18)  Id  est ,  actione  ex  cautione. 

(19)  Quemadmodum  liceat  unicuique  eo  nomine  Qunciare  ,  tide 
/.   uttim.   C.  de  discnssor.  lib.    10.  tit.  3o. 

(20)  Adde  /.  3,  5-  2.  Supr.  de  rivts. 


4io 


DIGESTORUM 


milteudum  sit  jier  Interdictum  :  novam  vero  facere  is  de- 
mum  concedcre  debeat  ,  cui  (i)  viarum  publicarum  cu- 
ra  sit. 

TIT.  XXIV. 

QUOD  (2)  VI  AUT  CLAM  (3). 

Inicrdictiim.  1.  Sumnia.  2.  De  jure  faciendi.  3.  De 
exceptioue  juris  sui.  4-  -^d  quo'  opera  pertinet  Jioc  Inter- 
dictwn.  5.  Quid  sit  vi  facere.  6.  De  jactu  lapilli,  7.  De 
testatione  et  denuncialione.  8.  De  eo  ,  qui  pcr  vim  molitus 
est  ,  ne  prohiheri  possit.  9.  Si  proliibitus  destitit  ,  po- 
stea  facire  ccvpit.  10.  De  eo  ,  qui  imbecillitate  impedi- 
tus  ,  vel  ne  quem  offenderet.,  ad  prohibendum  non  ve- 
nit.  II.  iS"*  extraneus  volentem  ad  prohibendum  venire 
deterruit. 

I.   UlpiAntjs  lib.   71.  ad  Edictum. 

PPLa^tor  ait  ;    Quod  vi  aut  clam  factum  est  ,  qua  de  re 
agitur ,     id    cum    experiendi   potestas     est  ,     resti- 
tuas  (4). 

§.  I.  Hoc  Interdictum  restitutorium  (5)  est  :  et  per 
hoc  occursum  est  calliditati  eorum  ,  qui  vi  (6)  aut  clara 
quaedam  moliuntur  :  jubentur  enim  ea  restituere. 

5.  2.  Et  parvi  refert  ,  utrum  jus  habuerit  faciendi  ,  an 
iion.  sive  eniin  jus  habuit ,  sive  non  ,  tamen  tenetur  In- 
terdicto  ,  propter  cpod  vi  aut  clam  fecit  :  tueri  enim  jus 
suum  debuit  ,  non  (7)  injuriam  comminisci. 

5-  3.  Denique  est  quaesitum  ,  an  iioc  Interdicto  utenti 
exceptionem  pcssit  objicere  ,  Quod  non  jure  meo  recepe- 
rim  (8)  ?  Et  magis  est  ,  ne  possit :  nam  adversus  viin  , 
vel  quod  clam  faclum  est ,  nulla  jusla  exceptione  se  lueri 
poiest. 

%.  4-  Hoc  Interdictum  ad  ea  sola  opera  perlinet ,  quae- 
cunque  in  solo  (9)  vi  aut  clam  fiunt. 

5-  5.  Quid  sit  vi  factum  ,  vel  clam  factum  videamus. 
Vi  {\o)  factum  videri  (ii)  Quintus  Mucius  scripsit  , 
si  (12)  quis  contra  ,  quam  prohibei'etur  ,  fecerit  :  et  mi- 
hi  videtur  pleiia  esse  Quinti  Mucii  definitio. 

5«  6-  Sed  et  si  quis  jactu  (i3)  vel  minimi  Lipilli  pro- 
hibitus  facere,  perseveraverit  facere ;  hunc  quoque  vi  fecis- 
se  viderijPcedius  et  Pomponius  scribunt.  eoque  jure  utimur. 

5.  7.  Sed  et  si  contra  tesiationem  (i4)?  denunciationem- 
que  fecerit  :  idem  esse  Cascellius  et  Trebatius  putat.  quod 
verum  est. 

(i)  Viocurus  Varroni  dicitur  4.  de  lingua.  l.  un.  supr.  de  via 
puhlica. 

(2)  ITapt  iu\)  Aa3px  j  ij  Rlci.  miti^nw  it  Kxtvav.  58.  Eclog.  ex 
tit.  23.  (  possis  addere  et  tit.  \i.  ct  i3.  )  recte  ^1  KXtvcv,  id  est, 
Jioyi  operis:  pertinet  tnim  hic  titulus  non  ad  eos  qui  vi  dcjccerunt 
aiiqueni  ex  possossione  ,  sed  qui  aliquod  opus  novum  fccerunt.  Ha- 
bet  itaque  allinitatcin  liic  titulus  cum  titulo  de  operis  uovi  nuncia- 
tione  :  dificrt  tamen.  de  quo  vide  hic  Cujac. 

(3)  A^idc  /,  3.  §.  7.  infj:  h.  t.  i.  e.  Furtive  ,  obscure  ct  ple- 
rumque  noctc.  Nox  cnim  furibus  est    propitia.    Euripidcs,  xmVtsi» 

(4)  Interdictum  quod  vi  aut  clam  restitutorium  est.  §.  i. 
in/i:  h.  t. 

(5)  5.    I.  vers.  restitutoria.  Instit.   de  Interdictis. 

(6)  Adde  /.  7.   5-   5.  supr.  commun.  divid. 

(7)  Jus  suum  ita  quisque  tueri  debet,  ut  injuriam  in  alium  non 
comminisciitur. 

(8)  Jure  mco  fccciini.  vulgnt. 

(9)  l-  7-  $.  5.  infr.  h.  t.  Goth.  Vide  ad  hunc  §.  Leonin.  c- 
mend.  hb.   i.  c.  6.  n.  3.  Ans. 

(10)  Imo  clam.  /.  3.  supr.  de  ititiere  actuque. 

(11)  /.  73.   §.  1.   Infr.  de  rcg.  jiir. 

(12)  Dcnunciatiouc  "admonitus  intclligitur,  qui  id  cfficit,  ne  sibi 
dcnuucimctur  ,  ut  hic.  quod  idcni  est  ,    obtinetque  in  citationibus. 


N 


§.  8.  Sed  et  Arislo  ait,  eum  quoque  vi  facere  ,  qui  , 
cum  (i5)  sciret  se  prohiberi,  per  vi.m  molitus  est  ,  ne 
prohiberi  possit. 

$.  9.  Item  Labeo  dicit,  si  quem  facientem  prohibuero 
isque  destituerit  (16)  in  pra^sentiarum  (17)  ,  rursusque  po! 
stea  facere  coeperit  ,  vi  eum  videri  fecisse,  nisi  permis- 
su  meo  facere  coeperit,  vel  qua  aha  justa  causa  ac- 
cedenle. 

5.  10.  Si  quis  tamen  imbecilJitate  irapeditur ,  vel  etiam 
ne  offenderet  vel  te  ,  veJ  eum  qui  le  magnifaciebat  (18)  , 
ideo  noii  venerit  ad  prohibendum  :  non  videbitur  adver- 
sarius  vi  lecisse.  et  ita  Labeo  scribit. 

$.  IX.  Idem  ait  ,  et  si  te  volentem  ad  prohibendum 
venire  deterruerit  aliquis  ,  armis  forie,  sine  ulio  dolo  ma- 
lo  meo  ,  ac  propter  hoc  non  veneris :  non  videri  me  vim 
fecisse. 

2.  Venuleius  lib.   2.   Tnterdictorum. 
E  in  aliena  potestate  (19)  ,    conditionem  meam  nihil 

delinquenlis  deteriorem  (20)  facere. 

De  prohibitione  per  se  vel  per  alium.  1.  De  vi  semel 
facta.  2.  De  permissione.  5.  De  parato  suscipere  judi- 
cium  ,  6.  Fel  cavere  damni  infecli.  7.  Quid  sit  clan 
facere. 

3.  Ulpianus  lib.   71.  ad  Edictum. 

PRohibere  autera  non  utique  per  semetipsum  necesse 
est:  sed  et  si  quis  per  (21)  servum  suum  vel  procu- 
ratorem  (22)  prohibuerit  ,  recle  videtur  prohibuisse.  idem 
etiam  si  mercenarius  (23)  meus  prohibuerit.  Nec  quem 
moveat  ,  quod  per  Jiberam  personam  actio  adquiri  non 
solet  (24)  :  nam  prohibilio  ha;c  demonstrat,  vi  te  facere. 
Quid  mirum  ,  cum  ,  etsi  clam  tu  me  feceris  ,  habeam 
actionem  ?  ergo  facto  magis  (25)  tuo  delinquenlis  ,  quam 
aheno  adquiiitur  imhi  actio. 

§.  1.  Illud  sciendum  est  ,  non  omnibus  momentis  vim 
esse  faciendam  :  sed  semel  (26)  inter  initia  facta  per- 
severat. 

§.  2.  Sed  si  permiserit  (27)  ,  adversus  eum  qui  utatur 
Interdicto  ,  exceptio  erit  necessaria. 

5.  3.  INon  tantum  autem  si  ego  permisero  :  sed  et  si 
procuiator  meus,  vel  lutor  ,  qui  tutelam  adrainistrat  ,  vel 
curator  pupilli  ,  furiosi  sive  adolescentis :  dicendum  erit  , 
exceptioni  locum  fore. 

(i3)  /.  20.  §.  1.  Infr.  h.  t. 

(14)  Detestationem  lcgisse    vidctur    Cujacius    apud  Paul.  5.  sent. 
6.  5-  3.  in  fin.  Teslatio  cst  dcnunciatio  coram  tesUbus  facta. 
(|5)  /.    18.  in  fin.  L   20.  infr.  h.  t. 

(16)  Al.  dcstitcrit. 

(17)  Eadem  voce  usus  cst  [/.  2.  5.  3i.  supr.  ne  quid  in  loco 
pull. 

(18)  Adde  /.  pen.  infr.  de  furt. 

(19)  Jl.  nc  in  alicnii  potc.state  sit  clc. 

(20)  /.  39.  in  fin.  siipr.  de  neg.  l.  ^C^.  xiipr.  de  recevt.  qui  ar- 
lilr.  l.  5.  5-  •'>•  sitpr.  de  oper.  iiov.  l.  1.  §.  28.  vers.  lSet\a.  supr. 
ne  qiiid  in  loco  publico.  l.  74.  infr.  de  rcsul.  jur. 

(21)  Vide  /.17.  Infr.  h.  t. 

(22)  /.  24.  5-  2-  ^upr.  de  usur. 

(23)  Et  inquilinus.   vide  /.    17.   Iifr.  h.  t. 

(24)  Qua  dc  rc  vidc  /.    i5.  supr,  de  pecitn.  const. 
(20)  Substantiam  majus  quidd.iiii  cssr  qualitate,  binc  coUigil  Al- 

bcric.  siil).>^tantiam  autem  cx.  delicto  facicutis  oriri  :  quulitatem  cx 
facto  proiubcntis. 

(.46)  Scmcl  sulficit  vim  factam  fuissc  ,  ut  quis  tencalur.  facit  /. 
87.  5 •    ••  infn.  Supr.  de  leg.   2. 

(27)  /.  20.  5-  2.  in  fin.  iiifr.  h.  t.  l.  1.  5^  lO-  supr.  dt  operis 
novi  nitnc. 


LIBER    QUADRAG 

5.  4.  Plane  si  Prapses  vel  Curator  Reipublicse  (1)  per- 
miserit  in  publico  facerc  ;  INei-va  scribit,  cxceptionem  lo- 
cuii'  non  habere.  quia  etsi  ei  locorum  (  inquit  )  publico- 
nim  procuralio  dala  est  :  concessio  (2)  laruen  data  (3) 
non  esl.  Hoc  iia  veruuj  est  ,  si  non  Lex  (4)  muuicipa- 
Jis  Curatori  Reipublicae  (5)  aiTiplius  concedat  .  |  Sed  et 
si  a  Principe ,  vcl  ab  eo  cui  Princeps  hoc  jus  concedendi 
dederil  :  idem  (6)  erit  probandum. 

§.  5.  Si  quis  paratiis  (-)  sit  se  iudicio  defendere  ad- 
versus  eos  ,  qui  interdicendnm  putant  ,  ne  opiis  fiat  :  an 
videatur  desinere  vi  facere  ?  et  magis  est  ,  ut  desinat  ;  si 
luodo  salis  cfleiat  ,  et  defendere  paratus  est ,  si  quis  agat. 
et  ila  Sabinus  scribil. 

§.  6.  Sed  et>  si  quis  damni  infecli  paratus  (S)  sit  cave- 
re  ,  cum  propler  huc  tanlum  esset  prohihitus  ,  vel  quia 
non  defendebal  ,  vel  damni  infccti  non  repromiltebat ;  con- 
sequens  esl  dicere  ,  desinere  eum  vi  facere. 

§.  7.  Clain  (9)  facere  videri  Cassius  scribit  eum  qui 
celavit  adversariura  ,  neque  ei  denunliavil  :  si  modo  (10) 
timuit  eJMs  controversiam  ,  aut  debuit  timere. 

^.  8.  Idem  Aristo  pulat  ,  eum  quoque  clam  facere  , 
qm  celandi  aninio  habet  cum  ,  quem  prohibiturum  se  in- 
tellegeiit  (11)  ,  et  id  existimal  ,  aut  existimare  debet  ,  se 
prohibitum  ii^i. 

4.   Venuleus  lil).   2.   Interdictorura. 

SErvius  ,  eiiam  eum  cbim  facere  ,  qui  existimare  debeat 
sibi  controvei-siam  futuram  :  quia  non  opinionem  cu- 
jus  ,  et  resupinam  (12)  existimationem  esse  oporteat  ;  ue 
melioris  coudilionis  sint  stulli  (i3)  ,  quam  periti  (i4)- 

De  denunciatione.   2.   De  persona  cujus    celandcn   causa 

facluni  est.  7.  De  denunciaiione.  8.   Adver- 

sus  quos  inlerdicitur. 


ESIMUSTERTIUS. 


4ii 


A 


5.  Ulpianus  lib.   70.   ad  Ediclum. 
Ut  qui  aliler  fecit  ,    quain  denunciavit  (i5);  vel  qui 
deceplo  (16)  facit  eo,  ad  quem  perlinuit  non  facere: 


posse  prohibere  j  vel  tam  sero  pronuncial  ,  ut  ubire  (17) 


prohibiturus  ,  prius  quam  fiat  ,     non  possit  :     et  hjrc   ita 
Labeonem  probare  ,  Aristo  ait. 

§.  I.  Si  quis  se  denunciavcrit  opus  facturum  ,  non  sem- 
per  non  videtur  clani  fecisse  ,  si  post  denuncialionein  fe- 
ceiit.  Debebit  (18)  enim  (  et  ila  Labeo  )  et  diem  cl  (19) 
horam  (20)  denunciatione  comi-leiti  ,  el  ubi  ,  el  <ju  d  opus 
futurum  sit  .  neque  perfusorie  (21)  aut  obscure  dicere  , 
aut  denunciare  :  neijuc  tam  arclare  advcrsarium  ,  ut  inlra 
dicm  occurrere  ad  prohibeudum  r(  n  possit. 

§.  2.  Et  si  forte  non  sit  ,  cui  dcnuucielur  5  neque  do- 
\o  malo  factum  sit ,  ne  sit  :  amicis  (22)  denique  ,  aut 
procuratori  (^3)  ,  aut  (2^)  ad  domum  denunc  andum  est. 
5.  3.  Scd  et  Servius  recte  ait  ,  sufilcere  lceminje  vi- 
ro  notum  (^5)  faccre  ,  opus  se  facturuin  ,  vel  dcnique 
sciente  (26)  eo  facere  :  quanquam  etiam  illud  sufFicial  , 
celandi  animum  non  habere. 

5.  4-  Itern  ait  ,  si  quis  in  publico  municipii  vcht 
facere  :  sufllcere  ei  ,  si  curatori  (27)  Rcipublicse  de- 
nunciet. 

5.  5.  Si  quis  dum  putat  locum  luum  esse  ,  qui  cst 
meus  ,  celandi  tui  ,  non  mei  causa  fecerit  :  mihi  Interdi- 
ctum  compelere. 

§.  6.  Idem  dicit  et  si  servi  mei  vel  procuratoris  celan- 
di  causa  faclum  sit ,  niihi  Interdictum  compctere. 

§.  7.  Si  quis  ,  cum  non  denunciasset  tpus  sc  faclurum, 
eique  dt  nunciatum  esset ,  ne  faceret ,  fecerit  :  utiLus  puto, 
probandum  vi  eum  fecisse. 

§.  8.  Ilaec  verba  ,  Quod  vi  aut  clam  factuin  est  ,  ail 
Wutins  ila  esse  ,  Quod  tu  ,  aut  Luorum  quis,  aut  tuo  jus- 
Su  (28)  factum  est. 

§.  9.  Labeo  autrm  ait  ,  plures  pcrsonas  conlineri  his 
verbis  :  nam  ecce  primum  heredes  eorum ,  c^uos  enumerat 
Mutius  contineri  putat. 

§.  10.  Idem  ait  et  adversus  procuratorem  (29)  ,  tuto- 
rcm  ,  [  curatorcm  ]  municipumve  (3o)  syndicum  alicno 
nomine  inlerdici  posse. 

§.  11.  Si  quid  servus  meus  fecit  ,  non  ob  id  mecum 
actio  est :  sed  [  si  ]  id  meo  nomine  ,  aut  suo  fecit.  nam 


(i)  Quid,  si  Rex  in  rcgiis  juribus  facerc  quid  pcrmiserit?  Late 
diminuere  succcssioncm  suam  non  potcst  in  successoris  pisejudi- 
cium  ,  utciinquc  juravcrit  ,  cap.  intellecio.  33.  extr.  cle  jurejur. 
quod  Galli  diligcntissimc  observant,  ut  apud  quos  dominium  Regis 
iiialicnal)iie  censealur. 

(2)  Ciirator  Rciji.  an  ol)ligare  potcst  res  civitatis  ,  ct  mutuam 
pccuniam  acciperc?  posse  videtur.  /.11.  supr.  de  pign.  adde  /.  27. 
supr.  de  reb.  <red. 

(3)  PiBeses  et  curator  Rcip.  procurare  potest  negotia  publica  , 
non  donarc. 

(4)  Coiisuctiulo  nanique  potcst  lcgi  dcrogare.  /.  6.  ^.  i.  in  fn. 
supr.    quod  cujufciir.quc  uinicrs.  l.    i3.  ^.    i.    supr.    comm.  prced. 

(5)  Dc  quo  addc  /.  5.  5.  4.  infr.  h.  t.  adde  /.  46.  supr.  de 
damno. 

(6)  Et  multo  magis  :  major  cnim  cst  poteslas  Principis  quam 
municipii  alirujus  ,  inio  ct  popuh.  /.  3.  supr.  de   ojjicio  Pratoris. 

(7)  Aide  /.   24.  supr.  de  usur.   l.     i5.    ^.    1.  supr.  de  usurpat. 

(8)  /.  20.  5-  5.  /.  21.  5-  I-  supT-.  de  oper,  nov.  /.  2.  ^.  i.  supr. 
quod  legut.  l.    10.   Infv.  de  fidejuss. 

(9)  /■   7^*   ?•   2.   Infr.   de  res.  iur. 

(10)  /.   4-   hfr.   h.t. 

(11)  Inldl.xerit.   vulg.   Hal. 

(12)  /.   Z.  in  fin.  l.  6.  /.  9.  ^.  2.  supr.  de  juris  et  facti  ignor. 
(i3)  Stu  ti  melioris  condiiionis  essc  non  debent,  quani  periti.Di- 

ligentia  ponm  dcsidiae  i-olvcre  non  debct.  /.  ult.   C.  depoiiti. 

(i4)  Id(m  eliam  dicinuis  iniquum  es'e  ,  ut  leviori.^  sit  conditio- 
nis,  qui   vi  rapuit,  quam  qui   c)am.    Inst.   vi  bon.   rapt.  in  fin.  pr. 

(i5)  Dcnunciaticni  rcspondtrc  dcbct  aclus  dcnunciantis  ,  alioquin 
rcus  non  lencbitnr. 

(16)  SuLaudi ,  in  substantia  operis. 

(17)  Ita  Flor.  al.  ubire.  al.  obviare. 


(18)  Dcnunciationis  forma,  quac  esse  dcbeat. 

(19)  In  quibus  actibus  diei  ,  ct  Consulis  raentio  nccessaria  sit  , 
dicam  ad  /.  3.  infr.  dc  accusat. 

(20)  Horam  in  denunciatione  opei-is  adjici  oportet  ,  quam  tamtii 
rihil  cst  necesse  in  ipsis  instrumentis  ,  contractibus  vel  tcstamentis 
adjici. 

(ai)  Dcnunciatio  obscure  fieri  non  debet  ,  quin  prffsumptio  su- 
mi  solet  malse  fidei  adversus  cum  ,  qui  clam  et  obscure  dcnuncia- 
vit,  quasi  non  denunciasse  videatur,ut  /.  69.  5>  5.  supr.  de  cvict. 
perfunctorie  ,  i^ulg.  vide  hic  Albcric. 

(22)  /.   4-  5-   ^'  '^  ^-  ■*"7^''-   ^«^  damno. 

(23)  J^rocuralori  ,  ut  domino  dtnunciatio  ficri  potcst. 

(24)  Dtmuiciatio  ad  domum  subsidiaria  est  :  ticri  cnim  ad  do- 
mum  tum  debet  dcnunciatio  ,  quoties  adversarius  inveniri  non  po- 
lcst.  adde  /.   4-  $■   toties.  supr.   de  damno. 

(2.5)  Uxoris  noniine  marito  ejus  denunciari  potest  :  denuncian.»: 
in  dolo  esse  boc  modo  desinit :  factum  tamcn  niariti  u\ori  non  no- 
cebit.    C.  t:e  uxor  pro  mcnilo.  adde  /.  21.   C.  de  piocurat. 

(26)  Si  cmptori  controvcrsia  rei  cmptse  movcatiir  scicute  vendi- 
toie,  eniptorcm  nibil  ncccsse  cst  venditori  denunciarc  ,  ut  de  cvi- 
ctione  tencri  incipiat.  adde  /.  28.   C.  de  evict. 

(27)  Syndico  et  procuratori  universitatis  ,  civitatis  vel  municipii 
denunciari  in  causis  rcrum  suflicit,  ut  hic.  vide  /.  3.  C.  de  modo 
muliar.  addc  /.  3.  $.  4-  supr.  h,  t.  ut  et  in  ncgotiis  Ecclesite  suf- 
ficit  dcnuncialioncm  Ecclcsise  praepositis  et  antistitibus  (icri.  An 
corum  contumacia  nocebit  Keipubl.  vel  civitati.'  minime.  Gloss.  in 
l.    169.  infr.  de  regnl.  jur. 

(28)  /.13.   5.  6.   Infr.  h.   t. 

(29)  Yide  /.  3.   C.  de  modo  multar. 

(30)  Al.  inunicipiivc  vel  syadicum. 


4r2 


DIGESTORUM 


si  tuum  serviim  mercenarium  habuero  :  quicquid  ab  eo 
factuin  fuerit  meo  noraine  ,  ob  id  non  tecum  ,  sed  rae- 
cum  ,  cujus  jussu  (i)  aut  nomine  id  opus  a  servo  tuo 
factum  fuerit  ,   agenduin  erit  hoc  Interdiclo. 

§.  12.  Simililer  quod  jussu  cujus  lactum  erit  :  ob  id 
non  cum  eo  ,  sed  cujus  nomine  jusserit  ,  hajc  aclio  est. 
Ps^am  si  procuralor  ,  tutor  ,  curator  ,  duumvir  munici- 
pii  (2)  ,  quod  ejus  noniine  ageret  ,  cujus  negolium  pro- 
curaret,  fieri  jusserit:  ob  id  agendum  erit  cum  eo  cujus  no- 
mine  factum  quid  eritj  non  cum  eo,  qui  ita  jusserit.  'f  Et  si 
libi  maudavero  ,  ut  opus  fleri  juberes  ,  et  in  ea  re  mihi 
parueris  :     mecum  ,    inquit  ,   non  (3)  tecum  erit  actio. 

§.  i3.  Et  cum  Interdictum  sic  (4)  sit  scriplum,  Quod 
i'i  aut  clain  faclum  est  ,  non  ita  (5),  Quod  vi  aut  clarn 
fecisti  ,  latius  porrigi  ,  quam  ad  has  personas  ,  quas  su- 
pra  numeravimus  ,  Labeo  putat. 

5-    i4-  Et  hoc  jure  utimur  ,  ut  sive  ego  fecissem  ,  sive 
lieri  jussi  (6)  ,  hiterdicto  Quod  vi  aut  clam  tenear. 
6.  Paulus  hb.  60.   [67.  ]  ad  Edictum. 

SI  ego  tibi  mandavero  opus  novum  facere  (7)  ,  tu  alii: 
non  potest  videri  meo  jussu  factum.  teneberis  ergo  tu 
et  ille.  an  et  ego  tenear  ,  videamus  ?  Et  inagis  est  ,  et 
me  ,  qui  inilium  ei  (8)  praestiterim  ,  teneri:  sed  uno  ex 
his  satisfaciente  (gj  ,  caeteii  liberantur. 

2.  De  novi  operis  nunciatione.  3.  De  exceplione  Quod 
non  tu  vi  aut  clatn  fecisti  ,  4-  ^^^  Quod  incendii  defen- 
dendi  causa  factuni  non  sit.  5.  Ad  quai  opera  hoc  Inter- 
dictuni  pertinel.  6.  De  acervo  stercoris  disjccto.  7.  De 
agr.)  meliorato.  8.  De  fossa.  9.  Si  quis  asdificiuni  demo- 
litas  Juerit  non  usrjue  ad  solum.  10.  De  tegulis  ,  de  ra- 
mis  arhorum. 

n.  Ulpiamus  hb.   71.   ad  Edictum. 

Si  nMvs  fecerit  (10)  me  invilo  :  tenebor  ad  hoc  ,  ut  pa- 
lientiam  (11)  praestem. 

€.  1.  Neratius  quoque  scribit  eum ,  cujus  servus  vi  aut 
dara  fecit  ,  aut  sua  impensa  ex  Interdiclo  opus  restitue- 
re  (12)  deliere  ,  aut  patientiam  restituendi  praestare  ,  et 
servum  noxse  (i3)  dedere.  plane  si  moituo  ahenatove  (i^) 
servo  interdiceretur  (i5)  ,  patientiam  dunlaxat  praestare 
debere  ait.  ita  ut  emptor  eo  luterdicto  possit  conveniri  , 
ut  impensam  praestet  ,  aut  noxam  det  :  dominoque  [  ope- 
ris  1  sua  impensa  restituente  ,  aut  damnato  ,  quia  non  re- 
stitueret  ,  emptorem  hberari. 

+  Eadem  ,  el  si  contra  dominus  servi  ,  vel  opus  resti- 
tuisset  ,  vel  litis  aestimatione  damnatus  essel.  quod  si  lan- 


tum  noxae  dedisset  :  adversus  dominum  (16)  operis  utiliter 
interdici. 

§.  2.  Ait  Juhanus  :  Qui  ante  remissionem  nunciationis 
contra  quam  prohibitus  fuerit  ,  opus  fecerit  ,  duobus  In- 
terdictis  tenebitur  :  uno  ,  quod  ex  operis  novi  nunciatione 
competit ;  altero  ,  Quod  vi  aut  clam.  Remissione  autem 
facta  intelhgendus  non  erit  vi  aut  clam  facere  ,  quamvis 
prohibeatur  :  hcere  enim  debet  aedificare  ei  (17)  ,  qui  sa- 
tisdederit,  cum  possessor  (18)  hoc  ipso  constituatur  Tig). 
clamque  facere  ,  nec  ante  remissionem  nec  postea  exisli- 
mandus  est :  cum  is  qui  opus  novum  uunciat  ,  non  possit 
videri  celatus  ,  et  praeoccupatus  ,  antequam  controversiam 
faceret. 

5.  3.  BeUissime  (20)  apud  Julianum  quaeritur,  an  hac 
exceptio  noceat  in  hoc  Interdicto  ,  Quod  non  tu  vi  aut 
clamfeceris?  utputa  utor  adversus  te  Interdicto  Quod  vi 
aut  cJam  :  an  possis  objicere  mihi  eandem  exceptionem  , 
Quod  non  lu  vi  aut  clam  fecistil  Et  ait  Juhanus  ,  squis- 
simum  (21)  esse  ,  hanc  exceptionem  dari.  nam  si  tu ,  in- 
quit  ,  aedificaveris  vi  aut  clam  5  ego  (22)  idem  demohtus 
fuero  vi  aut  clam  ,  et  utaris  adversus  rae  Interdicto  :  hano 
excepiionem  profuturam:  quod  non  aliter  procedere  debet, 
nisi  ex  raagna  et  satis  necessaria  causa  ;  alioquin  hsec 
omnia  officio  (^3)  judicis  celebrari  oportet. 

5-  4-  Est  et  aha  exceptio  ,  de  qua  Celsus  dubitat  ,  an 
sit  objicienda  :  utputa  si  incendii  (24)  arcendi  causa  vici- 
iii  (25)  a;des  intercidi,  et  Quod  vi  aut  clam  mecum  aga- 
tur  ,  aut  damni  injuria.  Guilus  enim  dubitat  ,  an  excipi 
oporteret ,  quod  incendii  defendendi  causa  fartum  non  sit? 
Servius  auteni  ait  ,  si  id  magislralus  fecissel  ,  dandam  es- 
se ;  privato  non  esse  idem  concedendum.  si  tamen  quid  vi 
aut  clam  faclum  sit ,  neque  ignis  usque  eo  pervenisset , 
simpli  htem  aestimandam  :  si  perveuisset  ,  absolvi  eum 
oportere.  -j-  Idem  ait  esse  ,  si  damni  injuria  aclum  foret: 
quoniam  nuUam  iujuriam  aut  damnum  dare  videtur  , 
aeque  perituris  aedibus.  Quod  si  nulio  incendio  id  feceris  , 
deinde  postea  incendiuni  ortum  fuerit  :  uon  idem  erit  di- 
cendum.  quia  non  (26)  ex  postfacto  ,  sed  ex  pra?senti  sla- 
tudamnum  factum  sit,  necne,  a;stimari  oportcre,  Labeo  ait. 
§.  5.  INotavimus  (27)  supra  ,  quod  quamvis  verba  In- 
terdicti  late  pateant,  tainen  ad  ea  sola  opera  pertinere  In- 
terdictum  placere  ,  quaecunque  fiant  in  solo  (28).  eum 
enim  ,  qui  fructum  tangit  ,  non  teueri  luterdiclo  Quod 
vi  aut  clam  :  nuUum  enim  opus  in  solo  facit.  At  qui  ar- 
bores  succidit  (29)  ,  utique  tcnebitur  •,  ot  qui  arundiuem  , 
et  qui  sahctum  :  lerrae  enim  ,  et  quodammodo  solo  ipsi 
corrupendo  (3o)  manus  iufert.  \  Idem  et  in  viueis  succi- 


(i")     Vide  l.   i3.  5.  6.  infr.  h.  t. 

(a)     Duumviri  sunt  Magistratus  municipales  :  de  duumviria   aUbi 
dixi. 

(3)  Vide  /.  6.  infr.  h.  t. 

(4)  In  rem. 

(5)  Id  ost  ,  non  in  personam. 

(6)  /.   i3.  5.  6.  Infr.  h.  t. 

(7)  Quod  alii  noccret. 

(8)  M.  rci. 

(9)  /.    i.^i.   in  fin.  infr.  h.  t. 

(10)  SubatiJi  ,  opus  vi  vel  clam. 

(11)  /.    16.  infn.  Itifr.  h.  t. 

(12)  Suhaudi  ,  si  jussit,  vel  ralum  habuit;  aliai  sponte  reslitue- 
ret ,  non  invitus. 

(i3)  /.   l\o.  infn.  siipr.  de  her.  pet. 
(i4)  /.    14.   Jnfr.  h.  t. 

(i5)  Id  tst,  InterLliclo  ageretur  cootra  dominum ,  qui  ueque  Mi- 
yit  ,  ncqiie  ratum  habuit. 
(i6)  Id  cst,  ventiitorem. 
(17)  Vide  /.  5.  5.    '7.  Siipr.  dt  oper.  nor. 


(18)  /.    I.  5-  6.  supr.  dc  opcr.  nov. 

(19)  Si  prius  possidibat  :    vel  si  niidis  vcrbis  fiicta  nunciatio  cst. 

(20)  Iloc  vcrbo  utilur  cliam  JurisconsuUus  ,  in  /.  i.  5-  4'  ^upr. 
(juvd  /rg.  I.    I.   5-  5.   Infr.  quariuii  rer.   actin. 

(21)  Vi  uli  eliam  cx.  intcrv.iilo  pro  suis  rcbiis  recuperandis  per- 
missiMu  crgo  tucrit.  vidc  /.   26.  infr.  de  captivis. 

(i^)  /.   22.  5.   2.   Infr.  h.  t. 

(u3)  IJixi  ad  /.  3.    C.  de  pignorib. 

(24)  Vcl  hostilis  advenlus. 

(20)  Vide  /.  3.  ^.   7.   Itfr.  de  incendio. 

(26)  Nou  cx  ptwtfacto  ,  scd  cx  praesenti  statu  damna  jodicamla 
$unt.  .scquens  casus  forluilus  non  toUit  eirectiiin  ]>ia;cedciilis  doli 
vcl  culpie.  adde  /.  si  ut  ccrto.  5.  ^.  sed  interJum.  7.  /  iVi  rehui. 
18.  supr.  commodali.  l.  in  SenatUiConsuUutii.  1  j.  §.  si  prepter.  3. 
irifr.  ad  SC.   Turpilliiui. 

(27)  /.    i.  $•  4-  fupr.  h.  t. 

(28)  d.  $.  4. 

(29)  Adde  /.   ig.  infr.  h.  t. 

(30)  Corrumpcndo  ,  yulg.  Hal. 


LIBER    QUADRAG 

•»is.  Cseterum  ,  qai  fruclum  aufert  ,  fijrti  debet  conveniri. 
Ilaque  si  quid  operis  in  solo  fiat ,  Interdictum  locum  lia- 
bet.  'j-  In  solo  fieri  accipimus  ,  et  si  quid  circa  (j)  ar- 
bores  fiat  ;  non  (2)  si  quid  circa  fructum  arborum. 

§.  6.  Si  quis  acervum  stercoris  (3)  circa  agrum  pin- 
guem  disjecerit,  cum  eo  ,  Quod  vi  aut  clam  factum  est  , 
agi  potest.  et  hoc  verum  est  :  quia  solo  vitium  adJiibi- 
tum  sit. 

§.  7.  Plane  si  quid  agri  colendi  causa  factum  sit,  In- 
terdictum  Quod  vi  aut  clam  locum  non  habet  ,  si  me- 
iior  (4)  causa  facta  sit  agri  :  quamvis  prohibitus  quis  vi 
vel  clam  fecerit. 

§.  8.  Praeterea  si  fossam  (b)  feceris  in  sjlva  publica  , 
et  bos  meus  in  eam  inciderit  ,  agere  possum  hoc  Interdi- 
cto  ;  quia  in  pubhco  factum  est. 

§.  9.  Si  quis  aedificium  demolitus  fuerit ,  quamvis  non 
usque  ad  solum  :  quin  luterdicto  teneatur  ,  dubitari 
desiit. 

§.  10.  Proinde  et  si  tegulas  (6)  de  aedificio  sustulerit, 
magis  Cit  ,   ut  Interdicto  leneatur. 

8.  Venuleius  hb.   2.   Inlerdictorum. 

NAm  origo  hujus  rei  a  solo  proficiscitur.  Caeterum  per 
se  tegula;  non  possidentur  (j)  ,  sed  cum  universita- 
te  aedificii :  nec  ad  rem  pertinet  ,  adfixae  suut ,  an  tantum 
positae. 

1.  De  serra  ,  clavi .,    cancello  ^    speculario.  2.   De  statua 

vel  alia  re  (edibus  adjixa.   3.   De  aratione.  De 

fossa.  De  a<ervo  succenso  vel  disperso. 

9.   Ulpiajnls  lib.   71.   ad  Edictum. 

TV^Am  et  si    ramos    quis    de  (8)  arboribus    abstulerit  , 

J-  1    adhuc  Interdictum    hoc    admittimus.    Ha;c   ita  si  de 

aedificio  tegulas  (9)    suslulerit  :     caeterum  (lo)  si  non  de 

2edificio  ,  sed  seorsum  positas  ,  cessat  hoc  Interdictum. 

§.  1.  Si  tamen  serra  (ii)  ,  vel  clavis  ,  vel  cancellus  , 
vel  specularium  sit  ablatum  ,  Quod  vi  aut  clam  agi  non 
poterit. 

§.  1.  Sed  si  quJs  aliquid  sedibus  adfixum  (12)  evelle- 
rit  (i3)  ,  statuam  forte  ,  vel  quid  aliud  ,  Quod  vi  aut 
clam  Interdicto  tenebitur. 

§.  3.  Si  quis  clam  aut  vi  agrum  inaraverit  (i4)  ,  vel 
fossam  fecerit  :  hoc  Interdicto  tenebitur.  el  si  acervum 
succenderit ,  vel  disperserit  sic,  ut  non  ad  usum  agri  con- 
verlat ,  Interdicto  locus  non  erit : 


ESIMUSTERTIUS. 


4i3 


10.   Vewuleius  lib.   2.   Inlerdictorum. 

QUia  acervus  solo  non   cohaeret  ,    sed  terra  suslinetur  : 
aediiicia  autem  solo  cohKrcnt  (i5). 

De  ejfuso  in  puteiim  vicini.  1.  De  statua  ex  puhlico 
sublata.  2.  De  sepulchro.  3.  Dc  ridicis.  4-  De  ternpore 
tjuo  factum  est.  5.  De  eo  ,  cjuod  purlini  vi  ,  pariim  dim 
factum  est.  6.  De  eo .,  rjuod  Jussu  iuioris  vel  curaloris  fa~ 
ctum  est.  8.  De  faclo  anie  vel  post  venditionemfuudi.  14. 
De  domino  pnedti  ,  et  Iiis  quorum  interesi. 

11.  Ujlpianus  lib.   71.   ad  Edictum. 

IS,  qui  in  puteum  (16)  vicini  aliquid  etfuderit  (17)  ,  [ul] 
lioc  facto  aquam  corrumpcret  ,  ait  Labeo  ,  Iiileidicl.o 
Quod  vi  aut  clam  ^um  teneri:  purlio(i8)  enim  agii  vidt- 
tur  aqua  viva  (19).  quemadmodum  (20)  si  quid  opcris  iu 
aqua  fecisset. 

§.  i.  Qua!situm  est  ,  si  statuam  in  municipio  ex  loco 
publico  quis  sustulerit  vel  vi  ,  vel  clam  :  an  hoc  Inierdi- 
cto  teneatur  ?  Et  extat  Cassii  seulentia  ,  eam  ,  cujus  sta- 
tua  m  loco  publico  in  municipio  posita  est,  Quod  vi  aut 
clam  agere  posse  5  quia  inlerfuerit  ejus  eam  nou  tolh. 
municipes  (21)  [autem]  etiam  furti  acluros^  quia  res  eo- 
rum  sit  quasi  pubhcata  (22) :  si  tamen  deciderit,  ipsi  eam 
detrahunt.  et  haec  sententia  vera  est. 

§.  2.  Si  quis  de  monumento  (23)  statuam  sustulerit,  au 
ei  ad  quem  jus  sepulchri  pertineret  ,  agere  permitlilur  ? 
Et  placet  ,  et  in  his  (24)  Interdicto  locura  esse.  Et  sane 
dicendum  est  ,  si  qua  sepulcliri  ordinandi  causa  apposita 
sint,  sepulchri  esse  videri  (2  5).  ■^-  Idem  est,  et  si  ostium 
avellat  vel  effringat. 

§.  3.  Si  quis  in  vineas  (26)  meas  venerit  ,  el  inde  ri- 
dicas  (27)  abstulerit  :  hoc  Interdicto  tenebitur. 

§.  4.  Quod  ait  Praetor ,  Quod  vi  aut  clani  factum  esC , 
ad  quod  tempus  referatur  ,  videamus  :  utrum  ad  praeteri- 
tum  5  an  ad  px-aesens,  quae  species  apud  Julianum  exposi- 
ta  est.  ait  enim  ,  in  hoc  Interdicto  praesentis  temporis  si- 
gnificationem  accipi  debere.  si  tamen  ,  inquit  ,  ex  opere 
damnum  datum  fuerit ;  aut  dominus ,  aut  is,  cujus  fundo 
nocitum  erit  ,  sua  impensa  id  suslulerit  :  utilius  probari  , 
quod  Juhanus  tentat,  ul  et  damnum  sarciatur,  et  impeu- 
dia  restituantur-  (28). 

§.  5.  Interdictum  complectitur  id  quodcunque  aut  vi  aut 
clam  factum  est.  -j;  Sed  iuterdum  eveuit,  ut  quid  el  (29) 


(i)     Vide  /.  9.  infr.  h.  t. 

(2)  Ut  uers.  caterum.  supr.  h.  t. 

(3)  /.  22.  5.  3.  infr.  h.  t. 

(4)  /.    18.  iiifr.  h.  t. 

(5)  /.  9.  infn.  infr.  h.  t.  l.  28.  29.  supr.  aci  l.  AquiL  adde 
/.  5d.  supr.  de  adquir.  rer.  dom. 

(6)  /.  9.  infr.  h.  t. 

(7)  Cur  ita  ?  vide  /.  3o.  supr.  de  adquir.  vel  amitt.  possess.  l. 
23.   mpr.  dc  usurp.  /.   i.  ,,i  pr.  infr.  de  tisno. 

(8)  /.   7.   5.   5.  infin.  supr.   h.t.  ^ 

(9)  /.   7.  infin.  Supr.  h.  t. 

(10)  Tegulae  sedificio    adpositae  adjunctaeque    pars  sdificii  sunt 
ahas  noii  sunt:  msi  forte  amotse  sint ,  ut  rept)nantur.  l.  fundi.  17. 
Supr.  de  act.  empt. 

(u)  Seia,  vulgat.  Hal. 

(12)  /.   41.  injfin.  supr.  de  leg.    1. 

(i3)  Avulsent, t^w/^.  evulserit  Hul.  hinc  colligere  possumus,  Pan- 
dcctarum  Florcntinarum  non  utique  perfectam  scripturam  esse  :  s»c 
corrupte  m  /.  3.  infin.  supr.  h.  t.   ubi  scriptura  est ,    intellegerit. 

(i4)  ^;  22.  5.    ,.  Infr.  L  t.  r  >  g 

(i5)  Et  soh  conditionem    scquuntur.    /.    17.   supr.  comm.  prced. 

(16)  Idem  in  vino.  /.27.  5.  j5.  in  frumento  per  aiiqucm  corru- 
pto.  /.  27.  5.  20.  supr.  ad  l.  Aquil. 

(17)  Ut  ita  aqua  spuica  fieret.  1.5.  supr.de  aqua  et  aqace  pluv. 
Tom.lU. 


1.  I.  5.   I.  infr.  de  extr.  crim. 

(18)  Aqua  viva  ,  cst  portio  agri. 

(19)  Aqua  viva  putei ,  opponi  videtur  cisternae, 

(20)  In  puteum  vicini  qui  aliquid  effundit  ,  ut  hoc  pacto  aquam 
putei  corruinpat ,  oj)us  in  aqua  fecir,se  videtur  ,  et  perinde  tenetnr 
hoc  Inlerdicto  ,  ac  si  in  ipsa  aqua  opus  fecisset. 

(21)  /.  4i.  supr.  dc  adquir.  rcrum  domiii.  yide  l.  29.  «i/r.  de 
reb.  auct.  jud. 

(22)  Id  est ,  publica  ct  raunicipii  cffecta,  Statuae  in  locis  publicis 
ita  positae  ,  non  ipsorum  privatorum  hominum  sunt  ,  quorum  eas 
statuae  sunt,  seu  quibus  eae  statuae  positae  suut ,  sed  ipsius  civitati^ , 
universitatis  ac  municipii.  l.  l\x.  supr.  de  adq.  rer.  dom. 

(23)  /.  2.  Infr.  de  sepulchro  violato.   adde  /.  i3.  5«  5.  /.   i5.  5- 

2.  iifr.  h.  t. 

(24)  Id  cst  ,  quoties  statuae  monumento  affixae  detractae  diccntur. 
(iS)  Idcoqtie  rcmovens  ,    Interdicto  quod  vi    aut  clam  tenebitur. 

(26)  Adde  /.   7.  §.  5.  /.  9.  supr.  h.  t.  l.   12.  infr.  h.  t. 

(27)  Ridicae,  Varro  ,  i.  de  re  rust.  Pedamentum  qnod  optimuni 
adferri  solet  in  vineam  ,  est  ,  e  quercu  ,  ct  junipcro  ,  et  vocatur 
ridica.  et  hic  quidem  locus  me  movet  ut  in  /.  55.  5.  4-  '"  fi'*- 
snpr.  do  leg.  3.  lcgam  ridicas  ,  non  radices. 

(28)  Judicis  arbitrio.  /.  ult.  supr.  de  Interdict. 

(29)  Vi  aut  clam  interpretari  possis  ,  vi  et  clam,  yide.  /.  4.  C. 
de  ferbor.  signif. 

53 


4i4 


DIGESTORUM 


vi  et  clam  fiat  ,  partiin  (i)  et  partim  in  eodem  opere. 
utpula  ,  cum  prohiberem  ,  fundamenta  posuisli  ,  postea 
cum  convenissem  ,  ne  reliquum  opus  fieret  ,  absente  et 
jguoranle  me  ,  reliquum  opus  ps  rfeoisti  j  vel  conlra,  fun- 
damenla  clam  jecisti  ,  deinde  cietera  prohibente  me  aedifi- 
casli  :  hoc  jure  utimur  ,  ut  ,  elsi  (^)  yi  el  clam  faclum 
sit ,  Interdictum  hoc  sufficiat. 

§.  6.  Si  tutoris  jussu  aut  curaloris  factum  sit  ,  cum 
placeat,  quod  Cassius  probat  ,  ex  dolo  tuloris  vel  cuiato- 
ris  pupilldm  vel  furiosum  non  teneri  :  eveniel ,  ut  iu  ipsum 
tutorem  curaloremque  aut  ulilis  actio  compeiat,  aul  eliam 
utile  Interdictum  (3).  Cerle  ad  patientiaiu  (4)  tollendi 
operis  utique  tenebuntur  pupillus  et  furiosus  et  ad  uoxam. 

§.  y.  An  ignoscitur  servo  ,  qui  obleraperavit  tutori  , 
aut  curatori  ?  nam  ad  (5)  quaedam  ,  quae  non  habent 
atrocitatem  facinoris  vel  sceleris  ,  ignoscitur  servis  ,  si  vel 
dominis  ,  vel  his  qui  vice  (6)  dominorum  sunt  ,  oblem- 
peraverint.  quod  et  in  hoc  casu  admittendum  est. 

§.  8.  Si  (7)  posteaquam  vi  aut  clam  factum  est  ,  ve- 
cierit  (8)  fundus  :  an  venditor  nihilorainus  hoc  Inferdi- 
cto  experiri  possjt?  videamus.  Et  exlat  senlenlia  existiman- 
tium  nihilominus  compelere  ei  Inlerdictum ,  nec  finiri  ven- 
ditione.  sed  nec  ex  empto  actione  quicquam  ei  pra^slan- 
dum  emplori  ex  eo  ope;-e,  quod  anle  venditionem  faclum 
est :  salis  enim  esse ,  quod  utique  propter  hoc  opus  vilio- 
ri  praedium  distraxerit.  Certe  etsi  non  viliori  vendidit  , 
idem  (9)  erit  probandum. 

§.  9.  Plane  si  post  vendilionem  fundi  opus  factura  est, 
elsi  ipse  experiatur  venditor  ,  quia  nondum  traditio  fa- 
cla  (10)  est :  tamen  ex  empto  actione  emptori  tenebitur  : 
omne  enim  et  commodum  et  incommodum  ad  emptorem 
pertinere  debet. 

§.  10.  Si  fundus  in  diem  addictus  sit  ,  cui  competat 
Interdictum  ?  et  ait  Julianus  ,  Inlerdictum  Quod  vi  aut 
clam  ei  competere  ,  cujus  (11)  interfuit  ,  opus  non  fieri : 
fundo  enim  in  diem  addicto ,  et  commcdum  et  incommo- 
dum  omne  ad  emptorem  (  inquit  )  peitiuct  ,  antequam 
vendilio  transferatur  :  et  ideo  si  quid  lunc  vi  aut  clam 
factum  est  ,  quamvis  melior  couditfo  allata  fuerit  ,  ipse 
utile  Interdictmn  habebit.  sed  eam  actionem  ,  sicut  fru- 
ctus  medio  tempore  perceptos  ,  venditi  ]udicio  prajslare 
cogendum  ait. 

(i)     Partim  vi  ,  parlira  clam.  Hal. 
(^)    Yide  /.  4.   C.  de  legat. 

(3)  /.  4-  supv.  de  tabulis.  l.   198.  iiifr.  de  res.  jia: 

(4)  /.   16.  infin.infr.  h.  t. 

(5)  /.  2.5-  I-  supv.  de  uoxal.  l.  20.  itfr.  de  obl.  et  act.  l.  17.  5- 
7.  infin.  lifv.  de  injuriii.  l.  i5.  $.  3.  ^.  5.  Infr.  ad  l.  Curii. 
defatsis.  l.    1^7.   /.    169.  iifr.  de  reg.  jur. 

(6)  Ut  sunt  curatorts  ,  tutorts.  /.  7.  ^.  3.  siipr.  pro  empt. 

(7)  Quoties  opus  factum  est  ante  contractain  vonditionem  ,  lioc 
Interdictum  venditori  compttil  ,  sive  vili  prttio  leni  ipsam  vcndi- 
dit ,  sive  magno  pretio  :  sin  post  vcnditioncm  ,  nonddm  tainen  sc- 
cuta  traditione  ,  datur  quidcm  venditori  boc  Interdiclum  ,  sed  ad 
commodum  emploris. 

(8)  /.  23.  5.   12.  supr.  de  act.  empt. 

(9)  Sub.  ut  venditor  habeat  hoc  Interdictuni ,  non  cmptor;  ni- 
si  in  specie  quae  sequitur. 

(10)  Tradilione  facta  agit  emptor  etiam  pro  opere  ante  traditio- 
ucm  facto. 

(11)  Id  est  ,  emptoris  ,  infr.  h.  t.  l  4-  5-  4-  "'/"•  de  in  diem 
addict.  vid.  ad  hunc  locum  Cnjac.  2.  ohs.  25. 

(la)  Id  est  ,  eliam  non  possidonti  solum  ipsuni  in  quo  aedifica- 
tur  ;  modo  tamcn  cjus  iutcrsit.  alque  ita  iion  posseswr  is  est  ,  cui 
res  vendita  est ,  necdum  tanicn  tradita. 

(i  3)  Cur  est  dcnuucianduin?  ut  ne  qui  dcniinciat  vidcatur  rlam  facere. 

(i4)  Sub.  animo  transfcreiidae  possessionis. 

(i5)  Sub.  tradita  precario  possessione. 

(16)  Fuudus  uou  prccaiio.  Cujac.  2.  obs.  26.  rrprchcnsiis  a  Ro- 


§.  II.  Aristo  autem  scribit  ,  non  (12)  possessori  esse 
denuuciandum  (i3).  nam  si  quis  (  inqmt  )  fundum  mihi 
vendiderit  ,  et  necdum  tradiderit  (i4)  i  et  vicinus  ,  cum 
opi;s  facere  V(dlet  ,  et  sciret  me  emisse  et  iu  fundo  mora- 
ri  (i5)  ,  mihi  denuiiciaverit  :  esse  eum  lutum  fuiururti  , 
quod  ad  suspiciouem  clam  facti  operis  pcrtineret  :  (juod 
sane  verum  est. 

§.  12.  Ego  ,  si  post  in  diem  addictionem  foctam  fun- 
dtis  precaria  (i6)  tradilus  sit  ,  putem  emptorem  Interdi- 
ctum  (^uod  vi  aut  clam  habeie. 

■\'  S'i  vero  aut  nondum  traditio  facta  est,  aut  eliam  fa- 
cta  est  precarii  rogalio:  non  puto  dubitandum,  quin  ven- 
ditor  Interdictum  habeat.  ei  enim  competere  debet  ,  elsi 
res  ipsius  periculo  non  sit.  nec  multum  facit  ,  quod  res 
emptoris  periculo  est  :  nam  (i^j)  et  statim  post  vendiiio- 
nem  contractam  periculum  ad  emplorem  spectat  ,  et  ta- 
men  antequam  ulia  traditio  fiat  ,  nemo  dixit  Interdictum 
ei  competere.  j^  Si  lamen  precario  sit  in  possessionem  : 
videauius  (18)  ,  ne  ,  quia  interest  (19)  ipsius  ,  qualiter 
qualiter  possidet,  jam  Interdicto  uti  possit?  •]-  Ergo  (20)  , 
et  si  conduxil  ,  multo  magis  :  nam  et  colonum  posse 
Interdicto  experiri  in  dubium  non  venit.  '|'  Plane  si  po- 
stea  quinn  melior  ccuditio  allata  est,aliquid  operis  vi  aut 
clam  factum  sit:  nec  Julianus  dubilaret,  Interdictum  ven- 
ditori  competere.  nam  iuter  Cassium  et  Julianum  de  illo, 
quod  medio  (21)  tempore  accidit,  quaeslio  est:  non  de  eo 
opere  ,  quod  postea  conligit. 

§.  i3.  Si  ita  (22)  praedium  venierit  ,  ut  ,  si  (23)  dis- 
pliiuissct  ^  inemptum  esset  :  facilius  admittimus  ,  Inter- 
dictuin  emptorem  halxre  ,  si  modo  est  in  pcssessione.  -J" 
El  si  rescissio  emptionis  in  alterius  arbitrium  conferatur  , 
idem  erit  probandum.  *]-  Idemque  et  si  ita  venissct,  ut  si 
aliquid  evenissei,  inemptum  esset  praedium.  Etsi  forte  com- 
missoria    v(  nierit  ,     idem    dicendum  est. 

§.  i4-  Idem  Julianus  scribit,  Interdictum  hoc  non  so- 
lum  doniino  pra-dii  ,  sed  etiam  his  ouorum  interest  (2^) 
opus  factum  non  esse,  corapeiere. 


Q 


Ve  colono  ,  fructuario  ,  proprietario. 
12.   VENUX.E1US  lib.   2.   luterdictorum. 
Uamquam  autem  colonus  et  frucluarius    fructuum  no- 
miue  ,  in  hoc  Interdiclum  admittantur  (25)  :    tamcu 

bert.    iT.  recept.  35.  vcrum  Cujacius  eum  postca  r(>prcliendit  ,    i(5. 
obs.   29. 

(17)  Emptor  periculum  rei  venditae  sustinet  ,  stalim  a  facta  em- 
ptione. 

(18)  Particula  hasc  vidtamus  est  diflidcnfis  ,  et  in  id  tamea  sc 
m.igis  iiiciuiare  dcmonsUanlis.  ex  qno  apparet ,  noii  tantiun  posses- 
soii  ,  scd  eliam  noii  possessori  ,  cujus  iiiterest  ,  hoc  luterdictuui 
dari.  vidc  Cujac.  2.  obs.  25. 

(19)  Non  tantum  precariae  possessionis  ,  quantuin  anteccdentis 
vendilionis. 

(20)  Inlcrdictum  datur  cniptori  quolics  ci  traditus  est  fiindus  pro- 
cario:  niullo  igitur  magis  Interdictum  ci  dabitui'  ,  si  coudus.it. 

(21)  Anle  mcliorem  coudilioneni  allatam. 

(22)  (()uatuor  casus  hic  enuraeraiitur  ,  qiiibus  Intadictum  Qiiod 
vi  compctit  emptori  :  primus ,  quaudo  vcnditio  coiiferliir  in  arbi- 
triuin  emptoris  ,   ul  hic.  secundus  ,    quando  in  arbitriiim  ahcrius 


ucrs.  etsi.  t<rt;us  ,     quancio    iu    evcnluni    fortuna;  ,    »rr>.  idcinque. 
quartus  ,  qiiolics  siib  pacto  lcgis  commissoriae  \K\\AiU\v.i'eis.etnfortc. 

(23)  luleidictum  Quod  vi  datur,  quotics  vcndilio  piuc  oonUahi- 
tur,  et  sub  conditionc  rcsolvitur:  datur  ,  inquam  ,  pro  opeic  facto 
pendcute  coiiditioiic. 

(24)  /•  16.  iifi:  h.  t. 

(25)  Imo  fructuarius  non  admUtitur.  arg-  /•  7-  $•  5.  supr.  h.  t. 
An  diccmus  fructuarium  adniitti  in  id  quod  cju>  iulcrcst  propter 
frnclns  ,  (]iii  e\  fundo  potiicruut  reicipi  ?  (  nam  pro  ipsis  fiiicti- 
])ns  Inteidictiim  hoc  non  datur,sal  actio  fuiti.  )  Au  poliu*  admit- 
tiliir  Irucluarius  ratiouc  opciis  lu  iolo  facti  ? 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 

,    si    quid  praeterea  (i)  ejus  iu- 


et  domino    id    compelet  , 
tersit. 

i.   De  filiojamilias.  3.  De  sociis.  4-  -^e  eo  ,    cui  conceS' 

tum  est  ul  arbores  ccederet.  5.  De  herediiale  jacente. 

6.   De  colono .,  et  procuratore. 

i3.   Ulpianus  lib.   71.  ad  Edictum. 

DEnique  si  arbores  in  fundo ,  cujus  ususfructus  ad  Ti- 
tium  pertinet  ,  ab  extraneo  ,  vel  [  a  ]  proprietario 
succisae  fuerint  ,  Titius  et  Lege  Aquilia  (2)  ,  et  Interdi- 
cto  Quod  vi  aut  clam  (3)  cum  utroque  eorum  recte  ex- 
perietur  (4)- 

§.  I.  Labeo  scribit  ,  si  filio  (5)  prohibenle  opus  fa- 
ctum  sit  :  et  te  habere  Interdictum  ,  ac  si  te  proliibente 
opus  fictum  est ,  et  (6)  filium  tuum  nihilominus. 

§.  2.  Idem  ait  ,  adversus  filiumfamilias  in  re  pecuHari 
neminem  clam  videri  fecisse  (7)  :  namque  ,  si  scit  eum 
filiumfamihas  esse  ,  non  videtur  ejus  celandi  gratia  fecis- 
se  ,  quem  certus  est  nullam  secum  actionem  (8)  habere. 

5.  3.  Si  ex  sociis  communis  fundi  unus  arbores  succi- 
derit  ,  socius  cum  eo  hoc  Interdicto  experiri  potest :  cum 
d  (9)  compalat  ,  cujus  interest. 

\.  4-  Unde  apud  Servium  amplius  relatum  est ,  [  si  ] 
milii  concesseris  (10)  ,  ut  ex  fundo  tuo  arbores  caedam  , 
deinde  eas  ahus  vi  aut  clam  caeciderit,  mihi  hoc  Interdi- 
ctum  competere  :  quia  ego  sim  ,  cujus  interest.  quod  fa- 
cilius  erit  admittendum,  si  a  te  emi  ,  vel  ex  aliquo  con- 
tractu  hoc  consecutus  sim,   ut  mihi  coedere  liceat  (ii). 

§.  5.  Qua>siium  est,  si  cum  praedium  interim  (12)  nul- 
lius  esset  ,  aliquid  vi  aut  clam  facium  sit  ,  an  postea  , 
dpminio  ad  aJiquem  devolulo  Interdicto  locus  sit  :  ut  pu- 
ta  hcreditas  jacebat  (i3),  postea  adiit  hereditatera  Titius; 
an  ei  interdictum  competat  ?  Et  est  apud  Vivianum  sae- 
pissime  relatum  ,  heredi  (i4)  competere  hoc  Interdictum 
ejus,  quod  anle  aditam  hereditatem  factum  sit.  Nec  (i5) 
referre  Labeo  ait  ,  quod  non  scierit  (16)  ,  qui  heredes 
[  futuri  ]  essent^hoc  enim  (17)  posse  quem  causari  eliam 
post  aditam  hereditatem.  IVe  (18)  iUud  quidem  obstare  La- 
beo  ait,  quod  (19)  eo  tempore  nemo  dominus  fuerit.  nam 
ei  sepulohri  (20)  nemo  dominus  fuil ,  et  tamen  si  quid  lu 
eo  fiat ,  experiri  possum  Quod  vi  aut  clam.  Accedit  his , 
qaod  herediias  dominae  (21)  locum  obiinet    (22).  et  recte 


4i5 

dicetur  ,  heredi  quoque  competere  ,  ei  caeteris  stsccessori- 
bus ,  sive  antequam  successerit  ,  sive  postea  aliquid  sit  vi 
aut  clam  admissura. 

5.  6.  Si  coloims  meus  opus  fecerit  (23) ,  si  quidem  rae 
volente  (24)  ,  vel  ratum  habente  :  perinde  est  ,  atque  si 
procurator  meus  fecisset :  in  quo  placet ,  sive  ex  volunta- 
te  mea  fecerit  ,  teneri  me  ,  sive  ratum  habuero  ,  quod 
procurator  fecit. 

§.  7.  Julianus  ait:Si  colonus  arborem,  de  qua  contro- 
versia  erat  ,  succiderit  ,  vel  quid  aUud  opus  fecerit  :  si 
quidem  jussu  domini  id  factum  sit,  ambo  tenebuntur  (iS), 
non  ut  patienliam  (26)  praestent  ,  sed  ut  impensam  (27) 
quoque  ad  restituendmn  pracbeant.  si  autem  dominus  non 
jusserit  ,  colonus  quidem  tenebitur  ,  ut  palientiam  et  im- 
pensam  praestet:  dominus  vero  nihil  amplius  quam  patien- 
tiam  praestare  cogendus  erit. 

Si  sercus  ignorante  domino  fecerit. 
i4-   JuLiANUS    lib.    68.  Digeslorum. 

NAm  et  si  servus  (28)  meus  ,  ignorante  me ,  opu«  fece- 
rit  ,  eumque  vendidero  vel  manumisero  :  mecum  in 
hoc  solum  agi  poterit ,  ut  paiiar  opus  tolli  5  cum  emptore 
autem  servi  ,  ut  aut  noxae  dedat  aui  impensam  (29) ,  quae 
in  restitutione  facta  fuerit ,  praestet  j  sed  et  cum  ipso  ma- 
numisso  recte  agi  (3o)  poterit. 

De  possessore.  i.  Si  conductor  fecerit.  1.  De  sepnl- 
chro.  3.  De  successoribus.  De  tempore  Interdicti.  7.  De 
condemnatione  in  id  quod  interest.  10.  De  dolo.  11. 
Culpa.  12.  Si  quis  alia  actione  consecutus  sit  quod  sua 
interest. 

i5.  Ulpianus  lib.  71.  ad  Edictum. 
C^Emper   adversus    possessorem    operis    hoc    Interdictuni 
i3  competit  :  idcircoque  si  quihbet  (3i)  inscio,  vel  etiam 


mvito  me  ,    opus  in  meo   fundo  fecerit  ,    luterdicto  loci.» 
erit  (32), 

5.  1.  Is  cui  fundum  pastinandam  (33)  locaveras  ,  lapi- 
des  sustuUt  ,  et  in  vicini  projecit  praedium  ;  ait  Labeo  , 
te  vi  aut  clam  non  teneri  nisi  jussu  (34)  tuo  id  factum 
sit  :  ego  puto  conductorem  leneri  (35);  locatorem  autem, 
non  alias  ,    nisi  aut  patientiam  praestare  possii  ,    aut  ali- 


(0 

?^ 
atvor 

(5) 

(4) 

fun. 

(5) 

(7) 
fiiium 

(8) 

(9) 


Id  est  ,  ultra  id  quod  interest  fructuarii ,  vel  coloni. 
/.  27.  5.  26.  supr.  ad  leg.    Aquil.    l.   i.  l.  7.  ^.  2.    infr. 
.  furt.  CCES. 

l.   i8.  i/ifr.  h.  t.  facit  l.  8.  5.   i.  infr.   arbor.  furt.  cces. 
Uua  tamea  electa  ,    altera    toiletur.  /,    penult.  infr.    arbor. 

CCES. 

Adde  /.    17.  infr.  h.  t. 

Ut  et  tibi,  et  filio  compctat  TnterdictufP. 

6ub.  ut  ij)si  filio  quaeratur    Intcidictum  ,    sed  ut  patri  iier 


Quaro  ?  negatoriam. 

Argumentaiidi  formam  observa:  Compelit  ei  cujus  interest 
CTgo  et  socio.   adde  /.    16.   infr.  h.  t. 

(10)  Facit  /.  6.  supr.  de  donat. 

(11)  Tunc  enim  in  tuura  jus  ex  causa  oncrosa  succedo, 
(la)  Td  cst  ,  eo  terapore  quo  opus  fit, 

(i3)   Eo  tempore  ,  quo  opus  factum  est. 

(i4)  Heredi  competit  Interdictum  ob  ea  ,  quae  ante  aditam  hcrc- 
ditatem  facta  snnt.  /,    i3.  f  2.  /.  43.  in  fin.  supr.  ad  teg.  AquiL 
(i5)  Prima  dubitandi  ratio. 

(16)  /.  8.  ^.    I.  aifr.  dc  prccan, 

(17)  Ideoque  haec  excusalio  non  esl  admittcnda, 

(18)  Altera  dubitandi  ratio.  ' 

(19)  /.   I.  supr.  de  divis.  rer.  * 
(•'O)  V.  /.   n,  J.  1.  supr.  h.  t. 

^i)  Domini,  vutigau    //«/,    /.    i3     §.    ».  in  fin.  tupr.  ad  l^. 


Aquil.  /.  3i.  infin.Supr.de  hered.  instit.l.Q.  C.  depositi  velcontra. 

(22)  Imo  non  obtinet.  res  enim  hereditariae  nullius  esse  censentur. 
/.    I.  supr.  de  rcr.  divis. 

(aS)  Yicinis  meis  noxium- 

(24)  Puta  jubentc.  /.  5.  5.  8.  et  5.  uJt.  supr.  h.  t.  l.  »5.  f  2. 
infr.  h.  t. 

(25)  Uno  tamen  solvente  alter  liberatur.  /,  i5,  $,  a.  infr.  h.  t. 
f.   I.  5-  quoties.  supr.  de  vi  et  ui  armata. 

(26)  /.    16.   in  fin.  infr.   h.  t. 

(27)  Addc  /.    4.  infr.  h.  t. 

(28)  /.  7.  5-   I-  supr.  h.  t. 

(29)  Adde  /.    i3.  in  fin.  supr.   h.  t. 

(30)  Ad  impcnsas  ,  idve  quod  interest.  (Nam  ad  patieaUam  agfi- 
tur  contra  dominum  )  si  modo  id  domino  ignorantc  fecit  ,  ut  hic. 
secus  si  domino  jubente  :  tunc  enim  ei  ignoscitur  ,  neque  tenctur. 
/.   is  qui.    II.   5-   *'  tutoris.  6.  supr.  h.  t. 

(3i)  Sub.  ctiam  extraneus  ,  sive  possessor  id  fecerit .  sire  alwi» 
mandato  ejus  :  sive  sine  mandato  vi  vel  clam. 

(32)  Ut  pra\stera  patientiam.  /.  i3.  infti.  l  i4-  *"/""•  «•  *•  '• 
16.  in  fin.  Infr.  h.  t.  .,  ^  .  ■     * 

(33)"  Fodiendum.  Pastinum  fit  tribus  gencnbu»  ,  aut  terra  m  to- 
tum  fossa  ,  aut  sulcis  ,  aut  scrobibus.  Pallad.  i.  tit.  10,  hmc  pa 
fitina,  /.  7.  infin.  supr.  solut.  et  pastinatioacs.  /•  79.  infr.  de 
verh.  sign. 

(34)  /.  5,  5    8.   et  uh.  supr.  h.  t. 

(35)  Sub.  ia  ifoUdum. 


4i6 


DIGESTORU^I 


qiiam  actioncm  habeal  (i),  quam  praeslet,  catcrum  tene- 
ri  non  oporlcre  (2). 

§.2.  Si  in  sepulcliro  (3)  alieno  terra  congesta  fuerit 
lussu  meo,  agendum  esse  Quod  vi  aul  olam  mecum,  La- 
bco  scribit.  et  si  commiini  consilio  plurium  id  factum  sit , 
Jicere,  vel  cum  uno  vel  cum  singulis  expcriri  :  opus  (4) 
pnim  quod  a  pluribus  pro  indiviso  factum  est  ,  singulos 
in  soJidum  obligare.  si  tamen  proprio  (juis  eorum  consilio 
lioc  fecerit  ,  cum  omnibus  esse  agendum  :  scilicet  in  soli- 
dum  .  Itaque  alter  conventus  (5)  allerum  non  (6)  libc- 
rabit  :  quinimo  perceplio  ab  altero.  superiore  (7)  elenira 
casu  alterius  couventio  alterum  liberat.  Praeterea  sepul- 
chri  (8)  quoque  violati  agi  potest. 

§.  3.  Hoc  Interdictum  in  heredem  caeterosque  successo- 
res  (f))  dalur  in  id  (10)  quod  ad  eos  pervenit  :  et  post 
annum  (11)  non  (12)  competit. 

§.  4-  Annus  autem  cedere  incipit,ex  quo  id  opus  [fa- 
clum]  perfectum  est,  aut  fieri  desiit',  hcet  perfectum  non 
«it  :  alioquin  ,  si  a  principio  operis  coepti  annum  quis 
numeret  ,  necesse  est  ,  cum  his  qui  opus  tardissime  face- 
rent  ,  saepius  agi  (i3). 

§.  5.  Sed  si  is  sit  locus  ,  in  quo  opus  facfum  est,  qui 
facile  non  adiretur  ;  utputa  in  sepulchro  vi  aut  clam  fa- 
ctum  est  ,  vel  in  ahdito  aho  loco  ,  sed  etsi  sub  (i4)  ter- 
ra  fieret  opus  ,  vel  sub  aqua  ,  vel  cloaca  ahquid  factum 
sil:  etiam  post  annum  causa  cognita  competit  Interdictum 
de  eo  quod  factum  est.  nam  causa  cognita  annuam  exce- 
plionem  remittendam,  hoc  est,  magiia  et  justa  causa  igno- 
rantia;  (i5)  interveniente. 

§.  6.  Si  quis  PLeipubl.  causa  ahfuissel  (16),  deinde  re- 
versus  Inlerdicto  Quod  vi  aut  clam  uti  vellet ;  verius  est, 
non  (17)  excludi  anno  eum  ,  sed  reversum,  annum  habe- 
re.  nam  et  si  minor  xxv.  annis  Reipubl.  causa  abesse  coc- 
pisset ,  deinde  major  efFectus  sit,  dum  abest  Reipubl.  cau- 
sa  :  futurum  ,  ut  ex  quo  rediit ,  annus  ei  computelur ,  non 
cx  quo  implevit  xxv.  onnum:  et  ita  Divus  Pius  ,  et  dein- 
•  ceps  omnes  Priucipes  rescripscrunt. 

§.  'j.  Hoc  Interdicto  tanti  (18)  lis  a^stimatur  ,  quanti 
actoris  interest  id  opus  faclum  esse.  Ollicio  autem  judicis 
ita  (19)  oporlere  fieri  resiitutionem  ,  judicandum  est  ,  ut 
in  omui  causa  eadem  condilio  sit  acloris  ,    ('uas  futura  es- 

(1)  Sub.  contra  colonum. 

(2)  Sub.  praeterquam  in  pracdictis  casiLus. 

(3)  Vide  /.    II.  5.  2.  su/>r.  h.  t. 

(4)  Indiviso  facla  a  pluribus  singulos  in  solidiim  obliganl. 

(5)  /.  7.  /.  8.  supr.  de  jurisd  imo  ,  liberabit.  /.  9.  in  fin, 
Supr.  dc  jurisd. 

(6)  Jussi  terram  in  alicno  sepulcro  iugeri?  solus  teneor,  ul  hic. 
PIur(is  id  communi  consilio  codcm  tcmpore  fecimus  ?  uniius  convcn- 
tio  ct  perccplio  altcrum  libcrabil.  icrs.  etsi.  i'ers.  superiore.  pro- 
prio  eonsilio  id  plurcs  fccimus?  ncc  unius  convcntio,  nec  pcrccptio 
alios  libcrabit.   rers.  si  tamcn.  vers.  itacjue. 

(7)  Si  commuui  consilio  id  factum  :  (juotics  coiumuni  consilio 
dclictum  admissnm  est. 

(8)  Vid.  Jiifr.  de  scpulcro  violato. 
(y)     Sub.   Eliam  sing(.larcs. 

(10)  Et  sic  iioii  in  solidum. 

(i  i)  Sub.  utilrm. 

(12)  /.    i4-  supr.  de  aquii  ct  aqua  pluf. 
;     (i3)  Est  autcm  absurdum  antca  agi  ,  quam  oj  ns  factnm  sit. 

(i4)  Custodcs  uoclurnos  furtorum  nomine  (  qiiae  abdilis  locis  fi- 
ant,)  non  lciKri,  binc  colligunt:  S(d  noc  cadcm  ralionc  tcnori  dc- 
curioncs  cosvc  Magislratus  qui  alias  dcnunGiarc  inlra  certiiin  tem- 
pus  maUficia  tcneulur  in  suo  tcrritorio  admissa  ,  si  ca  adniissa  non 
dcnunciaverint  ,  quae  clam  occultis\c  locis  acciderint  :  mcietur  enim 
excu.alioi.em  igiKiraiitia.    /.   2.  in  Jin.  injt'.  si  is  qui  tcst.  Ub. 

(i,'))  Vid.   /    ,57.  infr.  de  ohlig. 

(16)  Suh.  in  Chjus  praEJudiciuin  opus  (icbat  vi  vcl  clajii.. 

(17)  Addt  /.   II.  ^.    I,  supr.  dc  B.  P.  secuiid.  tithuii 


set ,  si  id  opus ,  de  quo  actum  esl ,  ncque  vi  neque  clam 
factiiin  esset. 

§.  8.  Ergo  nonnunquam  eliam  dominii  (20)  ratio  ha- 
benda  cst  ;  ut  puta  si  propter  hoc  opus  ,  quod  factum 
est  5  scrvilutes  amittantur  ,  aat  ususfructus  intereat  :  nuod 
non  tantum  tunc  (21)  eveniet  ,  cum  quis  opus  «dificave- 
rit,  verum  etiain  si  diruisse  opus  proponatur,  et  deterio- 
rera  condilionem  fecisse  ,  vel  servitutum ,  vel  ususfiuctus 
vel  ipsius  proprietatis. 

§.  9.  Sod  quod  interfuit  ,  aut  per  jusjurandum  (22)  , 
quod  in  litem  actor  juraverit  ,  aut  si  jurare  non  pos- 
sit  (23)  ,  judicis  officio  (24)  aestimandum  est. 

§.  10.  Eum  autem  qui  dolo  malo  fecerit ,  quo  minus 
possit  restituere  ,  perinde  (^5)  habendum  ,    ac    si  posset. 

§.  11.  Culpam  quoque  in  hoc  Interdicto  venire  ,  erit 
probandum  :     quae  tamen    arbitrio  judicis  ffistimanda  erit- 

§,  12.  Quia  autem  hoc  Interdictum  id  (26)  quod  inter- 
est  ,  conlinet  :  si  quis  alia  (27)  actione  fuerit  consecutus 
id  quod  interfuit  ,  opus  non  esse  factum  ,  consequens  erit 
dicere  ,  ex  Intcrdiclo  nihil  eum  consec£ui  oportere. 

De  his  qui  non  possident.   De  proprietario  et  fru^ 

ciuario.   1.    Qiiid  reus  dehet. 

16.   Paulus  lib.   67.   ad  Edictum. 

COmpetit  hoc  Interdictum  etiam  (28)  his  ,  qui  (29) 
non  possident :  si  (3o)  modo  eorum  interest. 

§.  i.  Si  quis  vi  aut  clam  arbores  non  frugiferas  ceci- 
derit  ,  veluti  cupressos  (3i)  :  domiuo  duntaxat  competit 
Inlerdictum.  Sed  si  amcenitas  (3?.)  quaedam  ex  hujusmodi 
arboribus  praestetur  :  potcst  dici  ,  el  fructuarii  interesse 
propter  volupiatem  et  gestationem,  et  esse  huic  Interdicto 
locum. 

§.  2.  In  summa  ,  qui  vi  aut  clam  fecit  ,  si  possidet  , 
patienliam  (33)  et  impensam  tollendi  operis:  qui  fecit,  nec 
possidet  ,  impensam  :  qui  possidet  ,  uec  fecit  ,  patieutiam 
tantum  debet. 


I 


Per  quos  acqidritur  liUerdictum. 
17.  Idem  lib.  69.   ad  Edictum. 
Ntcrdictum  Quod  vi  aut  dam ,  pcr  quemvis  (34)  domi- 
no  adcpiiritur  ,  licct  per  inquilinum. 

(18)  /.   21.  in  fni.  infr.  h.  t.  l.   38.   5''-  *"/"'•  de  usur. 

(19)  Ea  cst  cnim  rcstitulionis  nalura.  /.  38.  5-   4-  *"/^''  '^^  umr. 
(ao)   \  idc  /.   3.  supr.  si  ususfr.  petat. 

(21)  /.  9.   in  fn.  supr.  quod  mctiis  causa. 

(22)  /.  25.  5-  'o-  supr.  de  her.  pet.  l.  68.  /.71.  supr.  de  rei 
uind.  /.  1.  supr.  de  in  lit.  jitr.  addc  /.  2.  $.  34.  in  fn.  supr.  ne 
qnid  iii  loco  puhlie. 

(23)  Aut  noluit.  l.    19.  5-   4-   in  fn.   Infr.  de  furtis. 

(24)  Officium  judicis  supplct    Juramcnti  dcfcctum. /.  g.Cwi^ie  »'J. 

(25)  /.   i3i.  Iifr.  de  reg.  jur. 

(26)  /.    i6.  infr.  h.  t. 

(27)  /.6.  infn.  /.7.  J.i.  supr.  h.t.l.i^.§.ti .supr.qiiod met.caiis^ 

(28)  Id  est ,  non  tantum  domiuo,  scd  et  colono,  vd  frucluario, 
fructuum  nominc.  vid.  /.    la.  supr.  h.  i. 

(29)  Qui  illi  sunl  ?  <X)Ioni  ,  ct  similcs. 

(30)  /.11.  mfn.  l.    i3.  $.  3.  Supr.  h.  t. 

(3i)  Cypre.ssos  ,  vulgat.  Hal.  cyparissos  etiam  prolulll  Vii^gil.  J. 
^neid.  ct  2.  Gcorgic.  Porro  ciipi-cssi  intcr  infriii;ifcias  arborcs  rc- 
feruntur  ,  licct  conifcra  sint  ,  ct  rcsinifcr».  ba-c  idco  dini  funcbris 
arbor  Labita  cst.  Idco  apud  multas  gcntcs  in  cccmcteriis  scri  postca 
coepla.  vidc  Theophylact.  4-  de  planlis.  addc  ct  tit.  C.  dc  cuprcS' 
sis.  Fcrales  appcllat  Horatius. 

(82)  Amociiitatis  eliam  habclur  ratio.  adde  l.  hoc  jure.  3.  supr. 
de  uqua  qiHttid.  vixl.  tamcn  /.  ut  poinum.  S.  sufn'.  de  setvit.  vid. 
d.  tit.   C.  de  cupressis. 

(33)  /.  7.  /.   i3.  infn.  1.   i5.  5.  r.  supr.  h.  t. 

(34)  Adde  /.  3.  /.   i3.  supr.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


4i>. 


J)e  syU^n  C(vsa.    i.  De  eo  ,  rjui  magistrafuni  rogavit  ,    ut 

quem  jucUcio  adesse  juherct. 

18.   Celsvis  lib.   25.  IHgestorum. 

SI  immaluram  (1)  sylvam  caeduam  (2)  caecKllt  quis  : 
Interdicto  Quod  vi  aut  clam  tenetur  (3)  ,  si  matu- 
ram  similiter  caeduam  ,  neque  (4)  damno  dominus  adre- 
ctus  est  (5):  niliil  prcestabit  (6). 

§.  1.  ISon  absurde  responsum  est  :  Si  Magislratum  ro- 
gasses  ,  ut  adversarium  tuum  adesse  ad  judicium  jubcret , 
ne  opus  noviim  libi  nunciarel  :  clam  videris  opus  fecisse, 
quod  inlerim  {j)  feceris. 

De  filiofamilias  colono. 
19.   Llpiakus  lib.   57.  ad  Edictum. 

INtcrdictum  Quod  vi  aut  clam  ,    competcre  filioramilias 
colono  arbonbus  succensis  (8)  ,  Sabinus  ait. 
De  prohibiticne.   1.  De  nave  ,    aut  alia  re  mohUi.   5.  De 
loco  privato  ,  yuhlico  ,  sacro  ,  religioso. 
20.  Paulus  lib.    i3.  ad  Sabinum. 

VI  (9)  facit  tam  is  ,  qui  prohibilus  fecit  ,  quam  (10) 
is  ,  qui  quominus  prohibeatur  ,  consecutus  est  5  pe- 
liculo  (u)  [  puia  ]  adversario  denunciante  ,  aut  janua 
[  pula  ]  prajclusa. 

5.  1 .  Prohibitus  autem  intelligitur  ,  quolibet  prohiben- 
tis  actu  :  id  cst  ,  vel  dicentis  se  proiiibere  ,  vel  manum 
opponentis  ,     lapillumve    (12)  jaclantis  prohibendi  gratia. 

§.  2.  Tanidiu  aulem  vi  facit  prohibitus  ,  quaradiu  res 
in  eodem  statu  permanebit:  nam  si  poslea  convenerit  (i3.) 
cum  adversario  ,  dcsinit  vi  fecere. 

§.  3.  Itc-ra  si  prohibili  heres ,  vel  is  ,  qui  ab  eo  eme- 
ril  ,  ignorans  causam  praccedentera  ,  fecerit  :  dicendum 
esse  Pomponius  ait  ,  non  ineidere  eum  in  Inlerdictum. 

§.  4-  Quod  in  navi  fit  ,  vel  in  alia  quahbet  re  vel 
amplissima  ,  mobili  (i4)  tamen  ,  non  conlijielur  hoc  In- 
terdicto. 

§.  5.  Sive  (i5)  in  privato  sive  in  publico  opus  fiat  , 
sive  [  in  loco  sacro  ,  sive  ^  ^^  leligioso  :  Interdictum 
compelit. 


Si  opus  ,  quod  quis  jussus  cst  rcstitucre  ,   alius  sustulerit. 

X.  Si  doniinus  sercum  Jusserit  facere.   2.  De  soli 

et  cceli  mcnsura.  3.   De  jure  prccdii  aniisso. 

21.   PoMPoNius  lib.   29.  ad  Sahinum. 

SI  opus  ,  qiiod  quis  jussus  est  a  judice,  qui  ex  hoc  In- 
lerdiclo  suraptus  esset  ,  rcslituere  :  ahus  quis  (16)  vi 
aut  claro  sustulisset:  nihilo  (i^^minus  idem  ille  omuimo- 
do  jubetur  opus  rcslituere. 

5.  I.  Si  jussero  servum  meum  [  opus  ]  facere  ,  cum 
quanlum  ad  me  pertinet  ,  in  clandeslini  suspicionem  noii 
venirct  (18)  ,  servus  autem  meus  putaverit  ,  si  rescisset 
adversarius,  prohibilurum  eum  :  an  tenear?  et  non  puto: 
cum   mea  persona  sit  intuenda. 

§.  2.  In  opere(i9)  novo  lam  soli  (20)  quam  cceli  (21) 
mcnsura   facienda  est. 

5.  3.  Si  quis  propter  opus  factum  jus  aliquod  pradii 
amisit  (22)  ,    id  restilui  ex  hoc  Interdicto  debet, 

De  vite.   1.  De  aratione.    2.    De   tahulis  Jixis  et    reflxis. 

3.  De  stcrcore  per  fundum  lato.  4-  De  sepul- 

chro.   5.  De  denunciatione. 

11.  Venulehts  hh.  2.    Interdictomm. 

SI  vitem  mearm  ex  fondo  meo  in  fundum  luum  depre- 
henderis  (^3),  eaque  in  fundo  tuo  coaluerit ,  utile  est 
Interdictum  Quod  vi  aut  clam  inlra  annum :-  sed  si  annus 
praiterierit  (24)  nullam  remanere  actionem.  radices  ,  quae 
in  fundo  meo  sint  ,  tuas  fieri  :  quia  (2 5)  his  acoessio- 
nes  sint. 

§.  1 .  Si  quis  vi  aut  clam  araverit  ,  puto  eum  teneri 
hoc  Interdicto  ,  perinde  atque  si  fossara  (26)  fecisset:  non 
enim  ex  qualitate  operis  huic  Interdicto  locus  est ,  sed  ex 
opere  fliclo  ,  quod  cohaeret  solo. 

§.  2.  Si  ad  januam  meani  tabulas  (27)  fixeris  ,  et  ego 
eas  prius  ,   quam  tibi  denunciarem  ,  refixero  (28)  :    dein- 


(i)    Imraaturam  sylvam  caedens  Interdicto  qnod  viaut  clam  tenetiir. 

(■^)  Id  est  ,  per  temj)ora  ,  scu  statis  ccrtisque  tcmporibus  caedi 
3olitam. 

(3)     Imo  ,     Lege  Aquilia.  /.  27.  J.  26.  supr.  ad  leg.  Aquil. 
"    (4)     l-  7-  S-  ^'-  siipr.  h.  t.  l.   I.    C.  ad  leg.  Aquil.  vid.  lamen 
l.  22.  5.   J.  infr.  h.  l. 

(5)     Quomodo  id  lieri  potest. 

(p)    Imo,  furli,  tt  arborum  furtim  caesarura ,  tcnetur.  d,- ^.  26. 

(7)  /.   I.  5.  8.  siipr.  h.  t. 

(8)  Succisis ,  iiiigat.  Hal.  adde  l.  7.  ^.  5.  supr.  h.  t. 

(9)  Al.  vira  facit. 

(10)  A    I.  5.  8.  supr.  h.  t. 

(11)  Al.  periculum.  arg.  l.  i.  ^.  2.  supr.  de  eo  ,  per  quem 
faclum. 

(la)  /.    I.   5.   6.  supr.  h.  t. 

(i3)  /.   3.  |.  2.  supr.  h.  t. 

(i4)  Kavtm  ,^  tt  si  res  sit  ampHspima ,'esse  famen  rcm  mobilcm , 
binc  colligcro  po-^^is  ,  ut  hie.  ad  instar  vchicuii  ,  /.  i.  5-  7-  supv. 
de  ui  cl  ui.  hoc  hitcr<tictum  ad  res  soli  perlintt,  /.  i.  §.  4.  supr. 
h.  t.  ad  navcm  non  peKtinct  ,  ut  hie.  ad  navem  refcr  /.  6.  in  fn. 
supr.  dc  his,  qui  ejfud.  /.  36.  supr.  de  evictiouib.  l.  3o.  supr.  dc 
usurpat.  l.  3.  in  Jin.  ii.fr.  ad  l.  Jul.  de  vi  publ. 

(i5)  58.  Eclog.  23.  cap.  7. 

(iG)  /.  22.  5-  2.  itf:  h.  t.  Augmeiiti  cliam  rationom  l).djcri  in 
CKCcuiiomlus  scnfcntiarnm  ,  hinc  colligunt.  arg.  l.  quanu>is.  i3. 
supr.  de  vcbus  auctoritate  judtcis  possidend.  l.  sed  cum  patrono. 
6.  5-  I-  vers.  quam^is.  wjir.  de  to/io/-.  jf;oiiC5«.  tadcm  ratione  privik- 
gia  cxtcndi  ad  sr.a  angmcnta.  e.  ex  parte.  extr..  de  droimis.  Aug- 
mcnti  cl  |  riucipalis  eandem  essc  naluram.  /.  sed  si  mauvnie.5.  Itifr. 
tle  precarin. 

(17)  Scntentia  licct  pcr  injuriam  dicta ,  exccutioni  mandatur  ad- 
Tersus  cum  »  in  quem  lata  cst. 


(18)  Oiir  ita  ?  non  credebam  ,  neque  credere  debcbam  ,  me  per 
aUqucm  prohibcndum  esse. 

(19)  Sub.  quod  vi  Glarave  factum  esse  dicitur  in  alterins  prsej!> 
dicium. 

(20)  Id  est,  id  spectandum  est  ,  an  in  suo  sok)  eedificet. 

(21)  Id  etiam  spectandum  est  ,  an  acri ,  et  lumini  meo  officiat. 
/.  8.  5.  5.  siLpr.  si  serv.  vindicelur.  l:  61.  injr.  d6  reg.  ju,r. 

(22)  /.   i5.  §.  7.  supr-.  h.  t. 

(23)  Deprcsseris,  vulgat.  Hal.  quam  lectionem  valde  probo:  hoc 
enim  vocabulum  ad res  hoitcnses  accomniodatum  est.  Hiuc  Cato  cap. 

32.  de  re  rustic.  in  fin,  Facito  ,    ut  vites  muit»  asserantur  :    et  si- 
cubi  opus  erit  ,    de  arbore  dejiciantur  ,    et  in  tenam  dcprimantnr. 

(24)  Ita  perioulosum  est,  id  permiitere  vicino,  ut  mfee  vitis  ra- 
nios  in  suum  fundiim  suamve  pergulam  deducat:  nam  si  id  anni  spa- 
tio  permisero ,  vitcm  amitto.  Proinde,  quolics  id  ita  accidit,  eon- 
sultius  cst  eum  ,  qui  id  permillit  ,  instrumento  aliquo  id  testari  , 
hoc  est  ,  se  precario  concedere.  /.  ait  prator.  2.  5.  ultim.  infr.  c!« 
prccario. 

(25)  Quid?  an  radix'  vitis  cedit  viti?  ut  hic,  cedii  sane  :  cjiiia 
in  hac  specic  ,  vitis  ipsa  in  fimdo  vicino  etiam  coaluit.  acidc  /.  3. 
5-   4-   supr.  uti  possidctis. 

(26)  /.  7.  5.  8.  et  l.  9.  5.  S:  supr.  h.  t: 

(27)  Q,iias  NoveU.  17.  cap.  !5.  <rxvlSxi  vocal.  Sokbat  autem  ta- 
bula  aedibns  adfixa  indicari  ?edinm  hypothcca  :  eaquc  tabula  c^^ 
a  Demostheue  et  Mcnandro  dicta  est.  vid.  Cujac.  16.  obi.nuit.  12. 
infn.  adde  L  i.ctl.  1.  G.  ut  nemini  liceat.  adde  /.    i5.   J.   32.   f. 

33.  infr.  de  injuriis.  Golhofred.   Addc  R?evard.  protribun.   cup.  l3, 
Duaren.  lib.  2.  disputat.  cap.  44-  S.  L. 

(28)  /.  7.  5-  3.  Supr.  h.  t.  l-actum  in  meo  possum  a«ctoritat.e 
mca  tolkre :  secns  in  alieno  ,  licet  in  mcui»  damnum  atqne  praji> 
(licium  factum  sit.^ 


4i8 


DIGESTORUM 


de  invicem  Inierdicto  Quod  vi  aut  clam  exegerimus  (i)  : 
tiisi  remitlas  tuihi ,  ut  absolvar,  conderanandum  te,  qua- 
si  rem  non  reslituas,  quanti  mea  intersit^aut  exceptionem 
mihi  profutui-am  ,  Si  non  vi  ,  nec  clam  ,  nec  precario 
Jeceris. 

^.  3.  Si  stercus  (2)  per  fundum  meum  tuleris  ,  cum 
id*te  facere  vetuissem  :  quamquam  (3)  nihil  damni  fece- 
ris  mihi ,  nec  fundi  mei  [  faciem  (4)  ]  mutaveris  ,  tamen 
teneri  le  Quod  vi  aut  clam,  Trebatius  ait.  Labeo  contra  , 
ne  etiam  is  ,  qui  duntaxat  iter  per  fundum  meum  fece- 
lil  ,  aut  avem  egerit  (5)  ,  venatusva  fuerit  sine  ulio  ope- 
re  ,   hoc  Interdicto  teneatur. 

^.  4-  Si  quis  projeclura  aut  stillicidium  in  sepul- 
chrum  (6)  immiserit  :  etiam  si  ipsum  raonumentum  noa 
tangeret  ,  recte  cum  eo  agi  ,  quod  in  sepulchro  vi  aut 
clam  factum  sit.  quia  sepulchri  sit  non  solum  is  locus  , 
qui  recipiat  humationcm  ,  sed  omne  (7)  etiam  supra  id 
coelum  :  eoque  nomine  etiam  sepulcliri  violati  (8)  agi 
posse. 

5.  5.  Si  is  ,  qui  denunciaverit  se  opus  facturum  ,  con* 
festim  (9)  opus  fecerit,  clam  fecisse  non  inteliigiiur  :  nam 
si  (10)  post  tempus  ,    videbilur  clam  fecisse. 

TIT.  XXV. 

DE  REMISSIONIBUS  (11). 

Interdictum.   1.   Argumentum  Interdicti.  1.    XJbi 

remissio  tenet  vel  non.  3.    Qui  possunt 

novum  opus  nunciare. 

1.  Ulpiakus  lib.    71.   ad  Ediclum. 

Alt  Praetor:  quod  jiis  sit  illi  (12)  prohibere  ^  ne  se  in^ 
vito  Jiat  ^  in  eo  nunciatio  teneat  (i3)  ;  cceterum  nun- 
ciationem  missnm  (^i^)  facio  (i^)* 

5.    1.   Sub  hoc  titulo  Remissiones  proponuntur. 

^.  2.  Et  verba  Praitoris  ostendunt,  remissionem  ibi  de- 
mum  factam  ,  ubi  nunciatio  non  tenet  :  et  nuticiationem 
ibi  demum  voluisse  Praelorem  tenere,ubi  jus  est  nuncian- 
ti  prohibere  ,  ne  se  invito  fiat.  Caeterum  sive  satisdatio 
inlerveniat  ,  sive  non  :  remissio  facta  hoc  tantum  remit- 
tit,  iu  (juo  non  tenuit  nuuciatio.  Piaue  si  satisdatum  esl, 

(i)  Egerimus.  Hal. 

(2)  Adde  /.  7.  5.  6.  supr.  h.  t. 

(3)  Vide  tainen  /.    18.  supr.  h.  t. 

(4)  Hoc  verbum  addit  Haloander  ,  quo  caret  editio  Florenti- 
na.  S.  L. 

(5)  Id  est  ,  in  aves ,  quas  captat ',  'accipitrcm  concitarit  ,  vel 
ipsam  avem  ,  quam  vult  capere.  Budaeus  taraen  negat  accipitris  u- 
sum  in  aucupando  veteribus  cognitum  fuisse ,  male.  Refcllitur  cnira 
illo  Martialis,  i^.  Epigr.  -2 16.  cujus  inscriptio  est  Accipiter:  Prce- 
do  fuit  volucrum^^  famulus  nunc  aucupis :  idem  Decipit ,  ct  captas 
non  sibi  mceret  aves. 

(6)  /.    II.  5-  2.  supr.  h.  t. 

(7)  /.    I.  Supr.  dc  servit.  prced.  urhan. 
fB)  /.   3.  infr.  de  sepulchro  uiolato. 

(9)  Clam  non  facit ,  qui  in  ipso  denunciationis  momento  opus  i- 
psum  facit. 

(10)  Citatus  ccrta  hora  ad  aliquem  aotum,  non  est  contumax,  si 
alia  hora  actus  ille  habilus  fucrit.  Actiis  intcrpositus  alia  hora  , 
quam  citatiouis ,  nullus  cst:  ut  pcriudc  habcalur  quasi  factus  partc 
iion  citata.  Bald.  hic.  Bartol.  in  /.  si  finita.  i5.  5-  Julianus.  16. 
supr.  dc  damno.  Idcm  esse  in  scntentia  prolata  extra  horam  condi- 
«tam  ccnset  et  notat  Hippolytus  Marsiiius  singulari  48. 

(11)  Rcmissio  ,  cst  abolitio  nunciatiouis  opcris  novi  a  Prstorc 
fiicta,  Cujac.  hic.  adde  /.    I.  supr.  de  opcr.  novi  nwiciat. 

{\-i)  Sub.  inspecta  veritate  et  juris  pcrmissione:  vcl  juii»  permi*- 
sione  tantum. 

(i3)  Sub.  cura  eflcctu  ,  proinde  ct  ips«  reaii»sio. 
(i^)  Sub.  jure  vel  faclo  homini),. 


agi- 


(i5)  V.  Duarenus  lib.  1.  disput.  c.  16.  Ant.  Atigustinus  Ub.  1. 
cmendat.  cap.  3.  Emanuel  Zoares  tib.   i.    obsen'.    cap.    ao.  Mod. 

(16)  Vide  qufe  notavi  ad  /.   14.  supr.  de  oper.  novi. 

(17)  Imo  ei  non  est  jus  vindicandi,  /.    i.  supr.   si  uiusfr.  petiU. 

(18)  Vid.  /.  I.  in  fin.  l.  1.  supr.  de  oper.  nov.  vjde  Cujac.  i. 
obs.    16.   et  9.  ohs.    17. 

(19)  Inutilis  erit.  Cujac.  1.  obs.  16.  reprehensus  a  Roberto  2. 
rccept.   \i. 

(20)  /.   2.  supr.  de  oper.  nou. 

(21)  /.    19.  supr.  de  oper.  nov. 

(22)  /.    16.  supr.  de  scru.  /.  2.  supr.  de  oper.  notf. 

(23)  Petitionem.   Cujac. 

(24)  Oe  prccarii  et  coinmodati  differentia  vid.  16.  Harm.  (it.de 
reg.  jur.  §.  54-  /•    l.  $•    '•  supr.  commodat. 

(25)  L.2).C.  9.  n'/>  TW  TxpxxKiTU  o-uyxopaiJ.f  tfj  to/'/?»  ti  ,  V 
vifxf^xi-  58.  Eclog.  24.  De  prccariis.  3.  extr.  i^-  Dc  prccarii  gc- 
nciihus  vid.  Cujac.  4-  obs.  7. 

(26)  /.  2.  in  fin.  Infr.  h.  t.  idcoque  hoc  genus  precarii  dicitur 
propric ,  quod  Graeci  ri  Kxra,  irxpaK^tiTfj. 

(27)  Adeo  ut  pactum  in  contrajium  adjcctum  non  valcat.  vid.  /. 
12.  Infr.  h.  t. 

(28)  Esl  ciiim  donatiouis  simile.  /.   i/j.  5-    "•  "?^''-  de  furt. 

(29)  In  hoc  vid.  quae  notavi  ad  /.  i5.  5.  1.  infr.  h.'  t.  Goth. 
Limitationes  vid.  apud  CaepoU.  de  sen'.  urban.  prad.  oap.  79. 
num.  6.  Ans. 

(30)  Vid.  /.  8.  el  9.  supr.  eommod. 
(3i)  Vid.  qujs  «cripji  ad  /.  ult.  in  Jin.  infr.  h.  t. 


exinde  remissio  facta  est:  non  est  necessaria  refhlssio, 

^.  3.  Jus  liabet  opus  novum  nunciandi,  qui  aut  domi- 
niuin  aut  servitutem  (16)  habet. 

§.  4-  Ilem  Juliano  placet  ,  fructuario  vindicandarum 
servitutum  jus  esse  (17),  secundum  (18)  quod  opus  novum 
nunciare  poterit  viciuo  ,  et  remissio  ulilis  (19)  erit  : 
ipsi  (20)  autem  domino  prsedii  si  nunciaverit  ,  remissio  ! 
inutiiis  erit :  neque  sicut  adversus  vicinum  ,  ita  adversu»  ' 
dominum  agere  potest,  jus  ei  nou  esse  invito  se  altius  jedi- 
ficare ;  sed  si  hoc  facto  ususfructus  deterior  fiat  pete- 
re  (21)  usumfructum  debebit.  Idem  Juliauus  dicit  de  ca- 
leris  ,     quibus  aliqua  servitus  a    vicino  debetur. 

§.  5.  Ei  quoque  ,  qui  pignori  (22)  fundum  acceperit  , 
scribit  Juliauus  non  esse  iniquum  deientionem  (23)  servi- 
tutis  dari. 

TIT.  XXVI. 

DE  (24)  PRECARIO  (2  5). 

Definitio.   1.   Origo.  2.    Collatio  precarii  et  donationis. 
3.    Collatio  precarii  et  commodati. 

1.  Ulpianus  lib.    i.  Institutionum. 

PRecarium  esl  ,  quod  precibus  (26)  petenti  utendum 
conceditur  [  tamdiu  (27)  ,  3  quamdiu  is  ,  qui  con- 
cessit  ,  patitur. 

§.  1.  Quod  genus  liberalitatis  (28)  ex  Jure  gentium  de- 
scendit. 

§.  2.  Et  distat  a  donatione  ,  eo  quod  qui  donat  ,  sic 
dat  ,  ne  recipiat:  at  qui  precario  concedit ,  sic  dat ,  qua- 
si  tunc  recepturus  ,    ciun  sibi  libuerit  precarium   solvere. 

§.  3.  Et  est  simile  (29)  commodato :  nam  et  qui  com- 
modat  rem  ,  sic  commodat ,  ut  non  (3o)  faciat  rem  acci- 
pientis,-  sed  ut  ei  uti  re  commodata  permiltat. 

Interdi<!tum  ,   1.   Restitutorium.   2.  Ratio  Interdicti.   De 

concursu  hujus  Interdicti  et  actionis  Prcescriptis 

verbis.   3.    Qui  videatur  habere  prccario. 

2.  Idem   [  lib.   71.   ad  Edictum  ]. 

Alt  Praetor  :     Quod   precarto    ab  illo   habes  (3i)  ,  aut 
dolo  malo  fecisti  ut  desineres  habere ,  qua  de  r 
tur  ,  id  iUi  restituas. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


4^9 


5.   1.   Hoc  Interdictum  restitutorium  (1)  est. 

|.  2.   Et  naturalera    liabet    in  se  a-ijuitalejn  :     namque 

precarium     revocare   volenti     ccmpetit.  Est    enini    natiira 

I    tequum  ,     tamdiu    te    liberalitate  mca    uti  ,    quamdiu  ego 

I    felim :  et  ut  possim  revocare  ,    cum  mutavero  voluniatem. 

I    Itaque    cum    quid  precario    rogatum  est  ,  non  solum  Jioc 

I    kiierdicto  uti  possumus  :     serl    eliam    Praescriplis  (2)  ver- 

bis  aclione ,  quae  cx  bona  fide  (3)  oritur. 

5.  3.  Hdbere  precario  videlur  ,  qui  possessionem  vel 
corporis  vel  juris  adeptus  est  ,  ex  bac  solummodo  causa  , 
quod  preces  (4)  adhibuit  ,  et  impetravit  ,  ut  sibi  possi- 
dere  aut  uti  iiceat. 

De  servitutibus. 

3.  Gajus  lib.  25.  ad  Edictum  provinciale. 

VEluti  si  me  precario  rogaveris  ,  ttt  (5)  per  fundum 
meum  ire  ^  vel  agcre  tibi  liceat:  vel  ut  in  tectum  (t») 
vcl  iii  aream  cedium  niearum  stillicidium  vel  tignum  in 
parietem  iinmissum  habeas. 

De  rebus  mobilibus.    l.  De  possessione.  2.  De  eo,  qui  ro- 

gai'it  vel  halet  precario.   De  sirvo  filiofamilias  rogan- 

te.  3.  De  re  sua.  4-  Detempore  precarii  Jinilo. 

4.  TJlpianus  lib,  71.  ad  Ldictum. 


I 


N  rebus  etiam  mobilibus  (7)     precarii  rogatio  constitit. 

^,  1.  Meminisse  auiem  nos  oportet  ,  eum  ,  qui  preca- 
rio  habet  ,  etiam  possidere  (8). 

5.  2.  Tenetur  hoc  Interdicto  non  utique  ille ,  qui  pre- 
cario  rogavit  ,  sed  qui  precario  habet.  Etenim  fieri  po- 
lest  ,  ut  quis  non  rogavit  ,  sed  habcat  precario  (9)  : 
Ltputa  servns  meus  rogavit  ,  mihi  adquisiit  precarium  , 
vel  quis  alius  qui  juri  meo  subjectus  est. 

^.  3.  Item  si  rem  meam  precario  rogavero  ,  rogavi 
quidem  precario  ,  scd  (10)  non  habeo  precario  :  idcirco 
quia  receptum  est  ,  rei  suae  (11)  precarium  non  esse. 

^.  4-  I'^™  q"i  precario  ad  tenjpus  rogavit ,  finito  tem- 
pore  ,  eliamsi  (12)  ad  hoc  leroporis  non  rogavit  ,  tamen 
precario  possidere    videtur  :    intelligitur    euiiu    dominus  , 


cum  paiitur  eiim ,  qui  precario  rogaverit ,  possidere ,  rur- 
sus  precario  coiicedcre. 

5.  PoMPONius  lib.   29.  ad  Sabinum. 

SEd  si  manente  (i3)  adhuc  procario  ,  tu  iii  (i^)  ulte- 
rius  tempus  ro^;isli  (i5)  ,  prorogalur  precarium. 
nam  (16)  nec  mutatur  causa  pcssessionis  ,  et  non  consti- 
tuilur  eo  modo  precariuin  :  sed  in  longius  tempus  pro- 
lerlur. 

•\-  Si  vero  praeterita  die  (17)  rogas  ,  propius  est  ,  ut 
soluta  jam  causa  precarii  non  redintegretur  ,  sed  nova 
coustituatur. 

1.  De  Pncuratore.   2.  De  possessione.  3.  De  vi. 
4«  De  pignore. 

6.  Ulpiakus  lib.  71.  ad  Edictum. 

CErte  si  interim  (18)  dominus  liiiere  (19)  ccepei'il  vel 
decesserit  ,  fieri  non  posse  Marcellus  ait  ,  ut  preca- 
rium  redintegretur  (20)  :  et  hoc  verum  est, 

§.  1.  Si  procurator  (21)  meus  me  mandante  ,  vel  ra- 
tum  habente  ,  precario  rogaverit  :  ego  precario  habere 
propiie  dicor  (22). 

§.  2.  Is  ,  qui  rogavit  ,  ut  precario  in  fundo  moretur  , 
nou  possidet  :  sed  possessio  apud  eum ,  qui  concessit  ,  re- 
manet.  nam  et  frucluarius  (  inquit  )  et  colonus  et  inqui- 
linus  sunt  in  praedio  :  et  (23)  tamen  non  (24)  possi- 
dent  (25). 

5.  3.  Julianus  ait  ,  eum  ,  qui  vi  alterum  dejecit  . 
et  (26)  ab  eodem  precario  rcgavit,  desinere  vi  possidere, 
et  iiicipere  precario.  neque  existimare  ,  sibi  (27)  ipsum 
causam  possessionis  mulare  :  cum  voluntate  ejus  ,  quem 
dejecit  ,  cceperit  precario  possidere  :  nam  si  ab  eodeiu  e- 
niisset  ,  incipere  etiam  pro  emplore  posse  (28)  dominium 
capere. 

§.  4'  Quaesilum  est  :  si  quis  (29)  rem  suam  pignori 
mihi  dederit  ,  et  precario  rogaverit  :  an  hoc  Interdictuui 
locum  habeat.  quaeslio  in  eo  est  ,  ut  precarium  consistere 
rei  suae  possit  (3o)  ?  Mihi  videtur  verius  ,  precarium  con- 
sistere  (3i)  in  pignore  :  cum  possessionis  (32)  rogetur  , 
non  proprietalis.    et    est    haec    seulenlia  etiam  ulilissima  : 


(1)  l.  14.  /.   i5.  Infr.  h.  t. 

(2)  /.    19,  in  Jin.  infr.  h.  t. 

(3)  Id  cst,  ex  aequiiate  magis,el  tacito  negotio,  quam  ex  nego- 
tio  gesto.  Cujac,  4-  obsen'.  7. 

(4)  /•    I-  siipr.  h.  t. 

(5)  Vid.  Cujac.  22.  obscri>.  S;. 

(6)  /.    i5.  5.  2,  infr.  h.  t. 

(7)  Adde  /.   1.  5-   I.  supr.  commod. 

(8)  Possidet  ,  qui  precano  haLet.  /.  ult.  infr.  h.  t.  l.  l5.  5-  4- 
infr.  h.  t.  l.  3.   S.  5.  /.  21.  supr.  de  adquir.    vel    amitt.    possess, 

(9)  /.  6.  5.   1.  /.    i3,  infr.  h.  t. 

(10)  /.  4o-  infui.  supr,  de  adquir.  uel  amitt.  poss. 

(11)  /.  6,  in  jin.  infr.  h.  t.  l.  i,  ^.  n.  supr.  de  itinere  actu- 
que  ^r.vat.  l.  45.  infr.  de.  reg.  jur. 

(12)  Id  colligitnr  ex  tacita  voluntate  et  palieDtia  domini.  adde 
/.    i3.   5-    •••  /•    '4-  supr.  locali. 

(i3)  Id  est ,  per  tempus  jnimae  conccssionis  prccarii.  Quid  ,  quse 
utilitas  essc  pofest  ,  prccaiium  sit  noviun  ,  vcl  autiquuiu  ?  Quaeii 
merito  id  potest  propter  prcescriplioncm.  Nam  ab  exordio  precarii 
piaescriptio  currcre  incipit.  Alberic.  hic. 

(i4)   Vid.  qua;  scripsi  ad  /.  27.  ^^    '•  supr.  de  pact. 

(i5)  Facit  /.  21.  5-  5.  /  2.5.  ^.  i,  et  2.  supr,  de  rccept,  qui 
arbitr,  /•  2.  5-  ^-  supr.  de  judiciis.  •yid.  /.  11 3,  iifr.  de  verb. 
ohlig. 

(16)  Precarium  prorogatum  idem  est  cum  primo  :  quod  in  con- 
dicliouibus ,  coiDpromissis  ,  aclionibus  ct  jurisdictionihus  prorogatis 
utilUer  uotari  i qIchU  l,  item  quariiur.  i3.    §.  qui  impleto.  ii.supr. 


locati.  I.  dies.  ^.  supr.  de  damno  infect,  l.nonex  omnih.  Sg.  j.utt. 

supr.  de  rccept.  qui  arbitr.  l.  si    ewn.     10.  5-  qui  injuriarmn.   2. 

supr.  si  qnis  cautionib.  l.   mcminisse.   10,  supr.  de  cjficio  Proccns. 
(17)  Diliierentiam  precarii  prorogati  et  i-enovati  observa, 
(f8)  Id  est ,  per  id  tempus  ,  quo  durat  prima  concessio. 

(19)  Vid.  /.  14.  infin.  supr,  locati,  I.  27.  supr.  de  adqu.  *>et 
amitt,  poss, 

(20)  Id  est,  prorogetur  :  ut  hinc  coUigas ,  precarium  finiri  morfc 
vel  furore  concedentis.  Cur  ?  Ficlio  iocum  non  habct  ,  ubi  naturK 
locus  non  est :  fictio  natnram  imitatur. 

(ai)  Adde  /.  4,  §.   2.  supr,  h.  t. 

(22)  Yide  quse  notavi  ad  /.  i,  j.  21.  supr,  de  adqu.  vcl  amilt, 
poss. 

(23)  Possidere  ,  et  csse  in  praedio  ,  difTerunt. 

(24)  Imo  possident.  /.  7.  5-    ''■  supr,  comm,  divid, 

(25)  /.  52,  supr.  de  adquir.  vel  amitt.  poss, 

(26)  /.   32,  supr.  de  usurp,  /.  84.  infr.  de  furtis, 

(27)  /,   3.  5-    '!)•   supr.  de  adq.  vel  amitt.  poss. 

(28)  Possessionis  dominium  capcre,  ita  Cujac.  cmendat  ,  a^.  ob- 
icn-cit.   i3. 

(29)  /.   16.  Infr,  de  obl.  et  act. 

(30)  Non  possit.  Hal.  vid.  /.  4.  f  3,  Supr.  h.  t. 

(3i)  /,  35.  infn.  supr.  de  pignor.  act.  l.  16,  supr.  de  peric. 
et  comm.  l.  36.  infin.  supr.  de  adq.  vcl  amitt,  poss-  l,  16.  infr, 
de  oblig. 

(32)  /.  aa.  Infr.  h.  t. 


4^0 


DIGESTORUM 


quotidie  (i)    enim  prccario    roganlur    creditores    ab    his  , 
qui  pignori  dodeiunt  :  et  debet  consistere  precarium, 
Dc  Inlcrdicto   U(i  possidciis. 
•j.  Venulejus  lib.  3.  Inlerdictorum. 

SEd  et  si  eam  rem  (2) ,  cujus  (3)  possessionem  per  Inter- 
dictum  Uli  possidetis  retinere  possim  ,  quamvis  futu- 
rum  esset,  ut  le^iear  de  proprietale,  precano  tibi  conces- 
soiim  :   teneberis  lioc  Interdicto. 

Si  rogatu  u/iius  concessum  alii  sil.     1.     De  successoribus. 

2.   De  alienatione  rei  precario  concessce.   3.   De  dolo 

et  culpa.  4-    Quid  veniat  in  condemnaiionem. 

7.   De  anno.   8.  De  herede. 

8.   Ulpianus  lib.   'ji.  ad  Edictum. 

QUa&silum  €st  :  si  Titius  me  rogaverit  ,  ut  re  Sempro- 
nii  utatur ,  deinde  ego  Sempronium  rogavero  ut  con~ 
cederet  j  et  ille  ,  dum  mihi  vult  prsestitum,  conces- 
serit,  Tilius  a  me  habet  precario  ,  et  ego  cura  eo  agam 
Interdicto  de  precario.  Sempronius  autem  non  aget  cum 
eo,  quia  liaec  verba  (4)  ,  -^b  Mo  precario  habes  ,  osten- 
dunt  ,  ei  demum  compeiere  Inlerdictum,  a  quo  quis  pre- 
cario  rogavit  ,  non  cujus  res  est.  -j^  An  tamen  Sempro- 
nius  mecum  quasi  a  me  rogatus  Interdictum  habeat  ?  Et 
magis  est  ,  ne  habeat  5  quia  (5)  non  habeo  precario  , 
cura  non  raihi  ,  sed  alii  impetravi.  mandati  tamen  actio- 
uem  potest  adversus  me  habere  \  quia  me  mandante  de- 
dit  tibi :  aut  si  quis  dixerit ,  non  mandatu  meo ,  sed  ma- 
gis  raihi  (6)  credenlem  hoc  lecisse  ,  dicendum  est ,  ia.  fa- 
ctum  dandam  actionem  et  adversus  me. 

5-  1-  Quod  a  Titio  precario  quis  rogavit ,  id  eliam  ab 
lierede  (-7)  ejus  precario  habere  videtur  :  et  ita  et  Sabinus 
et  Celsus  scribunt  :    eoque  jure  utimur.  Ergo  et  a  catiteris 


successoribus  habere 


quis  preca 


rio  videiur.   Idem  et  Labeo 


probat:  et  adjicit,  efiam  si  ignoret  (8)  quis  heredem ,  ta- 
luen  videri  eiun  ab  herede  precario  habere. 

$.  2.  Illud  lamen  vidcamus  ,  quale  sit  ,  si  a  me  pre- 
cario  rogaveris  ,  et  ego  eam  rem  alienavero  (9)  :  an  pre- 
carium  duret  ,  re  ad  alium  translata  ?  Et  magis  est  ,  ut 
si  ille  non  revocet  ,  posse  interdicere  ,  quasi  ab  ilio  pre- 
cario  habeas ,  non  quasi  a  me :  et  si  passus  est  (10)  aliquo 
tempore  a  se  precario  habere,  recte  interdicet ,  quasi  a  se 
precario  habeas. 

5.  3.  Eum  quoque  precario  teneri  voluit  Praetor  ,    qui 


dolo  fecit  ,  ut  habere  desineret.  "^-  Illud  adnotatur,  quod 
culpam  (11)  non  prceslal  [is],qui  precario  rogavit  ,  sed 
solum  doium  (12)  praeslat  :  quanqaam  is  ,  qui  commoda- 
tum  suscepit  ,  non  tantum  dolum,  sed  etiam  culpam  (z3) 
pra;stat,  nec  immerito  solum  praeslal  is,  qui  precario  ro<^a- 
vil:  cum  tolum  (i4)  [hoc]  ex  liberalitate  descendat  ejus  qui 
precario  concessit,  et  satis  sit,  si  dolus  tantum  preestetur.  Cul- 
pam  tamen  dolo  proximam  contineri  quis  merito  dixerit  ( 1 5).      j , 

§.  4-  Ex  hoc  Interdicto  restitui  debet  in  pristinam 
causam  :  quod  si  non  fuerit  factum  ,  coademnatio  in  tan- 
lum  fiet ,  quanti  interfuit  actoris ,  ei  rem  restitui  ex  (16) 
eo  tempore  ,  ex  quo  Interdictum  editum  (17)  est,  -^-  Er- 
go  (18)  et  fructus  ex  die  Interdicti  editi  praestabuntur. 

5.  5.  Si  servitute  usus  (19)  non  fuit  is  ,  qui  precario 
rogavit,  ac  per  hoc  amissa  sit  :  videamus,  an  Interdicto  te- 
nealur  ?  Ego  arbitror,  non  alias,  quam  si  dolo  (20)  fecerit. 

5.  6.  Et  generaliler  eric  dicendum,  in  restitutionem  ve- 
nire  dolum  ,  et  culpam  latam  (21)  duntaxat  ,  caetera  non 
venire.  -j-  Plane  post  Interdictum  editum  oportebit ,  et  do- 
lum  ,  et  culpam  ,  et  omnem  causam  venire  :  nam  ubi 
moram  (22)  quis  fecit  precario  ,  omnem  causam  debebit 
constituere. 

5.  7.  Interdictum  hoc  et  post  annum  (^3)  competere 
Labeo  scribit  (24)  :  eoque  jure  ulimur.  cum  enim  nou- 
nunquam  in  longum  (26)  tempus  precarium  concedatur  , 
absurdum  est  dicere  ,  Interdictum  locum  non  habere  post 
annum. 

5«  8.  Hoc  Interdicto  heres  ejus  ,  qui  precario  rogavit , 
tenetur  (26)  quemadmodum  (27)  ipse  (28)  :  ut  sive  ha- 
bet  ,  sive  dolo  fecit  ,  quominus  haberet  vel  ad  se  perve- 
niret ,  teneaiur :  ex  dolo  auiem  defuncti  hactenus  ,  quale- 
nus  (29)    ad  eum  pervenit. 

Quibus  modis  precarium  constituitur. 
9.  Gajus  lib.   26.  ad  Edictum  provinciale. 

PRecario  possessio  conslitui  polest  (3o)  iuter  praesentes , 
vel  inter  absentes  :    veluti    per    epislolam  ,    vel  per 
nuncium.  — 

De  partu  ancillcc. 
10.  PoMPojsius  lib.   5.  ex  Plautio. 

QUamvis  ancillam  quis  precario  rogaverit  ,  id  actum 
videtur  (3i)  ,  ttt  (3^)  etiam  quod  ex  ancilla  natum 
esset ,  in  eadem  causa  haberetur. 


(0  Et  haec  ratio  est  ,  propter  quam  rcdditione  pignoris  non 
CCTisctur  debitor  hberatus.  /.  3.  supr.  de  pacl.  et  ita  sumitur  argu- 
Jnentum  a  consuetis  ,  sive  solitis.  l.  9.  ^.  8.  in  fin.  supr.  de  reb. 
cred.  Quotidiana  niaxime  spectare  et  scqui  dcbemus.  adde  l.  certi. 
9-  $■  si  nummos.  8.  supr.  de  reb,  cred. 

(2)  Id  est  ,  ejus  rei  possessionem. 

(3)  Adde  l.  ult.  infr.  h.  t. 
C4)     l-  2.  supr.  h.  t. 

(0)    Prccario  non  habct  ,  qui  non  sibi  scd  alii  rogavit, 

(6)  /.    12.  in^n.  infr.  h.  t. 

(7)  Precarium  translt  ad  heredcm,  ut  hic.  et  5-8.  infr.  ideiique 
roganti  heres  seu  univcrsalis  successor  hoc  interdicto  De  precaiio 
tcnetur. 

(8)  /.   i3.  5-  5.  Supr.  quod  vi  aut  clam. 

(9)  Prccarii  Iiitcrdicto  is  ctiam  tenetur,  in  quem  precarium  alio- 
natum  esl ,  lilLdo  etiam  singulari. 

(10)  /.  i3i.  /.  i5o.  Iifr.  de  rcg.  Jur. 
(»0  6-  Harni.  tit.  de  reg.  jur.  §.  o4« 
(12)  /.   23.   Infr.  dc  rcg.  jur. 

(i3)   /.   5.  ^.    2.   Supr.  conimodati. 

('4)  Id  esl ,  conccssio  et  revocalio  precarii :quod  non  est  in  coin- 
iuodati  rcvocatione. 

(10)  5.  5.  infin.  $.  6.  Infr.  h.  t.  Cur?  cnlpa  lata  dolo  compa- 
ratur.  /.    i.  ^.  i.  supr.  si  mensor  fals.  mod.  /.  29.  Supr.  mandati. 

(16)  /.   3.  supr.  de  intcrdict. 

(17)  Per  libclli  obialioniim  ,  ct  contc<uUouam. 


(18)  Cur?  Causam  omnem  rci  qui  restituere  allcri  debet,  eidem 
ct  fruclus  rei  restituere  debet. 

(19)  Scrvitutem  si  dolo  malo  araisit  is  ,  qui  precario  eam  roga- 
vit,  lioc  Interdicto  tcncbitur  ei,  a  quo  scrvilutem  precario  accepit. 

(20)  Vid.  $.  3.  Supr.  h.  t. 

(21)  In  rcstiluendo  precario  ,    de    qua  dixi  in  $.  3.  Supr.  h.  t. 
(22^  /.  4-  5'   ^-  *"/"'•./'"•  regund.  /.  3i.  supr.  de  reb,  crtd. 

(23)  Sub.  utilem  a  di"e  concc^ionis  computandum. 

(24)  /.  2.  C.  h.  t.  l.  35.  Infr.  de  oblig. 

(^5)  Alqui  precario  res  in  longum  tcmpus  concedi  non  potest. 
/.    \i.  Infr.  h.  t. 

(afi)  lino  hoc  Interdicto  non  tcnetur ,  sed  Interdicto  Quod  clam : 
nam  iicrcs  cjus  ,  qui  posscssioncm  prccario  tcucbat ,  clam  ideo  pos- 
sidct  ,  quod  nidl»  prccis  cjus  videntur  adhibita.  Paul.  5.  senl.  6. 
$.    12.  addc  /.    II.   Infr.  de  divers.  teinporal.  prcescr. 

(27)  Id  est  ,  ea  forma  ,  qua  dcfuuctus. 

(■28)  Sub.  qui  rogavit. 

(29)  Ex  contractu  ,  ex  quo  jus  non  transit  ad  hcredes  ,  heres 
non  trnetur  ,  nisi  quantum  ad  eum  pervenit.  adde  /.  12.  injtn. 
Infr.  h.  t. 

'(3o)  A  id.  Paul.  {).  scnt.  6.  $.    12. 

(3i)  Imo  aliud  videlur,  /.  i.  5-  ^-  Snpr.  dcposiii.  ct  ita  Icgi  a 
quibusdam ,  notat  ctiam  Albericus  :  ai^^ntom  tamcn  lectiincm  p»«- 
fert  ;  qiiia  hac  partc  constitui  nulla  ditlcrcntia  polost  iuter  pre«a- 
riam  et  counnodatum. 

(3j)  /.  5.  5-  y-  *wf""'  commodat.  l.   i4-  $•   i5-  i'fi.  defurlis. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 

<J.   2.   Precario  liabere  etiam  ea 


4^1 


De  pignore. 
11.  Celsus  lib.   7.  Digestorum. 

SI  debitor    rem  p'gnoralam  precario  rogaverit  (1) 
luta  pecunia  (2)   ,     precarium  solvitur  j  cjuippe 
ctum  est  ,  ul  usque  eo  precarium  teneret. 


,      50- 

id  a- 


De  pacto  ,  ne  ante  certum  iempus  petatur.   1. 

De  heredibus. 

12.  Idem  lib.  25.  Digestorum. 

("^Um  precario  aliquid  datur  ,  si  convenit  ,  ut  (3)  in 
_J  Calcndas  Julias  (4)  precario  possideat  :  nunquid  ex- 
ceptioi  e  adjuvandus  esl  ,  ne  ante  ei  possessio  aufera- 
tur  (5)  ?  Sed  nuUa  vis  est  liujus  conventionis  ,  ut  rem 
alienam  (6)  domino  invito  possidei-e  liceat. 

§.  1.  Precario  rogatio  et  ad  heredem  (7)  ejus  ,  qui 
concessit  ,  iransit.  ad  heredem  autem  ejus  ,  qui  precario 
rogavit  ,  non  liansit  :  quippe  ipsi  dumtaxat ,  non  (8)  e- 
tiam  heredi  concessa  possessio  est. 

De  sen^-o  et  filiofamHias. 
i3.  PoMPONius  lib.  33.  ad  Quintura  Mucium. 
'I  servus  tuus  (9)  tuo  mandato  precario  rogaverit  ,    vel 


O  r; 


1  n 

aium  habueris  ,  quod  ille  rogavit  tuo  nomine:  tene-     V^ 
beris  ,  quasi  precario  habeas. 

\  Sed  si  te  ignorante,  suo  (10)  nomine  vel  servus  vel 
filius  rogaverit  ,   non  videris  tu  precario  habere  :    sed  illi 
erit  actio  de  peculio  ,  vel  de  in  rem  verso. 
Ralio  Interdicti  de  civili  actione, 
i4-   Paulus  lib.   i3.  ad  Sabinum. 

INterdictum  de  precariis  merito    inlroductum  est  ,     quia 
nulla  (11)  eo  nomine  juris(i2)  civilis  actio  esset :  ma- 
gis  enim  ad  donatioues  (i3)  ,  et  beneficii  causam  ,  quam 
ad  negotii  contracti  speclat  precarii  condilio. 
De  hospitibus.  i.  De  habitatione  gratuita.  2.  De  his ,  qmc 
in  jure  consistunt.  3.   De  cautione.  4-   De  pos~ 
sessione.  5.  De  loco. 
i5.  PoMPOJNius  lib.   •;>9.   ad  Sabinum. 

ET  habet  summam  aequitatem  ,  ut  eatenus  quisque  no- 
stro  utatLir  ,  quaienus  (i4)  ei  tribuere  vehmus. 
§.1.  Hospiies  (i5),et  qui  gratuitam  habitationem  acci- 
piunt ,  non  inielliguntur  precario  habitare. 


quas  m  jure  consisiuut , 
possumus  ,  ut  immissa  (i6)  vel  protecta. 

§.  3.  Cum  quis  de  re  sibi  reslituenda  cautum  habet  , 
precarium  Interdictum  ei  non  competit  (17). 

5.  4'  Eum  ,  qui  precario  rogaverit  ,  ut  sibi  possidere 
liceat,  nancisci  possessioncm  (i8)  non  est  dubium.  -f-  An 
is  quoque  possideat  ,  qui  rogatus  sit ,  dubitatum  est?  pla- 
cet  autem,  peues  ulrumque  esse  (19)  eurn  hominem ,  qui 
precario  datus  esset:  penes  eum  (20),  qui  rogasset,  qua  (21) 
possederat  corpore  5  penes  dominum ,  quia  non  discesserit 
auimo  possessione  (22). 

5.  5.  Quo  (23)  quis  loco  precario  aut  possideat  ,  aut 
coeperit  possidere  ,  nihil  refert  ,  quod  ad  hoc  Interdictum 
perlinet. 

De  adoptione. 

16.  Idem  lib.   32.   ad  Sabinum. 

SI  adoptavero  eujn  ,    qui  precario  rogaverit  ,    ego  quo- 
que  precario  possidebo  (24). 

Uii  possidelis. 

17.  Idem  hb.  23.   ad  Sabinum. 
Ui  precario  fundum  possidet  ,    is  Inlerdicto  Uti  possl- 

detis  adversus  omnes  (^5)  ,  piaiter  eum  ,  quem  roga- 
vit  ,  uti  polest  (26). 

De  possessione. 
18,  JuLiAwus  lib.   i3.  Digestorum. 

UNusquisque  potest  rem  suam ,  quamvis  (27)  non  pos- 
sideat  ,  precario  dare  ei  ,  qui  possideat. 
An  duo  in  soliduni  habere  possint.    \.  De  servo.   1. 
De  actione  prcescriptis  verbis. 
19.   Idem  lib.   49'  Digestorum. 


D 


Uo  in  solidum  precario  habere  iion  magis  possunt(28)  , 
quam  duo  (29)  in  solidum  vi  possidere,  aut  clam  ; 
nam  neque  justae  neque  injustas  possessiones  duse  concurrere 
possunt  (3o). 

^.  1.  Qui  servum  (3i)  raeum  precario  rogat  ,  videtur 
a  me  precario  habere  ,  si  hoc  ratum  habuero  :  et  ideo 
precario  Inlerdicto  mihi  tenebitur  (32). 

5.  2.  Cum  quid  precario  rogatum  est  ,  non  solum  In- 
terdicto  uti  possunius  (33)  ,  sed  (34)  et  Incerti  condicUo- 
ne  ,  [  id  est  ]  ,  Prcescriptis  (35)  verbis. 


(i)     V.  /.  6.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(2)  Non  prius.  /.  3.  supr.  de  pactis. 

(3)  Vid.  /.  4.  l.  5.  supr.  h.    t.    Goth.    Yid.  Ant.  August.  lib. 


4.  S.  L.    Et 


einend.    cap.   14.  Forcat.  Necfomant.  dial.  3.  et 
Gulciium  resolut.  part.   i.  cap.   12.  n.  6.  Mod. 

(4)  td  est  ,  in  eum  diem  ,  quo  more  Romano  migrationes  cs 
jedibus  fiehant.  v.  quae  notavi  ad  /.   41.  supr.  de  contr.  empt. 

(5)  Accidit  enim  soepissime  ,  ut  cum  domos  locare  non  possu- 
mus ,  j,ratis  postremis  mensibus  liabitandas  conccdamus  in  eum 
dicm  ,  quo  migrandnm  est.  yide  Anton.  Augustiu.  4.  emend.  lA. 
infin. 

(6)  Quam  precario  accepit. 
0)     /.  8.  5.   1.  supr.  h.  t. 

(8)  Cur  ?  ne  nimis  cxtendatur  concedentis  beneficium  :  vcl  quia 
roganti  amico  pi-sesumitur  concessisse;  heres  autcm  accinientis,  non 
protmus  in  amore  defuncto  respondeat.  Amor  hcredis  et  defuncti 
diversus  est. 

(9)  l-  4-  5-  2.  l.  6.  f   1.  supr.  h.  t. 

(10)  c.   10.  de  rcg.  in  6.  vide.  /.  60.  infr.  de  reg.  iur. 

(11)  Imo  aliqua.  v.  Paul.  5.  sent.  6.  ^.   10. 

(12)  Jure  civili,  uulg.  Hal.  adde  /.     14.  5.     n.  infr.  de  furtis. 
(i3)  /.   I.  5.  I.  supr.  h.  t.  d.  l.  14.  C.   u.  infr.  defurtis. 
(i4)  /.   I.  ^.  2.  Supr.  h.  t.  "^ 

(i5)  Imo  ,  et  is,  qui  conduxit,  dicitur  precario  possidere,  /.  2. 
C.  de  prascript.  3o.  fet  40.  annor.  ct  commodatarius  :  est  enim 
commodatum  prccario  affine.  /.  1.5.  ult.  supr.  h.  t.  Ilinc  Salvia- 
nus  ,  1.  ad  Ecclcs.  Commodalis,  inquit ,  a  Deo  fac^ltatibus  utimur, 
ct  quasi  prccarii  possessoies  suinus. 

Ttm.lil. 


velamitt. 


fcl  amitt. 
h.t. 


supr. 


(16)  Z.  3.  supr.  h.  t. 

(17)  Sed  rci  vindicatio.  /.  3.  C.  de  pactis  inter  emptorem 

(18)  /.  4-  S-   '•  ^'^P^'  ^-  *• 

(19)  Imo  ,  csse  non  potest.  /.    19.  infr.  h.  t. 

(20)  /.  8.  /.  9.  supr.  comm.  l.  3.  §.  5.  supr.  de  adq 
possess. 

(21)  j4l.  quia. 

(22)  Haloander  legit  a  possessione.  S.  L. 

(23)  58.  Eclog.  24.  cap.   17.   infm. 

(24)  Vide  quae  notavi    ad  /.  3.  §.   i.    supr.  de   adq. 
poss. 

(25)  /.  i.  in  fin.  supr.  uti  possidetis,  AbJi  /.  i5.  J.  4- 

(26)  Cur?  quia  cjus  interest. 

(27)  /.   22.  infr.  h.  t. 

(28)  Imo,  duo  possunt.  /.    i5.  5.  t^.  supr.  h.  t. 

(29)  Vid.  /.  3.   C.  5.  supr.  de  adquir.  vel  amilt.  poss. 
(3o>  Quomodo  ?"ejubdcm  juiis  icspcctu. 

(3i)  /.    16.  infr.  de  ohl.  ct  act. 

(32)  Suhandi  ,  is  ,  qni  a  servo  rogavit. 

(33)  Suhaudi ,  pro  rcvocanda  le  prccario  ccwiccssa. 

(34)  Prccarium  ,  si  de  co  intra  certuin  lcmpus  rcstituendo  nihil 
convenit,  Interdicto ,  quod  de  prccario  est,  revocare  quandocunque 
possumus,  ut  hic.  sin  de  certo  tempore  ejus  convenit ,  non  interdi- 
ctp  .  sed  inccrti  condictione  ,  hoc  Ci,t  ,  praescriptis  vcrhis  ,    ut  hic. 

(35)  /.  2.  §.  2.  infin.  supr.  h.  t.  NuUa  cq  noraine  actio  civi- 
lis  constituta  est.  /.  i\.  l  i5.  $.  3.  supr.  h.  t.  l.  14.  $.  u.  uifr. 
de  funis. 

54 


422  D       I      G 

De  cmptione  et  vendidone. 


E    S    T    0    R    U    M 


20.   ULPiAiviiS  lib.   2.   Responsorum. 

EA  ,  qiu-e  dialracla  suiit  ,  ut  precario  (i)  penes  em- 
ptorera  essent  ,  quoad  pretiura  uuiversum  persolvere- 
tur,  si  per  emptorera  sletit,  quo  minus  persolveretur ,  ven- 
dilorcm  posse  couscqui. 

De  ipso  rogante  et  suis. 

21.  Vejnuleius  lib.   4-  Actionum. 

CUni  precario  quis  rogat ,  ut  ipsi  in  eo  fundo  morari 
liccat  ,  supcrvacuum  est  adjici  ,  ipsi  ,  suisque  (2)  .- 
nam  (3)  per  ipsum  (4)  suis  quoque  permissum  uti 
videlur. 

De  eo  ,  qui  pro  possessore  possidet ,  vel  reni  alienam 

emit.    1.   De  pupillo. 

22.  Idem  lib.   3.  Inierdictorum. 

SI  is  ,  qui  pro  (5)  possessore  possideret  ,  precario  do- 
minum  rogaverit  ,  ut  sibi  retinere  rem  liceret  \  vel  is, 
qui  alienam  rem  emisset  ,  dominum  rogaverit  ;  apparet 
eos  precario  possidere.  nec  existimandos  mutare  sibi  cau- 
sam  possessionis  (6)  ,  quibus  a  doraino  concedatur  pre- 
cario  possidere  :  nam  et  si  id  ,  quod  possideas  ,  alium 
precario  rogaveris,  videri  te  dcsinere  ex  prima  causa  pos- 
sidere  ,  et  incipere  ex  precario  habere  :  et  contra  (7)  si 
possessorera  precario  rogaverit  ,  qui  rem  avocai-e  ei  pos- 
set  ,  leneri  eum  precario  ,  quoniam  aliquid  ad  eum  per 
hanc  precarii  rogationem  pervenit  ,  id  est ,  possessio  (8)  , 
quae  aliena  sit. 

5.  1.  Si  pupillas  sine  tutoris  auctoritate  precario  roga- 
verit ,  Labeo  ait  habere  eum  precariam  possessionem  ,  et 
hoc  Interdicto  teneri  :  nam  quo  magis  naturaliter  (9) 
possideretur  (10)  ,  nullum  locum  esse  tutoris  auctorita- 
<e  (11)  ,  recteque  dici  ,  Quod  precario  liabes  5  qaia  quod 
possideat ,  ex  ea  causa  possideat  ,  ex  qua  rogaverit.  nihil- 
que  novi  (12)  [  per  ]  Praitorem  constituendum  :  quoniam, 
sive  habeat  rem  ,  officio  Judicis  teneretur  j  sive  noa  ha- 
heat  ,  nori  teneatur. 


TIT.  XXVII. 

DE  (i3)  ARBORIBUS  (i4)  C^DENDIS  (i5). 

Prius  Iiiterdictum  de  arhore  Kclibus  impendente.  1 .  Qiiocl 
est  prohibitorium.  2.  Utruni  tota  arhor  aut  pars  exscindi 
possit.  3.  De  vitibus.  4*  De  doniino  csdium  ,  et  de 
frucluario.  5.  De  cedihus  communibus.  6.  Inferpreta- 
tio  verborum  si  per  te.  7.  Alterum  Interdictum  de  arbore 
in  agrum  impendente.  8.  Summa  et  ratio  Interdicti.  9. 
Dijferentia  hujus  Interdicti  et  superioris. 

I.  Ulpianus  lib.  71.  ad  Ediciura. 

Alt  Prjetor :  Qua  arbor  (16)  ex  (edibus  tuis  in  ce- 
des  (17)  illius  impendet,  51(18)  per  te  stat,quoniinus 
adimas  :  tunc  ,  quominus  illi^ig)  eccm  arborem  (20 j  adimere 
sibique  hcihere  liceat  .^  vim  fieri  veto  (21). 

5.    1.   Hoc  Interdictum  prohibitiorium  est. 

5.  2.  Si  arbor  aedibus  alienis  impendeat  (22)  ,  utruni 
totam  arborem  jubeat  PrBetor  adimi ,  an  vero  id  solum  , 
quod  superexcurrit  (23),  quaeritur  ?  Et  Rutilius  ait ,  a 
stirpe  (24)  exscindendam,  idque  plerisque  videtur  verius : 
etnisi  adimet  dominus  arborem,  Labeo  ait, permitti  ei,cui  ar- 
bor  officeret,  ut  si  vellet,  succideret  eam,  lignaque  tolleret. 

5.  3.  Arboris  appellatione  etiam  (26)  vites  (26)  conti- 
nentur. 

§.  4.  Non  solum  autem  domino  aedium ,  sed  eliam 
ei  ,  qui  usumfructum  habet  ,  competit  hoc  Interdictum  : 
quia  et  ipsius  interest  (27) ,  arborem  istam  non  impendere. 

5.  5.  Prjeterea  probandum  est  ,  si  arbor  communibus 
aedibus  impendeat,  singulos  dominos  habere  hoc  Interdi- 
ctum  ,  et  quidem  in  solidum  (28)  :  quia  et  servitutum  vin- 
dicalionera  singuli  habeant. 

5.  6.  Ait  Prajtor  :  Si  per  te  stat .,  quominus  eam  adi- 
mas  :  quominus  illi  eam  arhorem  adimere  liceat  ,  vim  fie^ 
ri  veto.  Prius  itaque  tibi  adimendi  facultas :  si  tu  non 
facias,  tunc  vicino  (29)  prohibet  vim  fieri  adimere  volenti. 

5.  7.  Deinde  ait  Praitor  ;  quos  arbor  ex  agro  (3o)  tiu> 
in  agrum  iUius  impendet  (3i)  ,  si  per  te   stat .,    quominui 


(i)  Res  enim  ita  vencli  potest  ,  ut  apud  emptorera  sit  cx  causa 
prccarii,  ut  hic.  vel  condncli.  /.   16.  sujjr.  dc  pe.ric.  et  cotnmod. 

(2)  Suorum  nomine  domesticos  intellige.  adde  /.  2.  /.  3.  /.  4. 
/.  5.  /.  6.  /.  7.  supr.  de  usu  et  habit. 

(3)  Studiosorum  privilci^ia  ad  eorum  famulos  extendi  ,  hinc  col- 
ligunt.  facit  /.  si  quis  in  sacris.  11.  C.  de  proxiin.  sacror.  scrin. 
lib.    12.  tit.   19.   /.   ult.   C.  de  pri^ileg.  schol.   lib.    12.  tit.   3o. 

(4)  Sibi  habitationem  qui  stipulatur  ,  snos  quoque  comprelicn- 
dit :  etiam  suis  slipulaii  quisquc  intelligilur  ,  qui  sibi  stipulatur. 
/.  40'  in  princ.  et  §.  ultim.  supr.  de  pactis.  !.  2.  /.  3.  supr.  da 
usu  et  habit.  vide  t  ultim.  infr.  de  verbor.  oblis. 

(5)  Adde  /.   18.  supr.  h.  t. 

(6)  Subaudi ,  illicite. 

(7)  /.  7.  supr.  h.  t. 

(8)  l.  6.  in  fm.  supr.  h.  t. 

(9)  Vide  /.  32.  infn.  supr.  de  adquir.  vel  amiit.  possess. 

(10)  Possidcrct.   vulgat.  Halnand. 

(11)  Auctoritali.  vulgat.  Hal. 

(12)  Novi  a  Prffitore. 

(i3)  ITfp/  JwJfia»  ,  i^  ^svtiiOfoiJitZv-  60.  Echg.   16. 

(i4)  Qua;  in  uibe.  /.  i.  in  princ.  infr.  vel  agro.  d.  l.  i.  %.  7. 
/.  2.  infr.  h.  t. 

(i5)  Nota  hacc  vocabula  ,  impendere  ,  /.  i.  in  pr.  $.  5.  7.  infr. 
h.  t.  adirriere  totuni ,  vel  id  ,  (|iiod  supercxcurrit  ,  in  pr.  l.  i."  et 
5.  6.  infr.  h.  t.  a  stirpe  excidere  scu  succidcvc  ,  /.  i.  5-  2.  et  in 
Jfin.  infr.  h.  t.  coerccre,^.  9.  circumcidere , /.  i.  §.  8.  ^.  9.  infr. 
h.  t.  cacderc  ,  seu  ,  fixso,,  est  lotiim  vcl  partem  credtVe  :  x«T»7t',«vf«w, 
70  un-07t'/*viiivi  Kuyvuii»  est  adimerc  corticcm.  60.  Eclo^.  16.  c.  4« 


(16)  Tua  vcl  communis  ,  5.  5.  infr.  vel  vitis.  $.  3.  infr.  h.  t. 

(17)  Non  idem  ,  si  in  agrum.  5-  7-  "?/''•  ^•'- 

(18)  Datur  tibi  adimendi  facultas.  j.  6.  infr.  h.  U 

(19)  Domino  vel  fructuario.  $.  4'  ■''!/''•  ^-  '• 

(20)  Etiam  totam.  5-  2.  infr. 

(21)  Prohibitorium  ilaque  est  hoc  Interdiclum.  5-  ••  ^}F'  ^'  ^» 
et  l.  2.  supj'.  de  Interdictis. 

(29)  Id  cst  ,  immineat.  Paul.  5.  scnt.  6.  5-  »5.  et  ut  Graeci  a. 
pertiiis  ,  id  cst  ,  si  non  tantum  efficiat  ,  ut  minus  ccelum^  videre 
posiiinus  .  /.17.  supr.  de  serv.  prad.  urb.  sed  si  arbor  ivip^jtu 
79  o/na  ;Ma,  Kxi  /SAaVin  Ms-  6o-  Eclog.  i6.  $.  12.  id  est,  noceat 
aedibus  meis. 

(23)  Id  collucarc  cst  arbores. 

(24)  Quasi  diceret  ,  non  tantum  actor  sublucare  id  quod  super- 
excurrit  ,  ct  compcscerc  ramorum  luxurias  potest :  sod  ct  adimo 
re  ,  id  est  ,  a  stirpe  excidcrc  potest  :  in  agris  sufficit  sublueatio. 
5.  7.  §.  9.  inft:  h.  t.  vide  Cujac.  apud  Paul.  5.  sent.  6.  %.   l3. 

(25)  l.  3.  infr.  arbor.  furt.  coes. 

(26)  Hedera  ,  arundo  ,'salix.  vide  60.  Echg.  16.  %.  2. 

(27)  Debet  enira  domum  suam  suis  impensis  tcgerc.  /.  7.  S-  *- 
iUvr.  de  usufr. 

(28)  /.  17.  mpr.  de  seivitutib.  l.  4.  5.  3.  /.  6.  S-  4-  «¥"••  ^'^ 
serv.  vind. 

(29)  Atqae  ita  in  reum  convertitur  electio.  vidc  /.  i.  C.  dc 
solut. 

(Ho)  Aliud  ,  si  in  aedcs.  m  vr.  siipr.  h.  t. 

(."ii)  An  quia  rajni  impendent  ?  an  quia  arbor  incUnata  ?  An 
quia  umbra  ejus  nocct  ?  ut  ^»  8.  Infi:  Ji.  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 

pedes  quindecim  (i)    a  teira  eam  altius  coerceas  ,    tunc 


423 


5 
quominus  iUi  ita  coercere  ,  lignaque  sibi  habere  liceal^  vim 
jfieri  veio. 

5.  8.  Quod  ait  Prselor  ,  et  Lex  XII.  Tabularum  effice- 
re  voluit  ,  ut  quindecim  pedes  altius  rami  arhoris  circum- 
cidantur :  et  hoc  idcirco  efFectum  est ,  ne  umbra  arboris 
viciuo  praedio  noceret. 

§.  9.  Differentia  (2)  duorum  capitum  Interdicti  ha^c  est : 
Si  quidem  arbor  acdibus  impendeat ,  succidi  eam  pracipitur: 
si  vero  agro  impendeat,  tantum  usc[ue  ad  quindecim  pedes 
a  terra  coerceri, 

De  arbore  vento  inclinata. 
2.  PoMPONius  lib.   34-  ad  Sabinum. 

SI  arbor  ex  vicini  fundo  vento  inclinata  (3)  in  tuum 
fundum  sit :  ex  Lege  XII.  Tabularum  de  adimenda 
ea  recte  agere  (4)  potes  ,  jus  ei  (5)  noJi  esse  ita  arborem 
habere. 

TIT.  XXVIII. 
DE  (6)  GLAiNDE  (7)  LEGENDA  (8). 

Interdictum.   i .  De  nomine  glandis. 
I.   Ulpianus  lib.   71.   ad  Edictum. 

Alt  Praetor ,  glandem  ,  quos  ex  illius  agro  in  tuum  ca- 
dat  (9),  quominus  illi  tertio  quoque  die  legere^  aufer- 
re,  liceat  :  vim  fieri  veto. 

5.   1.  Glandis  nomine  (10)  fructus  continentur. 

TIT.  XXIX, 
DE  HOMINE  (11)  LIBERO  EXHIBENDO. 

Interdictum  ^   i.  Et  ejus  ralio. 
i.  Ulpunus.  lib.  71.  ad  Edictum. 

Alt  Praetor  :   Quem  liberum  dolo    malo    retines  ,    e.r/«- 
beas  (12). 
§.    1.    Hoc    Interdictum    proponitur    tuendse    libertatis 
causa  :  videlicet ,  ne  homines  liberi  retineantur  a  quoquam. 
2.   Yenulejus  lib.   4-  Inlerdictorum. 

Nlhil  enira  multum    (i3)  a    specie    servientium    diffe- 
runt  ,  quibus  facultas  non  datur  recedendi  (i4)' 

De  Lsge  Favia,   1 .  De  cetate  ,  sexu  ,  jure    ejus  ,    qui 
reliiietur  ^  et  de  pluribus  retentis.  1.  Si  retinens  habeat  in 


potestate.  3.  De  redeinpto  ab  hostibus.  4-  J^c  justa  cni*- 
ia  retinendi.  5.  Si  volens  retineatur.  6.  De  iguorantia  ct 
certioratione.  7.  Si  dubitetur  dc  statu.  8.  Quid  sit  exhibere. 
9.  Quibus  conqjctit  hoc  Inlerdictum.  i4-  De  absente.  i5. 
De  tcmpore  Interdicti. 


3.   UlpiAnus  lib. 


ad  Edictum. 


hoc 


QUod  et  (i5)  Lex  Favia  (16)  prospcxit ,  neque 
Interdictum  aufert  Legis  Favite  exsccutionera  :  nam 
el  (^17)  hoc  Interdicto  agi  poterit  ,  el  nihilominus  accu- 
salio  Legis  Favia^  iustitui  :  et  versa  vice  qui  egit  Favia  , 
poterit  nihilominus  etiam  hoc  Inlerdictum  habere  ,  pra:- 
sertim  cum  alius  Interdiclum,  alius  Favise  actionem  habere 
possit. 

5.  1.  Hsec  verba,  Quem  (iS)  liberum .,  ad  omnem  libe- 
rum  pertinent:sive  pubes  sit,sive  impubes ;  sive  masculus  , 
sive  foemina  5  sive  unus  ,  sive  plures  ;  sive  sui  juris  sit  , 
sive  alieni  j  hoc  eaim  tantum  spectamus  ,   an  liber  sit. 

§.  2.  Is  tamen  ,  qui  in  potestate  habet  ,  hoc  Inlerdiclo 
non  tenebitur  :  quia  dolo  malo  non  videtur  habere  ,  qni 
suo  (19)  jure  utiiur. 

§.  3.  Si  quis  eum  ,  quem  ab  hostil)us  redemit  ,  reii- 
neat  :  in  ea  causa  est ,  ut  Interdicto  non  leneatur  (2o)r 
non  enim  dolo  malo  facit. 

+  Plane  si  offertur  pretium  ,  Interdictum  locum  habet. 
Sed  et  si  eum  remisit  prelio  non  accepto ,  dicendum  est 
Interdicto  locum  fore  ,  si  posteaquam  semel  remisit,  velit 
retinere. 

§.  4-  Si  eum  quis  retineat  filium  ,  quem  non  habet 
in  potestate  :  plerunque  sine  dolo  malo  facere  videbitur. 
pietas  (21)  enim  genuitia  efficit  sine  dolo  malo  retineri  ' 
nisi  si  evidens  dolus  malus  intercedat.  Proinde  et  si  liber- 
tum  suum,  vel  akimnum  (22),  vel  noxae  deditum  adhuc 
impuberem  :  idem  ei-ii  dicendum.  '|-  Et  generaliter  ,  qui 
justam  causam  habet  hominis  liberi  apud  seretiuendi,  non 
videtur  dolo  malo  facere. 

§.  5.  Si  quis  volenlem  (^3)  retincal  ,  non  videtur  dolo 
malo  retinere.  j;  Sed  quid  si  [  volentem  ]  quidem  reli- 
neat  ,  non  (24)  tanien  sine  caliiditate  circumventum ,  vel 
seductum  ,  vel  soUicitatum  ,  neque  bona  vel  probabili  ra- 
lione  hoc  facit  ?  R.ecte  dicetur  dolo  malo  relinere. 


(i^    60.  Eclog.  16.  c.  i3. 

(2)  Hijjiis  capitis  niateriara  utilem  esse  :  et  ab  Advocatis  saepius 
quffiii  ,  quam  Lc^em  fratcr  a  fratre  ,  notat  Albericus. 

(3)  60.  Eclog.  16.  cap.  i"4.  addc  /.  2.  §.  40.  supr.  ne  quid 
in  loco  publico. 

(4)  Qua  actione  ?  negatoria:  cujus  formula  mox  traditur. 

(5)  Subawli  ,  domino  arboris. 

(6)  Ex  vicini  agro  puta  iu  tuum  cadcnle. 

(7)  Glans  quid  sit  ,  vide  in  /.   i.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(8)  Per  vicinum  intra  tertium  diem. 

(9)  ^-  9-  5-   !•  ^upr.  ad  exhibend. 

(10)  l.  236.  $.   I.  infr.  de  verb.  sign.  2.  Eclog.  2.  c.  236. 
(n)  L.  8.C.  8.   cxtat^  etiam  titulus  in  Basilicis  Tsp/  iKsu^ipetf 

vpx^mvj ,  ■n  luKxyvybnivw  ,  i'  /3/«  K*itxo^im.  22.  Eclos.  lib. 
7.  t.   i.  c.   18.  ° 

(12)  Interdictum  de  homine  Ubero  exhibendo  ,  exhibitorium  est. 
/.  i.supr.   de  Interdictis.  5.    i.  i^ers.  exhibitoria.Inst.de  interdictis. 

(i3)  Diffcrunt  taracn  ,  nec  sunt  ,  nec  Gunt  servi.  22.  Eclos  ex 
Basil.  tit.  20.  c.   12.  * 

(i4)  Parum  a  servis  differunt  ,  qui  ab  hoslibus  sunt  redempti  , 
/.  2.  C.  dc  posthmvi.  scrvus  vidctur,  qui  rccedendi  facultatera  non 
habcl.  Potest  enim  hber  ,  qua  velit  copjmeaie  ,  /.  pcn.  C.  de  ope- 
ris  lib.  species  est  enim  liberlatis  ,  qua  ipse  vclis  ,  etiam  f.i^m-.  /. 
quis  sit  fugilivus.  17.5.  ideni  recte.  10.  Supr.  de  cedil/^cdiai. 
Imc  qui  hbcrara  cuadi  abcuadive  domo  potcstntem  non  hal)ct  .    li- 


ber  esse  non  videtur,  scd  in  custodia  esse.  ].  qui  neque  sequuniur, 
48.  Infr.  de  verb.  sign.  l.  succurritur.  9.  suvr.  ex  quibus  cauns 
major.  Novell.  6.  cap.  2.  §.  si  vero.  Quid  ?  custodia  qui  tenctur 
pnblica,  Uber  non  fuerit?  Est  sane  liber,  ut  testis,  ct  testamentum  i- 
bidem  facerc  possit.  /.  qui  in  test.  i^.  supr.  qui  test.  l.  cpii  in 
carccrem.  11.  supr.  quod  mntus  caus. 

(i5)  PrEcter  hoc  intcrdictum. 

(16)  De  qua  vide    /.  6.  infin.  iifr.    et  l.  5.   C.  ad  /.  Ful.  de 

(jn)  Interdictum  enim  liberum  exhiberi  postulat :  criminali  ve-ro 
iudicio,  sive  Fabia  Lege  ,  de  poena  agitur.  Grceci. 

(i8)  /.  I.  Iifr.  de  verb.  sign.  l.  3.  §.  i.  supr.  de  ncg.  l.  i.  §. 
1.  supr.  cle  pecun.  constitut. 

(19)  Vidc  /.   26.  supr.  de  damno. 

(20)  Cur  ita?  coUige  ex  /.  2.  C.  de  pnstlim.  l.  i5.  /.  21.  inf. 
de  captiuis.  l.  20.  §.\.    supr.  qui  tcst.    /.    43.    in  fin.    supr.  de 

legat.    i.  .,,.»• 

(21)  Prasumitur  pater  fdium  suum  sme  dolo  retmere,  ob  patnam 
pietatem.  de  qna  prajsumptione  vide  Alciat.    i.  pras.   ii. 

(22)  Dixi  dc  aluinno  ad  /.    i.  C.  qucB  res  pignori. 

(23)  ^'olenti  uon  fit  injuria.  /.  i4-  5-  9-  ^"f^;  ^a  adil.  l.  9. 
supr.  dc  aqua  et  aquoe  pluv.  l.  i.  $.  5.  infr.  de  injur.  l.  3'^.  C 
de  traiisact. 

(24)  /.  un.  5.   2.   C.  dc  rapt.  virginitm. 


424 


DIGESTORUM 


§.  6.  Is  qui  nescil  apud  so  csse  hominem  libenim ,  do- 
lo  malo  carct:  scd  ubi  certioralui  retiuel  ,  dolo  malo  uon 
carcl. 

§.  7.  Plane  ,  si  dubilat  (1)  ,  utruin  liber  ,  an  servus 
sit  ,  vcl  lacit  status  conlrovcrsiam  :  recedentlum  erit  ab 
Iioc  lulcrdicto,  et  agenda  causa  libertatis.  etrnim  recte  pla- 
cuit  ,  tnnc  dcmum  boc  Inlerdiclum  locum  halicre  ,  quo- 
tiens  quis  pro  (2^  certo  libcr  est.  -|-  Ca^lm-uni  si  qua^ralur 
de  stalu  ,  non  oporlet  praejudioium  fleri  alienae  (3)  co- 
gnitioni. 

§.  8.  Ait  Praetor  ,  E.vhibeas.  Exhibere  (4)  est,  in  pu- 
Llic-um  producere  ,  et  videndi  tangendique  honiinis  facul- 
latem  praebere:  proprie  autem  exhiberc  est,  exlra  (5)  se- 
crelum  habere. 

5.  9.  Hoc  Interdictum  omnibus  (6)  competit  :  ne- 
mo  (7)  enim  proliibendus  est  libertati  favere. 

5.  10.  Plane  ex  causa  suspects  (8)  pcrsona^  removen- 
dae  sunt  ,  si  forte  lalis  persona  sit  ,  quam  verisimile  est 
colludere  ,  vel  calumniari. 

5-  11.  Sed  [  et  ]  si  mulier  (9)  vel  pupillus  hoc  In- 
lerdictum  dcsideret,  pro  cognato  ,  vel  parenle  ,  vel  affine 
siio  solliciti  (10),  dandum  esse  eis  Interdictum,  dicendum 
esl:  nam  et  publico  (11)  judicio  reos  facerc  possunt ,  dum 
suas  suorumque  injurias  exsequuntur. 

§.  11.  Si  [  tamen  ]  plures  sunt  ,  qui  experiri  volent  , 
eligcndus  est  a  Pra-tore  ,  ad  quem  maxime  res  pertinet  , 
vel  is  ,  qui  idoneior  (12)  cst.  el  esl  optimum  ex  conjun- 
ctione  ,  ex  fide  ,  ex  dignitate  actorem  hoc  Intcrdicto  eli- 
gen  lum. 

5.  i3.  Si  tamen ,  posJeaquam  hoc  Intcrdic.to  actum  est, 
alius  hoc  Interdicto  agere  desideret  :  palam  erit  ,  postea 
alii  non  facile  dandum  ,  nisi  si  de  perfidia  (i3)  prioris 
potuerit  aliquid  dici.  Itaque  causa  cognita  amplius  quam 
scmel  Interdictum  hoc  erit  movcndum.  Nam  nec  in  pu- 
blicis  judiciis  permittitur  amplius  agi ,  quam  semel  actum 
esl  ,  quam  si  praivaricationis  (i4)  fuerit  damnalus  prior 
accusator.  ^]^  Si  tamen  reus  condemnatus  malit  (i5)  litis 
aeslimalionem  sufferre  ,  quam  homincm  exljiljcre  :  non  est 
iniquum  ,  saepius  in  eum  Interdiclo  experiri  ,  vel  eidem 
sine  exceptione  ,  vcl  alii. 

§.  14.  Hoc  Interdictum  et  in  absentem  esse  rogandum 
Laljeo  scribit  :  sed  si  non  defeudatur  (16)  ,  in  bona  ejus 
eundum  ait. 

5.    i5.   Hoc  Interdictum  pcrpetuum  est. 


JJc  dolo  mdlo.   1.  De  b  na  ftdc,  2.  De  tempoi^.  3   De 

credilore  et  dehitore. 

4.   Venu.lejus   [  lib.   4.   Interdiclorum  ]. 

SI  quis  liberum  hominem  ignoranlem  suum  stalum  reti- 
neat ,  tamen  ,    si  (17)  dolo  malo  retinet  ,  cogitur  ex- 
liibcre. 

$.  1.  Trebatius  quoque  ait  non  (18)  lencri  eum  ,  qui 
lil.erum  hominem  pro  servo  bona  (19)  fide  emeiit  et 
retineat. 

§.  1.  Nullo  (20)  tempore  dolo  malo  retineri  homo  li- 
ber  dcbet:  adeo  ut  quidam  putaverint,  nec  modicum  lem- 
pus  ad  eum  exhibcndum  dandum  (21)  ,  quoniam  praeteri- 
ti  fac(i  poena  praeslanda  est. 

§.  3.  Creditori  non  competit  Interdictum  ut  debitor 
exhiberelur:  nec  enim  debitorem  latitantem  exhibere  quis- 
quam  cogitur  (22)  ,  sed  in  bona  ejus  ex  Ediclo  Praelo- 
ris  (23)  itur. 

TIT.  XXX. 

DE  (24)  LIBERIS  (25)  EXHIBENPIS  (26),  ITEM 

DUCEiVDIS    (27). 

Intcrdictiim  ,  de  liberis  exhibendis.    \ .    Cui  ,  et    in    qitem 

competit.    2.   De  causa  retinendi.   3.   De  matre.  4- 

De  exceptione  rci  judicatce.  5.   De  nupla. 

I.   Ulpianus  lib.   71.   ad  Edictura. 

Alt  Pra^tor  ,  (jui  qun^i-e  in  poteslaie  Lucii  Titii  est  ,  si 
is  eai>e  apud  te  est  ,  dolove  malo  tuo  factum  est  , 
quominus  apud  te  esset  ,  ita  eum  e  ,mi'c  exhibeas  (28). 

5.  1 .  Hoc  Interdictum  proponitur  adversus  eum  ,  quem 
qais  exhibcrc  (29)  desiderat  eum  ,  quem  in  potestate  sua 
esse  dicit  (3o).  Et  ex  verbis  apparct,  ei,  cujus  in  potesta- 
te  est  ,  hoc  Interdictum  competere. 

§.  2.  In  hoc  Inferdicto  Pra^tor  non  admiltit  causam  , 
cur  apud  eum  sit  is  ,  qui  exhiberi  dcbel ,  quemadmodum 
in  superiore  Interdiclo  :  sed  omnimotlo  (3i)  restituendum 
putavii  ,  si  in  potestate  est. 

§.  3.  Si  vcro  mater  sit  ,  quae  relinct  ,  apud  (3^)  quam 
inletdum  (33)  magis  ,  quam  apud  patrem  ,  morari  fiiiuni 
deljcrc,  ex  justissima  sciiicet  causa  ,  et  Bivus  Pius  decre- 
vit  ,  et  a  Marco  et  a  Severo  rescriptum  est :  «que  subvc- 
nieudum  ei  erit  per  exceplionem. 

5.   4-   ■P^r^  modo  si  judicalum  fuerit  (34),  non  essc  eum 


(I)  Tria  haec  notanda  ,  scientia  ,  ignorantia ,  duLitatio. 

(0     /.  4-  5-    ?•  i>'fr-  h.  t.  .  t.  . 

(3)  Id  cst ,  libcrtatis  causse  :  Cujacius  tamen  putat  hic  vocanulo 
nhence  ,  innui  legem  ,  quae  aliona  sit  vocata.  de  quo  vide  eundcra 
Cujac.    19.  ol/s.   17. 

(4)  Addc  /.  2.  supr.  ad  exkih.    i5.  Eclog.  4-  c.  2. 

(.'i)  Eshiberc  ,  est  extra  sccrctum  haberc  ,  ut  hic.  ergo  et  edere 
cxtiM  sccretiim  dare. 

(6)  Adde  /.   i3.  supr.  ad  exltib. 

(7)  Is  est  favor  lihcrtatis. 

(8)  /.   3.  ^.    12.  supr.  dc  suspectis. 

(9)  /.  2.   C.  h.  t. 

(10)  Sollicitato.  ru/g;. 

(II)  /.    I.   2.  infr.  de  accus. 

(i'>)  /.   2.  3.  itfr.  de  popularih.  l.    18.  supr.  de  trst.   tut. 

(i3)  Pcrfidia  idonca  caiisa  cst  aliquid  revocandi. 

(i4)  /.  3.  infr.  ad  SC.  Turp.  l.  i.  C.  de  Ad^>ac.  divcrs.  jud. 
I .  /.    II.    C.  de  accus. 

(i5)  .^stimatione  litis,  ejusque  prxslatione  exhibendi  ncccssitatcm 
cfTiigiic  po.ssumus. 

(iG)  Abscns. 

(17)  Dolo  malo  rctiiiet  ,  qui  scit  liberum  e«se,  d  qui  sinc  causa 
rctinct. 


(18)  Llbcruro  pro  scrvo  ignorantcr  bona  fide  eincns  ,  Intcrdicto 
dc  lioruinc  libero  exhibcndo  non  tcnctur. 

(rg)  /.   3.   5.  7.  supr.  h.  t. 

(■20)  Eliam  niodico. 

(21)  Si  in  prrescnti  pot(  st  exhibcri. 

(-ii)  Subaudi ,  hoc  Edicto:  ncque  crcditor,si  qnid  cjus  privatiin 
tantiim  inlcrerit  ,  cxpcrictur  :  sccus  ,  si  ob  piil>licani  caiisam ;  tuuc 
enim  cogitur  quis  oflicio  judicis  dcbitorcin  exhibctc  crcditori. 

(23)  /.   5.   supr.  quih.  ex  caus.  in  possess. 

(24)  Atlclc  ,    ct  ae    uxorc  exhibcnda  ct  duccnda.  /.  2.  ////;•.  h.t. 

(25)  /..  8.  C.  8.   i5.  Eclos.  4. 
(20)  /.    I.  /.   2.   Infr.  h.  t. 

(27)  Vidc  /.  3.  J.  4.  5.  Infr.  h.  t. 

(28)  Hoc  Intcrdictum  exhibitorium  est.  5-  >•  vers.  exhiHtoriu. 
Iiist.  dc  Intcrdict. 

(29)  Id  est ,  ad  cxhibendum  cogi  ,  seu  condcmnari. 

(30)  Suhdudi,  is  ,  qui  Iiitcrdictum  proponit. 
(3i)  Id  cst  ,  nulla  cxccptionc  regularitcr  adiuissa. 

(3  >.)  \{dii  /.  un.  C.  difortio  facto.  addc /.  i.  supr.  ubi  pupiUits. 
vido  IWirell.    117.  c.   7. 

(3.>)  Ex  justissima  causa  filii  ,  etiam  majorcs  tricnnio  morantur 
apiid   inatrem  patic  invito  ,  ut  hic.  ct  /.   3.   $.  5.   infr.   h.  t. 

(34)  Suiuudi^iali^i-  agcnlciu,ct  cuui  ,  qui  lilius  uon  csse  dicitur. 


L  I  J3  E  R   Q  U  A  D  B  A  G  E  S  I  M  U  S  T  E  R  T  1 U  S 


in  potestale,  rt  si  per  nijuriain  judicaJum  sil:  agcnti  hoc 
Intpnlicto  objicier.da  eiil  exc(ptio  rci  judicataj:  ne  de  (i) 
Ijoc  quarratur  ,  an  sil  iii  polcs-tatc  ,  sttl  aii  iit  judicatum. 
^.  5.  Si  (juis  filiani  suani  (2)  ,  tjuap  niilii  nunla  sit  , 
\elit  abducere  ,  vd  exbibcri  sibi  dcsideret  :  an  adversus 
Inlcrdictum  exccplio  danda  sit  ,  si  lorie  paier  concordans 
mitrin.onium  ,  Ibrle  et  lib.'ris  subnixum  ,  vt^lit  dis^olve- 
re?  Et  ccrlo  jure  utinnir  ,  ne  bene  concordanlia  (3)  ma- 
trimi^nia  jure  palria^  poleslalis  turbentur  (4):  rjuod  tamen 
sc  erit  adliihendum,  ut  palri  persuadeatur ,  ne  acerbe  pa- 
triam  pottslalem  excrct-at. 

2.   IIermogkniaaus  lib.  6.   Juris  Epitomarum. 

1M0  magis  de  (5)    uxore  exlubenda    ac  ducenda  pater  , 
eliam  tjui  filiam  in  potcstale  habet  ,     a  (6)  marito  re- 
cte  convenitur. 

Interdictum  de  liberis  duccndis.  l.  CoUatio  hujus  Inter- 
dicti  et  superiorurn.  2.  Quibus  ex  causis  .,  3.  El  advcrsus 
(juos  hoc  Interdirtum  competit.  4-  D^  impjd/ere.  5.  De 
matre.  6.  Dejlemiun  ,  prcctextato ,  ei  eo  ,  qui  proxime  prce- 
textati  cetatem  accedit. 


D 


3.  Ulpianus  lib.  71.  ad  Edictum. 
Einde  (7)  ait  Praetor  ,    si    Lucius    Titius  in  poteslate 
Lmii  Titii  est  :     quominus  eum  Lucio    Titio  (8)  du~ 
cere  liceat  ,  vim  fieri  veto. 

§.  1.  Superiora  (9)  Interdicta  exliibitoria  simt  :  hoc 
est  ,  perlinent  ad  exhilwtionem  liberorum ,  ca^terorumcjuc , 
de  quibus  supra  diximus  :  hoc  autem  Interdiclum  pertinet 
ad  ductioncm,ut  ducere  quis  possit  eos,  in  quos  (10)  ha- 
bet  jus  duclionis  (11).  Itaque  prius  (12)  Interdictum  , 
quod  est  de  liberis  exhibendis  ,  praqiaratorium  esl  hujus 
Interdicti  :  cjuo  magis  enim  quis  duci  possit  ,  exhiben- 
dus  luit. 

%.  2.  Ex  hisdera  causis  hoc  Interdiclum  tribuendum 
est,  ex  tjuibus  causis  de  exliibendis  liberis  competcre  dixi- 
nius5  iiaque  quaecunque  (i3)  ibi  (i^)  diximus,  eadem  hic 
quo<jue  dicta  accipienda  sunt. 


5-  3.  lioc  (i5)  autem  Inlerdictum  compclil  non  adver- 
sus  ipsum  filiiiiri  ,  quem  quis  uuceie  Yult  :  s(  d  utique  cs- 
se  debet  is  ,  qui  eum  Jnterdicto  dcf(Liidat.  Caelcnm  (iG) 
cissat  Intcrdictum  ct  succctlcre  (i-)  polerit  nolio(i^)  Pra:- 
toris  :  ul  apud  eum  disceptclur  ,  ulrum  quis  in  potcslate 
sit  ,   an   non   [  sil  ]. 

5.  4-  Juli;'ii"s  ait:  quotiens  id  Interdiclum  movelur  de 
filio  ducendo  \  vel  cogniiio  (19)  ^  et  is  ,  dc  quo  agitur  , 
iiiipubes  est  :  alias  dllTerri  opoiiere  rcm  in  tcmpus  pubtr- 
talis  ,  alias  rcpra-scnlari. 

•^  idque  ex  persona  eorum  ,  intcr  cjuos  contrcversia  e- 
rit,  et  ex  genere  causae  constiluendum  ^st.  INam  si  is,  qui 
se  palrem  dicit,  auctoritalis  (20),  prudentiae ,  fidei  explo- 
ratae  esset  ;  ustjue  in  dicm  btis  (21)  ,  impubercm  apud  se 
habebil  :  is  vcro  ,  qui  conlrcversiam  facit  ,  humilis  ,  ca- 
lumniator  ,  notas  nerjuitiae  (22)  j  repraesenlanda  (23)  cogni- 
tio  est. 

•j-  Ilem  si  is  ,  qui  impuberem  negal  in  aliena  pctcslatf 
esse  ,  vir  omnibus  modis  probatus  ,  tutor  vel  tcst;;mento  , 
vel  a  Praelore  datus  \  pupillum  ,  rjuem  in  diem  litis  apud 
se  habuit  ,  tuetur  :  is  vero  ,  tjui  patrem  se  dicit  ,  suspe- 
ctui  [  est  ]  quasi  calumniatur  •,  djfTcrri  litem  non  oporte- 
bit.  ^  Si  vero  utracjue  persona  suspecta  est,  aul  lanquam 
infirma  ,  aut  tanquam  turpis  :  non  cril  al.emim  (  incpiit  ) 
disponi ,  apud  quem  interim  (2^)  puer  educarctur  1 1  con- 
trovt^siam  in  tempus  pubertalis  dilTerri :  ne  ,  per  collusic- 
nem  vel  imperiliam  ,  allerutrius  contendentiurn ,  aut  alie- 
nae  potestati  paterfamilias  addicatur  ,  aut  filius  alienus  pa- 
trisfamiliae  loco  constituatur. 

^.  5.  Etiam  si  maxime  autem  probct  filium  pater  in 
sua  potestaie  esse  ;  tamen  ,  causa  ccgnita  ,  niater  in  rcti- 
nendo  eo  potior  (26)  erit.  idcjue  decretis  Divi  Pii  qui- 
busdam  continetur  :  obtinuit  enim  mater  ob  ncquitiam  pa- 
tris  ,  ut  sinc  (26)  dtminutione  pottstatis  apud  eam  fiiius 
tiioietur. 

5.  6.  In  hoc  Interdicto  ,  donec  res  judicetur,  focminam, 
prcvtextalum.,  eumque ,  qui  proxime  prcciextafi  (27)  a?tatem 
accedet,  interim  apud  matremfamilias  deponi  (28)  Prjetor  ju- 


(i)  Post  rcm  judicatam  ,  ne  hoc  quidcm  quseritnr  ,  bene  vel 
male  sit  judicatum  ,  /.  (juod  ad  statum.  \i.  mfr.  de  pcenis.  l.  quod 
si  noltt.  3i.  5-  in  faclum.  17,  siipr.  de  CEdi/itio.  l.  ingcnuum.  25. 
svpr.  de  statu  hom.  Idcm  cst  in  jurejuiando.  /.  non  erit.  5,  5.  da- 
to.  2.  supr.  de  Jurcjurando. 

(2)  Patcr  a  gencro  petcre  non  potest  ,  ut  filiam  snam  ei  cxhi- 
bcat.  i5.  £;<•%.  4.  ex  lil.  3i.  tit.  1.  cap.  9.  adde  Paid.  5.  sen- 
tent.  6.  5.  i5.  et  16.  adde  ct  eundcm  pjMdnm  ,  2.  sentent.  19.  J. 
2.  /.  II.  5.  II.  iifr.  ad  leg.  Jul.  dc  adult.  E  contrario  ,  invito 
gcnero  meo  soccr  tiliam  mcam  dctinere  non  possum.  vide  /.  2. 
iifr,  h.  t. 

(3)  /.  utt.  C.  h.  t.  l.  II.  /.  14.  C.  de  miptiis.  ct  ita  pra?slat 
liluira  sepaiari  a  patrc  ,  quam  benc  concordantes  nuptias  dissolvi. 
Ah-anius,  in  Dii'ortio  apud  Nonium  :  Indij;num  facinus,  adolcscen- 
li  optumas,  bcnc  convcnicnlcs,  concordcs  cum  viro,  rcjiente  viduas 
fanat  sjmicitia  pa  is?siccnim  lcgcndum  puto  apud  Noniura  :  qutra 
locum  immendatiini  notat  Cujac.  hic. 

(4)  Et  dissolvautur  :  est  enim  ea  separatio  dura  ct  accrba.  /. 
i:-.   5-    7-  supr.  de  instructo. 

(j)     Dixi  ad  /.  uk/m.   C.  h.  t.  ^ 

(6)  /.    11.    C.  de  nuptiis.  l.  8.   supr.  de  divortiis. 

(7)  Tiansit  ad  Inlerdictiim  de  Jiberis  ducendis ,  ab  inlcrdicto  de 
iibcris  exhibcudis. 

(8)  Sul>.  patri. 

(y)     Vide  /.    I.  supr.  de  Interdictis. 

(10)  Kt  ila  procuratoii  ,  nisi  causa  cocnita  ,  non  datur.  /.  4o. 
supr.  de  pr<(u-.n. 

(ii)  Ai.  djtionis  ,  male  :  lictl  ditionis  vocc  inttrpretari  possis 
potLslalcin  in  filios. 

(i-.')  Inlcrdictum  dc  Ubtris  exhibendis  ,  anteccdcre  ticbtt  hiterdi- 


ctum  de  liheris  ducendis.  Est  enim  actio  ad  cxbibcndum  prjepara- 
tjria  vindicationis.  /,   i.  supr.  ad  exhib. 

(i3)  Tam  ex  pcrsona  actoris  ,  quam  rei. 

(i4)  ^.   I.  supr.  h.  t. 

(i5)  Sub.  de  liberis  cxhibendis  et  deducendis  :  ut  ad  utramquii 
partem  Interdicti  Iianc  voccm  ttiam  referas. 

(iG)  Itl  cst  ,  si  ab  alio  non  detincatur. 

(17)  Officium  judicis  succtdit  in  locum  dcricicntis  dcfensoris. 

(18)  Vide  /.  un.  in  fin.   C.  divortio  facto. 

(19)  Id  est,  quoties  officium  judicis  iniploratur. 

(20)  Fides  major  habetur  auctoritatis  ,  prudcntisE  et  fidei  explo- 
ratee  viro  ,  qnam  alii.   vidc  /.   3.  supr.  de  testib. 

(21)  Subaudi,  finicndai  ac  termiuandpe. 

(22)  Vel  vit;e  scquioris,/.  8.  ^-  '••  supr.  de  transact.  hujusmo- 
di  circuinstaritife  observand.ne  sunt.  Nw.    117.  c.   7. 

(23)  Piepr.-Esentatur  cognitio  ,  quae  non  dilfcrtur. 

(2f)  Pupilli  apud  eos  educandi  sunt,  qni  minus  ci  suspccli  sunt, 
hoc  csl,qui  ejus  vitae  minus  insitliari  possunt:quod  cx  aircctionc  persc- 
nar'im,et  conjunctione  judcx  finiro  poterit./.  1  ./.2.  C.ubi  pupill.citucari, 

(25)  /.   1.5.  3.  supr.  h.  t. 

(26)  Protestatione  jus  nostrum  conservamus.  Hjcc  vcro  protcsla- 
tioiiis  specics  observanda  cst  ,  ut  apud  matrcm  filius  alalur  potius  , 
quam  apud  patrcin  ,  sliic  ])atii;e  poiestatis  diininiitione. 

(27)  Piaelcxtafi  ;ctas  ,  aut  proxinia  pr?etcxtafi  .-etati  ,  quse  tst  ? 
Pnctcxta  puerilc  pallidm  cst ,  quo  ad  16.  usque  aunum  pucri  nobi- 
lcs  utebantur  ,  nndc  praetcxtati  pu(ri  appellati  :  dicta  autcm  prsk-- 
xta  ,  qiiod  pnetexcbatur  ci  purpura.  19.  Isidor.  24.  addc  Fcstum 
in  Pratextam  et  Bulla.  Nonium  «.  i^-  De  Toga  dixi  ad  /.  11. 
infr.   de  jure  fisci. 

'(28)  Depoiii  bomines  obscrva. 


426 


DIGESTORUM 


bet.  f  Proxime  sctafem  praetextati  accedere  }eum  dicimus , 
qui  pubereni   a?tatera   nunc    ingressus    est.    -^  Ciim    audis 
matremfamilias ,  accipe  nota?  auctoritatis  foeminam  (i). 
De  hereditate. 

4.  Africantjs  lih.   4-   (2)  Quajslionum. 

SI  eura  ,  qui  se  patrcmfamilias  dicat  ,  ego  (3)  in  mea 
poicstate  esse  ,  et  jussu  meo  adisse  hereditatem  di- 
cam  ,  lam  de  hereditate  agi  oportere  ,  quam  ad  Interdi- 
ctum  de  filio  ducendo  iri  debere  ait. 

Si  filiiis  sponte  apiid  aliquem  est. 

5.  Vejnulejus  lib,   4-  Interdictorum. 

SI  filius  sua  sponle  (4)  apud  aliquem  est  ,  inutile  hoc 
Interdiclum  erit  :  quia  filius  magis  apud  se  ,  quam 
apud  eum  est  ,  in  quem  interdicetur  (5)  ,  cum  liberam 
facuhatem  abeundi  vel  remaneudi  haberet.  nisi  si  inter 
duos  ,  fjui  se  patres  dicerent  ,  controversia  esset  ,  et  aller 
ab  aUero  exhiberi  eum  desideraret. 

TIT.  XXXL 
DE  UTRUBI  (6). 

In/erdictum.   1.    Collatio  hujus  Interdicli,  et  Uti 

possidetis. 

1.  Ulpianus  lib.  72.  ad  Edictum. 

PEaetor  ait :  utrubi  hic  homo  (7)  ,   quo  de  agitur,  ?na- 
jore  (8)    parte  hujusce  anni  fuit  :    quominus  is    eum 
ducat  ,  vim  Jieri  veto. 

J.  I .  Hoc  Interdictum  de  possessione  rerum  mobi- 
lium  (9)  locum  habet  ,  sed  oblinuit  vim  cjus  exsequa- 
tam  (10)  fuisse  Uti  possidetis  Interdicto  ,  quod  de  rerum 
soli  competit  ;  ut  is  et  in  hoc  lulerdicto  vincat  ,  qui  nec 
vi,  nec  clam  ,  nec  precario  ,  dum  super  hoc  ab  adversa- 
rio  inquietatur ,  possessionem  habet. 
TIT.  XXXli. 
DE  MIGRANDO  (11). 

Interdictum  ,    1.  De  inquilino  et  colono.  1.   De  auxilio 
extraordinario,  De  usu  Interdicti.    3.  De  habitatione  gra- 


tuita.  4«  Si  pensio  nondum  debeatur.  5.  De  rebus  ,  quce 
sunt  in  bonis  inquilini ,  vel  non  ,  pignoratis  vel  non.  6.  De 
tempore  Interdicti.  De  successoribus. 

1.  Ulpianus  lib.  78.  ad  Edictum. 

PRaetor  ait  :  si  is  homo  ,  quo  de  agitur  ,  non  est  ex 
his  rebus  ,  de  quibus  inier  te  et  actorem  (12)  conve- 
nit  (i3)  ,  ut  quce  in  eam  habitationem  ,  qua  de  agitur  , 
introducta  ,  importata  ,  ibi  nata  factave  essent  ,  ea  pigno- 
ri  tibi  pro  mercede  ejus  habitationis  [essent  :  Sive  ec  his 
rebus  esset  ea  merces  tibi  soluta  ,  eove  nomine  satisfactum 
cst  ,  autj  per  te  stat  (^\/\),  quominus  solvatur :  ita  quo  mi- 
nus  ci  ,  qui  eum  pignoris  nomine  incbcxit  ,  inde  abduce- 
re  liceat  ,  vim  fieri  (i5)  veto  (16). 

5.  1.  Hoc  Interdictura  proponitur  inquiHno  ,  qui  soluta 
pensione  vult  migrare.  Nam  colono  non  (17)  competit. 

5.  2.  Cui  (18)  rei  etiam  extra  (19)  ordinem  subveuiri 
potest  :  ergo  (20)  infrequens  (21)  est  hoc  Interdictum. 

5.  3.  Si  tamen  gratuiiam(22)quis  habiiationem  habeat, 
hoc  Interdictum  utile  ei  competet. 

§.  4-  Si  pensio  nondum  debeatur :  ait  Labeo  Interdictum 
hoc  cessare.  nisi  paratus  sit  eam  pensionem  solvere,  ^  Pro- 
inde  si  semenstrem  solvit ,  sexmenstris  (^3)  debeatur ,  inu- 
tiliier  interdicet  ,  nisi  solveril  et  sequentis  sexmenstris.  Ita 
tamen  ,  si  conventio  speciaUs  facta  est  in  conductione  do- 
mus ,  ut  non  (24)  liceat  ante  finitum  annum ,  vel  certum 
lempus  migrare.  \  Idem  est  ,  et  si  quis  in  plures  annos 
conduxerit  ,  et  nondum  praeterierit  tempus  :  nam  cum 
in  (25)  universam  conductionem  pignora  sunt  obligata  , 
consequens  erit  dicere  ,  Interdicto  locum  [  non  ]  fore  , 
nisi  liberata  fuerint. 

§.  5.  Illud  notandum  est,  Praetorem  hic  uon  exejj;;sse  , 
ut  in  bonis  fuerit  conductoris  ,  nec  ut  esset  pignori  res 
illala  ,  sed  si  pignoris  nomine  inducta  sit.  Proinde  et  si 
afiena  sint  ,  et  sint  talia  ,  quse  piguoris  nomine  teneri  non 
potueriut  ,  pignoris  tamen  noraine  introducta  sint  :  Inter- 
dicto  hoc  (26)  locus  erit  (27).  quod  si  nec  pignoris  nomine 
inducta  sint  :  nec  retineri  poterunt  a  locatore. 


(j)  Est  enim  materfamilias  ,  domina  :  uxor  nomen  dignitatis  ; 
concubina  ,  vohiptatis.  huc  refer  l.  29.  C.  et  l.  i3.  ^-  i-  Infr. 
ad  leg.  Jul.  de  adult.  l.  !^i.  supr.  de  ritu.  l.  ^6.  §.  i.  Infr.  de 
verbor.  sign.  l.  29.  supr.  de  leg.  3.  vide  Cujac.  3.  obs.   18. 

(2)  Vide  ad  hanc  1.  Cujac.  4-  «'^  Afric.  fol.  Q>o. 

(3)  Pater. 

(4)  /.  3.  5.  5.  supr.  tit.  prox. 

(5)  Id  cst,  Intcidictum  proponetnr. 

(f))  Vel  utiibi.  sic  Nrevius  in  Tarentilla:  Utribi  coenaturi  cstis? 
hiccine  ,  an  in  trichnio  .  vcl  utrobi ,  ut  Cato  pro  Lusitanis  apud 
Charisium.  vide  Cujac.  5.  o/>i.  22.  Utrubi  Glossa  irxpsTcxs/iJt».  Teoph. 
Tra/  oVoTfo^  vfjZ'j-  $■   7-   Inst.  de  hered. 

(7)  Hontinis  appeliationc  servura  hominem  hic  intellige.  vide 
Thaophit. 

(8)  5-  4-  ■^'"'-  ^^  Interd.  l.   i56,  Infr.  dc  verb.  signif. 

(9)  Mobilium  appellalione  contineri  ctiam  homines  nota  ;  initio 
namque  hujus  lcgis  in  ipso  Intcrdicto  de  homine  ai^itur. 

(10)  5-  4-  iiiji'1-  Inst.  de  Interd.  olim  non  ciat.  vide  Paul.  5. 
sent.  fi-  §•    !• 

(11)  riep''  tZ*  KfoXDOfji.tav  tJt.tTOtKi<fa.:-  20.  Eclog.  ex  60.  tit.  ly. 
Porro  liic  non  cst  omittcndum  Kalcndis  JuUis  migrationem  apud 
yetcres  solitam  (icri ,  12.  Mavt.  32.  Tidlius  ,  2.  ad  Q.  trutrcm. 
5.   in  fn.   vidc  Augustin.   l\.  cmendat.    i!\. 

(12)  Inquilinnm  tuum.  $•    i.   infp.   h.  t. 

(iS)  Tacite  vcl  exj)rcsse.  /.  4-  sitpr.  iii  quib.  caus.  pign, 
(i4)  /.    \f).   C.  de  usuris. 
(i5))   A   doinino  aedium. 
(iG)  Prohibitoriiun  cst  hoc  Interdictum. 

(17)  Suhtnuli ,  dircctnm.  5-  2.  infr.  k.  t.  Qolh.  \idc  Auth, 
a^ricuUores.   C.  qiuv  rcs  pignori.  An». 


(18)  Id  est  ,  colono,  vcl  raigrationi  coloni. 

(19)  Id  est,  utili  Intcrdicto ,  vel  officio  judicis. 

(20)  Simile  argumentum  extat  in  /.  a.  supr.  ex  quibus  ccuis. 
major. 

(2i)  An  parum  frequens :  cum  non  detur  colono  ,  nec  inquilii:  > 
detur  ,  nisi  si  extra  ordinem  ei  subveniatur  ?  An  vaUie  frcqucQs  ; 
cum  et  dctur  colono  utilc  Interdiclum?  Nam  particida  in  non  sem- 
pcr  ncgat;  interduin  augct :  sic  indigens  dicitur  ,  ut  inclamaie,  in- 
vocaie.  de  quo  vide  quae  notavi  ad  /.  34-  supr.  de  usurpation. 
PoiTo  non  pIacct,quod  in  /.  29.  ^-  i^.  supr.  de  liber.  et  posthtiin. 
lc^itur  indifficilis,  vel  in  difficili.  Pulo  cgo  Icgeudum  esse  ,  ille  ca- 
siis,  qui  in  di.i.wnili :  quasi  dicerct  divcrsum  ab  eo,  de  quo  dictum 
fucrat  §.  superiori  ,  in  quo  agebatur  de  pati-e  apud  hostes  ,  nepote 
in  polestate  patris  posito  ,  vivo  etiam  avo  ,  seu  post  raortem  patris 
morieute.  Huic  casui  opponitur  dissiinilis  dc  6Iio  in  potcstate  ,  de 
iicpotc  nondum  nalo  ,  coquc  morientc  vivo  patrc  suo.  Ista  vald«J 
dissimilia  sunt ,  filium  cssc  apud  hostes,  et  esse  in  potestatc  jiatris: 
ncpotcm  esse  in  potcslate  patris  ,  ct  ncpotcm  nondura  natum  :  nt- 
j)otem  vivo  avo,  vcl  co  morluo  mori :  ncpotem  viyo  patre  suo  mo- 
ri.  mea  haec  est  ad  illui^Iociim  conjectura.  Vidco  quoque  Jurisa-u- 
sultos  intcrdum  casiis  ita  vel  confene  vcl  op])oncre  ,  ut  in  /.  9.  §. 
II.  supr.  de  hered.  instit.  plane  erat  similis  in  /.  3:.  5-  3.  su]>r. 
dc  vulg.  non  dissimili  niodo  in  /.  74.  S-  ^'  *"/"■•  ^'-'  "'^'/"-  *'*/ 
o/i:itt.  hercd.  similis  csl, 

(22)  Addc  /.   i5.  5-   '•  *"/"■•  ^"  precario. 

(23)  Sexmenstris ,  ut  hic.  scmenstris ,  supr.  h.   t.  somcslri*.  IIcU. 
(■'4)  /.   24.  5.  2.  /.  55.  in  fin.  supr.  locuti. 

(25)  /.   i3.  5.    II.  /.   i4-  *"/^''-  tocali. 

(20)  lluic.  Haloand. 

(27)  /.  33.  /.  34.  supr.  dc  du/nna. 


LIBER    QUADRAGESIMUSTERTIUS. 


427 


§.  6.  Hoc  Tnterdictum  perpetuum  est  ,  et    in  successo- 
res  [ct]  successoribus  dabilur. 

De  rebus  tjuce  non  sunt  inquilini. 
2.  Gajus  lib.   :i6.  acl  Ediclum  provinciafe. 

HOc  Inleidictura  inquilino  etiam  de  his  rebus  quae  non 
ipsius  sunt  (i)  ,  sed  forte  commodatae  ei  vel  locatae, 
V  1  apud  eum  deposiias  sunt ,  utile  esse  non  dubitatur  (2). 

T  I  T.    XXXIII.  , 

DE  (3)  SALVIANO  (4)  INIERDICTO  (5). 

De  partu  a/icillcc  vendilce.   1.  Defundo  communi. 

2.   De  re  communi  inducta. 

i.  JuLiAwus  lib.  49-  Digestorura. 

SI  colonus  ancillam  in  fundo  pignoris  nomine  duxerit  , 
et  eam  vendiderit :  quod  apud  emptorem  ex  ea  na- 
tum  (6)  est  ,  ejus  adprehendendi  gratia  utile  (7)  later^ 
dictum  reddi  oportet. 


§.  1.  Si  colonus  res  in  fundum  duorura  pignoris  nomj- 
ne  inlulerit  ,  i(a  ul  utricjue  in  solidum  oblii^atce  esscnt  : 
singuli  adversus  extraneum  (8)  Salviano  Intcrdicto  recle 
experientur.  inter  ipsos  vero  si  reddatur  hoc  Interdiclum  , 
possidenlis  conditio  nielior  erit.  -f-  At  si  id  factum  liierit  , 
ut  pro  parfibus  res  obligantur  :  utihs  actio  (9)  et  adver- 
sus  extraneos  ,  et  inter  ipsos  dari  debebit  ,  pcr  quam  di- 
midias  partcs  possessionis  singuli  adprehendent. 

§.  2.  Idem  servari  convcniet  ,  et  si  colonus  rera  ,  quam 
cum  alio  communem  habebat,  pignoris  nomine  induxerit ; 
scilicet  ut  pro  parte  dimidia  ,  pignoris  persecutio  dctur 

De  fundo  communi. 
2.  Ulpianus  lib.  70.  (10)  ad  Edictum. 

IN  Salviano  (ti)  Interdicto  ,  si  in  fundum  communem 
duorum  pignora  (12)  sint  ab  aliquo  invecta  ,  posses- 
sor  (i3)  vincet  (i4).  et  erit  eis  descendendum  ad  Serviii- 
num  (i5)  judicium  (i6). 


(i)  /.  I.  5.  5.  supr.  h.  t. 

(2)  Nisi  eo  aninio  sit  inducta  pcs ,  ut  ibi  pefpettio  maiicat  /.  32. 
supr.  de  pignnrib.  Ans. 

(3)  L.  8.  C.  9.  §.  3.  vers.  tnterdictum  quoque,  Insu  de  IrUer- 
dict.  Oldend.  1.  Clasi.  act.  3.  Negusant»  tr.  de  pign.  parte  8. 
membr.   i. 

(4)  Vidc  Roland.  a  Yalle  ,  i .  cons.  1 3=.  hoc  Intcrdietum  a  Sal. 
viano  Edicti  perpetui  compositore  appcllari  putat  Cujacius,  hic.  cui 
rtiam  accepto  fertur  Edictum  novum  de  oonjungendis  cura  emanci- 
pato  iiberis. 

(5)  Quod  adipisccntlae  posscssionis  causa  factura  est ,  eoque  utitur 
dominus  fundi  ,  in  rcs  coloni  ,  quas  is  pro  mercedibus  fundi  pigno- 
ri  fufuras  pcpigit ,  5.  3.  in  Jin.  Jnst.  de  Ititerdictis.  supejius  vero 
Interdictnm  datur  ad  possewsionem  pignorum  retinendam. 

(6)  l.  29.  5.    I.  supr.  de  pignorib. 

(:)     Non  in  personara  ,  seii  veihis  in  rem  scriptis. 


(8)  L  10.  supr.  d<3  pignorib.  Quoeres  ,  querandmodum  hoc  ficri 
possit,  cum  Imperator  neget ,  Interdictum  Salvianum  adversus  alios  , 
quam  conductorem  et  debitorcm  dari  ,  /.  i .  C.  h.  t,2  solve  :  Hic 
dc  utili ,  ibi  de  Interdicto   in  pei-sonam  agitur.  vid.  Cujac.  5.  065.  24  • 

(9)  .Serviana  sc. 

(10)  Septuagesimo  tertio.  v.  Cujac.  5.  obs.  24. 

(11)  Quod  datiu'  creditori  in  rebus  coloni  nalis  in  agro  condu- 
cto  ,  vcl  nominatim  obligatis  pignori  :  imo  est  hoc  Interdiclum  dt 
rthus  cujuscunqiie  dcbitoris  pignori  obligatis. 

(r2)  Quotics  hoc  actum  cst  ,  ut  uterque  iii  soUdum  lenerttur  ; 
vel  quoties  dubiu)n  cst. 

(i3)  /.   I.  5-    I-  supr.  h.  t.  /.    10.  supr.  de  pignorib. 

(i4)  Std).  si  intLT  duos  dominos  ejusdem  funili  iocatorcs  contro- 
vcrsia  orietur. 

(i5)  Cur  ?  quia  cessat  Edictum  Salvianum. 

(16)  Vide  Cujac.  ibid. 


428  D    I    G    E    S 

LIBER    QUADRAG 

T  I  T.    I. 
DE  (i)  EXCEPTIOMBUS  (2),  PR^SCRIPTIONI- 

hVS   (3)  ,    ET   PRvEJUDlCIlS   (4). 

Eum  ,  qiii  excepit ,  agere. 
1.  Ulpunus  lib.  4-  ad  Edictum. 

AGere  (5)  etiam  is  videtur  (6) ,  qui    exceplione  utitur: 
uam  reus  in  exceptione  (7)  actor  est. 


0  exccptionis.    1.  De  replicatione.  2.  De  vi  exclu~ 
3.   Dc  triplicatione  f  (juadruplicatione.  4-    De  per^ 

1  i>f>rpmntr>rii.'s  .    p.t  t pmnnral.ihua   ai.vp.   /lilntnriiK. 


Dcfinitio  ea 
dendi.    3.    Dc  (ripucaiionv  ,   (juuui  upiicuuuuc.   i\.     ue  pe 
petuis  ,  seu  peremptoriis ,  et  lemporalibus  sive  dilatoriis. 

1.  Idem;  lib.   y^-   ^^  Edictum. 

TT^Xccptio  dicta  est  quasi   quaedam    exclusio    (8) ,    quae 

£jj    [inter]  opponi  actioni  cujusque  rei  solet  (9)  ad  elu- 

dendum  (10)  id  ,  quod  in  intentiouem  condemnationemve 

deductum  est. 

5.  I.  Rcplicaliones  nihil  (11)  aliud  sunt  ,  quam  exce- 
ptiones,  et  a  (12)  parte  actoris  veniunt.  quse  quidem  ideo 
necessarise  sunt  ,  ut  exceptiones  excludant  :  semper  enim 
replicatio  idcirco  (i3)  objicitur,  ut  exceptionem  oppugnet. 


T   0   R   u   M 

ESIMUSQUARTUS. 

5.  2.  IUud  tenendum  est ,  omnem  exceptionem ,  vel  re- 
plicationem  ,  excbisoriam  esse:  exceptio  actorem  (i4)  ex- 
cludit  :  replicalio  reum. 

§.  3.  Sed  ot  contra  replicationem  solet  dari  triplicatio, 
et  conlra  Iriplicationern  rursiis  (iS),  et  deinceps  multi- 
plicantur  noinina  :  dum  aut  reus  aut  actor  objicit. 

§.  4-  Sane  solemus  dicere ,  quasdam  exceptiones  esse  di- 
latorias  (16),  quasdam  perempiorias':  ulputa  dilatoria  est 
exceptio  ,  quae  differt  actionem.  veluti  procuratoiia  exce- 
ptio  dilatoria  est  :  nam  qui  dicit  ,  non  licere  (17)  procu- 
ratorio  nomine  agi  ,  non  prorsus  litem  inficiatur ,  sed  per- 
sonam  evitat. 

3.  Cajus  lib.   I.  ad  Edictum  provinciale. 

EXceptiones  ,  aut  perpetuae  ,  et  peremptoriae  smit ,  aut 
temporales ,  et  dilaloriae. 
-];•  Perpetuie  at(|ue  peremptorice  sunt ,  quae  semper  lo- 
cum  habent  (i8),  nec  evitari  possunt  :  qualis  esl  doli  raa- 
li  ,  et  rei  judicatse  ,  et  si  quid  contra  Leges  Senatusve 
consultum  faclum  esse  dicelur  :  iteni  pacti  conventi  per- 
petui  ,  id  est  ,  ne  omnino  pecunia  petatur.  -[•  Tempora- 
les  atque  dilatorice  sunt  ,  quae  non  semper  locum  liabent, 
sed  evitari  possunt  :  qualis  est  pacti  conventi  temporalis  , 
id  est  ,  ne  forte  intra   quinquennium   agerelur,  -J-  Procu- 


(i)  Tittiliis  hic  generalis  est :  qiii  seqinintur,  speciales  sunt.Cujac. 
ad  Nouell.  112.  Porro  liic  titulus  ostcndit  satis  incuriose  libros  Pan- 
dcctarum  (ligcstos  essc.  Hic  enira  praicecUt  titiiluiii  dc  oblig.  ct  ex 
consecfuentid  prias  discinius  exceptionibus  uti  ,  quam  actionibus. 
Tani  mala  etiam  tituliis  ad  cxhibenduin  subsequitur  titulum  de  rei 
vindicat.   cum  exiiiJjilio  nraeccdcre  debcat. 

(i)  4"  Iiist.-i^i.  1.  Extra.  9.5.  1,  in  scxto.  \i.  e.t  1.  Clement.  10. 
Cjeterura  recte  ait  ,  de  exceptionib.  sunt  enim  varice  ,  et  multipli- 
ce^  ,  proponuntui  enim  vel  advcrsus  personas  ,  vel  res  ipsas  ,  vel 
actiones  ,  et  ipsa  judicia  ,  infr.  tractatur  de  cxceptione  rci  judica- 
tas  ,  tit.  2.  nsucapionis  ,  tit.  3.  doli,  raetus  ,  tit.  ^.  ct  aliis  mixtis, 
tit.  5.  liligii  ,  tit.  6.  addcndus  est  hic  titulus  de  exceptionc  rei 
venditce  ex  lib.   i\.  tit.   3.  supr.  addendus  cst  tit.  36.  37.  lib.  8.  C. 

(3)  L.  8.  C36.  2.  Extra.  26.  ct  2.  in  sexto.  i3.  Praescriptio- 
nes  nura  idem  sunt  ,  quod  exceptioncs  ?  Cujacius  ila  putat.  Puto 
tamcn  cxceptionum  nomine  nominatas  intelligendas  esse  :  praescri- 
ptionis  vero  verbo  cxccptioncs  in  factum  ,  /.  i^.  in  Jin.  l.  23. 
iiifr.  h.  t.  qua  dc  re  plenius  aliqnando  siim  dicturus.  et  cur  ,  qiiffi- 
so  ,  non  sint  exceptiones  nominatpe  et  innoniinatoe ,  ut  actiones  sunt 
nomiuatee  et  innominalae ,  quae  in  factum  idco  ct  Praescriptis  vcrbis 
acti(3nes  dicuntur  ?  Jiitcrim  proLo  ,  quod  cxtat  iu  5i.  Eclog.  1. 
nbi  agitur  rjp/  votpaypu^Zv  li,  «>t/ »'«;'«>';«(? w?  ^A  est ,  cxceptionibus 
e.t  repUcationibus :  naiu  ct  dc  rcplicaliouibns  agitur  quoque  hoc  ti- 
tulo  ,  l.  2.  §.  I.  et  scc/.  l.  22.  injin-  infr.  h.  t.  Et  \.  Inst.  j\. 
ubi  agitur  dc  replicationibus  :  quin  ct  inJTr.  h.  t.  agitur  dc  dupli- 
cationibus  ,  triplicalioniljus.  l.  i.  §,  3.  infr.  h.  t.  Novell.  9.  refe- 
ro  ad  tit.  3.  Iiifr.  h.  l.  adde  huic  tituloOldcndorpium  tr.  de  ex- 
ceplionib.  forens.  et  Paponein  ,  2.  notar.  lib.  9,  ct  cx  antiquis  S|  e- 
"ulatorem  ,  in  tract.  de  exceptionib.  et  replicationib.  De  singulis 
generibus  exceptionum  dixi  ,  ct  dicam  snarsim.  De  formulis  cxcc- 
ptionum  dicam  in  l.  i3.  infr.  h.  t.  Prscscriptio  itaque  est  innomi- 
nata  exceptio  :  hinc  Tcrtidliani  liiKr  dc  prcBsctnpt.  aditcrsns  hcere- 
ticns.  id  c^t  ,  de  excejitioiiibus  in  faclum  ,  innominalis  ;  hinc  prx- 
sci  iptio  pcremptoria  ,  /.  8.  praescriptioncs  fori  ,  id  est  ,  cxceptioncs. 
vide  l.   ult.   C  de  exceptioiub. 

(4)  PiNxjudicia  ,  sunt  specialcs  cxceptioncs  ,  quibus  excluditur 
actio  hac  r.ilione  ,  quod  fiiturre  graviori  actioni  prrejudiciiim  fiat  , 
quorum  cx.iupla  sunt  /.  12.  14.  16.  18.  et  21.  iufr.  h.  t.  Goth. 
De  pr*judi(:iis  cxstat  libcr  elcgantissimus  Jacobi  R;evardi,  et  ad  to- 
tuin  sciipsit  Zasius.  Mod. 

(5)  Id  cst ,  actoris  pavtcs  sustincrc.  /.  12.  infr.  h.t.  l.  9.  19. 
supr.  de  probution. 


(6)  Imo  non  videtur  :  nain  actionis  verbo  non  continetur  exce- 
ptio  ,  /.  3.  in  fin.  infr.  de  verb.  signif.  et  actio  dicitur  jus  persc- 
quendi  ,  non  escipiendi  ,  /,  5i.  infr.  de  oblig.  solve  :  Impropne 
agit  ,  qui  excipit  ,  non  proprie. 

(7)  Non  omni ,  sed  affirmando  allquid  ,  id  est,  quando  non  cst 
contentus  simplici  negatione  facti  ,  scd  praeter  factum  aliquod  jus 
allcgat. 

(8)  Adde  /.  22.  infr.  h.  t.  l.   10.  C.  h.  t. 

(9)  Jure  naturali  et  gcntiura.  nain  inde  suam  originem  habct  es- 
ceptio.  vide  Oldend,  cap.    i.  de  exceptione. 

(10)  Excludendura,  ^-1%.  //<»/. 

(11)  Picplicatio  ab  exceptionc  officio  non  differt.  Utriusque  enira 
proprium  cst  excludere  res  in  judicium  dcductas  ab  advcrsario.  Ef- 
fcctu  tamen  diiFcrt.  Nain  aliud  cxcluditur  cxceptione  ,  aliud  repli- 
cationc.  Itcm  consideratis  pcriouis  ,  a  quibus  objiciuntur  ,  ct  consi- 
derato  tempore  ,  quo  toUuntur  ,  diffcrentia  est.  Quo  enira  tcmpore 
tollitur  actio  ,  eodem  et  replicatio  :  utraque  ccrtis  temporibus  ex- 
cluditur.  Nam  utraqiie  est  in  aibitrio  actoris  ,  quando  objiciatur 
vel  non  objiciatur. 

(12)  /.  22.  infn,  l.   10,   C.  h.  t.  Inst.  de  replicationibus. 
(i3)  Kcplicationis  naturam  ct  scopum  nota. 

(14)  Dcciinatoiiam  improjirie  dici  cxccptioncm  ,  hinc  coUigunl 
nonnulli:  quia  non  reuni  ,  scd  jiidicem  excludit.  sed  facilis  est  solu- 
tio:DecIinatoria  dirccto  judiccm,  oblique  acloris  intentioDcm  cxcludit. 

(i5)  Rursus  quadruplicatio.  ^^idg.  Hul.  adde  ,  et  contia  quadru- 
plicationem  ^Mintuplicatio  ,  rt  sic  deinccps. 

(16)  Divisio  exccptionum  sumpta  ab  clfcctu,  Exccptionum  aUae 
sunt  dilatorije  ,  qua;  non  scmpcr  Jocuin  hahcnt :  alise  pcremptori£E  , 
qiiibus  scinpcr  locus  c.-t.  /.  3,  infr.  h.  t.  Dilatoriis  dcclinamus  ju- 
dicia  ,  id  cst ,  forum  scu  jurisdictionem  (  formuiam  vidc  apud  01- 
dcndorp.  cap.  10.  de  exccpt.  ).•  jiidices  (  formulara  vide  apiid  01- 
dcndorp.  cap.  \.  de  exccpt.)  :  rcscriptum  ( de  quo  vide  Oldcnd, 
ibid.  c.  9.  )  ct  ipsum  actorcm  ,  huc  rcfcr  cxccptioncs  procuiaiorias , 
dc  quibus  Infr.  h.  t.  scd  ct  cain  ,  qua  negaiuus  advoiv-ario  ti.mpus 
agendi  competcre  ,  /.  3.  Iifr.  h.  t.  Socin,  inter  ditatorias  refcrt 
exccplionem  cxeculionis.  Goth.  Dc  dilatoiiis  cxccptionibus  vkIc  quae- 
dain  apud  Mcnochium  in  truct.  de  arbit.  jud.   cas.   2 jo,   MchI. 

(17)  "N\l  qiiia  carct  mandato  ct  falso  se  prornralorem  asserit .-  et 
procuratoris  inuncre  fimgi  non  potest  ,  proesei  tiiu  ui  causa  dc  qua 
agitur  :  si  a  non  idoneo  consfitufiis  esf :  si  carcns  mandato  non  ca- 
vif.   dc  quibus  v.   Oldcnd.  c.    i3.  de  exc^pt. 

(i8)  Hujusmodi  cxccplioncs  tolum  vcl  partcm  causre    pcriraurvt. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS. 


4^9 


ratori«  (i)  quoque  exceptiones  dilatorise  sunt  ,    quae  evi- 
tari  possunt. 

De  pupillo. 

4.  Paulus  lib.  20.  ad  Edictum. 

1N  (2)  pupillo  ,  cui  soluta  est  debita  pecunia  sine  tu- 
toris  auctoritate  ,  si  quaeratur  ,  an  doli  (3)  exceptio- 
ne  summoveri  debeat  :  illud  tempus  (4)  inspicitur  (5)  , 
on  pecuniara  ,  vel  ex  ea  aliquid  habeat ,  quo  petit. 

De  pluribus  exceptionibus. 

5.  Idem   [lib.    18.   ad  Edictum]. 

IS  (6)  ,  qui  dicit  (7)  se  jurasse.,  potest      (8)    et  aliis  (9) 
exceptionibus  uli  cum  exceptione  jurisjurandi  (10),  vel 
aliis  soLls  ;  pluribus  (11)  enim  defensionibus  uti  permittilur. 

Be  herede  el  legatario. 

6.  Idem  [lib.   71. -'ad  Edictum]. 

SI  rem  legatam  petat  legatarius  (12),  [ut]  de  dolo  testa- 
toris  excipitur  (i3).  nam  sicut  lieres  ,  qui  in  univer- 
6um  (i4)  jus  succedit ,  summovetur  exceptione  :  ita  et  le- 
gatarius  (z5)  debet  summoveri  ,  quasi  unius  rei  (i6)  suc- 
cesjor. 

De  personalihus  et  realibus.  1.  De  reo  et  fidejussore. 
7.  Idem  [  lib.  3.  ad  Plautium  ]. 

EXceptiones  (17),  quae  /jmo^ce  (18)  cujusque  cohaerent, 
nou  iranseuul  ad  alios.  veluti   (19)  [  ea  ]    quam  so- 


clus  habet  exceptionem  (20)  ,  quod  facere  posslt  ,  vel  pa- 
rcns  patronusve  ,  non  (21)  competit  fidtjussori  :  sic  ma- 
riti  fidejussor  post  (22)  solulum  matrimonium  datus  ,  in 
solidum  dotis  noraine  condemnatur. 

§.  I.  Rci  (23)  autem  to/ifewifes  exceptiones  etiam  (2^) 
fidejussoribus  compelunl :  ut  rei  judicatae,  doli  mali ,  juris- 
jurandi ,  quod  metus  causa  factum  est.  Igilur  et  si  reus 
paclus  sit  in  rem  (25),  oraniinado  compelit  exceptio  fide- 
jussori.  -^-  Intercessionis  (26)  quoque  exceptio  :  Idem  quod 
libertatis  onerandae  causa  pelitur  (27)  ,  etiam  fidejussori 
competit.  Idem  dicitur  ,  et  si  pro  flliofamilias  conlra  Se- 
natusconsuhum  (28)  quis  fidcjusserit  ,aut  pro  minore  vi- 
gintiquinque  annis  circumscriplo  (29).  Quod  si(3o)  deceptus 
sit  in  re  ,  tunc  nec  ipse  anle  habet  auxilium ,  quam  re- 
stilutus  fuerit  (3i)  ,  nec  fidejussori  danda  est  exceptio. 

De  pluribus  exceptionibus. 
8.   luEM  [  hb.    14.  ad  Plaulium  ]. 
Emoprohibetur  pluribus  (3^)  exceptionibus  uli ,  quam- 
vis  diversse  sunt  (33). 

De  confessione. 
•       9.  Marcellus  [  lib.  3.  Digestorum  ]. 

NOn  utique  (34)  existimatur  confiteri  de  intentione  (35) 
adversarius  ,   quocum  agitur ,   quia    exceptione  (36) 
utitur. 


N 


(i)  Et  ita  Tocantur.  /.  6.  supr.  de  opcris  nnvi  nunciat.  5.  u. 
Instit.  cod.  Porro  procuratoriae  quatuor  modis  dicuntur  ,  ratione 
coastituentis  (  ut  quia  procurator  constituius  est  a  Titio  ante  litem 
contestatam  ,  l.  necjue.  1  i.  C.  de  procurat.  )  constituti  (  ut  quia 
miles  vel  mulier  ,  Z.  in  cxceptionibus.  19.  5-  •$erf,  et  si  procurato- 
ria.  2.  supr.  de  prob.  l.  si Jidejussor.  29.  ^.  qucedam.  4-  supr. 
mandati.  )  accusationis  institutae  (  ut  fit  in  accusatione  criminali  , 
et  populari  ,  d.  ^.  sed  ct  si.  l.  pen.  §.  ad  crimen.  i.  Infr.  de 
publ.  jud.  )  mandati  deficientis.  /.  inter  quos.  89.  5.  alieno.  3. 
supr.  de  damno.  l.  et  ideo.  6.  supr.  dc  overis  nou.  nunc. 

(2)  /.   i5.  l.  47-  infr.  da  solut. 

(3)  Qui  tenctiir  factus  locuplctior  ,  si  quidem  dolo  facit,  qui  id 
ab  adversario  pctit  ,  quod  jam  penes  se  liabet. 

(4)  Tcmpus  petitionis  ac  litis  contestatae. 

(5)  Id  est,  reus  debet  hanc  exceptionem  ,  si  factus  est  locuple- 
tior  ,  objicere  pupillo  tempore  litis  contestatae  ;  lieri  cuim  potcst  , 
ut  post  litem  contestatam  desinat  esse  locupletior. 

(6)  Id  est,  is  ,  qui  jurisjurandi  cxceptionem  habet. 

(7)  Actor  scilicet. 

(8)  Si  forte  actor  negat  reum  jurasse  ;  potcst  enim  Ceri  ut  reus 
instrumenta  litis  omiserit  vel  neglexerit  ,  atque  ita  noa  possit  in 
f)rieseut'.a  actorcm  convincere. 

(9)  /.  8.  infi:  h.  t.  l.  43.  infr.  de  reg.  Jur. 

(10)  Quara  habet  c.\  eo  quod  juravit. 

(11)  Puta  ,  potest  exceptionem  pecunise  solutse  ohjicerc. 

(r2)  A  me  scilicet.  aliud  est  ,  si  ab  hcrede  ;  nec  enim  posset  he- 
rcs  legatario  objiccre  dolum  defuncti  ,  et  testatoris. 

(i3)  Per  me  scilicet :  quid  enim  si  lestator  rcra  meam  ei  %avit? 
(i4)  Vide  /.  9.  ^.    12.  supr.  de  hercd.  instit. 
(i5)  /.4.  5.  3i.  infr.  de  doli  mali. 

(16)  Vitiosae  scilicet. 

(17)  Beneiicia  quaedara  sunt  ita  personalia.  /.  196.  infr.  de  rce. 
Goth.  Yide  Cujac.  lib.   16.  oi«7v.  8-  S.  L.  ^        -^  « 

(18)  Adde  /.  i3.  supr.  soluto.  aliud  est  in  realihus  ,  id  est  ,  in 
quibus  res  est  causa  privilcgii. 

(19)  Hic  enuincraiitur  quatuor  pcrsonae  :  socius  omnium  bono- 
rum.  /.  16.  supr.  de  re  jud.  pareus  ,  d.  /.  iG.  patronus  ,  /.  17. 
ibid.  maritus.  /.  20.  d.  tit. 

(20)  In  id  ,  quod  facerc  possit  ,  vulaat.  Haloand.  Id  est ,  in  id 
tantum  coudcmnatur  quod  etc. 

(ai)  /.  24.  /.  25.  supr.  de  re  iud.  Irao  competit.  /.  iq.  infr. 
h.  t.  L    iG.  infr.  defidejuss.  ^ 

(22)  Nec  caim  dattir  constante  matrimonio.   C.  nefidejuss.  d)t. 

(43)  Id  est  ,  quaruiD  rcs  ipsa  causa  cst.  adde  /.32.  supr.  dc  rc- 
Vui  auct.  jud. 

Tom.llL 


(24)  /.  27.  supr.  dc  evict. 

(25)  /.21.  in  fin.  supr.  de  pact. 

(2G)  Factee  a  muliere  scil.  contra  Senatusr:onsuUura  Velleianum. 
adde  /.   11.   C.  h.  t.  l.   16.  iafui.  supr.  ad  SC.    f^elleian. 

(27)  Ipsi  liberlo  a  patrono  ,  /.i.  $.  5.  infr.  quarum  rer.  actio. 
de  hac  esccptione  vide  Cujac.    16.  observat.  8. 

(28)  Macedonianum  scil.  /.  9.  5-3-  supr.  de  Senatusc.  Macedon. 

(29)  Vide  tamen  /.   2.    C.  de  Jidejuss.   minorum. 

(30)  Quod  si  deceptus  non  sit.  fulgat,  quia  si  deceptus  nou  sit. 
Haluand.  Rem  ita  expedi.  Minor  facilitatc  sna  deceptus  est  ?  resti- 
tui  potest.  fidejussor  tamen  ejus  restitui  non  poterit.  dolo  adversa- 
rii  deceptus  est  ?  restitui  qnoque  fidejussor  minoris  poterit.  dict.  l.  2, 

(3i)  Qiiia  non  ideo  si  minor  esf,  dcceptus  existimatur.  /.9.  5.  4. 
supr.  dc  jurejur. 

(32)  Vide  /.  5.  in  fin.  supr.  h.  t.  Goth.  Ilaec  regula  locum  ha- 
bet  in  reo  ,  non  iu  aclore.  V.  Pecc.  ad  reg.  jur.  Canon.  reg.  ao. 
in  pr.   uers.  in  reo.  adde  /.   ^i.  infr.  de  reg.  jur.  Ans. 

(33)  Si  tamen  non  incompatihiles  :  item  ,  dummodo  convictus 
antea  non  fucrit  in  ea  re  mendacii.  Nov.  18.  cap.  8.  adde3.  Harni. 
titul.   5.  C(ip.  TT^pi  fjt,six^i(Tii>i  Jd/JW-  ^*'  Scholion  ,  ibid. 

(34)  OJ  ir«T(»«-  5i.  Eclog.  I.  c.  8.  5.  3.  Ergo  quodammodo  ? 
sic  seulio.  Potest  enim  rcus  ita  excipere  ct  fateri  ,  ut  sibi  prajju- 
dicaturus  sit.  E  contrario  ita  respondere  ,  ut  fdteri  non  vidcatur. 
Idcoque  cautos  et  prudentcs  oportct  cssc  rcos  ,  quotics  interrog.itio- 
nibus  adversarii  rcsponsuri  sunt  :  nc  alioquiu  eorum  coofossio  divi- 
datur.  v.  Cujac.  9.  obs.   36. 

(35)  tV/f«a-ir  5i.  Eclog.  i.  c.  8.  $.  3.  adde  cap.  exceplinii-m. 
66.  de  reg.  in  6.  et  c.  cum  uenerabilis.  6.  extr.  de  exceptionib.  et 
/.   9.   C.  de  except.  .....        *. 

(36)  C.  63.  de  r?g.  in  6.  Quld  ?  nura  tcnchitur  homicidii,  qui 
hoiaicidiuni  quidcm  fatebitur  ,  sed  de  iuculpata  tutela  excep-rit  ? 
num  erit  debitor  ,  qui  fatcbitur  mutuum  :  sed  solutioncm  factara 
excipiet  ?  Priori  casu  raagua  jntlicis  providenlia  ,  iii  cxpendcndis  di- 
ligeuter  circumstantiis  opus  cst.  Nam  ex  nno  laterc  ipsa  vox  homi- 
cidium  ,  per  se  delictum  sonat  :  et  ex  adverso  ,  rcus  ca  honcstate 
et  vita  cssc  potcst ,  ut  omnis  prava  altcrius  injuste  interficiendi  ces- 
set  in  eo  suspicio.  Profcrt  ilaque  co  casu  Zasius  hanc  excipicndi  (i»r- 
mulam  :  Ncgo  me  homicidium  commisisse  :  si  timen  constabit  ho- 
micidium  a  me  factum  esse  ,  dico  me  meati  ad  dcfensionnm  fecis- 
se,  quidquid  in  eo  negoiio  feci.  Addc  huic  loco  quae  de  hac  quoe- 
stione  jam  dixi  ad  /.  4.  supr.  ad  l.  Aquil.  Quod  ad  postenorem 
casum  attinct ,  Zasius  excipicntera  ila  rcuin  non  fatcn  ait  ,  si  sjc 
cxccperit ,  Sohi  aclori  quidquid  dcbui :  qui  duabus  alias  cnuncia- 
tionihus  sic  utitur  ,  puta  ,  Mutuum  mihi  dedisti  ,  sed  solvi  ,  secu- 
rum  nou  itoiu  fore  opiiiatur. 

3J 


43o 


DIGESTORUM 


De  re  judicata. 

lO.  MoDESTiNUS  [  lib.    12.  Responsorum  ]. 

li/fOdcslinus  respoudii  :  ^^Jo  intcr  lI;os  judicala  aliis  (i) 

IrJL  non  ohest  :   nec  si  is  (2)  ,     contra    queni  judicalum 

esl  (3)  ,    hercs  extileril  ei  (4)   ,    conlra  quem  nihil  pro- 

iiunciaium  est  ,  heredilariam  ei   litem    inierenli    praescribi 

fx  ea  senlentia    posse    (5)  ,     quam    proprio   (6)    nomine 

disceplaus  ,  autequam  (7)  heres  extiterit  ,  excepit. 

De  insirunientis. 

II.  Idem  [  lib.   i3.  Responsorum  ]. 

OUi  adgnitis  instrumentis  ,  quasi  (8)  vera  essent ,  sol- 
vit  posl  (9)  sentenliam  judicis  :  qurero  ,  si  poslea 
cognita  rei  veritate  ,  et  repertis  falsis  inslrumenlis  accusa- 
re  velit  et  probare  falsa  esse  instrumenla  ,  ex  quibus  con- 
veniebatur  ,  cum  instrumentis  subscripserat  (10)  ex  pra^- 
cepto  ,  sive  interlocutione  judicis,  an  pra;scriptio  (11)  ei 
opponi  possit?  cum  (12)  [  et  ]  Principahbus  Constilulio- 
nibus  manifeste  cavetur  ,  etsi  res  judicata  cssel  ex  falsis 
vistrunientis  ,  si  postea  falsa  inveniantur  ^  nec  rei  judicatce 
prcBscriptionem  opponi.  Modestinus  respondit :  ob  hoc  , 
quod  per  errorem  solutio  facta  est  ,  vel  cautio  de  solven- 
do  inteiposita  proponitur  ex  his  inslrumenlis  ,  quae  nunc 
falsa  dicuntur  ,  praescriptioni  locum  nou  (i3)  esse. 
De  actore  in  prcvjudiciis. 
12.   ULPiAKtJS  [  lib.   38.  ad  Ediclum  ]. 

GEneraliter  in  praejudiciis  (i^)  is  actoris    parles    susti- 
uet  ,  qui  liabet  inlentionem  secundum  id  ,  quod  in- 
tendit. 

De  petitione  hereditatis  et  rerum  singularum. 
i3.   JuLiANus  [  hb.   5o.   Digestorum  ]. 

SI  post  litem  de  hereditate  conlestatam  (i5)  res  singulae 
petanlur  :  placet  non  obslare  exceplionem  ,  ^mo^(i6) 
prajudicium  liereditati  non  fat.  futuri  enim   judicii  ,  non 
lacti  (17)  nomine  hujusmodi  exceptiones   comparatae  sunt. 
De  redhibitione. 
14.   Alfenus  Varus  [  lib.  2.  Digesiorum  ]. 

Flhusfamihas  peculiarem  servum  venoidit  :  pretium  sti- 
pulalus  est  :  is  homo  redhibiius    (18)  [  et  ]    poslea 


mortuus  est ,  et  pater  ejus  pecuniam  ab  emptore  petebat , 

quam  fihus  stipulatus  erat  :  Placuit  a^quum  esse ,  in  (19) 
facliini  cxceplionem  cum  objicere  ,  Quod  pecunia  ob  hor/u- 
neni  illum  eupromissa  est  ,  cjui  redliibitus  est. 

De  jurejurando  et  de  dolo. 
i5.   JuLiAwus  [  hb.   4-   ^"i  Urseium  Fcrocem  ]. 

ADversus  exceplionem  jurisjurandi  replicatio   doh    mali 
non  debet  dari  :   cum    Prsetor    id    agere    debet  ,    ne 
de  (20)  jurejurando  cujusquam  qua-ralur. 

De  petitiune  fundi  et  senntutis. 
16.  Africaisus  [  lib.  9.   (21)  Quaestionum  ]. 

FUndum  Titianum  possides  ,  de  cujus  proprietate  inter 
me  et  te  controversia  est  (22)  5  et  dico  praeterea  viam 
ad  eum  per  fundum  Sempronianum ,  quera  tuum  esse  con- 
stat ,  dcberi  :  si  viam  (^3)  pelam  ,  exceptionem,  Quod  (24) 
prcvjudicium  (iS)  prwdio  fton  fiat  ^  utilem  tibi  fore  puta- 
vit  :  videlicet  ,  quod  nou  aliler  viam  mihi  deberi  proba- 
turus  sim  ,  quam  prius  probaverim  fundum  Titianuxa 
meum  esse. 

17.  Paulus  [  hb.  70.  ad  Edictum  ]. 

SEd  si  ante  viam  (2b)  ,  deinde  fundum  Tilianum  petat: 
cjuia  et  (27)  diversa  corpora  sunt  ,  et   causae    restitu- 
tionum  dispares  ,  non  nocebit  exceplio. 

De  repeiitione  fundi  ,  vel  partis  ,  et  judicio  communi 

dii>idundo  ,  vel  petitione  fruc.tuum. 

18.   Afr]CA»us  [  lib.  g.  (28)  Quaestionum  ]. 

FUudi  (29)  ,  quem  tu  proprium  tuum  esse  dicis ,  par.' 
tem  a  le  pcto:  et  volo  simul  judicio  quoque  coiiimu- 
iii  dividuudo  ageie  sub  eodem  judice.  'j-  Item  si  ejus  fun- 
di  ,  quem  tu  possideas  ,  et  ego  proprium  meum  esse  di- 
cam  ,  fructus  condicere  libi  vehm  ,  quaesitum  est ,  an  ex- 
co^ptio  ,  Quod  (3o)  prajudicium  fundo  partive  ejus  non 
fiai  ,  cbstet  :  au  deuegauda  sit  ?  et  utioLique  putat  inter- 
venire  Pra^lorem  debere  ,  nec  permiltere  petitori  ,  prius- 
quam  de  (3i)  propnelate  conslet  ,  hujusmodi  judiciis  ex- 
periri. 


(1)  /.63.  supr.  de  re  juclicuta. 

(2)  Puta  Titius  ,  rem  vindicans. 

(3)  Et  pronunciatum  rem  ejus  non  csse, 
(^)     Pula  veio  rci  domino. 

(5)  Id  est  ,  exccptionem  rci  judicatse  ei  non  possc  objici. 

(6)  Hinc  sumitur  ratio  dul)itandi  :  ncc  enim  videtur  audiendus , 
cum  idcm  dc  re  eadem  adversus  cundcm  superatus  sit. 

(7)  Secus  cst,  postquam  hcrcs  extilit.  hinc  sumitur  ratio  deci- 
dendi.  Petitur  cjuidcm  res  eadcm  in  substantia  ,  non  tanien  eadem 
in  qualilatc;  antca  non  crat  dominus ,  nunc  verodominium  naclus  e»t. 

(8)  Cum  tamcn  falsa  cssent. 

(y)     /.    I.  2.    C.  si  ex  falsis  instrumentis. 

(10)  Non  manu  ,  scd  <;on.scnsu  praestilo.  Qui  consentit  ,  suliscri- 
bcrc  dicitur.  /.   18.  supr.  de  adopt. 

(11)  Id  est ,  exceptio. 
(j2)  Ratio  dubitandi. 

(i3)  Dccisio  ;  Judicati  exccutio  solct  suspendi  ,  et  soluti  dari  re- 
pelitio  ,  si  falsis  instrumcntis  circumvcnta  cst  rcligio  judicantis.  /.  ult. 
C.  si  cx  fats.   instrum.  Panl.   5.   scnt.  5.  ^.  ult. 

(i4)  Pr.xjudicia  quid  csscnt  ,  dixi  su])r.  in  cpigraphe  hujus  tit. 
addc  ,  co  vocabulo  bic  intclligi  aclioncm  ct  cxccptionem.  bujus  lc- 
gis  interprctationcm  v.  apud  Cuj.  5.  ohs.  37. 

(i5)  Sub.  el  pcr  scntcntiam  dctinitixam  lerrninatam. 

(16)  Ita  cxccplioncs  quaedam  conccpla;  sunt , /.  16.  Infr.  h.  t.ut 
quod  mclus  causa  ,  quod  non  vi  ,  quod  vi  aut  clam  ,  quod  faccrc 
possnm.  Pilliccus  2.  not.  fcl.  81.  addc  Cujac.  5.  oi.«.  34.  Sic  ctiam 
concipicbantur  quredam  .stipulalioncs  ,  quod  rgo  dcccm  credidi  ;  et 
actiones.  liinc  illud  Tabii  6.  c.  8.  Colaphum  tibi  ducam  ,  ct  for- 
mulam  scribam  ,  quod  capnt  dmum   habcai.  V.   Pilh.   //)/(/. 

(17)  Factum  judicis  dicilur  dc  rc  judicata,  y'v\.  /.  58.  supr.    de 


rei  vind.  v.  Cujac.  ad  hnnc  loctim  9.  ohs.  27. 

(18)  /.   69.  supr.  de  adilitio.  /.  5.  5-   4-   "j/'-   ^e  doli  mali. 

(19)  Pr.xscripliones  proprie  dicuntur  hx  in  faclum  exccptiones 
innominata;  ,  qua;  non  uno  vcrbo  ,  sed  longa  foiiuuia  pra;sciiptisqu'j 
vcrbis  cxplicantur  :  unclc  ct  pra;scriplioncs  Aicix  .,uthic.  adde /.  23. 
in  fn.-iifr.  h.  t.  siciit  actioocs  innominata;  in  facium  actioncs ,  ct 
pr.Tscri]>tis  verbis  actioncs.   v.   Supr.  de  prcEScript.  uerb. 

(20)  Post  juramentum  non  potist  quwri  de  ptrjurio  ,  /.  7.  /.  8. 
/.  9.  Supr.  de  jurejur.  hnjus  rcgulae  scptcm  exccptiones  vide  hic 
apud  Zasium.  addc  et  /.  9.  ^i".  5.  /.  3i.  supr.  dc  jurejur.  l.  i. 
supr.  dc  dolo.  et  l.   i.  infr.  de  doli  inali  et  met.  exccpt. 

(21)  A  ide  Cujac.  9.  ad  Jljric.  fol.  224. 

(r.a)  Vid.  Coiasius  lih.  2.  Miscell.  c.  5.  et  ad  /.  naturaliter.  5. 
nihil  conununc.  pag.  30^.  de  acquirmd.  posscss.  Raevardus  lib.  a. 
dc  prcejudic.  c.  6.   Mod. 

(23)  Id  cst ,  rcm  ininorcm.  /.  18.  /.  21.  infr.  h.  t.  l.  54-  supr. 
dc  judic.  l.  5.  C.  de  hered.  action.  l.  1.  C.  qui  accusare.  sic 
pra-posfcratio  non  admittitur. 

(24)  Formula  extat  similis  in  /.   18.  Infi:  h.   t. 

(26)  d.  /.  18.  infr.  h.  t.  i.  32.  5-  'o.  supr.  de  ivcept.  qui  ar- 
hitr.  l.  5.  in  ftn.  supr.  de  hered,  pet.  l.   i.  ^.   i.   supr.  faniilicE. 

(26)  /.    iG.  supr.  h.  t. 

(27)  "N^ide  Cujac.  in  hunc  locum  5.  ohserv.  37. 

(28)  Vide  Cujac.  9.  ad  Jfric.  fol.  ii^. 

(29)  Dcclarationcm  hujus  lcg.  vidc  apud  Leonin.  coiuil.  96.  n. 
25.  Ans. 

(30)  M\Ac  /.    16.  supr.  h.  t. 

(3i)  Prius  de  proprietatc  agondum  ,  quam  faniiUa:  erciscundx. 
/.    i.  §.   i.  supr.  faniHice. 


LIBER    QUADRAG 

T)e  reo  et  fidejussore. 
19.  Marcianus  lib!    i3.   Institutionum. 

OMnes  (1)  exceptiones  ,    quae  reo  competunt  ,  fidejus- 
sori  quoque  ,  etiam  invito  (2)  reo  competunt  (3). 
De  causis  exceptionunu 
^o.  PauhjS  lib.  singul.  de  Conceptione  formularura. 

EXceptiones  opponuntur  (4)  ,  aut  quia  faclum  sit  , 
quod  fieri  oportet  (5)  5  aut  quia  laclum  sit  ,  quod 
flcri  non  oporluit  (6)  ;  aut  quia  factum  non  sit  ,  quod 
fieri  debnerat  (7).  ^  Quia  factum  est  ,  quod  fieri  opor- 
tuit  ,  datur  exceptio  rei  venditse  (8)  et  traditae  ,  [  et  rei 
judicat.-e  (9)  ]. 

\  Quia  faclum  esl  ,  quod  fieri  non  oportuit,  datur  exce- 
ptio  doli  raali   (lo).  \   Quia  non    (ii)  factum  est  ,  quod 
fieri  debuit  ,  ut    bonorum    possessionis  non  datJe  (12). 
De  controversia  rei  majoris  et  rei  minoris. 
21.  Neratius  lib.   4-  Membranarum. 

REi  majoris  (i3)  pecuniae  praejudicium  fieri  videtur  , 
cum  ea  qusestio  in  judicium  deducitur  ,  quae  vel  to- 
ta  ,  vel  ex  aliqua  parte  communis  est  quaestioni  de  re 
rnajori. 

Quid  sit  exceptio  ,  et  de  ejus  ejfectu.    1 .  De  repUcatione. 
22.   Paulxjs  lib.  singul.  de  Variis  Lectionibus. 

EXceptio  est  conditio  (i4)  ,  qu^e  modo  eximit  (i5)  reum 
damnalioue(i6) ,  modo  minuit  (17)  damnalionem  (18). 
§.    1.  Replicatio  (19)  est  confraria  exceptio  ,  quasi  ex- 
ceptionis  exceptio. 

De  stntua  in  municipio  posiia. 
23.   Labeo  lib.   6.  Pilhanon  a  Paulo  epitomatorum. 

PAulus  ,  Si  quis  statuam  (20)  in  municipio    ea    mente 
posuit  ,  ut  ea  municipii  esset  ,  ct  eam    pelere  vult  : 
excludi  eum  oportet  praescriptione  (21)  in  factum  data. 
De  jurejurando  filiifamil. 
24-   HERMoGEiNiANus  lib.  6.  Juris  Epitomarum. 

F]iusfamilias  (22)  exceptionera  jurisjurandi    patri  quae- 
rit  ,  si  eum  dare  non  oportere  juraverit. 

(i)     Imo  ,  non  omnes.  l  7.  5,   i.  gupr.  h.  t. 
(a)     l.  ultim.  supr.  de  pactis. 

(3)  l.  II.  C.  h.  t.  l.  4y.  infr.  de  fidciussoribm.  l.  9.  ۥ  ^. 
mpr.  de  SC.  Macedon.     ^         •"  ^      J  ^     -» 

(4)  Excjptionum  divisio  sumpta  a  materia  :  adde  et  aliam  ab 
cadcm  causa  materiali  sumptam  :  nempe  ,  alias  in  rem  ,  alias  in 
personam.  l.  7.  supr.  h.  t  Item  ,  alias  facti  ,  alias  juris.  de  qua 
Tide  L  .33.   C.  dc  transact. 

(5)  Hinc  exccptio  rei  judicatoe  ,  rci  yenditae  et  traditae.  /.  1.2. 
supr.  de  except.  rei  t^end. 

(G)     HifiC  exceptio  doli. 

(7)  XJt  honorum  possessio  negata.  infr.  h.  t. 

(8)  l.   I.  2.  supr.   de  exccpt.  rei  i^elid. 

(9)  infr.  de  except.  rei  judic. 

(10)  Ea  competit  crcditoriljus  adversus  cos  ,  qui  bonorum  posscs- 
monem  non  adierunt.  /.  ult.  C.  qui  admitti.  Eo  etiam  noinine  in- 
tcrdum  coinietunt  actioues  ,  ut  actio  ad  cdendum  ,  exhibendum  , 
cavendum,  dividendum  ,  separandum  ,  ac  praestandam  patientiam. 

(11)  Sub.  solcmniter.  vidc  quae  scripsi  ad  l.  ultim.  C.  qui  admitti. 
(1-2)  l.   dolo.   27.   supr.  de  dolo  malo. 

(i3)  /.   16.  supr.  h.  t.  adde  /.  4.  supr.  de  in  iniegr.  reslil. 

(i4)  Jus,  facultas.    /.  2.  supr.  h.  t. 

(i5)  tlt  pcremptoria.  /.  3.  supr.  h.  t. 

(16)  tn  totum. 

(17)  Ut  dilatoria. 

(18)  Yeluti  si  Tiondum  tempns  agendi  sit. 

(19)  /.  2.  5.   I.  supr.  h.  t.  5i.  Eclog.   I.  c,  3. 
(ao)  /.  29.  supr.  dc  rebus  auctor.  jud. 

(21)  Praescriptioncs  ,  exccptiones  ia  factum  :  ut  dixi  /.  14,  in 
jin.  supr.  h.  t. 

faa)  /.  23.  supr.  de  jurejur.  l.   2.   irfr.  quar.    rer:  actio. 

(235  Sive  litis.  /.    II.  5.    7.  itfr.  h.   t. 

(^4)5-  ^-  Instit.  de  cxccpt.  Hic  cxcrptio  Orecis  dirAlnr  v  p: 
KSKptfit  u»  v»(,ttypxzi-^^-£<-l<'g--i-'-i*i'0\dQudorp.c.3g.deexveptioniL. 


ESIMUSQUARTUS. 


43r 


T  I  T.   n. 

DE  EXCEPTIONE  KEI  (^3)  JUDICAT^  (24). 

De  re  inter  alios  judicata. 
\.  I.Tlpiajsus  lib.   2.  ad  Edictum. 

CUm  res  inter(25)  alios  judicatae  nuUum   aliis  prjejudi- 
cium  faciant  ,  ex  eo  lestamenlo  ,     ubi    libertas    data 
est  ,  vel  legato  (26)  ,  agi  potest  :   licet  ruptum  ,  vel    irri- 
tum,  aut  non  juslum  dicatur  testametitura.  nec  si  (in\  su- 
peralus  fuerit  legatarius  ,  praBJudicium  liberlati  (28)'fit. 
De  causa  exceplionis  subluta, 
2.   Idem  lib.    i3.   ad  Edictum. 

QUi  (29)  cum  (3o)  herede  ejus  egit,  qui  filium  prater- 
ierat  (3i)  ,  et  exceplione  summotus  est  ,  Ac  (Z2)  si 
non  in  ea  causa  sint  tabulce  testamenti  ut  contra  e.as  bo~ 
norwn  possessio  dari  possil  :  omittente  (33)  emancipato  fi*. 
lio  bonorum  possessionem  ,  non  iniijue  restituetur  ,  ut  agat 
cuai  herede  ;  et  ita  Julianus  lib.  iv.  Digestormn  scribit. 
De  eadein  qucestione.  De  pelitionc  hereditalis  , 
et  singularum  rerum. 

3.  Idem  [  lib.    i5.  ad  Edictum  ]. 

JUIianus  lib.  iii.  Digestorum  respondit ,  exceptionem  rei 
judicatae  obstare  qiiotiens  eadem  qua-stio  (34)  inter  (35) 
easdem  personas  revocatur.  Et  ideo  et  si  singulis  rebus  pe- 
titis  (36)  hereditatem  (3^)  petat  ,  vel  contra  (38)  ,  ex- 
ceplione  summovebitur. 

Dc  his  ,  'r]ui  rem  in  juclicium  cleducunt. 

4.  Idem   [  lib.  72.   ad  Ediclum  ]. 

REi  judicalpe    exceptio    tacite    continere    videlur    (3^) 
omnes  (4o)  personas  ,  quae  rem   in    judicium   dedu- 
cere  solent  (40- 

Si  eadem  res  alia  actione  petatur. 

5.  Idem  [  lib.  74-  ad  Edictum  ]. 

DE  eadeoi  re  agere  videtur  ,  et  qui  non    eadem  actio- 
ne  agat ,  qua  ab  initio  agebat :  sed  etiam  si  alia  ex- 

(25)  /.  16.  infn.  supr.  qui  potior.  /.63.  supr.  de  re  judieata. 
Acta  cum  uno  legatario  non  nocent  alteri ,  efiaiBsi  fuerit  testamen- 
tum  pronuuciatum  runium  ,  irrituui  vel  non  justum. 

(26)  Vel  lcgatum.  Hal. 

(27)  Addc  /.  2.  C.  de  fide  instrum.  l.  I.  /.  2.  /..3.  /.  4.  C. 
quib.  res  judicata  iion  jiocet. 

(28)  Id  est  ,  alteri  legatario  ,  cui  libertas  erat  legata  :  atque  ita 
heres  uon  potesl  allegare  jus  tertii. 

(29)  Lcgatarius. 

(30)  /.    i5.  iifr.  de  oblig. 

(3i)  Prceteritione  filii  nullum  fit  testameBtum:  filio  tamen  taceu- 
te  convalcscit.  adde  /.    17.  supr.  dc  injuslo. 

(32)  Dc  formula  esceptlonis  vide  quse  notavi  ad  /.  25.  supr.  dc 
bonis  ilbert.  , 

(33)  /.17.  supr.  de  injusto.  l.   2.  supr.  unde  libert. 

(34)  Qax  dicatur  cadem  quaestio  ,  v.  /.  7.  8.  /.  i4-  »'«  pr.  ct 
§.   1.  infr.  h.  t.  Ans. 

(35)  7.  7.  §.  4-  '"f'--  ^-  i-  .  ,   .     . 

(36)  In  judicio  aliquo  ,  in  quo  tamen  petitor  non  obtutuit. 
(3t)  Id  est  ,  universa  bona.  Qui  a    rerum    singularum    pelitione 

rcmovetur  ,  et  ab  earum  universitatc  removetur. 

(38)  Ut  /.   7.  infin.  infr.  h.   t.  .     ^   .         . 

(39)  Eadem  est  pcrsona  dommi  ct  procaratons.  Eadein ,  inquam , 
non  rei  veritate  ,  sed  fictione.  idcoque  quod  procuralori  et  simili- 
bus  personis  objlci  potest  ,  objici  etiam  potest  ipsis  doininis  :  nam 
ex  quo  hujusmodi  personae  inteiveniuBt  ,  ccnscutur  et  ipsi  domini 
intervenisse.  .      -,  17 

(40)  /.  11.  5.  7.  infr.  h.  t.  l  »3.  in  fn.  supr.  4e  adm.  ei 
peric.   lut. 

(4i)  Id  est ,  procuralores  ,  tutorcs  ,  curatores  ,  actores  municn^Mra. 


43  a 


DIGESTORUM 


peviatnr,  de  eadem  tamen  (i)  re.  -^-  Utpiila  si  quis  man- 
dali  acturus,  cimi  ci  adversarius  judicio  sistcndi  causa  pro- 
misissct,  propter  eandem  (2)  rera  agat  negolioriim  gcsto- 
rum  ,  vcl  condicat :  de  eadcm  re  agit  -]-  llecleque  ita  de- 
finieti.r  ,  cura  demuni  de  (3)  re  (4)  non  agcre,  c[ui  pror- 
sus  rem  ipsara  non  perser|uiliu-.  ca,'terum  cum  cjuis  aclio- 
nem  mutat  [  ct  ]  experilur  ,  dummodo  de  eadem  re  ex- 
periatur  ,  etsi  diverso  (5)  genere  actiouis  ,  quam  iusli- 
luii ,  videlur  de  ea  re  agere. 

De  ratione  el  usu  hujus  excepfionis. 
6.   Paulus  lib.   ^o.   ad  Ediclum. 

Slngulis  controversiis  singulas  acliones  (6)  ,  unum- 
que  (7)  judicati  finem  (8)  sufficere  (9)  probabili 
ratione  placuit  5  ne  aliter  modus  litium  multiplicatus  (10) 
summam  atque  inexplicabilem  faciat  difticultatem  :  maxi- 
rae  si  diversa  pronunciarentur  :  parere  ergo  excepliouem 
rei  judicatae  ,  liequens  (11)  est. 

De  toto  et  parte.   i.  De  parlu.  2.  De  cccmentis  et  tignis. 

3.   De  fructihus.  4-  De  eadem  quKstione.  De  petitione 

hereditatis  ,  et  singularum  rerum^  5.    Vel  deliti 

hereditarii. 

7.  UlpiAnus  [  lib.   75.  ad  Edictum  ]. 

SI  quis  ,  cum  totum  (12)  petisset  ,  partem  petat  :  ex- 
ceptio  rei  judicatae  nocet  (i3).  nam  pars  (i^)  in  loto 
est  (i5)  :  eadem  enim  res  accipiiur  ,  et  si  pars  petatur 
ejus  ,  quod  totum  petitum  esl.  Nec  interest,  utrum  in  cor- 


pore  (16)  hoc  qugeritur  ,  an  in  quantitale  (17)  ,  vel  in 
;ire  (i*3).  •\'  Proinde  si  quis  fundum  pelierit,  deinde  (19) 
parlem  pctal  vel  pro  diviso  ,  vci  pro  indiviso  :  dicendum 
crit  exceptionem  obstare.  -^-  Proinde  et  si  propouas  railii 
ccrium  lociini  me  pelcre  ex  eo  fundo  ,  quem  peli  (20)  , 
obstabit  cxceptio.  ^  Idem  erit  probandum  ,  et  si  duo  cor- 
pora  (21)  fuerint  petila  ,  mox  alterutrum  corpus  petalur: 
nam  nocebit  exceptio.  "^-  Item  si  quis  fundum  pctierit  , 
mox  (22)  arbores  excisas  ex  eo  fundo  petat  \  aut  insulam 
pctierit  ,  deinde  aream  vel  tigna  ,  vel  lapides  petat  (28). 
•j-  Ilem  si  navem  petiero  ,  postea  singulas  tabulas  vindi- 
cem  (24) 

5.  I.  Si  (25)  ancillam  prffignantem  (26)  petiero ,  et 
post  litem  conlestatam  conceperit  et  pepererit ,  mox  par- 
lum  ejus  petam  :  utrum  idem  petere  videor  ,  an  aliud  y 
magnce  quaestionis  est  ?  Et  quidem  ita  definiri  potest ,  to- 
tiens  eandem  rem  agi  ,  quotiens  apud  judicem  posleriorem 
id  quaevilur  ,  quod  apud  priorem  quaesitum  est.  "^-  In  his 
igitur  fere  omnibus  exceplio  nocet  (27). 

5.  2.  Sed  in  caementis  et  tignis  diversum  est  (2B).  nam 
is  ,  qui  insulam  petit ,  si  caementa  ,  vel  ligna ,  vel  quid 
aliud  suum  petat  ,  in  ea  conditione  est  ,  ut  videatur 
aliud  (29)  pelere:  eteniin  cujus  insula  est ,  non  ulique  et 
caemeuta  sunt.  denique  ea  ,  quae  juncia  sunt  aedibus  alie- 
nis  ,  separata  dorainus  vindicare  potest  (3o). 

5.  3.  De  fructibus  eadem  (3i)  quaestio  est ,  et  de  partii : 
hasc  (33)  enim  nondum  erant  iii  rebus  humanis  ,  sed  ex 
ea  re  sunt ,  quae  petita  est :  magisque  est  ,    ul  isia  exce- 


(i)  Eadem  rcs  dicitur  j  licet  actio  varictur.  /.  6.  7.  infr.  h.  t. 
l.  53.   infr:  de  oblig.  l.    i.  in  fin.  supr.  deyositi. 

(2)  Mandati  judicio  qui  in  una  re  victiis  est ,  ncgotiorum  gesto- 
rum  cjusdem  rei  noniine  agerc  non  potcst  ;  hsec  enim  ab  illa  de- 
pendet,  Quae  autem  ab  alia  depeudet  actio  vel  quaestio  ,  eadem  cst 
cum   alJa  ,  juris  fictione.  Socin. 

(3)  De  re  non  agit ,  qui  prorsus  rem  ipsam  non  persequitur. 

(4)  Eudem  scilic. 

(5)  Liccl;  modus  varietur  ,  si  tamcn  causa  non  variat  ,  dicitur 
eadcm  quBestio  ,  ct  cadem  res. 

(6)  /.  5.  supr.  h.  t.  l.  53.  infr.  de  cblig.  l.  43.  infr.  de  reg. 
jur.  l.  4.  5.  2,  infin.  supr.  de  noxalib,  l.  9.  5-  !•  supr.  de  tri- 
butoria.  t.  ult.  C.  defurtis.  §.  16.  wers.  scd noslra.  Ii.st.  de  oblig. 
(jucE  ex  delicto. 

(7)  Id  est ,  unam  scntentiam.  Scnleutia  namque  uiliil  aliud  cst  , 
quam  judicati  finis. 

(8)  Principes  summa  neqiiitia  iiti  ,  liinc  coUigunt  ,  quotiens  re- 
scripta  concedunt  ad  resuscitandas  lites  judicio  jaiii  decisas. 

(9)  Nisi  errore  quis  deceptus  sit.  /.   4.  infiu.  suyr.  qaodcumco. 

(10)  In  infinitum.  /.    i3.   in fn.  supr.  de  damno. 

(11)  Argumentum  a  communiter  accidcntibus  in  jurc  frcquens  cst. 

(12)  Puta  uniTcrsam  Iiereditatcm  ,  /.  i3.  in  fin.  supr.  h.  t.  to- 
tum  ,  inquam  ,  corporis  ,  vel  juris. 

(i3)  Imo  non  nocct.  vide  Dyn.  ad  c.  80.  de  reg.  in  6.  «.2.3, 
.('4)  l'*"'s  iu  toto  cst ,  ut  hic.  Alqui  gcnus  pars  spccici  suse  csse 
dicitur  Aristotcli  5.  Metaphysic.  25.  Dicitur  sane:  ut  quod  speciei 
dcfiuitioncm  ingiediatur  ;  cum  denique  non  ])0ssit  dellniri  spccies 
sine  suo  gcnere  ,  eo  sensu  agnatis  cognati  contincri  dicunlur  ,  /.  5. 
mpr.  unde  cognati.  si  quis  cnim  vclit  dcfinirc  agnalum  ,  cognatio- 
nis  rnentionci\i  faciat   ,  ncccsse  cst.   /.    10.   $.   2.  supr.  de  gradibus. 

(i5)  /.  I.  5.  4.  in  fin.  infr.  de  verb.  obl.  l.  n3.  infr.  de  reg. 
jur.  ct  geijcri  pcr  s)eciom  dcrogatur.  vide  /.  99.  in  fin.  supr.  de 
legat.   3.   /.   80.   infr.  de  rrg.  jur. 

(i())  Totum  hoc  substantiale  est  :  ut  domus  rcppectu  soli  ct  su- 
pcrliciei.  Totum  vcro  quantitatis  ,  deceiu  ad  quinque.  Totum  jiiris , 
ut  id  ,  quod  plus  ,  oppositum  minori :  sic  in  juic  plus  cst  donarc , 
quani  vcndere.   /.    i63.  infr.  de  reg.  jur. 

(17)  Suinmis  ,  ut  siint  pccuniac ,  census  ,  pcnsiones.  Nam  scnlea- 
tia  lala  in  iiiajorc  siiimua  ,  praejudicat  minori. 

(18)  Ptila  usufruotu. 

(19)  Sentcntia  lala  super  toto  ct  continenle  praejudioat  parli  et 
coutcnto.  •' 

(20)  l'ctii.  Jlat. 


(21)  Puta  duo  scrvi.  /.  21.  J-  2-  "*/i'-  ''•  t- 

(22)  Denegala  fundi  ,  insuiae  ,  navis  pclitioue  ,  denegatur  etlam 
arlioruni  c.\cisarum  ,  areae  ,  tignorum  ,  lapiduin  et  tabularum  pctitio. 

(23)  Non  auditiir  ,  quia  idem  pctit.  Imo  auditur ,  quia  nouidcm 
pelit  ,  scd  aliud.  5-  2.  itfr.  h.  l. 

(24)  Non  audiar  ,  quia"  idem  pcto.  /.  27.  ^.  8.  suvr.  de  pactis. 
Imo  ,  non  idcm  peto  j  aliud  cst  cnim  matma  ,  aliuci  navis.  /.  18. 
5.   3.  supr.  de  pignorat. 

(25)  Vidc  ad  hunc  ^.  Zas. 

(26)  Quam  diccbam  praegnantem  cssc  ,  ctun  tamcn  prcegti.'uis 
non"  esict. 

(27)  /.  21.  5.   I.  infr.  h.  t. 

(28)  Id  cst  ,  exccptio  non  nocet  ,  ut  in  casu  superiorc. 

(9.9)  /.  27.  §.  8.  supr.  de  jnict.  Imo  idoin  pelit  ,  in  pr.  supr. 
h.  t.  vers.  item  si  (juis  fund.  solvc  :  hic  doino  destructa  ,  CBmenta 
separata  ,  inftn.  infr.  h.  t.  pcti  possunt  :  ibi  de  cismentorum  pe- 
tilione  agitur,  domo  non  destructa. 

(3a)  Cur  nou  quoque  scparalas  navis  tabulas  ivterc  possum?  quod 
domus  lapidibus  meis  cxstructa  mca  essc  illico  desiil , /.7.5-1  ojiy/'- 
de  adq.  rcr.  navis  autom  tabulis  incis  confecta  ,  mea  remansit , /.  7. 
§.  7.  sujir.  de  adq.  r,r.  Dissoluta  domo  ,  domiuiuiu  lapidnm  ad 
jM-iorcm  dominum  rcverlitiir  :  ideoquc  non  ab  iis  pelendis  rcpelli- 
tiir.  Dissoluta  navi ,  niliil  plus  dominii  ad  tabularum  dominum  ro- 
dit  ,  qiiam  antca  fuit  ,  idcoque  si  quis  sententia  semel  a  dominio 
tabularum  rcpulsus  fuit  ,  ad  ilhid  domiuium  pclcudiun  amplius  rc- 
vcrli  non  ]-.otest :  hxc  Soc.  el  Zas. 

(3i)  Ut  scilic.  exccptio  noceat.  Atqui  infra  dicitur  cxccptio  non 
noccro.  jEtate  Accursii  quidara  negationom  illam  tollcndam  esse 
non  abs  rc  cxislimant  ,  hoc  scnsu  :  Fnndum  pctii  \acuiim  sinc  fru- 
ctibus  ,  post  pctitionom  fundum  cum  tu  scvisti  :  absolutus  cs  a  inca 
pctitione  :  an  post  illara  scntentiam  absoluloriam  possum  novo  ju- 
dirio  fructiis  pctcre  ?  minimc  ;  hac  judicatae  rei  c.xccjUio  niihi  no- 
cobit  :  vidolicct  si  cx  eadem  causa  petiero  :  nam  cx  alia  causa  pc- 
tenti  milii  nou  nocebit. 

(32)  Lcgo  ,  hic  enim  nondum  erat  in  ivbus  hutiiain.^.  Sit  ilaque 
spccics  hrec  :  Ancillam  petii  non  prnegnantem  ,  post  ^^ctitioncm  meani 
facta  prnpgnans  est  :  tu  a  mca  pctitione  absolutus  cs.  Potonli  milii 
poslca  partuin  cxccjitio  rci  judicatae  non  noccbit  ?  Dixoris  noccre  , 
qnia  nondum  in  rcbus  humanis  parlus  fuit  ,  cum  ejus  maticm  po- 
tii.  vtrum  ciim  partus  sit  cx  oa  re  ,  quam  pctii  ,  luagis  est  ,  ut 
haec  rci  judicatre  cxceptio  miUi  noccat ;  cx  cadcm  scil.  causa  par- 
tum  pclcnli ,  naia  ci  alia  causa  pcteuti  inihi  non  iiocebit. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS 


433 


plio  non  noceat.  "f-  Plane  (i)  si  iu  restitulionem  vel  frn- 
ctus  ,  vel  etiam  partus  venerunt ,  apstiinalique  sunt  :  con- 
sequens  erit  dicere  exceplioneni  objicieudam. 

§.  4-  Ef  generaliler  (2)  (  ut  Julianus  definit  )  exce- 
plio  rei  judkatce  ohstat  ,  quoiitns  iitler  (3)  easdem  per- 
sonas  eadeni  (jua;stio  revocatur  ,  ceZ  (4)  alio  genere  (5) 
judicii.  "Y  Et  ideo  si  hereditate  pelita  singulas  res  petat  , 
vel  singuiis  rebus  petiiis  hefeditalem  petat  ,  exceptione  sum- 
movebitur. 

5.  5.  Idem  erit  probandum  ,  et  si  (6)  quis  debitum 
petierit  a  debitore  heredilario  ,  deinde  hereditatem  petat  : 
vel  contra  ,  si  ante  herediiatem  pelierit  ,  et  postea  debi- 
tum  petat.  nain  et  hic  obstabit  exceptio:  nam  cum  here- 
ditatem  peto  ,  et  (7)  corpora  ,  et  actiones  omnes  ,  quse 
in  lieredilate  sunt  ,  videutur  in  petitionem  deduci. 

De  pedtione  partis  ,  et  judicio  divisorio. 

8.  JuLiANUS  hb.   5i.  Digestorum. 

ITem  parte  (8)  fundi  peiita  ,    familiae  erciscundae  ,    vel 
communi  dividundo  agit  (9)  :    seque   exceptione    sum- 
movebitur. 

De  causa  exceptionis  sublata.    1 .   De  replicatione  rei 
secundum  se  Judicato!.  2.  De  auclore  et  emptore. 

9.  Ulpianus  Vih.  75.  ad  Edictum, 

SI  a  te  hereditatem  petam ,  cura  nihil  possideres  ,  deinde, 
ubi  (10)  coeperis  aliquid  possidere ,  hereditatem  petam: 
an  noceat  exceptio  ista  ?  Et  putem  ,  sive  fuit  judicatum  , 
Lereditatem  meam  esse  ,  sive  adversarius  ,  quia  nihil  (11) 
possidebat  ,  absolutus  est  ,  non  nocere  exceptionem    (12). 

5.  1.  Si  quis  fuudum  quem  putabat  se  possidere  (i3), 
defenderit  ,  mox  emerit  (^i^)  '•  re  secundum  petitorem  ju- 
dicata  ,  an  reslituere  cogatur  (i5)  ?  Et  ait  Neratius  ,  si 
actori  iterum  petenti  ,  objiciatur  exceptio  rei  judicatae  : 
replicare  eum  oportere  (16)  de  re  secuudum  (17)  se  ju- 
dicata. 

5.  2.  Juh"anus  scribit  exceptionem  rei  judicatae  a  perso- 
na  auctoris  (18)  ad  emptoreni  (19)  transire  (20)  solere  : 
retro  autera  ab  emptcre  ad  auctorem  reverti  non  del^ere. 
■f-  Quare  si  hereditariam  rem  vendideris  ,  ego  eandem  ab 
eauptore  petiero  ,  et  vicero  :  petenti  tibi  non  opponam  ex- 

(i)  Sicut  absoluto  reo  competit  rei  judicatse  exceptio  ,  ita  et 
cotidemnato  ,  si  solverit.  Odofiedus.  Solutio  condemnatione  secuta 
tantundem  praestat,  quantuni  ahsolutio.  Albcricus.  adde  Z.  46.  i/^/T. 
de  rei  vindicat.  Dcnuuciatio  obligationis  per  jus  vel  scnlenliam  ex- 
tinctae  fieri  non  potcst.  de  quo  vide  plura  apud  Socia.  rt§ul.  88. 

(2)  /.  4-  infin.  supr.  de  noxal. 

(3)  /.  3.  supr.  h.  t.  l.  0.1.  infr.  h.  t. 

(4)  l.  5.  supr.  h.  t. 

(5)  Alia  actione. 

(6)  Dcbitum  ab  bercditario  debitore  petii  :  victus  sum  ,  ab  eo 
poetea  bertditatein  j>etere  volo  ?  oljstabit  raihi  rei  judicat^  exceptio. 

(7)  Hcreditatis  verbo  ,  singula  corpora  et  actiones  bereditariiie 
cojnprebcnduntur.  Est  enim  uibil  aliud  universale  ,  quam  res  sia- 
goiarcs  simul  coilectae. 

(8)  /.    18.  supr.  de  except. 

(9)  Al.  qui  agit. 

(10)  /.    17.  /.    )8.  l.  15.  infr.  h.  t. 

(J 1)  Kcus  absolutus ,  quia  uon  possidebat  ,  potest  coDvenivi  ,  si 
possidct. 

(12)  Et  ita  cessantc  causa  absokitionis  ,  cessat  eflcctus  ejusdem  : 
naoi  cessante  causa  cessat  cflectus.  /.  G.  5-  i- supr.  dc  jnre  patronat. 

(i3)  Nota  bic  agi  de  possessione  ,  non  de  propricta.te. 

(l4)  Et  ita  titulo  cmpli  posscssioncm  nanctus  sit. 

(iS)  Possessioncni  scil.  ct  ita  scntentia  lata  contra  non  possidcn- 
tcm  vchit  possidcnlcm  exeeutioni  mandari  poterit ,  et  debcbil ,  si  dc 
novo  possidcrc  C0>]>crit.  Movetur  aulem  diibium  ,  quod  reus  nou 
paratus  csstt  dc  j  ro]irictalc  rci  iitigare  ,  tt  his  verbis  accipere  , 
Sicmidum  te  judicatum  fuit ,  quo  tempore  iicc  postedi  ,  kcc  domi- 
nus  fui  :  hodic  et  possideo  et  dominus  sum. 


ceptionem  ,  At  si  ea  res  judicata  non  sii  infer  me  et  eum., 
cui  vendidisti. 

10.  JuLiANrs  lib.   5i.  Digestorum. 

ITem   si   victus  fuero  ,  tu  adversus  me  exceptionem    non 
habebis. 

De  petitione  ex  aJia  cavsa.   3.  De  auctore  et    cmptore. 

4.   De  petitione  ex  eadem   vel  ex  alia  aiisa.   6.  De  itine- 

re  et  actu.   7.   De  his  qui  rem  injudicium  dcducunt.  8.  De 

filio  et  patre.   9.   De  auctore  et  venditore.  io.  De  pignore. 

11.  Ulpianus   [  lib.  75.  ad  Edictum  ]. 

SI  raater  filii  impuberis  defuncii  ex  Scnalusccnsulto(2i ) 
bona  vindicaverit  (22)  idcirco,  quia  putabat  rurto  pa- 
tris  ejus  testamento  neminem  esse  substitutum  ,  victaciue 
fuerit ,  quia  teslamentum  patris  ruptum  non  erat  ,  postea 
autem  apertis  pupillaribus  labulis  apparuit  ncn  esse  ei  sub- 
stitutum  :  si  peleret  rursus  hertdiiatem  ,  obstaturum  (23) 
exceptionem  rei  judicatae  Neratius  ait.  Ego  exceptioncm 
obesse  (2^)  ei  rei  judicatae  non  dubito  :  sed  ex  causa  suc- 
currendum  erit  ei  ,  quae  unam  [  tantum  ]  causam  egit 
rupti   testamenti. 

§.  i.  Denique  et  Celsus  scribit  ,  si  hominem  petiero  , 
quem  ob  cam  rem  meum  esse  existimavi  ,  qnod  (^5)  mihi 
Iraditus  ab  alio  est  ,  cum  is  ex  hereditaria  causa  meus  es- 
set  ,  rursus  petenti  mihi  obstaluram  exceptioncm. 

§.  2.    Si  quis  autem  petat  fundum  suum  esse  ,  eo  quod 
Titius   cum  sibi  tradiderjt:  si  poslea  alia    ex  causa  pefat 
causa  adjecta  (26)  ,  non  debet  sunjmoveri  exceptione. 

5.  3.  Item  Julianus  scribit  :  Cum  ego  et  lu  lieredes 
Titio  extitissemus  ,  si  tu  parlem  fundi  ,  quem  totum  he- 
reditarium  dicebas  ,  a  Sempronio  petieris  ,  et  victus  fueris, 
mox  eandem  partem  a  Sempi'onio  eraero  (27):  agenli  tibi 
mecum  familiae  erciscundae  ,  exceptio  obstabit  :  quia  ros 
judicata  sit  inter  te  et  venditorem  meura.  nam  ct  si  anle 
eandem  partem  petissem ,  et  agerera  familise  herciscund« : 
obstaret  exceptio  ,  Quod  res  Judicaia  sit  inter  me  et  te. 

§.  4'  Eandera  causam  facit  etiam  origo  petiticnis  (28). 
Cseterum  si  forte  petiero  fundura  vel  hominem  ,  raox  (29) 
alia  causa  nova  (3o)  post  petilionem  mihi  accesserit ,  i[ux 
mihi  dorniniura  tribuat  ,  non  me  repeilet  (3i)  ista  exce- 
ptio  :  nisi  (3^)  forte  intermissum  dominium  [  in  ]   medio 

(16)  Interim  scil.  dum  de  proprietate  cognoscetur. 

(17)  Ut  intci-im  non  proficiat  rcs  judicata  ei  ,  contra  quem  judi- 
catum   est.  /.    16.  iifr.  h.  t. 

(18)  Auctor  hic  ,  est  venditor.  Goth.  Pro  intcUectu  bujus  lct» 
vidc  Kinschot.  resp.  87.  num.   19.  et  resp.  88.  num.  70.  Aus. 

(19)  /.    II.  5-  y-   l-   28.  infr.   h.  t. 

(20)  Ut  ei  prosit  et  noccat. 

(21)  Tertuiliano  ,  quo  matres  revocantur  ad  successionem  liberc- 
rum.  Goth.  Ad  hanc  leg.  vide  decis.  Ultraj.  77.  E,  3.  et  Petr, 
Bellapcrt.  hic.  Ans. 

(22)  Et  unam  tantum  causam  egit  rupti  tcstamenti. 

(23)  Obstaturam. //aZ.  Hinc  collige ,  aute  apertiis  tabulas  judiciuni 
ferri  posse  stricto  jure  ,  sed  tamen  rescindi. 

(24)  Atqui  non  obcst  transigcnti,  si  transcgcrit  ante  apertas  tabu- 
las  testameuli.  /.  G.  supr.  de  transactionib. 

(25)  De  originc  posscssionis  ,  vicle  ^-  4-  "?/''•  ^*  ^-  ^*  '4-  S*  ^* 
/.  27.   infr.    h.  t. 

(26)  d.  5.  2. 

(27)  /.  9.  5.    I.  s!jpr.  h.  t. 

(28)  Generahs  sc.  licet  sit  varietas  in  qualitate  cansfe  ct  gencre 
pctitionis.  Hinc  illud  forense  i  In  pctitione  et  conclusioiie  tota  ori- 
go  aestimanda  est. 

(29)  /.   23.  su]>r.  de  jud.   /.25.   ^-    '  •  '•   4^-   su]>r.  de  lib.  caus. 

(30)  Quae  primo  judieio  utiliter  tractari  non  potuit  dcficienle  in 
ca  jurc. 

(3i)  Imo,  repdlet.  /.  9.  §.    i.  supr.   h.  t. 

(32)  Postiiiniuii  rcversio  novaiii  causam  impcdit.  Gur  ?  icm  ca. 
ptam  in  statum  prislimmi  reducit» 


434 


DIGESTORUM 


fonpore  rediit  quodam  postliminio.  Quid  enim,  si  homo, 
quem  pelieram  ,  ab  hoslibtis  fuerit  caplus,  mox  postiimi- 
nio  receplus  ?  hic  exceplione  sujnmovebor  :  quia  eadem 
res  esse  intelligitur.  -1-  At  si  ox  aHa  causa  dominium  fuerim 
nactus  ,  non  nocebit  exceptio.  Et  ideo  si  forte  sub  condi- 
lione  res  legata  raihi  fuerit  ,  deinde  medio  tempore  (i) 
adquisilo  domiuio  petam  ,  mox  existenle  conditione  legati 
rursus  pciam  :  pulem  exceptionem  non  obstare.  alia  (2) 
enim  causa  fuit  prioris  dominii  :  haec   nova   nunc  accessit. 

^.  5.  Itaque  adquisitum  quidem  postea  dominium  aliam 
causam  facit  ,  mutata  autem  opinio  petitoris  non  lacit. 
Utpula  opinabatur  ex  causa  hercditaria  ,  se  dominium 
habere  *,  mutavit  opinionem  ,  et  coepit  putare  ex  causa  do- 
nationis  :  hsec  (3)  res  non  parit  petitionem  novam.  nam 
qualecunque  (4)  et  undecunque  dominium  adquisilum 
liahuit ,  vindicatione  prima  in  judicium  deduxit. 

§.  6.  Si  quis  iter  petierit  ,  deinde  (5)  actum  pelat  : 
puto  forlius  defendendum  ,  aliud  videri  tunc  petitum  j 
aliud  nunc  ;  atque  ideo  exceptionem   rei    judicatae    cessa- 

re  (6). 

5.  ".  Hoc  jure  ulimur,  ut  ex  parle  actoris  m  exceptio- 
ne  rei  judicatce  hx  personse  (7)  continerentur  ,  quae  reni 
in  Judicium  deducunt  5  inter  hos  erunt  procurator  ,  cui 
mandatum  esl  ,  tutor  (8)  ,  curator  furiosi  ,  vel  pupilli  , 
actor  municipum  :  ex  persona  autem  rei  ,  etiam  defensor 
numerabitur  5  quia  adversus  defensorem  ,  qui  agit  ,  litem 
in  judicium  deducit. 

§.  8.  Si  quis  hominem  a  fihofamilias  (9)  petierit  , 
deinde  enndem  a  patre  peiat  :  locum  habet  h.-cc  exceptio. 

§.  9.  Si  egero  cum  vicino  aquae  pluvia^  arcendae ,  deinde 
alteruter  nostrum,  praedium  vendiderit  ,  et  emplor  (10) 
agat  vel  cura  eo  agatur  ,  hxc  exceptio  nocet  :  sed  de  eo 
opere  ,  quod  jara  erat  faclum  ,  cum  (11)  judicium  acci- 
peretur. 

§.  10.  Item  si  retn  ,  quam  a  le  petierat,  Titius  pigno- 
ri  Seio  dederit  ,  demde  Seius  pignoralilia  adversus  te  uta- 


tur  :  distinguendum  erit  ,  qnando  pignori  dedit  Tititis.  et 
si  quidem  antequam  peleret  ,  non  oportet  ei  nocere  exce- 
ptionem  :  nam  et  ille  petere  debuit ,  et  ego  salvam  habe- 
re  debeo  pignoratitiam  actionem.  sed  si  posteaquam  petiit, 
pignori  dedit ,  magis  est  ,  ut  noceat  (12)  excepiio  rei  ju- 
dicat^B. 

De  identiiate  spectanda. 
12.  Paulus  lib.  70.  ad  Edictum. 

GUm  qugeritur  ,  ha;c  exceptio    noceat  ,    necne  ?    inspi- 
ciendum  est  ,  an  idem  (i3)  corpus  (i4)  sit  ^ 
i3.  Ulpiamus  lib.  75.  ad  Edictum. 

V^CJantiias  eadem  ,  idem  jus  ; 

1.  De  mufructu  accrescente.  2.  Dijjferentia  actiOttum 

personalium  et  realiuni.   3.   De  Interdicto  , 

et  rei  vindicatione. 

14.  Paulus  h'b.  70.  ad  Ediclum. 

ET  an  eadem  causa  petendi ,  et  eadem  (i5)  conditio 
personarum  :  quoe  nisi  onania  concurrunt  ,  alia  res 
est.  *f  Idem  corpus  hac  exceptione,  non  (16)  utique  omni 
pristina  quahtate  vel  quantitale  seivata  ,  nulla  adjectione 
diminutioneve  facta  ,  sed  pinguius  (17)  pro  communi  uti- 
lilate  accipitur. 

§.  \.  Qui ,  cum  partem  ususfructus  haberet,  totum  pe- 
til  ,  si  postea  partem  adcrescentem  (18)  petat  ,  non  sum- 
movetur  exceptione  :  quia  ususfructus  non  portioni,  sed 
homini  (19)  adcrescit. 

§.  2.  Actiones  (20)  in  personam  ab  aclionibus  in  rem 
hoc  (21)  differunt  :  quod  cum  (2^)  eadem  res  ab  (23) 
eodem  mihi  debeatur  ,  singulas  obligationes  singulae  cau- 
saj  (24)  sequuntur  ,  nec  uUa  earum  alterius  petitione  vi- 
tiatur,  at  cum  in  (^5)  rem  ago  non  expressa  causa  (26)  , 
ex  qua  rem  meam  esse  dico,omnes  causce  (27)  una  peti- 
lione  adprehenduntur  (28) :  neque  enira  amplius  quam  (29) 
semel  res  raea  esse  potest  3  saepius  autenr  deberi  potest. 


(i)     Id  est  ,  diim  coiiditio  exspectatnr. 

(2)  Aliud  ebt  douiiniuin  de  novo  adquircre  :  aUud  ex  postliiui- 
nio  rccupcrare. 

(3)  \.   I.  sufT.  h.  t. 

(4)  Id  est ,  vel  civilem  ,  vcl  naturalem.  vide  Cujac.  11.  obs.  35. 

(5)  AVmd  est  iter  ,  aliud  actum  pctcrc. 

(6)  Cur  ?  quia  potest  actus  esse  suiiplcx  sinc  itincre.  et  ita  po- 
te^t  milii  non  competcre  itcr  ,  et  competcrc  tameu  actus. 

(7)  /.  4.  supr.  h.   t. 

(8)  l.  23.  supr.  de  adinin.  et  peric.  tut. 

(9)  Scntentia  pro  tlUo  iata  prodcst  patri. 
(lo^  l.  9.   in  Jin.  supr.   h.  t. 

(11)  /.    14.  injin.  supr.  de  aqua  et  aqutE  pluvia. 

(12)  /.  63.  supr.  dc  re  jud. 

(i3)  /.  i3.  14.  /.  21.  5-  3.  vers.  scd  si  usumfruct.  infr.  h.  t. 
l.  10.  supr.  de  except.  l.  i33.  infr.  de  verb.  ohlig.  Acta  liicta  in 
una  cs.  pluribus  instantiis  ,  non  valent  ,  ticiue  iuter  easdcm  perso- 
nas  fldcm  faciunt ,  quoties  ad  diversam  fidem  facta  sunt.  vidc  So- 
cin.  reg.  7. 

(i4)  Corpus  ,  quantilas  ,  jus ,  causa  pctendi  ,  conditio  pcrsons. 

(i5)  Vide  /.  22.   infr.  h.  t. 

(i6)  Corpora  singulis  ,  ut  ita  loquar  ,  inoraenfis  mutantur  ,  an- 
genlur  ,  vcl  miniumtur ,  ncc  pristitia  sempcr  qnalitas  vel  quantilas 
iri  eis  servatur  :  pinguius  taraen  pro  comnuini  utilitale  cadcm  cor- 
pora  inttlligunlur  ;  si  non  omuimodo  mulata  sint ,  ut  hic.  adde  /.  76. 
supr.   dc  judiciis. 

(17)  Kcs  piiiguins  pio  coininuui  utiUtate  capiuntur.  I<lem  vcrbum 
rcpentur  in  /.  49.  supr.  de  re  judtcata.  vide  /.  2.  in  Jin.  supr. 
quib.  ex  caus.   in  possess. 

(18)  /.  21.   5.  2.  infr.   h.  t.  l.   33.  supr.  de  usnfruet. 

(19)  d.   t.   33.   infin. 

(20)  Scnsus  cst  ;   Actio    pcrsoijslis    es.   causa   rcmota   ;  reali»    ex 


proxlmo  exccptioneai  prBEjadicii  pariunt.    Zis.    vidc  Hotom.    27. 
Jllustr.  in  princ. 

(21)  Td  est,  in  eo  ,  qiiod  sequitur  ,  sca  praecessit,  ut  fuc.  diffc- 
runt  etiam  criglnc  (  nam  rcaUs  cx  jiire  ,  quod  quis  hal>et  in  r  cra 
pcr  alium  possessam  ;  persoualis  ,  cx  coulractii,  et  deUcto  ,  vel  qua- 
si )  ,  nalura  (  nain  pcrsonalis  in  cum  ,  qiii  obUgalus  cst ,  reali^)  iu 
qiiemcunque  rci  possessorcm  )  ,  eHectu  (  nam  in  rcali  rem  css«  dc- 
bitoris  ;  in  personaU  rein  dcberi  pronunciatiir  ). 

(22)  Id  est  ,  in  personaUbus  causis  singiilse  causre  exprinwnda. 
vide  Bart.  in  /.  solutum.   il.  ^.  per  liberani.  supr.  de  pignemt. 

(23)  Ab  uno  eodem. 

(24)  Id  est  ,  singiilffi  controversiae  distinguuntur  ex  dilTcrentia 
obligationum.  vel  potius:  In  actione  pcrsonali  oportet  spccLilcm  de- 
biti  causam  cxponcre  ,  puta  his  vcrbis  ,  Jd  peto  ,  quut  mihi  obli- 
gntiis  cs  ex  contractu  mului  ctc.  Ageus  in  rem  nou  tcncf  ur  spccia- 
lcm  causam  deduccre ,  piila  his  verliis  :  Jd  pe.to  ,  quia  meum  esl 
ex  contrncln  mutui.  Cur  tam  varic  ?  quia  ,  iuquit  Jurisconsultiis  , 
scmcl  res  mca  est ;  res  autem  milii  saepius  dcberi  potcst.  infr.  h.  t. 
Plcrisquc  tamen  consiiltius  vidctur  esse  utrobiqiie  ,  tam  scilirxt  iii 
actionibus  in  rem  ,  quain  in  personam  ,  spccialcm  pctendi  causani 
siibjiccrc  :  tiinc  CQim  .si  quis  ex  uua  causa  vincctur  ,  poterit  cam  ex 
alia  causa  pctere.  de  quo  vide  Oldcndorpium  m  truct.  aclion,  rjt 
tp.rtia  diwis.  uum.  3. 

(25)  Rcalis  actio  simpUcitcr  proponi  polest  :  peirsonoUs  (  wbi 
gratia ,  bypothccaria  )  causa  adjtxrta. 

(?.6)  Id  est ,  titulo  spcciaU. 

(27)  Dominii. 

(iS)  Id  est ,  dum  simpUcitcT  pcto  rem  ,  q«i.i  m*a  e«t ,  ceddm  et 
opera  vidcor  qualccumqiie  domiuium  in  judicium  dedu.^uss*.  /.  11. 
5.   5.  supr.  h.  i. 

(09)  /.  S.  5-  4-  •5"p''-  if^  oif<J-  ff'  ar;M.  po$tc$s.  l  i>;>  /r/f. 
dr:  rig.  j.   6.   Jnstit.  de  /eg. 


LIBER    QUADRAGESIMaSQUARTUS. 


5.  3.  SJ  qms  Tnterclicto  fgerii  de  possessione  (1) :  postca 
in  rem  aojens  noti  repcliilur  per    exceptionem    {'i).     quo- 


niam  in    Jnterdiclo 
tas  (4)  veriiiur. 


posseisio    (3)  ,    iu    actione    proprie- 


De  pronunciatione  rem  acforis  esse ,  t^el  rem  acioris  non  esse. 
i5.   Gajls  lib.   3o.   ad  Edictum  provinciale. 

SI  inter  nie  et  te  conlroversia  de  hcreditate  sit  5  et  quas- 
dam  rcs  ex  eadcm  tu  possides  ,  quasdam  ego  :  nihil 
vetat  ,  et  me  a  le  ,  et  inviccm  (5)  te  a  me  Lereditatem 
petere.  quod  si  post  rcra  judicatam  a  me  petere  coeperis  , 
intcrest  ,  utnim  meam  esse  hcredila(em  pronunciatum  sit, 
au  contra  :  si  meam  (6)  esse  ,  nocebit  tibi  rei  judicatae 
exceptio  j  quia  eo  ipso  (7)  ,  c|uo  meam  esse  pronuncia- 
tum  tst ,  ex  diverso  pronunciatum  vidctur  (8)  tuam  non 
esse  :  si  vero  meani  uon  esse  ,  nihil  de  tuo  jure  judisa- 
tum  intelligitur  5  quia  potcst  nec  inea  hereditas  esse  , 
nec  tua. 

i6.  JuLiANTjs  lib.   5i.  Digestorum. 

EVidcnter  enim  iniquissiraum  est  ,  proficcre  rei  judica- 
tae  exceptiouem  ei  (9)  ,    contra    (lo)    quem    judica- 
Tum  est, 

De  possessione. 
17.  Gajcs  lib.   3o.   ad  Edictum  provinciale. 

ST  rem  meam  a  te  peiicro  ,  tu  autem   ideo    fiieris  abso- 
lutus  ,  quod  probavens  (11)  sine  dolo  malo    te  desis- 
se  possidere  :  deinde  postea  coeperis  (12)  possidere ,  et  ego 
a  te  petam  :  non  nocebit  mihi  exccptio  rei  judicatas. 
18.   IjLPiAKus  lib.  80.  ad  Edictum. 

ST  quis  ad  exliibendum  egerit  ,    deinde    absolutus    fuerit 
adversarius  ,  quia  non  possidebat  :    et  dominus  iterum 
agat  ,  nancto  (i3)  eo  posscssionem  ,  rei  judicala;  exccptio 
locuin  non  habebit  :  cjuia  (i^)  alia  res  est. 
De  hypothecaria  actione. 

19.  Marcellls  lib.    19.  Digestorum. 

DUobus  diversis  temporibus  eandem  rem  pignori  de- 
dit  (i5)  :  egit  postcrior  cum  priore  pignorjititia  ,  et 
obtinuit  :  mox  ille  agere  simili  actione  instituit.  Qua-silura 
est:  an  exceptio  rei  judicata}  obstaret?  Si  opposucrat  (16) 
exceptionem  rei  sibi  ante  pignoratje  ,  et  nihil  aliud  novuin 
et  validum  adjecerit,  sine  dubio  obstabit :  eandem  enim 
quaeslionem  revocat  in  judicium. 

De  eo ,  quod  in  prinia  pc  tiiione  omissum  fuit. 

20.  PoMPomus  lib.    16.  ad  Sabinum. 

SI  ex  testamento  actum  sit  cum  herede  ab  (17)  eo,  qui, 
cum  totum  argenlum  ei  legatum    erat  ,   inensas    dun- 


taxat  sibi  legatas  putaret  ,  earumqne  duntaxat  (18)  aesti- 
mationem  in  judicio  fccisset :  postca  eundem  pctilurura  de 
argento  quoque  legato  Trcbalius  ail :  nec  obslaluram  ei 
cxceptionem  ,  quod  (19)  non  sit  petilum  ,  qiiod  uec  actor 
petere  putasset  ,  nec  jt«dcx  in  judicio  scnsisset. 

1.  De  greg-c.   2.  }Ji'  pctilione  cluarwn  rcrum  .^ 

ddnds  unius.   3.   De  fwido  et  usufruciu. 

4.   De  ftdcjussioue  pro  scrvo. 

21.   Idem  lib.   3i.   ad  Sabiuum. 

SI  cum  argentum  mihi  lestameuto  Icgalura  esset ,  cgerim 
cum  herede  ,  et  postea  codicillis  prolatis  vestem  quo- 
que  milii  legatum  (20)  esse  appareat ,  non  est  dcducta  in 
supcrlus  judicium  veslis  causa  ,  quia  neque  liligatores  ne- 
que  judex  de  alio  ,  quam  de  argento  actum  iuielligant. 

§.  I.  Si  petiero  giegem  (21)  ,  et  vel  aucto,  vel  minu- 
to  (22)  uumero  grcgis,  itcrum  eundem  gregem  petam  ,  ob- 
stabit  mihi  exceplio.  Scd  et  si  speciale  corpus  ex  gre- 
g«  (23)  pelam  ,  si  adfuit  in  eo  (24)  grege  ,  puto  obslalu- 
ram  exceptionem. 

5.  2.  Si  Stichum  et  Pamphilum  tuos  esse  pctieris  ,  et 
absoluto  (25)  adversario  Siichum  tuum  esse  pelas  ab  eodem, 
exceptiouem  obslare  tibi  conslat. 

%.   3.  Si  fundum  mcum  esse  petiero ,  deinde  postea  usum- 


frucium  ejmclem  fundi  petam  ,  qui 


illa 


ex  qua 


fuudus  mcus  erat ,  meus  sit ;  exceplio  mihi  obstabit.  qum, 
qui  fundum  habet,  usumfructum  suum  vindicare  uon  (26) 
potest. 

"Y  Sed  si  usumfrucium  ,    cum    meus    esset ,    vindi 
deinde  proprietatem  nanctus  ,  iterum 
riar  ,  potest  dici  alia  (27)  res  esse  : 
nanclus  sum  proprietatem  fundi  ,  desinit 
ususfruclus  ,  et  jure  proprietatis  ,    quasi    ex    uova 


cavi 

de    usuli-uclu    ex}>e- 
quoniam  ,  postquara 
esse  prior 
causa 


meus 


rursus  meus  esse  coepit. 

5.  4-  Si  pro  servo  meo  fidejusseris  ,  et  mecum  de  pe- 
culio  aclura  sii :  si  postea  tecum  eo  iiomine  agatur  ,  exci- 
piendum  est  de  re  judicata. 

De  lieredibus  et  clcfuncto. 
22.  Paulus  lib.   3i.   ad  Edictum. 

ST  cum  uno  herede  deposiii  actum  sit  ,  tamen  et  cum 
cateris  heredibus  recle  agetur  ,  nec  exceptio  rei  judi- 
calffi  eis  proderit  :  nam  et  si  eadem  qu^estio  in  omnibus 
judiciis  vertitur  ,  lamen  personarum  (28)  mutatio  ,  cum 
quibus  singulis  suo  nomine  agitur  ,  aliam  alque  aliarn  rem 
facit.  Et  si  actum  sit  cura  herede  de  dolo  deluncli,  dein- 
de  de  dolo  heredis  ageretur  ,  exceptio  rei  judicalae  non 
nocebit  :  quia  de  alia  re  agitur. 


(1)  Scntcntla  lata  in  possessorio  non  praejudicat  pctitorio. 

(2)  Et  e  contra.  /.  12.  in  Jin.  suyr.  de  adquir.  vel  umitt.  poss. 
l.   18.  in  fn.  supr.  de  vi  et  ui. 

(3)  Nota  ilifieicntiam  Intcrdicti  et  actionis  realis. 

(4)  Id  cit ,  dojninium.  facit    /.  3.  in  fin.  supr.    uti  possidetis, 

(5)  l.   1.  §.   2.  in  fui.  supr.  si  paj-s  herediiaUs. 

(6)  /.   3o.  ^.    I.  vrs.   rcspond.  infr.  h.  t. 

(•;)  Facit  /.  9.  supr.  h.  t.  Goth.  Adde  /.  40.  5.  2.  infin.  supr. 
de  firocurat.  l.  pcnult.  $.   1.  infr.  h.  t.  S.  L. 

(8)  Muum  quoii  esse  dicilnr  ,  tiium  esse  illico  ncgatnr  :  quod 
ineum  non  cssc  dicitur  ,  non  illico  tuura  esse  dicitur.  Et  sic  argu- 
mcnlum  a  conlrariis  affiimativc  proccdit  ,  non  ncgative. 

(9)  l  9-  5-  J-  infn.  l.  Ji.  5.  3.  in  fin.  supr.  h.  t.  /,  35. 
J.    I.   supr,  de  rei  uinJic.  l.   iG.  ^-   5.   infn.   supr.  de  pigiiorib. 

(10)  Kcs  cadcm  contiarios  cficclus  uon  operatur.  /.  35.  5-  '• 
iupr.  dc  rei  vind. 

(ii)  Alias  ,  nisi  probet  ,  id  non  prssninltur. 
(12)  Absolutns  ,  qnia  non  possidebat  ,  factus  posscssor  ,  convtni- 
ri  potcst.  vidc  /.  9.  supr.  h,  t. 
(i3)  Kacto.  Hul. 

(»4)  Addc  /.   j2.  /.   i3.  supr.  h,  t. 
(i5)  Duobus  scii.  vtibi  giatia  ,  Primo  :  dcinde  Secunda 


(16)  Cui  jus  erat  agendi  ct  cxcipiendi  super  codem  jurc  ,  si  cx- 
ceptione  se  tueri  malit  ,  et  succiiLuIt ,  agendi  facullas  ei  postea  dc- 
negabitur.  adde  /.   7.  5-   *•  supr.  de  compcnsaliun. 

(17)  Id  csl  ,  pcr  eura. 

(18)  Pctltio  gcncralis  restringitur  ad  illas  res  dc  quibus  facta  est 
persccutlo.  adde  /.   3i.    C.  de  transact. 

(19)  Id  pelltum  fuisse  non  intelligitur  ,  quod  actor  sibi  compete- 
re  nunquam  e.xistimavit  ,  et  ita  in  judiciis  sccundum  actorcju  fit 
interpretatlo  ,  ne  alioquln  actus  percat.  vide  /.  172.  in  fn.  injr. 
de  rcg.  jur.  l.  66.  supr.  de  judiciis. 

(io)  Al.  Icgalam. 

(21)  Et  slc  corpus  uuivcrsalc  ,  non  spcclale. 

(22)  Sententia  ,  super  tolo  collectivo  vcl  copulato  lata  obcst  ei, 
qui  secundo  ad  id  ,  mutata  Ilcet  qualitatc ,  agit. 

(23)  Eodcm. 

(24)  Ue  qiio  jiidlcatum  cst. 

(•25)  \ide  l.  7.  5.  I.  /.  14.  ^.  1.  supr.  h.t..  l.  a3.  supr.  de  ju- 
diciis.    l.  33.  supr.  de  usufiuct. 

(26)  Yide  /.  '^^.  supr.  de  jtirc  dot, 

(27)  /.  7.  5.  4.  supr.  h.  t. 
(aS)  Yidc  /.   12.  supr.  h.  t. 


436 


D     I    G    E    S     T    0    R    U    M 


De  sorle  et  iisuris. 
23,  Ulpianus  lib.  3.  Disputationum. 

ST  in  jiidicio  actiim  sit ,  usuraeque  solae  pelitse  sint  ,  non 
est  vereudinu,  ue  (i)  noceat  rei  judicatae  exceptio  cir- 
ca  sorlis  petitionein  :  quia  (2)  enim  non  (3)  competit  , 
iiec  opposita  nocet.  f  Ladem  erunt  ,  et  si  quis  ex  bonae 
fidei  judicio  velit  usuras  tantum  persequi  (4):  nam  nihilo- 
minus  futuri  temporis  cedunt  usurae.  quamdiu  eiiiin  ma- 
net  conlracius  bonae  (5)  fidei  ,  current  usurcC. 

De  repUcatione  rei  judicatce  adversus  exceptionem  dominii. 
24-  JuLiANUS  lib.  9.  Digestorum. 

SI  quis  rem  a  non  (6)  domino  emerit  ,  mox  petente 
doiniuo  absolutus  sit  ,  deinde  possessionem  amiserit  , 
et  a  domino  petierit  :  adversus  exceptionera  ,  si  (7)  non 
gus  sil  res  ,  replicatione  hac  adjuvabitur  ,  al  si  res  Judi- 
cala  non  sit. 

De  Jioco  jure  actoris.    1 .   De  redhibitione\  et  quanto 

ininoris.  1.  De  negotiorum  gestione  et  mandato. 

25.  Idem  Jib.  5i.  Digestorum. 

SI  is  ,  qui  heres  non  erat ,  hereditatem  petierit  ,  et  po- 
siea  (8)   heres  factus  eandem  hereditalem  petet  ,    ex- 
ceptione  rei  judicatae  non  summovebilur. 

5.  I.  Est  in  potestate  emptoris  ,  intra  sex  menses  redhi- 
bitoria  agere  mallel ,  an  ea  ,  quse  datur  ,  Quanti  (9)  mi- 
noris  lionio  ,  cuni  veniret  ,  fuerit.  Nam  posterior  actio 
etiam  rediiibilionem  (loj  continet ,  si  tale  vitium  in  ho- 
mine  est  ,  ut  eum  ob  id  actor  empturus  non  fuerit :  qua- 
re  vere  dicetur  eum  ,  qui  alterutra  earum  egerit ,  si  al- 
lera  postea  agat  ,  rei  judicatae  exceplione  summoveri. 

5.  2.  Si  te  negoliis  meis  obtuleris  ,  et  fundum  nomine 
meo  petieris  (11)  :  deinde  ego  hanc  petitionem  tuam  ra- 
tam  non  habuero  ,  sed  mandavero  libi  ,  ut  (12)  ex  iute- 
gro  cuidem  fundum  peteres  ,  exceptio  rei  jiidicatae  non 
obitabit  (i3)  :  alia  enim  res  facta  est  ,  interveniente  man- 
datu.  I  Idem  est  ,  si  non  in  rem  (x4)  ,  sed  in  personam 
actum  fuerit. 

De  jure  altius  toUendi.    1 .    De  fundo   et  insula  e  regione 

ejus  in  flumine  nata. 

26.  Africanus  lib.  9.   (i5)  Qusestionum. 

EGi  tecum  ,  jus  mihi  esse  cedes  meas  usque   ad   deceni 
pedes  allius  tollere  :  post  ago  ,  jus    mihi   esse    usque 
ad  vigititi  (16)  pedes  aliius  tollere.  exceptio    rei    judicatae 


proculdubio  obstabit  (17).  Sed  et  si  mrsus  ita  agam^/u^ 
mihi  esse  altius  ad  alios  (18)  decem  peclcs  tollere .,  obsta- 
bit  exceplio  ,  cum  ahter  superior  pars  jure  haberi  non 
possit  ,  quam  si  inferior  quoque  jure  habeatur. 

5.  I.  Ilera  si  fundo  petito  ,  postea  insula  ,  quae  e  re- 
gione  ejus  ia  flumine  nata  erit ,  petatui' ,  exceptio  obsla- 
tura  est. 

De  indemnitate. 
27.  Neratius  lib.  7.  Membranarura. 

CUra  de  hoc  ,  an  eadem  (19)  res  est  ,  quaerittir  ,  haec 
spectanda  sunt  :  personae  (20)  ;  idipsum  de  quo(2i) 
agitur  ;  causa  pi-oxima  actionis  (22).  nec  jam  interest  , 
qua  ratione  quis  eam  causam  aclionis  competere  sibi  exi- 
slimasset  (23).  perinde  ,  ac  si  quis,  posteaquam  contra 
eum  judicatum  esset ,  nova  (2^)  instrumenla  (2  5)  causae 
suae  reperisset. 

De  auctore  ,  et  successore. 
28.  Papinianus  lil).   27.  Quaestionum. 

EXceptio  rei  judicalae  nocebit  ei,  qui  in  doininium  suc- 
cessit  ^26)  ejus  (27),  qui  judicio  experlus  est  (28). 
De  libertate.    1.  De  pignore. 
29.  Idem  lib.    \i.  Responsorum. 

JUdicatae  quidem  rei  praescriptio  coheredi  (29)  ,  qui 
non  litigavit ,  obslare  non  potest  :  nec  in  servitutem 
videtur  peti  post  rem  pro  libertate  judicatam  ,  nondum 
[  ex  ]  causa  fideicommissi  manumissus.  sed  Praetoris  opor- 
Ul  in  ea  re  senlentiam  servari  ,  quam  pro  (3o)  parte 
victi  pra?stare  non  potest.  "^"  Nam  et  cum  alterum  ex  cohe- 
redibus  inofficiosi  quaestio  tenuit  ,  aut  etiam  duobus  sepa- 
ratim  agentibus  ,  alter  obtinuit  ,  libertates  competere  pla- 
cuit.  Ita  tamen  ,  ut  officio  judicis  indemnitati  victoris  , 
futurique  manumissoris  consulatur. 

^.  1.  Si  debitor  de  dominio  rei  ,  quam  pignori  dedit , 
non  admonito  (3i)  creditore  causam  egerit ,  et  contrariam 
sententiam  acceperit ,  creditor  in  (32)  looum  victi  succes- 
sisse  nou  videbitur  :  cum  pigaoris  couveutio  sententiam 
praecesserit. 

De  causa  intestdti  ,  et  ex  testamento. 

1.  De  actione  hypothecaria. 

3o.  Paulcs  lib.    »4-  Qusesiionura- 

EX  sextante  (33)  heres  institutus  ,  qui  inteslato  legili- 
mus  heres  esse  potest  ,  cum  de  jure  tcstamenti  face- 
ret  quacstionem  ,  ab  uno  ex  insiiiutis  diundiam  partem  here- 
ditatis  petiit  ,  nec  obtinuit.  Videtur  in  illa  pelitione  etiam 
partera  sextantis  vindicasse  :  et  ideo  si  coeperit    ab  eodem 


(1)  l.  7.  §.  4.  /.  i4-  stJpr-  ^t.  l  27.  Infr.  h.  t.  l.  2.  C.  qui- 
bus  res  judic.  l.  28.  $.  l\.  §.  7.  supr.  dc  jiirejur.  l.  4-  "*  fi'i. 
3upr.  quod  cum  eo.  vidc  quae  uotavi  ad  l.  ^.  in  fin.    C.    depositi. 

(2)  jActio  incpte  proposita  in  accessorio  ,  non    nocet  priuoipali. 

(3)  Nondtim  competit. 

(4)  Officio  judicis  scil.  l.  49.  in  fin.  supr.  de  act.  empt. 

(5)  /.   2.   C.  depositi. 

(6)  /.   ulti/n.  supi:  de  Publiciana. 

(7)  Vide  Cujac.  6.  ad  Afr.  Jol.  98. 

(8)  /.  y.  siipr.  h.  t. 

(9)  Qiianfo  minoiis.  //'</.  adde  /.   18.  supr.  de  (sdil. 

(10)  /.  4-^-  5-  ^-  *"/"'•  de  cEdil. 
.^i  1)  Aclione  in  rein. 

(12)  Sentcntia  contra  falsum   procnratorera   lata   ,    domino    gcsta 
improbanti  non  nocet  ,  ct  potest  itcrum  agi.  Zas. 
(i3)  Tibi  vei  nvhi. 
04)  /.   ult.  infr.  h.  t. 
(x5)  Vidc  Cujac.  g.  ad  Afric.  fot.  nii. 

(16)  Miniis  ciii  licct  ,  non  idco  majiis  pcrmittitur  :  Ctnn  tamcn 
ei  ,  cui  niinus  ncgatur  ,  et  id  ,  qiiod  mijus  cst  ,  dencgandum    sit. 

(17)  Atqui  ci  ,  qui  primuni  pcliit  itcr ,  ct  viclus  cst ,  iion  denc- 
gatur  postea  actas  pctilio.  /,    ii.  J".   6.  supr.   h.  t. 


(18)  De  quibiis  in  sententia  niliil  dictum  ftierat.  In  ea  namque 
dictum  fuciat  de  deccm  pedibus  infcrius  ,  actum  vcro  de  decem  aliu 
supcrius  tollendis. 

(19)  Adde  /.    12.  /.   i3.  supr.  h.  t. 

(20)  /.  22.  supr.  h.  t. 

(21)  An  idipsum  ,  quod  ante  pctatur? 

(22)  Id  cst ,  causa  agcndi ,  e.t  qua  actio  proocdit.  Quo  enim  cau- 
aae  proximiorcs  causae  sunt  ,  eo  magLs  in  suo  efluctu  vim  e.tcrunt. 

(23)  /.   1 1.  5'   ••  supr.  h.  t. 
(^4)  Nunc  piimnra  repcrta. 

(2.^)  Nova  instruinenta  etiam  apertissima  post  scntcntiam  non 
audiiintur,  nc  sentcntia  rescindatur.  vidc  /.  4-   C.  de  tr  judicata. 

(26)  Puta  einptionc  ,  /.  9.  in  fin.  infr.  h.  t.  titulo  univasali 
*el  singulari. 

(■'.7)  Adde  /.  3.  in  fn.  supr.  de  pignoribus. 

(28)  Et  supcratus  est. 

(h))  S-Mifcntia  contia  coheredem  lata  ,  altcrl  cohcredi  non  nocct. 

(3o)  A'ide  /.  9.  infn.  supr.  de  liberuU  causa. 

(3i)  "\  ide  /.  63.  supr.  de  re  judicala. 

(32)  Id  cst  ,  obligaverat. 

(33)  Vide  /.   3.  supr.  de  pignortb. 


LIBER    QUADRAGE 

ex  testamenio  eandem  portionem  petere  ,  obstabit  ei  exce- 
ptio  rei  judicalse. 

§.  i.  Latinus  (i)  Largus  :  Cum  de  hereditale  inter 
Msevium  (2) ,  ad  quem  pertinebat  ,  et  Titium ,  qui  con- 
troversiam  moverat  (3)  ,  Iransigeretur  ,  tradilio  rerum 
hereditariarum  Msevio  heredi  a  Titio  facta  est  5  in  qua 
Iraditione  etiam  fundum  ei  suum  proprium  ,  quem  ante 
mullos  annos  avo  ejusdem  Maevii  heredis  obligaverat,  quem- 
que  alii  postea  in  obligalionem  deduxerat  ,  ex  causa  pacti 
tradidit  5  his  geslis  posterior  Titii  credilor  jus  suum  per- 
seculus  cst,  et  oblinuit  5  post  hoc  judicium  Maevius  heres 
reperit  in  rebus  (4)  avilis  chirogruphum  ejusdem  Titii 
ante  muUQ|  annos  conscriplum  ,  per  quod  apparuit ,  cum 
fundum  ,  qui  in  causam  iransaclionis  venerat  ,  eliam  avo 
suo  ,  (5)  ab  eodem  Titio  fuisse  obhgatum  :  cum  ergo 
constet  ,  prius  avo  Maevii  heredis  in  obligationem  eundem 
fundum  datum ,  de  quo  Mxvius  superatus  est  ,  Quaero,  an 
jus  avi  sui  ,  quod  lunc  ,  cum  de  eodem  fundo  ageretur  , 
ignorabat  ,  nulla  exceplione  opposita  exequi  possit  ?  Re- 
spondi,  si  de  proprietate  fundi  litigatur  ,  et  secundum  acto- 
rem  pronunciatum  fuisset  ,  diceremus  ,  petenti  ei  ,  qui  ia 
priore  judicio  victus  est  ,  obslaturam  rei  judicata3  exce- 
ptionem  :  quoniam  de  ejus  quoque  jure  quffisilura  videtur, 
cum  actor  pelitionem  implet.  quod  si  possessor  absolutus  , 
amissa  possessioue  eundem  ab  eodem  ,  qui  prius  non  obli- 
nuit ,  peleret  ,  non  obesset  ei  exceptio  :  nihil  enim  in  suo 
judicio  de  jure  ejus  statutum  videretur.  Cum  autem  pigno- 
ratitia  actum  est  adversus  priorem  creditorem  ,  potest  fie- 
ri  ,  ut  de  jure  possessoris  non  sit  queesitum  :  quia  (6) 
iion  ,  ut  in  proprietatis  qusestione  ,  quod  meum  est  ,  al- 
terius  non  (y)  est  ,  ita  in  obhgatione  utique  consequens 
est  ,  ut  non  sit  ahi  obligatum  ,  quod  hic  probavit  [  sibi  ] 
teneri.  et  probabilius  dicitur  ,  non  obstare  exceptionem  : 
quoniam  de  jure  possessoris  quasitum  non  est  ,  sed  de 
sola  obligatione.  In  proposita  autem  quaeslione  magis  me 
illud  movet ,  numquid  pignoris  jus  extinctum  sit  dominio 
adquisito.  neque  euim  potest  pignus  perseverare  domino  (<S) 


SIMUSQUARTUS, 


437 


constituto  creditore  :  actio  lamen  pignoratitia  competit. 
verum  est  eiiim  ,  et  pignori  dalum  ,  et  salisfaclum  nou 
esse  :  quare  puto  nou  obslare  rei  judicalae  exceptionem. 

De  rei  vindicaiionc  ,  eL  condictione. 

3i,  Idem  lib.  3.  Responsorum. 

PAulus  respondit  ,  ci  ,  qui  in  rem  egissct ,   nec  tenuis- 
set  (9)  ,  postea  condiceuti    (10)  uon  obstare  exceptio- 
nem  rei  judicatae. 

T  I  T.   m. 

DE  DIVERSIS  (11)  TEMPORALIBUS  (12)  PR.ESCRI- 

PTIONIBUS   ,    ET    [    DE    ]    ACCESSIOJNICUS    (l3) 
POSSESSIOIMUM. 

Quid  sit  experiundi  potestatem  hahere. 
1.  UlpiAnus  lib.   74.  ad  Ediclum. 

QUia  tractatus  de  utihbus  (14)  diebus  frequens  est,  vi- 
deamus  ,  quid  sit  ,  experiundi  potestatem  habere. 
fEt  quidem  in  primis  (i5)  exigendum  esl  ,  ut  sit  facul- 
tas  agendi  (i6)  :  neque  sufificit  reo  experiundi  secum  fa- 
cere  potestatem  ,  vel  habere  eum  ,  qui  se  idonee  defen- 
dat  (17)5  iiisi  actor  quoque  nulla  idonea  causa  impedia- 
tur  experiri.  -1-  Proinde  sive  apud  hostes  sit  ,  sive  Reipu- 
blicae  causa  absit  (18),  sive  in  vinculis  sit  (19),  aut  [  si  ] 
tempestate  in  loco  ahquo  ,  vel  [  in  ]  regione  detineatur  , 
ut  neque  experiri,  neque  mandare  (20)  possit ,  experiun- 
di  poteslalem  non  habet.  -^-  Plane  is  (21),  qui  (22)  vale- 
tudine  impeditur,  ut  (^3)  mandare  possit,  in  ea  causa  est, 
ut  experiundi  habeal  (24)  poteslatem.  >|-Illud  ulique  ne- 
minem  fugit  ,  experiundi  potestatem  non  habere  eum  ,  qui 
Prastoris  copiam  non  habuit  ,  proinde  hi  dies  cedunt  , 
qu'bus  (25)  jus  Praetor  reddit. 


(1)  Institutus  in  ccrta  parte  ,  si  simpliciter  hereditatem  petit,  et 
succumbit  ,  partem  ,  in  qua  fuit  institutus,  posteapetercnon  potest. 

(2)  Yide  hic  Zasium. 

(3)  Movebat.  Hal. 

(4)  In  bonis  avitis.  Hal. 

(5)  Suani  rcm  ntmini  obligari  hinc  Bartol.  coUigit. 

(6)  Dissimilia  suut  lisec  ,  proprictatis  qusestio  ,  et  obligationis. 
Quod  meum  est ,  alterins  non  est.  Nam  qtiod  mcum  est ,  mihi  pro- 
prium  est  :  si  alltrius  csset  ,  proprium  dcsineret.  At  res  mihi  obli- 
gata,  alteri  obligala  esse  potest.  Ex  pluribus  causis  rcs  nobis  deberi 
potcst:ex  una  tantum  causa  nostra  esse  potest. /.  iSg.z/j/r.  Jere^./ur. 

(7)  Vide  /.    i5.  supr.  h.  t.  l.  40.  5.  2.  supr.  dc  procur. 

(S)  l.  29.  supr.  de  pign.  act.  l.  45.  infr.  de  reg.  jur.  l.  17. 
supr.  qui  potiores. 

(9)  Ncc  obtinuissct, 

(10)  /.   25.   in  Jin.  supr.   h.  t. 

_('')  n^pi  hx^popMf  -rr poa-x,a.iuay  vapxyfixj^uf  ^  >^  Trp-i^iasuv  kxto- 
Xbf-  Grseci  apud^  Cujac.  in  pr.  lilri  de  di\'ns.  tcmp.  procscr.  Eclo- 
ga  sic  kgit  :  vept  juy  J;  ayo'  \povtiii  vo^uw  vxDxypoi(t)0[JLi<jtrj.  5j. 
Eclog.  3. 

(12)  Temporlbus  et  cxceptionibus  ,  prrescriptionibus  et  interru- 
ptionibus.  7.   C.  4o.  addc  2,  Insl.  6.  et  No^.  9. 

(13)  Acccbsionibus  opponunlur  inttrruptiones.  Acccssionibus  ,  quse- 
ritur  ,  an  tuum  tempus  mco  acccdat? 

(i4)  Dics  utiles  sunt  ,  quibus  cxpcriundi  sui  juris  potestas  est  : 
Grsci  vocant  upia-uiuxi-  addc  l.  55.  supi\  de  ccdilitio.  l.  3.  in  fln. 
uifr.  de  accusat.  ?.  11.  5.  5.  (3.  infr.  et  l.  G.  C.  ad  Legcm  Ju- 
ham  de  adulteriis.  Scssionum  dits  ',  quas  vocant  /3)ju«T.'«a'?  ,  sunt , 
quibus  Praescs  vel  Pra;tor  scdtt  pro  tribunali  :  qui  pos.sunt  non  us- 
se  utilcs.  /.  2.  supr.  qnis  onlo  in  bonor.  possess.  Continnu^  anniis 
constat  ex  dirbus  36i,  Auiuis  ulilis  o.  diebus  utijibus.  Continui  juiit 
Tom.Wl. 


adversi  utilibus.  Utiles  in  restitntionibus  et  praescriptionibus  actio- 
num  pcrsoaalium  in  Italia  Justinianus  sustulit.  Utilium  Uibrica  ct 
diilirilis  est  computalio.  vidc  Cujac.  2.  observat.  i8.  Utills  an- 
nus,  lite  coepta  C3ntinuus  cssc  inclpit  calumniatori  ,  et  ei  ,  qui  est 
aflcctus  injurla  ,  vel  qui  appellatus  cst.  Zasius  ,  hic. 

(i5)  Utilia  ut  currant  tcmpora  ,  tria  requlruntur  ,  nempe  ut  im- 
pedimentum  nullum  fuerit  actori  ,  reo  ,  judici.  Zas. 

(16)  /.  25.  infr.  de  stipul.  servor. 

(17)  Id  est ,  procuratorem.  Sic  actor  tenetur  ad  intcrnim}x>ndam 
pr.iescrlptionem  ,  prociuatorem  admittcre  ,  cura  alioqula  non  teaca- 
tur  mittere  procuratoiem.  /.   ult.   C.  de  procuraioribus. 

(18)  Non  tamen  diu  ,  ne  aliocpun  credltores  sint  in  suspcnso.ar.5. 
/.   3.  Snpr.   quibus  ex  causis  in  possessionem. 

(19)  Actor  vel  reus  vinculis  detentus,  non  habet  potcstatem  expe- 
riundl ,  ut  hic.  nisi  sua  culpa  in  vlncula  inciderit,  /.  3o.  supr.  de 
minoribus.l.  26.  5>  '•  ^upr.  cx  quibus  causis  major.  vide  quae  no- 
tavi  ad  /.  22.  supr.  quod  metus  caus.  De  exceptione  carceris  vidc 
Oldcndorp.  c.  35.  dc  exceptionibus, 

(20)  Procuratorem  mlttcre. 

(21)  \'idc  Mynslng.  4-  oi.f.  38. 
(32)  Al.  qui  ea  valctudine. 

(23)  Recte  brec  verba  adjiciuntur:  cst  enim  qusedam  valetudo  his 
advcrsa  ,  j:it  quls  maudarc  nullo  modo  posslt ,  qualis  est  sontica  , 
qu^  eti.im  invitis  litigantibus  et  judice  dlem  dillert  ,  /.  60.  supr. 
de  re  jud.  verura  Anlonlus  Faber  ,  5.  conject.  18.  particulam  ut 
pro  ne  acclpit.  denique  video  Ulplanum  hoc  iutegro  loco  vcrba  fa- 
ccre  de  eo  ,  qui  expcriundi  potcstatcm  non  habeat. 

(24)  Non  habeat  pofestatem:  et  ila  subslitutam  hic  negationem  lc- 
git  ,  et  tmcndat  Ant.  Fab.   5.  conject.    18. 

(26)  Dics  uliles  nunquam  continui  sunt.In  dlebus  utilibas  ivullus 
sinc  utilitatc  dies  ctdit  vel  transit. 


438  D     I     G    E    S 

Z?e  die  inlercalari. 
2.  Marcellus  lib.  6.  Digcstonim. 

IlS  tempoie  constilulo  (i)  jutlicatis  (?.)  aii  intcrcalaris  (3) 
dics  nroficere  juJicato,  uecTie,  delKal  ,  (juffiritur  :  item 
de  lenipore  ,  quo  lis  pcril  ?  Sic  sine  dubin  existimandiim 
esi  ,  ut  auctum  lilis  tenipus  interoalari  die  exislimetur  : 
vcluti  si  de  nsucapione  sit  quapstio  ,  quse  tempore  consti- 
lulo  cxplcri  solet  ,  aut  de  actionibus  ,  qua?  ccrto  tempore 
iiniuntur  ,  ut  sedilitiae  plerJrque  actioncs  \  et  si  quis  fun- 
dum  ea  lege  (4)  vendiderit  ,  ut  nisi  in  dielnis  irigiiUa 
prctium  esscl  solutiini  ,  incmplus  csset  fundus  ,  dies  intcr- 
calaris  prodciet  emplori  ;  mihi  contra  (5)  videtur. 

De  prwdiis  ,  el  mandpiis. 
3.  MoDESTiNUS  lib.  6.  DifFereutiarum. 

LOngos  (6)  possessionis  praescriplionem  lam  in  praediis  , 
quam  in  mancipiis     (7)    locum    habere    manifestum 
e*t  (8). 

Si  servus  hereditarius ,  vel  capli  ab  hostibus  , 

satis  acceperit. 

4.  Javolenus  hb.   7.  Epistolarum. 

SI  (9)  servus  hereditarius  ,  aut  ejus  ,  qui  in  hostium 
potestate  sit  ,  salis  acceperit ,  continuo  dies  satisdatio- 
nis  cedere  incipiet  (10)  :  intueri  enim  debemus  ,  an  ex- 
periundi  potestas  fuerit  adversus  eum ,  qui  obhgalus  est  , 
rion  (11)  an  is  agere  polerit  ,  qui  rem  in  obligationera  de- 
duxerit  :  alioquin  erit  iniquissimum  ,  ex  conditione  acto- 
rum  obhgationes  reorum  extendi ,  per  quos  nihil  factum 
erit  ,  quominus  cum  his  agi  possit. 

De  vitio  auctoris.    1.  Si  heres  dehitoris  pignus 

ab  extraneo  emerit. 

5.  Ulpianus  hb.  3.  Disputationum. 

AN  vitium  (12J  auctoris  (i3)  ,  vel  donaloris  ,  ejusve, 
qui  mihi  rem  legavit ,  milii  noccat  ,  si  forte  auctor 
meus  justum  initium  possidendi  non  habuit ,  vidcndum 
est  ?  Et  puto  nec[ue  nocere  (i4)  ?    ^^^^^  prodesse  :  uam 


T    0     R    U    IM 

denique  ct  usucapere  possum  quod  auctor  mcv.s    usucape- 
re  n'jn  poluit. 

5.  I.  Ex  facto  proposilum  e-l  ,  quciidaiu  cum  rem  pi- 
gnori  dcdissct  ,  eandcm  distraxisse  (i5)  hcredemque  ejus 
rcdcmissi.'  :  qua^riiur  ,  an  lieres  adversus  pignoris  persecu- 
tioucm  cxccptione  longaj  (iG)  possessionis  uti  possil  ?  Di- 
cebam  ,  hunc  iicrcdcio  ,  qui  pignus  ab  extraneo  redemit, 
posse  exceptione  (17)  uti  :  quia  in  extranci  (18)  locum 
successit  ,  non  in  ejus  ,  qui  piguori  dederat  :  queinadmo- 
dum  si  ante  redemisset  ,  sic  deinde  heres  extilisset. 

De  re  duobus  separatim  vendila.   i.  De  lege  coiumissoria. 

De  redhibitione. 

6.  Africanus  lib.  9.  (19)  Qusestionum, 

SI  duobus  candcm  rem  scparaiim  (20)  vendiderim  , 
ea  (21)  posscssio  ,  quse  utramque  venditioncm  prseces- 
serit  ,  soli  priori  emptori  ,  cui  (22)  et  tradita  sit  ,  profi- 
cit.  Dcnique  ct  si  quam  rem  tibi  vendiderim  ,  rursus  a 
te  emani  ,  ct  Titio  vendam  :  et  meam  omnem  et  tuam 
posscssionem  Titio  accessurum  (23)  ,  videlicet  quod  et  tu 
mihi  et  cgo  ei  possessioneni  pra^stare  (2^)  debemus. 

§.  I.  ^endidi  tibi  servum  et  convenit ,  ut  (26)  nisi  cer- 
ta  clie  pecunia  soluta  esset  ,  inemptus  esset  :  quod  cum 
evencrii  ,  quaesitum  est  ,  quid  de  accessione  tui  lemporis 
putares  ?  Rcspondit  ,  id  quod  servetur  ,  cum  rediiibitio 
sit  facla.  hunc  enim  perinde  habcri  ac  si  iTtrorsus  homo 
mihi  venisset  :  ut  scilicet  si  venditor  possessionem  postea 
nactus  sit  ,  ct  hoc  ipsum  tempus  ,  et  quod  venditionem 
praeccsserit  ,  et  amplius  acccssio  haec  ei  detur  tum  eo  , 
quod  apud  eum  fuit  ,  a  quo  iioaiio  re*'hiLitus  zil. 

De  piscatione. 
7.  MARCiAnus  lib.   3.  Instilutionum. 

SI  quisquam  in  fluminis  publici  deverticulo     {26)    S0I.2S 
piuribus  (27)  annis  piscatus  sit  (28)  ,    alterum    eodeni 
uH  jure  prohibet  (29). 


(i)     Id  est ,  quadrimcstri.  l.  2.  l.  3.    C.  ile\usur.rci  judicata; 

(9.)  Id  est  ,  in  actione  judicati  :.  non  tamen  in  lege  commissoria 
biduum  accipitur  pro  uno  die  :  est  enim  diiTcrcntia  intcr  tcmpus 
conventionale  ,  et  legitimum.  Hugolinus  apud  Cujac.  e.  33.  t/e 
prcEscj^iptionibus. 

(3)  Seu  bissexti ,  de  quo  tamcn  vide  l.  98.  infr.  de  verhor.  sign. 
Ante  Julium  Csesarem  annus  erat  355.  diei  uni  ,  incidentc  raense  iu- 
tercalari  annus  dies  habchat  385  ,  ejus  racnsis  inilinin  erat  pridie 
Kalend.  Martias  ,  ut  cx  Quinto  Mucio  Cclsus  rcfcrt  ,  /.  5i.  §.  2. 
iupr.  ad  l.  AquiL  l.  4-  5-  ^-  ^^pr-  de  statulibnr.  l.  iS^.  injr.  de 
verb.  sign.  sed  quia  hsec  erant  confusa  ,  ct  apud  yEgyptios  annus 
constituel)atur  ad  numcrum  Solis  365.  diebus ,  ct  quadrante  ,  JnJius 
Caesar  adnitente  sibi  M.  Flavio  scriba  ,  365.  dicbus  annum  conclu- 
sit  ,  et  quadrantem  quarto  quoque  anno  intcrcalavit  ,  iutcrvocavit 
seu  interposuit  (  nam  kxKv  Graecis  est  vogo  )  ad  Sextum  Kalcndas 
Martias  :  unde  hillextus  appcllatur  ,  quia  bini  dics  eo  anno  in  scxto 
Kalcndas  Martias  reperiuntur.  vid.  /.  98.  infr.  dc  verb.  sign.  scd 
qiiia  Pontificcs  anno  qiiarto  ineipiente  eumdicm  intercalabant,  qui 
pcracto  intcrcalandus  crat  ,  C.nesar  Augustus  plenissimc  anniim  cor- 
rexit.  dc  quo  vide  Maorob.  i.  Saturii.  14.  adde  qugs  scripsi  ad 
Varroncra  ,   5.  de  lingua  ,  dc  antiqua  ratione  intcrcalandi. 

(4)  Id  cst ,  Lcge  cominissoria.  /.  2.  supr.  de  lege  commissoria. 

(5)  Ciir?  vid.  /.  39.  supr.  de  pactis.  Goth.  Adde  Alberic. 
Gcutil.  dc  divers.  tcmp.  c.  4-  Ans. 

(6)  Et  dcccra  vel  viginti  annorura.  /.  i.  C.  de  usucapion. 
transform. 

(7)  Rusticis.  vid.  /.  6.  5.   i.  C.  de  secund.  nupt. 

(8)  Imo  ,  locum  non  habet  in  mancipiis.  /.  7.  in  fm.  C.  de 
ngricolis  et  cemiiis.  lih.  11.  tit.  47.  Goth.  vide  Zangcr.  de  ex- 
cept.  part.   ,S.  c.    10.   n.    11.   Ans. 

(9)  Vidc  Ciijac.   iG.  ohs.  38.  ct  Anton.  Fabr.  4.  conjcct.   \6. 

(10)  Imo  ,  iion  inciiict.  /.  9.  supr.  si  quis  cautionibus. 


(n)  Imo  rd  exigitur.  /.  i.  supr.  h.  t.  l.  a5.  iafr.  de  stipuhitio- 
ne  seivor.  vid.  Cujac.   16.  obs.  38. 

(12)  Aliud  quara  rcale.  vid.  /.3.  C.  de  perie.  etcomm.  rei  vcnd. 

(i3)  Vcnditoris. 

(i4)  Vitium  auctoris  non  nocet  emptori  praescribere  volenti.  ad- 
de  /.  7.  ^.  -6.  supj:  pro  cniptor.  vidc  quae  scripsi  a<l  /.  3.  C.  dc 
peiic.  et  coinm.  rei  vciid. 

(i5)  /.    12.  inf\  h.  t. 

(16)  Dccera  ,  ct  viginti  anuorum  cum  bona  fidc  ,  et  titulo. 

(17)  Addc  /.  72.  supr.  de  cvictionib. 

(18)  Et  sic  tanquam  cxtrancus  ,  iion  taaquaia  hercs.  vid.  /.  6, 
supr.  quod  cujuscunque. 

(19)  Vid.  Cujac.  9.  ad  Afr.  fol.  21G. 
(to)  Id  cst ,  diversis  contractihus. 

(31)  Mcaposscssio  ,  ^' »o^i)  /w».  5i.  BasH.  3.  vid.  Cijjac.  5.  obs.  ult. 

(22)  Si  duobus  sei>aratiin  candem  rem  in  soiiduiu  vcndidi  ,  mca 
pos.scssio  accedit  ci  tmplori  ,  cui  priori  res  tradita  est.  Ideoqae  po- 
tioi'  cst  in  rci  vindicatioue.  /.   i5.  C  de  rei  vind. 

(23)  Acecssuram. 

(20  Id  cst ,  tradcre.  Traditio  cBt  praestatio  possessionis. 

(20)  Id  cst  ,  Lcge  commissoria.  /.  2.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(26)  Divcrticuk).  vulgat.  Hal.  Goth.  Explicatio  hujus  I.  cst  in 
/.  6.  supr.  dc  rer.  divis.  Adde  /.  4^  supr.  de  usurp.  ct  ihi  Go- 
thqfr.  Doncll.  lih.  5.  comm.  c.  22.  et  Duareu.  de  usucap.c.  3.  Aus. 

(27)  Id  cst,  longo  tcmpore. 

(28)  Addc  ,  ct  adhuc  piscctur.  vid.  Cuj.  ad  /.  45-  supr.  de  usurpat. 

(29)  Non  prohibct.  Balduin.  iu  §.  FUimina.  Inst.  de  rcr.  dii^is. 
Jacobus  Curtius  ,  1.  otK»iuf.  S^-  Conanus  3.  c.  i6.  quo  nomine 
omncs  rcprehcndunlur  a  Roberto  ,  i.  recept.  17.  at  obstare  vidttur 
le.x  45.  supr.  de  usurpat.  Non  ol>stat  ,  cuin  in  ca  legc  actor  in  pi- 
scandi  posscssione  non  fuerit.  Bart.  vidc  Zas.  antuwn,  a.  et  Cujac 
ad  /.  4^'  supr.  de  usurpat. 


LIBER    QUABRAG 

De  tempore  ,  quo  servus  in  fuga  esL 
8.  Ulpianus  lib.   1.  Pi.egularum. 

IN  accessione  tempons  ,  et  id  lempus  ,    quo  in  fuga  sit 
servus  ,  domino  (i)  ejus  procedere  verum  est. 
De  rebus  mobilibus. 
9.  Warciainus  lib.  5.  E.egularum. 

REscriptis  quibusdam  Divi  Magni    Anionini    cavetur  , 
ut  in  rebus  mobilibus  locus  (2)  sit  prccscriptioni   diw 
tincc  (3)  possessionis. 

De  bonis  vacantihus. 
10.  Papinianus  lib.   i3.  Responsorum. 

INtra  quaiuor  (3)  annos  vacantium  (4)  bonorum  (5) 
delalor  (6)  facla  denunciatione  destitit  :  posi  quatuor 
annos  secundo  (7)  delatori  venienli  prior  nuncialio ,  quo- 
cninus  praeacriptione  temporis  summoveatur ,  non  prode- 
rit  :  nisi  prioris  praevaricatio  (8)  delegetur.  quo  declara- 
to  ,  praescriptio  ,  sed  et  negotii  quaesiio  perimetur. 

^.    1.   Quadriennii  tempus,  quod  bonis  vacanlibus  nun 


ESIMUSQUARTUS. 


439 


ciandis  prsescriptum  est 


ex  opiuione  hominum  ,  sed 


de  substantia  (9)  vacantium  bonorum  dinumeratur.  Quc 
tuor  autem  anni  post  irritum  testamentum  factum  ,  et  in- 
testati  possessionem  ab  omnibus  repudiatam  ,  qui  grada- 
tim  (10)  petere  potuerunt  ,  vel  temporis  finem,  quod  sin- 
gulis  prsestitutum  est ,  computabuntur. 

De  vitio  defuncti  ,  et  ignorantia  heredis. 
II.  Idem  [  lib.  2.  Definilionum  ]. 

CUm  heres  (11)  in  jus  omne  (12)  defuncti  succedit  , 
ignoratione  (i3)  sua  defuncti  vitia  non  excludit;  ve- 
luli  cum  sciens  alienum  illum  ,  illo  (i4)  ,  vel  precario 
possedit.  quamvis  enim  precarium  heredem  ignorantem  non 
teneat  ,  nec  Interdicto  recte  conveniatur  :  tamen  usucape- 
re  non  poterit  ,  quod  (i5)  defunctus  non  potuit.  f  Idem 
juris  est  ,  cum  de  longa  possessione  quaeritur  :  neque  enim 
recte  defendetur  ,  cum  exordium  ei  bonae  fidei  ratione  non 
lueatur. 


De  distractione  pignoris. 
12.  Paulus  lib.    16.  PLespoosorum. 

CReditor  ,  qui  praescriptione  longae  (16)  possessionis  a 
possessore  pignoris  summoveri  possit  ,  pignus  distra- 
xit  (17).  Quaero  ,  an  possessori  salva  sit  exceptio  adversus 
emptorem  ?  Paulus  respondit  etiam  adversus  emplorem 
eandem  exceptionem  competere  (18). 

De  (jucestionibus  fisci.   1.  De  ralionibus  Reipubliccn. 
i3.  Hermogenianus  lib.  6.  Juris  Epitomarum. 

1N  omnibus  fisci  quaesiionibus  ,  exceptis   causis  ,    in  qui- 
bus  minora  lempora  servari  specialiter  conslitutum  est, 
viginli  (19)  annorum  prsescriptio  custoditur. 

5.  I.  Keipublicae  rationes  subscripiae  et  expunctse  adver- 
sus  eum  quidem  ,  qui  adrainislravit  ,  ultra  viginti  (20)  : 
adversus  heredem  vero,  ultra  decem  annos  retractaii  [non] 
possunt. 

De  accessionibus  possessionum  in  genere.  i.  De  succes^ioribus^ 

et  his ,  r/ui  successorum  loco  habentur.  2.  De  emptore. 

3.  De  pignore.  4«  De  ncgotio  gesio.  5.  De 

distractione  pigncris. 

14.  SciEvoLA  lib.  singul.  Quaeslionum  publice  tractatarura. 

7~\E  accessionibus  (21)  possessionum  nihil  in  perpetuum  , 

X>/  neque  generaliter  (22)  definire  possumus  :  consisiunt 

enim  (26)  in  sola  sequitate  (24). 

§.  I.  Plane  tribuuntur  his  ,  qui  in  locum  aliorum  suc- 
cedunt ,  sive  ex  contractu  (25)  ,  sive  (26)  voluntate  (27)  : 
heredibus  (28)  enim  ,  et  his  ,  qui  successorum  (29)  loco 
habentur  ,  datur  accessio  testatoris. 

5.  2.  Itaque  si  mihi  vendideris  (3o)servum  ,  utar  (3i) 
accessione  tua. 

§.  3.  Et  si  mihi  pignori  dederis  ,  et  ego  eandem  rem 
alii  pigneravi  ,  meus  creditor  utetur  accessione  tui  tempo- 
ris  ,  tam  adversus  extraneum  ,  quam  adversus  teipsum  , 
quamdiu  pecuniam  mihi  uon  exsolveris  :  nam  qui  me  po- 


(1)  An  et  in  dominura  ?  ait  Aibericus. 

(2)  Rebus  soli.  vulgat.  adde  /.  3.  supr.  h.  t.  facit  $.  12.  Inst. 
de  usucap.  Goth.  vide  Zanger.  de  exccpt.  parl.  3.  c.  12.  n.  11.  Ans. 

(3)  Longae  :  si  de  re  immobili  cum  Accursio  hanc  legem  acce- 
peris.  /.  3.  supr,  h,  t. 

(4)  Vid.  /.   i.   C.  de  quadriennii  prascript. 

(5)  Vacantia  boua  ,  quee  dominum  uulium  habent.  vide  C.  dc 
hon.  vacantih. 

(6)  Fiscijs  olim  habuit  suos  delatores  ,  a  quibus  dcfcrebantur 
bona  vacantia. 

(7)  Si  qiiatuor  anni  transierint  ,  postquam  nunciatum  est  ,  pos- 
a-ssor  bonorum  vacantium  ipso  jure  tutus  est ,  etiam  adversus  sc- 
cundum  dclatorem  ,  nisi  prioris  delatoris  detcgatur  praevaricatio. 

(8)  Facit  lex  ult.  C.  si  ads^ers.fisc.  adde  /.  i5.  infr.  dejurefisci. 

(9)  Subslandam  potius  ,  quam  opinioncm  intueri  oportct.  /.  4. 
5.  20.  supr.  de  usurpat.  l.  2.  5.  2.  supr.  pro  emptore.  adde /.  33. 
supr.  ad  t.  Aquit .  l.  63.  supr.  ad  l.  Falcid.  De  substantia  ,  id 
est ,  postquam  oertum  est  bona  esse  vacantia. 

(10)  Suot  enim  diversi  gradus  personarum  ,  quse    bonorum    pos- 
sessionera  possunt  petere.  Primus  est  ,  Unde   liberi  ,   quibus    annus 
praestilutus  est.  Secundus  ,  Unde  agnati  :   Terllus  ,  Unde  cognati 
quibus  60.  dics  dati  sunt.  Quartus  ,  Unde  vir  et  uxor. 

(ii)  Universalis  successor  defuncti. 

(12)  Sunt  enira  heredes  universi  juris  succcssores.  vide /.  9.  C.  12. 
supr.  d,;  hered.  inst. 

(i3)  Hercs  etiam  ignorans  in  vitia  defuncti  succedit.  /.  4.  §,  i5. 
supr.  de  usurp. 

(i4)  -<^/.  illum  ,  ille.  vide  /.  8.  supr.  de  precurio, 

(i5)  Facit  /.  i3.  supr.  dc  usurpat.  adde  /.  1,  C.  de  usucap.  pro 
heredc.  vide  tamen  Socin.  reeul.  38q. 

(16)  /.  3.  /.  5.  supr.  h.  t 

(17)  l.  5.   in  fin.  supr.  h.  t. 

(18)  Cur  ita  ?  vidc  /.    143.  infr.  de  reg.  jnr. 

(19)  Echg.  3.  c,   12.  Rcm  ita  distingue  ;  Bona   Csci  incorpora- 


ta  40  annis  prsescribi.  /.  7.  C.  de  prctscript.  3o.  (  excipe  casum 
/.  23.  C.  de  sacros.  Eccles. )  non  incorporata  ,  in  quibusdam  quin- 
que  ,  /.  2.  C.  de  vecligalib.  et  commiss.  in  quibusdam  decem.  /.  18. 
supr.  de  iisurpation.  interdum  viginti  ,  ut  hic. 

(20)  /.  8.  infj\  de  administrat.  rer.  ad  cii'it. 

(21)  Accessiones  tcmporum  sunt  conjunctiones  teraporum ,  quibus 
duo  aut  plures  separatim  eandem  rem  possident  ,  quod  fit  preescn- 
ptionibus  longi  temporis  ,  adquircndi  causa. 

(22)  Jus  circa  gcneraUa  versatur  :  jequitas  circa  spccialia ,  /.  3.  4- 
supr.  de  legib.  circumstantias  enim  quasque  maxirae  respicit.  /.  3i. 
supr.  depositi.  l.   w.  l-    16.  infr.  de  pcenis. 

(23)  Hinc  cotligcre  possis  ,  sequitatem  certis  ac  perpctuis  regulis 
concludi  ,  et  in  scriptura  redigi  non  posse  ,  quanquam  jus  aliqjod 
de  casu  speciali  ad  aeqnitatem  redactum  possit  scrintis  comprehen- 
di.  vid.  Oldend.  in  tr.  seu  formula  investigandoe  actionis.  ubi  de 
definitione  squitatis  agit.  Hinc  Aristot.  5.  Ethicor.  sequitatem  vo- 
cat  regulam  Lcsbiam  ^''quije  nunc  recta  est  ,  si  paries  sit  pianus  ; 
nunc  obliqua  cst  ,  si  sit  murus  asper. 

(24)  iEquitas  ex  causje  constitutione.  /.  52.  5-  2.  snpr.  ad  /. 
Aquil.  et  facti  circumstantia  bene  pcrspecta  colligitur.  /.  32.  supr. 
de  usurp.  l.  3.  5.  2.  supr.  dc  testih.  l.  i.  supr.  usufr.  quemadm. 
cavcat.  adde  /.  12.  5.  2.  Infr.  ratam  rem.  Facti  quawtio  juris  de- 
cisionem  pra>cedit. 

(25)  Id  est,  bonae  fidei  possessoribus. 

(26)  Sive  uUima  voluntatc. 

(27)  Puta  es  tcstamcnto  :  et  ita  voluntatis  nomine  intelUge  testa- 
menta.  facit.  /.   I.  supr.  qui  testam. 

(28)  $.   12.  Inst.  de  usucap. 

(29)  Successorum  autem  loco  habentur  bonorum  possessore».  5.12, 
Inst.  de  usucap. 

(30)  /.  i5.  5.  I.  infr.  h.  t.  l.  2.  §.  20.  supr.  pro  emptorc.  l. 
Wiic.  C.  de  usucnp.  transfarmanda.  /.  il.  C  de  pratscript.  longi. 
5.    i3.  Inst.  de  usucapion. 

(3i)  Venditoris  accessio  tribuitur  ejus  emptori. 


44o 


DIGESTORUM 


tior  est  ,  cum  ego  te  superaturus  ;(i)    sim  ,    mulio   ma- 

gis  (2)  advcrsus  te  oblimre  debet :  sed  si  pecuniam  milii 
solveris  ,  hoc  casu  accessione  tua  non  Titetur. 

§.  4.  Item  si  abscntc  te  is ,  tjui  ncgcjtia  tua  videbatur 
adminisirare  ,  sci'vum  mihi  vcndideril  ,  liique  reversus  ra- 
lum  Jiabueris  ,  omnimodo  acccssione  ular. 

§.  5.  Item  si  milii  pignori  dederis  ,  et  convenerit  ,  nisi 
pecuniam  sohisses,  licere  ex  paclo  pignus  vendere ,  idcjue 
vendiderim  ,  emptori  acccssio  lui  temporis  dari  debcbit  , 
Jicet  invito  te  pignora  dislracta  sint  :  jam  enim  illo  in 
tempore  quo  contrahebas  ,  videris  concessisse  vendiLiouem, 
si  pecuaiam  non  intulissos. 

De  die  ccepto,  i.  De  auctore  proximo^^et  remoto.  2.  De 
mandaio.  3.  De  emplione  a  Jiliofamilias  ,  vel  seri'o  ,  4- 
p^el  a  tutore  ,  vel  a  curatore.  5.  De  tempore  quo  vcndilor 
posscdil  ,  vd  noii.  6.  Si  hercs  vendiderit. 

i5.  Veuuleius  [  lib.  5.  Interdiciorum  }. 

IN  usucapione  (3)  ita  servatur ,  ut  etiam  si  minimo  (4) 
momento  (5)  novissimi  diei  possessa  sit  res,  nihilomi- 
nus  replealur  usucapio  ,  nec  totus  dies  exigitur  (6)  ad 
explendum  constitutum  tempus. 

^\  1.  Accessio  possessionis  fit  non  solum  temporis  ,  quod 
apud  eum  fuit  ,  uude  is  emit ;  sed  et  qui  ei  vendidit  (7), 
unde  tu  emisli.  Sed  si  medius  aliquis  cx  auctoribus  non 
possederit  ,  praecedentium  auctorum  possessio  uon  proderit, 
tjuia  conjuncta  non  est  :  sicul  ncc  ei  qui  non  possidet  , 
auctoris  possessio  accedere  potest. 

5.  2.  Ilem  adjiciendum  est  ,  uude  emisti  ,  aut  unde  is 
emit  ,  cui  lu  emendum  mandaveias  ,  et  quod  apud  cum 
qui  (8)  [vendcndum  mandavit  (9)  :  quod  si  is  quoque 
cui  mandatum  erat  ,  alii  vendendum  mandaverit,  non  (lo) 
aliter  hujus  qui  postea  mandaverat  ,  dandam  accessionem 
Labeo  ail  ,  quam  si  idipsum  dominus  ci  promiserit. 

§.  3.  Sed  ct  si  a  fiho  vel  servo  reni  emero  ,  accessio 
lempcris  ,  et  quo  apud  patrem  aut  dominum  fuit  ,  ita 
danda  est  milii  ,  si  aut  volunlaie  (ir)  paliis  dominive  aut 
€um  adminislrationem  peculii  liabcret  ,  vendidit. 

§.  4-  Itf'11''  danda  esl  accessio  cum  (12)  eo  quod  apud 
pupillum  fuit  ,  a  cujus  tutore  ,  cum  is  luielam  cjus  admi- 
aistraret,  emisti.  Idemque  in  eo    qui  a    curatoie    pupilli 


furiosive  emerit ,  servandum  csl  :  et  si  ventris  nomine  , 
aut  ejus  qu^  rei  servandae  causa  in  possessione  esset  ,  do- 
tis  (i3)  suae  nomine  diminulio  (l4)  facta  sit :  nam  id  quo- 
que  teniporis  acccdit. 

5.  5.  Jlffi  aulem  accessiones  non  lam  late  accipieuda) 
suut  ,  quam  verba  earum  patenl :  ut  etiamsi  posl  vendi- 
tionem  tiadilioncmque  rei  iradilae  apud  venditorem  res 
fucrit  ,  proficiat  id  tcmpu^  emplori :  scd  illud  solum  quod 
ante  (i5)  fuit  ,  licet  vcnditionis  tempore  eam  rem  vendi- 
tor  non  habuerat. 

5.  6.  Ei  cui  heres  rem  hereditariam  vendidit,  et  liere- 
dis  tempus  .  et  defuncti  debet  acccdere. 

Accessionem  sine  nostro  lempore  nobis  non  prodesse. 

i6.  Paulus  [  lib.  3.  ad  Sabinum  ]. 

ACcessio  (i6)  sine  (17)  noslro  lempore  (18)  nobis  pro- 
desse  non  potest. 

T  I  T.    IV. 

DE  DOLI  MALI  (19)  ET  METUS 

EXCEPTIOKE. 

Propositio  dicendorum.    i,  Ralio  exceptionis.  2.  Unde 

dignoscatur  dolus.  3.  De  contractibus^  testamentis, 

legibus. 

\.  Paulus  [  lib.  71.  ad  Edictum  ]. 

QUo  lucidius  inteljigi  (20)  possit  ha?c  exceptio,  prius  (21) 
de  causa  videamus  ,  quare  proposita  sit  :  deinde  (22) 
quemadmodum  dolo  fiat  :  per  qua?  iutelligemus  ,  quaudo 
obstet  exceplio  :  deiude  advcrsus  (23)  quas  personas  locain 
habeat  :  novissime  inspiciemus  iiUra  (^ua;  (2^)  tcmpora 
conipctil  cxceplio. 

^.  I,  Ideo  (25)  autem  hanc  exceptionem  Praetor  propo- 
suit ,  ne  cui  dolus  suus  per  occasionem  Juris  civilis  (26) 
contra  naluralem  arquitatcm  prosil. 

5.  2.  Std  an  dolo  quid  faclum  sit  ,  ex  facto  (27)  in- 
telligitur. 

5.  3.  Et  quidcm  dolo  fit  (28),  tani  in  contraclibus  (2-9)5 
quam  iu  testameulis  (3o)  ,  quam  in  Let;ibus  (3i). 


(i)  /.  2.  5.   17.  supr.  ad  SC.   TertulL 

(2)  Si  secundus  crcditor  snperat  priinuin  ,  et  tnulto  magis  ipse 
dcbitorein  princij.alem.  Ilinc  illa  rcgula  ,  Si  vinco  vinccntcin  te  , 
ergo  fortius  vinco  tc.  excipc  lamcn  /.   16.  supr.  qui  poliores. 

(3)  Adde  l.  6.  supi:  de  usurpat. 

(4)  /.  6.  supr.  de  usurpat. 

(5)  De  momcnto  viJc  Cnjaciuni  ,  c.  t.  de  divers.  tfmp.-^ralihus, 
Goth.  Adde  AILcric.  Gcntil.  dc  diwers.  tcmp.  tippellat.  cap.  7.  Ans. 

(6)  Imo  esigitur.  /.  6.  infr.  de  obligatiomhus. 

(7)  /.   i4-  5-  2.  supr.  h.  t. 

(8)  Gui  vtndendum.  Cu}.  ad  /;    14.  supr.  dc  umrpat. 

(9)  Continuantur  tcnipoi.a  intcr  cinjitorem  ct  v^nditorcm  ,  ctiam- 
si  pcr  procuratores  eiuptio  vcnditioqnc  perfecta  fucrit. 

(10)  Imo  ,  aliter:  et  utcunquc  dominus  nan  jxrmiBcrit.  i,  8.  §.  3. 
siipr.  inafidati. 

(n)  /.  34.  infn.  supr.  de  usurp. 

(12)  /.  34.  siipr.  de  usiivp. 

(i3)  Dixi  ad  /:  2.   C.  qui  potiores, 

(14)  Vcnditio. 

(i5)  /.    14.  sui>r.   de  usnrpat. 

(iG)  Tcn>p';ris  alicni ,  qiio  alius  iisiis  cst  ,   et  posrcdit. 

(17)  /     i3.  5-  pen.  supv.  de  adq.  nel  aniitt.   voss. 

(18)  /.    i5.  5     I.  Supr.  h.  t. 

(19)  5i.  ijichg.  4.  et  5.  Harm,  3.  5.  2;.  E.\tat  litulus  dc    tlo- 


lo.  siipr.  lib,  4-  dt.  3.  Extat  ctiam  titulus  dc  dolo  et  conhimaci.i  , 
2.  Dccretal.  i4-  2.  Sexti .  6.  2.  Clem.  4^-  2.  Extruv.  3.  vide 
Oldend.  c.  61.  de  cxceptionih.  addc  casus  hinc  inde  sparsos  por 
univcrsuin  Jus  ,  in  /.  25.  siipr.  de  adiiu  ct  peric.  tulor.  Gotii. 
Adde  .Toann.   iJangcr.  de  cxccpt.  part.   3.  c.    i3.   A116. 

(20)  Tituli  partcs  in  quinquo  distribiilio. 

(21)  5-   ••  iif^'-  fw- 

(22)  \idc  5-  2.  iiifr.  h.  t. 
(2?i)  /.  2.  |.  i.  iufr.  h.  t. 
(24)  /•   5.  in  fin,  infr.  h.  t. 

(af»)  Katio  Edicti.  /.    i .  supr.  de  doh. 

(26)  Qiio  coiitiactus  fonnantur  ,  prspscrliin  stipulatJo.^c  subnixi. 
/.  5.  C.  di'  iniuiUb.  stipitlat.  §.  I.  Iiisu  de  exccptinn.  /-  3G.  inp'. 
de  vcvb.  ollig. 

(27)  Id  t\st  ,  qualitate  facti.  dc  lcgitimis  doli  conjeoturis  ,  vidc 
Oltlondorp.  c.  Q>i.  de  excepiionib.  Porro  dolus  ?lius  iiihicrct  rei 
(  dt^nus  in  vcnditione  Titium  circiunscribi  nulla  fraudc  advcrsarii  ); 
alius  pcrsona'. 

(28)  Id  cst ,  dolus  committitur  ,  scu  oommitli  jxilcst. 

(29)  Puta  venditione.  /.    i3.  5-  4-  ^^pr-  de  action.  cinpt. 

(.%)  /.  i.  2.  supr.  si  quis  aliquem  lcstari.  t.  ^  Supr.  dt  inoff'. 
/4   77.   5-   3i.  infn.  Supr.  de  lcg<U.  2. 

(3i)  /,  3o.  supr.  dc  iegilnu,  L  ui(,  l^fr.  udles.  Coin,  de  fahit. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS.  44* 

uti  velit  ,  nihilominns  poterit :  dolo  (17)  enim  facere  eum, 
qni  contra  pactum  petat ,  negari  non  potest. 

§.  5.  Et  generaliler  sciendum  est  ,  cx  cmjiilus  in  fct- 
cfum  (18)  exceplionibus  ,  doli  oriri  (xcepdoium  :  quia  doJo 
fecit  quicunque  (ig)  id  quod  quaqua  exceplJone  elidi  po- 
test ,  pctit.  nam  et  si  inlcr  (20)  inilia  nihil  dolo  malo 
lacit,  altamen  nunc  peieiido  (ai)  lacit  dolose  :  nisi  si  ta- 
lis  sit  ignoranlia   (22)  iu  eo  ,   ut  dolo  careat. 


Ve  caustt  hujus  exceptionis.   1.    Propositio  dicendorum. 

rtemis  lioec  exceptio  sit  in  personam.  2.  Et  in  rem.  3. 
causa  stipulaiionis.  4.  De  pacto.  S»  De  infactum  ex- 
cepiionibus.  6.  De  usuris  in  futurwn  accepiis.  7.  De  sta'- 
tulibero. 

a.  Ulpianls  lib.  rG.  ad  Edictum. 


PAlam  est  autem  ,  Iianc  exceptionem  ex  eadem  (1) 
causa  propositam  ,  ex  qua  causa  proposiSa  est  de  dolo 
malo  actio. 

§.  1.  Sequitur  ut  videamus  in  quiLus  causis  locum  lia- 
beat  exceptio  ,  et  quibus  pcrsonis  olqiciatur.  •]'  El  qiiidein 
illud  annotandum  est  ,  quod  specialiter  (2)  exprimendum 
est  de  cujus  dolo  quis  queratur  :  nou  (3)  in  rem  ,  Si 
in  ea  re  dolo  malo  factum  est  :  sed  sic ,  Si  in  ea  re  nihil 
dolo  malo  uctoris  factum  est.  docere  igitur  debet  is ,  qui 
objicit  exceptionem  ,  dolo  malo  actoi-is  faclum  5  nec  suf- 
ficiet  ei  ,  ostendere  in  re  esse  dolum  :  aut  si  alterius  di- 
cat  dolo  factum  ,  eo¥um  personas  specialiter  debebit  enu- 
merare  ;  dummodo  hae  sint  ,  quarum  dolus  noceat. 

^.  2.  Plane  ex  persona  ejus  qui  exceptionem  oljicit  , 
in  rem  (4)  opponltur  exceptio  5  neque  enim  quaeritur  ad- 
versus  q[uem  commissus  sit  doJus  ,  sed  an  in  ea  re  dolo 
malo  faclum  sit  a  parte  actoris. 

§.  3.  Circa  primam  (5)  speciem  ,  quibus  ex  Gausis  es- 
ceptio  Laec  locum  habeat ,  hoec  sunt  quae  tractari  possunt». 
•J-  Si  quis  siue  (6)  causa  ab  aliquo  fuerit  stipulatus  (7), 
deinde  ex  ea  stipuiaiione  experiatur  :  exceptio  uiique  doli 
mali  ei  nocebit.  licet  enim  eo  (8)  lempore  ,  quo  stipula- 
batur  ,  nihil  dolo  malo  admiserit  (9)  :  lamen  dicendum 
est  ,  eum ,  cum  litem  coulcstalur  ,  dolo  facere  ,  qui  pcr- 
severet  ex  ca  slipuiatione  petere. 

•\-  Et  si  cum  interponeretur ,  juslam  causam  habnit  , 
tamen  nunc  nulJam  idoneam  causam  habere  videtur.  |  Proin- 
de  (lo)  et  si  credilurus  pecuniam ,  stipulalus  est,  nec  (11) 
credidit  :  et  si  cerla  fuit  causa  stipulationis  ,  quae  tamcn 
aut  non  (12)  est  secula  ,  aui  finita  (i3)  est  ,  dicendum 
erit  nocere  exceptionem. 

§.  4-  Ifera  quseritur  ,  si  quis  pure  stipulatiTS  sit  certam 
quantitatem  ,  quia  (i^)  hoc  actum  sit  ,  sed  post  stipula- 
lionem  inlerpositara  paclura  sit  ,  ne  (i5)  interim  pecunia 
usfjue  ad  certum  diein  pelaiur:  non  noceat  exceptio  doli  ? 
El  quidera  [  et  ]  de  pacto  (16)  convento  excipi  posse  ne- 
quaquam  ambigentlum  est.  sed  et  si  liac    <xuis    exceptione 


rum  accrperit  ,  deiiide  pccuniam  nihiloniinus  petat  ,  ante- 
quam  id  tempus  praetereat  cujus  temporis  usuras  accepit  , 
an  doli  exceptione  repellatur  ?  et  potest  dici  dolo  eum  fa- 
cere  :  accipiendo  enim  usuras  ,  distulisse  (23)  videlur  pe- 
titionem  in  id  tempus  quod  est  post  diem  usurarum  prao^ 
stitarura  ,  et  tacite  (24)  convenisse  inlcrira  se  non  peti- 
tuium. 

^.  7.  Item  qiiaBritur  ,  si  slatuliberum  mercalus  quis  fu*;- 
rit  jussum  decem  dare  ,  cum  hoc  ignoraret ,  et  duplam 
stipulatus  fuerit  ,  deinde  decem  acceperil?  Evicto  eo  in 
libertatem  ,  agere  ex  duplae  stipulatione  potesl  :  sed  nisi 
decem  ,  quae  implendae  conditionis  causa  acccperit  ,  de- 
duxerit ,  exceptiune  summovendus  erit.  et  haec  ita  Julia- 
nus  quoque  scripsit.  Si  tamen  ex  re  emptoris ,  vel  ex  pe- 
culio  quod  ad  emptorera  pertinebat ,  pecuniam  dederit  sta- 
tulibero  (26)  ,  potesl  dici  exceptionem  non  nocere  :  quia 
dolo  non  faceret. 

3.  Paulus  [  lib.   71.  ad  Edictum  ]. 

ITem  si  (26)  ob  id  ,  quod  antequam  dominujm  ad  me 
transferatur ,  vendilori  dederit  deceni  ,  et  agam  ex 
empto,  ut  decem  recipiarn,  ita  puto  competere  milii  actic-- 
nem  ,  si  paratus  sim  ex  dupla  stipulaiione    eum  liberare, 

De  eo  .,  (Jui  dolo  non  mandat.  1.  De  prornissiojve  oegro- 
ti.  2.  De  conipromisso.  l\.  De  pvpillo  ,  et  cteleris  quibus' 
non  recle  so!i*itur.  5.  De  emptione  S(  nn  fugitivi.  6.  Dg 
transactione  ct  venditione  nominis.  7.  De  re  principali  et 
pcena.  8.  De  pignore.  9.  Si  minor  donai'eri(.  10.  De  pe- 
titione  ex  testainento.  11.  De  hereditate  et  hgato.  i3.  De 
replicatione  doli.  14.  De  Senatuscomulto  Macedumano. 
1.5.  De  doli  clausula.  i6.  De  parente  ,  patrono  et  here- 
dibus.  17.  De  his  qid  sunl  alimi  juris.  18.  Dc  procurc- 
tore.  19.  De  mandato.  20.  De  cklegatione.  21.  De  dote. 
23.  De  tuiore  ,  24.  Et  protutore.  25.  De  curatore.  26. 
De  minore  ,  pupillo  .^furioso^  27.  De  dolo  aetoris.  32.  Sp 


(I)  l.   I.  5.    I.  Supr.  k.  t: 
(.2)     /.  4.  5.   33.  infr.  h.  t. 

(3)  Exccptio  doli  ,  quod  actorem  attinct  ,.  est  in'  personara  : 
qsia  suffioit  ci  diccre  ,  Dolo  fcisti  ,  ut  hic.  quod  autera  excipien- 
ttm  atlinet ,  in  rtm  cst.  Gur?  licct  nulliun  doluiH  comrniserit,  suf- 
ficit  tameu  ti  dici  ,  rcm  ,  quam  possidet ,  doli  vitlo  adfectam  esse. 
5.   2.  infr.   hir. 

(4)  l.  ullitn.   C.  de.  rei  \>indic-at. 

(j)  ^  ide  Goed.  dc  contr.  stip.  cap.  3v  n.  70.  et  se<j.  Petr.  a 
Bcllaf)erti  hic.  Ansi 

((i)  Contra  stipulalioncm  sinc  causa  ,  datur  doli  cxcep.tio.  Stipu- 
latio  nulia  cst  ,  qupu  nulLim  cnufam  continet. 

(7)  y.  limanuel  Zoares  lib.  i.  at^sen'.  c.  7.6.  QnsEsada  lib'.  i. 
quast.  jiir.   cap.   12.  Gulcrius  purt.    i.  rcsoluU  c:  47;  Mod. 

(8)  Stipululionise- 

(9)  Amistrit,    Ha/oand. 

(10)  Causairi  non  iinjlens  stipulalionis  ,  cx  ca  stipulalionc  cxpe- 
Wri  ,  vel  agojc  non  putcst. 

(II)  /'3.    C  de  ruin  numerata.  J.   2.  Inst.  de  exceplioiuh. 
(12)   Vide  siipr.  de  condict.  causa  dat.  caiis.  nvii  srcuta. 

(.i3)  r.uiita  causadioitur  ,  qivotics  res  rcdit  ad  non  causam.  /.  1. 


/.  2.  supr.  de  condictione  sirte  ccmsut 

(i4)  Sub.  ut  pars  dcbcretur  ,  vel  qula  dies  non  ftiit  obligaliora 
adjccta  ,  quoties  cnim  tUcs  omissus  est  ,  preesenti  dic  debetur.  /. 
cuin  ,  qui  Kalendis.  41.  infr.  de  i>eii>.  oMig.  l.  in  omnibus  oblig. 
i4-  infr.  de  reg.  jur. 

(j5)  J.   3.   htstit.  de  exceplinn. 

(16)  d.  5.  3.  infin.  l.  7.  $.  4.  supr.  de  pactfs. 

(17)  Dolo  facit ,  qui  petit  coulra- pactuEr. 

(18)  Innominatis. 

(ly)  l.  8.  l.   12.  Infi\  h.  t.  l.  35.  infr.  de  verb.  sign. 

(20)  §.   3.  sui»:  hic.  id  csl  ,  tempore  i^etitionis  oblatic. 

(21)  Id  est  ,  petitioncm  conlinuando. 

(22)  Vide  /.  9.  iafn.  liijr.  /i.  t.  et  7.  177.  in  fin.  lh.fr.  de 
reg.  jur: 

(23)  /.  57:  supr.  de  pnctis.  l.  G.  supr.  de  leg.  commiasor.  t.  nlt. 
Suj>r:  de  e.o  qw^d  certo. 

(24)  rf.   /.•  57. 

(25)  Dedcrit  statulibero.   Hal: 

(26)  Evicta  re  vciiditon  a.ife  traditioncm  ,  commtttitur  ctiam  *t!- 
pi>latio  dupl.T  ,  :tt  hic.  et  /.  33.  supr.  de  euid.  vide  Cujac.  25. 
vbi.  aG.  Iloc  tamea  iKirloluo  negat.  a/gr- /  evi^K».  16.  Supr.  de  eyittf 


442  D    I    G    E 

non  dominus  ,  qui  rem  vendidit ,  domino   successerit.  33. 
De  cxceptione  metus. 

4.  Ulpianus  lib.  76.  ad  Edictum. 

APud  (i)  Celsum  quferitur ,  Si  cum  Titio  mandassent 
creditores  hereditarii  ,  ut  (2)  adiret  hereditatem  , 
unus  iion  mandasset  decipiendi  (3)  ejus  causa  ,  manda- 
turus  alioquin  ,  si  non  foret  liic  aditurus ,  deiude  agat  : 
■m  exceptione  repellatur  ?  Et  ait  Celsus  ,  doli  (4)  eum 
exceptione  repellendum. 

^.  1.  Julianus  scripsit  ,  Si  quis  cum  seger  (5)  esset  , 
centum  aureos  uxoris  suee  consobrino  spopondisset ,  volens 
scilicet  eam  pecuniam  ad  mulierem  pervenire  ,  deinde  con- 
valuerit  (6)  :  an  exceptione  uti  possil  ,  si  conveniatur  ? 
Et  refert  Labeoni  placuisse  ,  doli  raali  uti  eum  posse. 

§.  2.  Si  in  arbitrum  compromiserimus  ,  deinde  cum 
non  stetissem  (7)  ob  adversam  (8)  valetudinem  ,  poena 
commissa  est  :  an  uti  possim  doli  exceptione  ?  Et  ait  Pom- 
ponius  prodesse  mihi  doh  exceptionem. 

$.  3.  Item  qua^ritur  :  si  cum  eo  ,  a  quo  tibi  sexagin- 
ta  (9)  deberenlur  ,  compromiseris ,  deinde  per  impruden- 
tiam  poinam  cenium  (10)  slipulatus  fueris  :  Labeo  putat 
convenire  officio  arbitri  ,  jubere  tantum  tibi  dari ,  quan- 
tum  re  vera  debeatur  (ii):et  si  non  fiat,  non  (12)  veta- 
re  ,  ne  quid  amplius  petatur.  sed  etiamsi  id  omissum  fue- 
rit  (i3),  peti  posse  quod  debetur  ,  Labeo  dicit  ,  et  si  for- 
te  (i4)  poena  petaiur  ,  doli  mali  exceptionem  pi'ofiituram. 

5.  4-  S^  ^l^is  pupillo  solverit  sine  tutoris  auctoritate  id 
quod  debuit,  exque  ea  solutione  locupletior  (i5)  factus  sit 
pujiillus  :  rectissime  dicitur  ,  exceptionem  peteniibus  noce- 
re.  nam  et  si  mutuam  acceperit  pecuniam  ,  vel  ex  quo 
alio  contractu  locupletior  factus  sit  :  dandam  esse  exce- 
ptionem  (16).  -j-  Idemque  et    in    caeleris    erit    dicendum  , 


S    T    O    R    U    M 

quibus  non  recte  solvitur  :  nam  si  facti  sint  locupletiores 
exceptio  locum  habebit.  ' 

5.  5.  Item  Labeo  scribit  ,  Si  (17)  quis  fugiiivum  esse 
sciens  ,  emerit  servum  ,  et  si  stipulatus  fuerit  fu"itivum 
non  esse  ,  deinde  agat  ex  stipulatu  (18):  non  esse  eum 
exceptione  repellendum  ,  quoniam  (19)  hoc  convenit  : 
quamvis  (20)  ex  empto  actionem  non  haberet.  sed  si 
non  (21)  convenisset  ,  exceptione  repelletur. 

§.  6.  Quod  si  is  (22)  cui  pecunia  debeatur  ,  cum  de- 
bitore  (23)  decidit  (24)  ,  et  nomen  ejus  vendidit  Seio  , 
cui  debitor  mandaverat  ut  nomen  emeret  ,  deque  ea  re 
emptor  stipulatus  est  ,  deinde  crediior  eam  pecuniam  re- 
tinet  ,  quam  per  judicem  abstulit :  an  emptor  ex  stipula- 
tu  possit  experiri  ?  Et  Ofilius  putat ,  si  venditor  nomiais 
paratus  non  sit  reddere  quantum  ab  emptore  (25)  accepe- 
rit  ,  non  nocituram  (26)  exceptionem  doli  maii ;  Et  puto 
sententiam  Ofilii  veram. 

§.  7.  Labeo  ait ,  si  de  homine  petito  secundum  acto- 
rem  fuerit  judicatum,  et  jussu  judicis  satisdatum  sit ,  homi- 
nem  intra  certum  diem  tradi  :  et  si  tradilus  twn  fuisset  , 
pcenamque  stipulatus  sit  :  petitorem  ,  qui  et  hominem 
vindicat  (27)  et  poenam  petit  ,  exceptione  esse  repellen- 
dum.  iniquum  enim  esse  ,  [et]  hominem  (28)  possidere  , 
et  poenam  exigere. 

5.  8.  Item  quaeritur  ,  si  uniones  tibi  pignori  dedero  , 
et  convenerit  ,  ut  soluta  pecunia  redderentur ,  et  hi  unio- 
nes  culpa  (29)  tua  (3o)  perierint,  et  pecuniam  petas?  Extat 
Nervae  et  Atihcini  sententia  ,  dicentium  ,  ita  esse  excipien- 
dum  ,  Si  (3i)  inter  me  et  te  non  convenit  ,  ut  soluta  />e- 
cunia  uniones  tnihi  reddantur:  sed  est  verius  exceptionem 
doli  (32)  mali  nocere  debere. 

§.  9.  Si  minor  milii  infantem  donaverit  ,  deinde  eum 
vindicet ;  exceptione  doli  mali  repellendus  est  ,  nisi  (33) 


(i)  Hanc  legem  uaa  cum  quinquc  sequentibus  prscipuas  esse  in 
toto  jure  notat  post  Guidouem  de  Suzat-ia  Albeiicus ,  l.  a  D.  Pio. 
i5.  Supr.  de  rc  jud.  l.  is  cui.  5.  supr.  ut  in  poss.  leg.  i.  cum 
■pater.  77.  supr.  cle  leg.  2.  l.  properandum.  li.  C.  de  judic.  l. 
scimus.  22.   C.  de  jurc  delib. 

(2)  Vid.  /.   32.  supr.  mand, 

(3)  Aaimus  factie  externis  probatur.  dixi  /.  i3,  ^.  5.  infr.  de 
jurefsci. 

(4)  l.  ult.  supr.  dc  dolo. 

(5)  Qui  seger  aliquid  promisit ,  et  convaluit,  intelligitur  mortis 
causa  promisisse  :  ideoque  pristin»  valetudini  restitutus  a  donatario 
conveuiri  non  potcst;  et  si  conventus  erit,  tutus  ex.ceptioae  dolifuerit. 

(6)  Atque  ita  videtur  tacite  rcvocata  donatio. 

(7)  Stitisseir.  Haloand. 

(8)  In  arbitris  difticultas  praestandi  excusat  a  mora  et  poeaa.  ad- 
de  /.   ult.  ^.   I,  supr.  de  l.  B.hodia. 

(9)  Sexcenta.  vulgat.  hoc  sensu ,  Debitum  non  novatur  ,  si  poena 
ininor  dcbito  sit  coaipromissa.  l.  ultim.  in  fin.  supr.  de  eo  per  queni 
ft^cturn.  ideoque  reus  actori  integrum  debitum  poslea  petciiti  nova- 
tionii  loco  ,  talc  compromissum  objicere  non  potest.  Imo  potest  ; 
^uia  stipulatio  poenalis  novat  contractum.  vid.  /,  44-  $•  "^^-  i^f''- 
de  obligat.  et  action. 

(to)  Id  est  ,  majortm  forte,  si  lectionem  Florentinam  tucbimur  : 
minorem  ,  si  vulgatam. 

(11)  Non  quautiun  per  imprudentiam  stipulatus  es.Veritatem  prac- 
feret  errori  arbiter. 

(12)  Al.  non  vetari.  vel ,  nibil  vetare. 

(i3)  Id  eat,sed  si  judex.  miuoris,quam  sors  cst,  reum  condemna- 
verit  actori. 

(i4)  Practcr  sortem  scilicet.ncc  enim  peti  potest  poena  cum  debi- 
to.   vicle  §.   7.  infr.   h.   t. 

(i5)  Pupillus  de  solutione  sibi  facla  conqueri  nonpotest.si  ea  lo 
cupletior  factus  sit.  /.  i3.  in  fin.  supr.  de  condict.  indcbiti.  l.  3. 
supr.  commndaii.  I.  i5.  l.  47-  infr.  de  solution.  ^.  2.  Inst- quibus 
ahen.  licrt.  ct  ihid.  Tboopb. 

((6)  Id  csl ,  defensioncm. 


(17)  Synopsis  Basilic.   19.  tit.  10.  ex  lib.  5t.  tit.  4-  cap.   4- 

(18)  In  id  ,  quod  interest.  nec  euim  potest  agere  e.x  empto. 
irtfr.  h.  t. 

(19)  Scienti  fugitivum  ,  si  promisero  fugitivum  nou  esse  ,  conve!>- 
tionem  servare  teneor.  secus  si  nudis  tantum  ^erbis  ac  perfusoiie 
servum  commendavero.  /.  ea.  43-  supr.  de  contr.  empt. 

(20)  Pacta  incontinenti  adposita  non  ita  sempcr  oontractus  infor- 
inant ,  ut  ex  iis  agi  possit  ,  ut  hic  Golligtt  ct  ex  hoc  quoque  foco 
Zasius  ,  contractui  bonae  fidei  pactum  adjici  posse. 

(21)  /.  27.  C.  de  evict^ 

(22)  Puta  Titius. 

(23)  Puta  Caio. 

(24)  Decidere  hic  non  est  transigere  ,  ut  putat  Accursius  ,  sed 
de  debiti  quantitate  couvenire ,  solidatis  rationibus;  arrcfter  un  compte. 

(20)  Al.  a  debitore. 

(26)  Cui  ?  ipsi  emplori. 

(27)  Ropctila  et  accepta  non  potest  poena  peti.  /.  uUim.  i'/»  fcn. 
supr.  dc  eo  quod  ccrto  loco. 

(28)  /.  28.  supr.  de  act.  empt. 

(29)  Levi  scil.  cujus  nominc  crcditor  lcnetur.  vide.  /.  6.  C.  de 
pignorat.  Quid  ?  pignoratitius  crcditor  amisso  pignore  potestne  cx- 
periri  advcrsus  Titiuni  non  discusso  princin.ili?  poteit.  v.  /  ult  C. 
de  prcEt.  pign.  vide  Ncgusant.  part.  8.  mjmbr.    i.   num.    i3. 

(30)  Debilor  credilorem  (cujus  culpa  pignus  periit )  dobitum  pe- 
tentem  e.^ceptione  ropellit.  Quid  ,  si  pigaus  debiti  istimationem 
cxcessit :  an  ad  cxcurrcntera  summain  tcnctur  creditori  ? 

(3i)  Al.  Nisi. 

(32)  Alqui  in  facto  ponitur  uniones  culpa  creditoris  periisse  , 
non  dolo. 

(33)  Donatarius  revocata  donatione  ,  aUmenta  et  necessarias  im- 
pensas  imputare  donalori  potest.  Imo  non  irap;itat  djnutori.  Ht< 
enim  modo  ficri  possit ,  ul  donator  ser^-o  el  re  don.ita  careat ,  /.  27. 
infin.  Supr.  de  rei  find-  Pofest  etiam  tieri,  ut  e.\  operis  servi  do- 
natarius  tantum  lucri  perceporit  ,  qaantum  ejj?  nomi.ne  impcndit. 
/.  3i.  /.  32.  supr.  de  rei  \'ind.  .soivc  :  Hj;is  in  liac  .ictionc  cauwm 
possidendi  habet  a  donatore ;  m  coutrarus  Legibu»  oon  habct. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS, 


W 


alimenta  redJat  ,   et    si  quis  alius  sitmptus  proljftbilis  (i) 
in  eum  factiis  sit. 

5.  10  Prxterea  scientlum  est  ,  sr  quis  quiJ  ex  testa- 
meuto  contra  (2)  voluntutem  petat  ,  exceptione  eum  doli 
mali  repelli  solere  :  et  ideo  heres  qui  nou  habet  volunta- 
lera  ,  per  exceptionem  doli  repellitur. 

%.  II.  Si  quis  ex  uncia  Leres  sit  scriptus  ,  ex  qua  du- 
conta  consequi  potuit  ,  deinde  propler  hoc  ,  legatum  in 
quo  centum  erant  pra;tuUt  (3)  ,  ne  (4)  molestiis  here- 
ditariis  implicareluv  ;  an  si  lcgatum  petat  ,  exceptione 
doli  mali  summoveatur  ?  Et  ait  Julian»s  non  esse  eum 
summovendum.  quod  si  a  substituto  pretium  (5)  accepit, 
vel  quod  pretii  loco  haberi  posset ,  ne  adeat  hereditatem: 
petens  legatum  ,  dolo  (  iiK[uit  )  facere  inteUigetur  ,  ac 
per  hoc  doli  exceptione  repelletur. 

$.  12.  Qua^situm  est  ,  si  cum  fundi  usumfructum  hal>e- 
vem  ,  eum  fundum  volente  (6)  me  vendideris  ,  an  vin- 
dicanti  mihi  usumfructum  exceptio  sit  objiGienda  ?  Et  hoe 
jure  utimur  ,  ut  exceptio  doli  noceat. 

§.  i3.  Marcellus  ait  ,  adversus  doli  exceptionem  (7) 
non  (8)  dari  replicationem  doli.  Labeo  quoque  iu  eadem 
opinione  est.  ait  enim  iniquum  esse  ,  communem  maliliam 
petiiori  quidem  praemio  esse,  ei  vero  cum  quo  ageretur  , 
poenae  (9)  esse  :  cum  longe  sequum  sit ,  ex  eo  quod  per- 
fide  gestum  est  ,  actorem  nihil  consequi. 

§,  14.  Contra  Senatusconsulti  quoque  MacedoJiiani  ex- 
ceptionem  de  dolo  (10)  dandam  (u)  replicationem  ,  ainbi- 
gendum  non  esse  ,  eamqae  nocere  dcbere  ,  etiam  Constitu- 
tionibus  et  sententiis  (12)  auctorum  (i3)  cavelur. 

§.  i5.  Labeo  (i4)  ,  et  si  ex  stipulatu  actio  compe- 
tat  (i5)  propter  (16)  doli  clausulam  ,  tamen  nocere  doli 
exceptionem  ait.  Si  adversus  ea  ,  inquit  ,  factum  erit  : 
posse  enim  petitorem  ,  antequam  slipulatio  commitlatur  , 
nihil  dolo  malo  fecisse  ,  et  tunc  facere  ,  cum  petat.  pro- 
pter  quod  exceptionem  esse  necessariam  (17). 

5.   *6.  Advenus  (18)  parentes  patronosque  ,  ne(jue  doU 


exeeptio  ,  neque  alia  quideni  quae  pafrcni  pnrfnlisve  oji- 
nioiicm  ,  apud  bonos  mores  (19)  sugillet  ,  compclere  po- 
test.  in  factum  tamen  erit  excipiendum  :  ut  si  forte  pecii- 
nia  non  nnmerata  dicatur  ,  oLjici.itur  exceptio  pecnnije 
non  numeratge.  -j-  Nihil  autem  interesi  ,  utrum  palronus 
ex  suo  conlraclu  ,  an  vero  [  (x  ]  alieno  conveniatur  ; 
semper  (20)  enim  reverentia  vi  rxjiibcnda  est  tam  vivo  , 
quam  defuncto.  Si  autem  cum  heredc  liberti  palronus  agat, 
piiio  excipere  debere  de  dolo  patroni  horedem  liberti  :  li- 
bertum  autem  de  dolo  patroni  ,  et  si  ab  herede  ejus  con- 
veniatur  ,  minime  (21)  exceptionem  objecturum  5  namquc 
convenit  tam  (22)  vivo  ,  quam  mortuo  pationo  a  liber- 
lo  (28)  houorem  exliiberi. 

f  In  stipulatione  plane  doli  clausula  non  erit  delrahen- 
da  :  quia  ex  doli  clausula  non  de  dolo    actio  intenditur 
sed  ex  stipulatu. 

5.  17.  In  hac  exceptione  ,  et  de  dolo  servi ,  vel  alic- 
rius  personge  juri  nostro  subjecta;  excipere  (24)  possumus, 
et  de  eorum  dolo  ,  quibus  (2  5)  adquiritur.  Sed  de  servo- 
rum  et  filiorum  dolo  ,  siquidem  (26)  ex  peculiari  eorum 
negotio  actio  inlendatur  (27)  ,  in  infinitum  (28)  exceptio 
objicienda  est. 

■j-  Si  autem  non  (29)  ex  peculiari  causa  ;  tunc  de  eo 
duntaxat  excipi  oportet,  quiu  admissus  sit  in  (3o)  ipso  nego- 
tio ,  quod  geritur  ;  non  etiam  si  postea  aliquis  dohis  interve- 
nisset.  neque  enim  esse  a^quum  ,  servi  dolum  amplius  (3i; 
domino  nocere  ,   quam  in  quo    opcra    ejus  esset  usus. 

5.  18.  Quaesitum  est  ,  an  de  procuratoris  (3^)  dolo  qui 
ad  agendum  tantum  (33)  datus  est  ,  excipi  possit?Et  pu- 
to  recte  defendi  :  si  quidem  in  rem  (34)  suam  procurator 
dalus  sit  :  etiam  de  praeterito  ejus  dolo  (  hoc  est  ,  si  an- 
te  exceptum  judicium  (35)  dolo  quid  fecerit  )  esse  exci-- 
piendum.  si  vero  non  in  rem  suam  (36)  :  dolum  praesen- 
lem  in  exceptionem  confercndum.  Si  autem  is  procurator 
sit ,  cui  omnium  rerum  administratio  concessa  est^  tunc  (3^) 
de  omni  dolo  ejus  excipi  posse  JNeralius  scribit. 


(i)  Sumptus  aatem  proBabiiis  is  intelligitur  y  qui  in  discipliDas 
servi  factus  fuit. 

(2)  /.  8.  infn.  l.  17.  $.  i.  in  fn.  infr.  h.  f.  vid.  /.  17.  C 
de  fdeicomm. 

(3)  l.  21.  infn.  supr.  si  quis  omissa  caus.  l.  17.  in  fin.  h  87. 
l.  89.  supr.  dc  teg.   1.  vid.  Gujac.   14.  ohsen>.  29. 

(4)  Actus  hujusmodi  providentiae  tribuitur  ,  in  /.  90.  supr.  de 
ieg.  I.  Melior  est  conditio  ,  quae  petenti  utilior  est.  adde  /.  5.  supp. 
de  in  diem  addict. 

(5)  Qui  a  substituto  pretium  ,  aut  quasi  acccpit  ,  hereditatem 
adgnovisse  dicitur  :  ideoque  legata  petens  ,  exceptione  doU  repellitur. 

(6)  Proprictarius  si  fundum  vendit  volcntte  ,  boc  est  ,  non  sim- 

J)Uciter  tacente,  sed  exprcsse  volente  fructuario ,  fruGtuarius  jus  usus- 
ructus  amittit  :  Et  tamen  crcditor  ,  quo  consenticnte  debitor  pi- 
gnus  vendidit  ,  jus  suum  pignoris  nou  amittit.  /.  8.  J.  i5.  supr. 
quib.  mod.  pign. 

(7)  /.   154.  infn.  infr.  de  regul. 

(8)  Irao  datur.  $.  14.  infr.  h.  t.  arg.  l  47.  supr.  solut.  Datur 
qooque  cxccptio  doli  adversuseum  ,  qui  dolum  adniisit.  /.  ult.  5.  3. 
supr.  dc  eo  ,  per  quem,  l.  36.  supr.  de  dolo.  l.  10.  supr.  de 
oompcnsat. 

(9)  Vid.  /.  49-  "?/?••  de  reg.  jur. 

(10)  In  filiumfamiiias  ,  qui  se  patremfani.  crcditori  forte  persua- 
sit.  A  3.  supr.  de  SC.  Macedon. 

(11)  Vide  /.   10.  supr.  de  re  jud. 

(12)  Id  est  ,.responsis:  hinc  responsa  prudentum  dicunlur  seoten- 
tiae.  5-  8.  Instit.  de  jure  nut.  gent.  et  ciif. 

(i3)  Auctores  hic  concise  dicuntur  prudentcs  juris. 
(i4)  Doli  agi  ct  cxcipi  potest   propter    clausulara  doli   adjectam 
aontr<ictui. 

(i5)  Actio  competat.  proptcr  doli  clausulara.  vulgat.  Tlal. 
(16)  Fropter  doli  clausulam  et  agi  et  exoipi  dc  dolo  potest. 


_  (17)  Id  est,  utilicm.  Zas.  hic.  Si  tamen  necessarium  proprie  ac- 
ci  pimus  ,  quaeri  possit ,  cur  necessario  dicatur.  vidc  Accurs. 

(18)  Facti  exceptio  ,  non  doli  ,  datur  adversus  pcrsonas  quibus 
debetur  reverentia.  /,  11.  supr.  de  dolo  l.  6.  /.  7.  supr.  deobseq, 
/.  2.   C.  qui  et  advers.  quos  in  integr. 

(19)  Legendum  cst  iorie  .,  moratosque  :  grave  est  enim  cujubquairi 
opinionem  apud  Ijonos  moratosque  sugillare. 

(20)  Vide  /.  9.  supr.  de  ohseq. 

(21)  Imo  objicitur.  /.   i5.  supr.  de  B.  P.  contra  tid>, 

(22)  Tam  vivo  quam  mortuo  patri  patronove  honor  exhihendus 
est  a  liberis  libertisve,  /.  9.  supr.  de  ohseq. 

(23)  Et  vasallo.  dixi  in  Epitome  Eeudorum  ,  tit.  dc  his  ,  quih, 
lU  indignis. 

(24)  Si  conventi  eoram  causa  fuerimus  :  vcl  exccptionem  pati  ,  si 
eorum  nomine  convenimus. 

(25)  Domini  et  patris. 

(26)  Ncc  fiUi  nec  servi  dolus  extra  peculium  nocere  debet  patri 
vel  domino  ,  nisi  alteruter  sciverit  ct  prohibcre  potuerit. 

(27)  Adversus  patrem  vel  dominum. 

(28)  Sive  dolnm  servus  vel  filiusfamilias  admiscrit  iu  ipso  con- 
tractu  ,  sive  post  ipsum  contractura. 

(29)  Sed  dominica  vel  patris. 

(30)  Id  est  ,  exordio  contractus  ipsius. 
(3i)  /.  7.  ^.   r.  supr.  de  damn. 

(32)  /.11.  iiifr.  h.  t. 

(33)  Specialiter  ,  non  ad  ncgotia  omnia,  ut  vcrs.  si  autcm.  infr.  h.  t. 

(34)  Dolus  procuratoi  is  in  rem  suam  vt?i  ad  litcm  (  ante  corptuin 
judicium  )  vel  administrantis  omncs  res  domini  ,  uoccl  domino. 

(35)  Id  est ,  litem  contest;itaia. 

(36)  /.  5.  supr.  dc  tributoria. 

(37)  Scd  ad  lites. 


444 


DIGESTORUM 


§.  19.  Mandavi  Titio  ,  ut  a  te  stipularetur  ^  deinAe  (1) 
Titius  Scio  ;  el  slipulalus  a  le  Seius  est  ,  ct  judicium  edi- 
dit :  Ait  Labeo  ,  cxcipieudura  esse  lam  de  meo  ,  quam  et 
Seii  dolo. 

§.  20.  Item  quaerilur  ,  si  debitor  meus  te  circumvenie- 
Iwl  ,  teque  mihi  reum  dederit  (2)  ,  egoque  abs  te  sti- 
pulatus  fuero  ,  deinde  pelam  :  an  doli  mali  exceptio  obstet? 
Et  niagis  e3t,ut  non  tibi  permittatur  de  dolo  debitoris  mei 
adversus  me  excipere:  cum  (3)  non  ego  te  circumvenerim. 
adversus  ipsum  autem  dcbitorem    meum  poteris  experiri. 

^.  21.  Sed  et  si  mulier  post  admissum  dolum  debitorem 
suum  marilo  in  dotem  delegaverit  ,  idem  probandum  erit, 
de  dolo  mulieris  non  esse  permiltendum  excipere ,  ne  (4) 
indotata  fiat. 

§.  22.  Apud  Julianum  qusesitum  est  ,  si  heres  soceri  a 
quo  dos  peteretur  ,  exciperet  de  dolo  mariti  ,  et  mulieris, 
cui  pecuiiia  qua;reretur  :  an  obstatura  esset  exceptio  ex 
persona  mulieris  ?  Et  ait  Juiianus  ,  si  maritus  ex  promis- 
sione  dotis  ab  herede  soceri  petat  ,  et  heres  excipiat  de 
dolo  filias  ,  cui  ea  pecunia  adquireretur  ,  exceptionem  ob- 
stare  (5)  :  dos  enim  quam  maritus  ab  herede  soceri  pe- 
tit ,  intelligitur  (  inquit  )  filise  adquiri  ,  cura  per  hoc  do- 
lem  sit  habitura.  -Y  Illud  non  explicat  Julianus,  an  [  et  ] 
de  dolo  mariti  excipi  possit  :  puto  autem  eum  hoc  senti- 
re  ,  ut  etiam  de  dolo  raariti  noceat  exceptio  ,  licet  videa- 
tur  uulla  dos  filiae  (  ut  ait  )  quaeri, 

5.  23.  Illa  etiam  quajstio  ventilata  est  apud  pIeros<;|ue , 
an  de  dolo  tutoris  excepiio  pupillo  experienti  nocere  de- 
beat  ?  Et  ego  puto  utilius  ,  et  si  per  eas  (6)  personas 
pupillis  faA^etur  (y)  :  tamea  dicendum  esse  ,  sive  quis 
emerit  a  tulore  rem  pupilli  ,  sive  contractum  sit  cura  eo 
ia  rem  pupilli  ,  sive  dolo  quid  tulor  fecerit  (8)  ,  et  ex 
eo  pupilius  locuplctior  factus  cst  ,  pupillo  uocere  (9)  de- 
bere.  "j^  Nec  illud  esse  dislinguendum  ,  cautum  sit  ei , 
an  non  :  solvendo  sit  ,  an  non  ,  tutor  :  dura  modo  rem 
administrel.  unde  enim  divinat  (10)  is  ,  qui  cum  tutore 
contrahit  ?  plane  si  mihi  proponas  coUusisse  aliquem  cum 
tutore  5  faclum  suum  ei  nocebit. 

§.  24-  Si  quis  non  tulor ,  sed  pro  (11)  tutore  negolia 
geiat :  an  dolus  ipsius  noceat  pupillo  ,  videamus  ?  Et  pu- 
tem  non  nocere  :  uam  si  is  qui  pro  tutore  negotia  gere- 
bat  ,  rem  vendiderit  ,  et  (12)  usucapta  sit ,  exceptionem 
non  (i3)  nocere  (i4)  pupillo  remsuam  persequenti ,  etiam 
si  ei  cautum  sit  :  quia    huic    rerum  pupilli    administratio 

(i)  Dolus  siihslituti  procuratoris  nocet  domino  copstituenti.  ad- 
de  /.   if>.  §.  1.  siipr.  de  divers.  temporal. 

(2)  Id  est  ,   dclegaverit. 

(3)  /.  5.  5.  5.  infr.  h.  t. 

(4)  Adde  et  aliam  rationem  :  quia  maritus  dclogatum  non  habct 
(  prcescrtim  constantc  matrimonio  )  ex  causa  lucratrva ,  sed  onerosa  , 

-cum  debcat  sustincre  oncra  matrimonii. 

(5)  Cum  ea  scil.  pccunia  nuno  primym  adquiratur  postsohitum 
matrimouium.  Sic  Zasius  intelligit  hunc  5-  nc  aiioquin  dissid^at  a 
superiori. 

(G)     Id  est,  tutorem  ,  curatorern. 

(7)  Id  est  ,  ctsi  illa;  personae  pupillis  prodesse  dcbeant ,  et  in  iJ 
comparatae  ut  pupillis  prosint, 

(8)  In  re  pupiUi. 

(9)  Vide  qua;  scripsi  ad  /.  a.  C.  qiii  admiiti. 

(10)  Divinarc  nemo  cogitar.  /.  3i.  in  Jin.  supr.  ad  l.  Aquil, 
l.  29.  5-  3.  supr.  mandaii. 

(11)  Vcri  ,  non  puLativi  tutoris  dolus  nocet  pupilb.  /,  i5.  pr. 
supr.  dc  dolo. 

(12)  Et  non  usucapta.  Cujac.  ad  /.  4-  $•  «  pupillo.  supr.  de 
iiiucnpioniius .  Sic  Basilica  ,  jt  f/,y)  ya-yKxvmvrti-  Cujac.  i5.  obs.  22. 
Robert.  i.  recept.  7.  eam  negalioncm  iion  esse  necessariaui  ait  : 
lK>.ise  tamcn  adili  fatotiir. 

(i3)  Imo  uocebil  ,  si  ui^icapta  slt.  /.  2.  supr.  de  eo  ,  qui protulcre. 


concessa  non  fuit.  *|'  Secundum  haec  magis  opinor  de  dolo 
tutoris  cxceptionem  pupillo  esse  objiciendam. 

§.  25.  Quse  in  tutore  diximus ,  eadem  in  curatore  quo- 
que  furiosi  dicenda  erunt  :  sed  et  in  prodigi  ,  vel  minoris 
vigintiquinque  annis. 

§.  26.  De  dolo  autem  ipsius  minoris  vigintiquinque  an- 
nis  exccptio  utique  locum  habebit.  Nam  et  de  pupilli  do- 
Jo  inlerdum  esse  excipiendum  ,  nequaquam  ambigendura 
est  ,  ex  ea  setate  qua;  dolo  non  careat.  -f-  Denique  Julia- 
nus  quoque  saepissime  scripsit  ,  doli  pupiJlos(i5)  qui  pro»» 
pe  pubertatem  sunt ,  capaces  esse.  Quid  enim  si  debitor  , 
ex  delegato  pupilli  pecuniam  creditori  ejus  solvit  ?  fingen- 
dus  (16)  est  (  inquit  )  pubes  esse,  ne  propter  maliliae  igno- 
rantiam  bis  (17)  eandem  pecuniam  consequatur.  •f'  Idera 
servandum  in  furioso(i8)  ait  ,  si ,  cum  existimaretur  com- 
pos  mentis  esse  ,  jusserit  debitorem  crediiori  solvere  ;  vel 
si  ,  quod  exigit  ,  domi  habeat. 

§.  27.  De  auctoris  dolo  exceptio  emptori  (19)  non  (20) 
objicitur.  •j'  Si  autem  accessione  auctoris  utitur,  aequissimum 
visum  est ,  eum  (21)  qui  ex  persona  auctoris  utitur  accessio- 
ne,  pati  dolum  auctoris.  et  peraeque  traditur,  rei  (22)  quidem 
cohaerenlem  exceptionem  etiam  emptori  nocere  :  eam  (23) 
autem  quae  ex  delicto  personae  oriatur,  nocere  non  oportere. 

§.  28.  Si  cum  legitima  hereditas  Gaii  Seii  ad  te  per- 
veniret  ,  et  ego  essem  heres  institutus  ,  persuaseris  (24) 
mihi  per  dolum  malum  ne  adeam  hereditatem  :  et  postea- 
quam  ego  repudiavi  hereditatem  ,  tu  eam  Serapronio  ces- 
seris  pretio  accepto  5  isque  a  me  petat  heredilalem  :  exce- 
ptionem  doli  mali  ejus  qui  ei  cessit,  non  (2 5)  potest  pati. 

§.  29.  Si  quis  aulera  ex  causa  legati  (26)  vindicet  , 
aut  is  ,  cui  ex  causa  donationis  res  prsestita  est  ,  vindi- 
dicet  ,  an  de  dolo  excepiionem  patiatur  ex  causa  ejus  in 
cujus  locum  successerit  ?  et  magis  putat  Pomponius  sum- 
movendum.  et  ego  puto  exceptione  eos  esse  repellendos  : 
cum  lucralivam  (27)  causam  sint  nancti.  Aliud  [  autem  ] 
esl  enim  emere  ,  aliud  ex  his  causis  succedere. 

§.  3o.  Idera  tractat  Poraponius  ,  el  in  eura  qui  pi^no- 
ri  accepit  ,  si  Serviana  vel  hypothecaria  actioue  experia- 
im-  ;  nam  et  hunc  putat  Pomponius  sumraovendura  5  quia 
res  ad  eum  qui  dolo  fecit  ,  reversura  est. 

§.  3i.  Auctoris  autem  dolus  (  sicut  dixiraus  (28)  )  em- 
ptori  non  objicitur.  Sed  hoc  in  eraptore  solo  servabimus: 
ilem  in  eo  qui  permutaverit  ,  vel  in  solutum  acceperit  : 
item  in  siinilibus  qui  vicem  emplorum  continent  (29). 

(i4)  LiceJ  emptor  poterit  csse  bonae  lidei,  /.  i3.  injin.  supr.cbe 
Publiciana. 

(i5)  Pupillus  prope  pubertatera  est  doli  capax.  /.  i3.  in  Jin. 
supr.  de  do/o.  Qui  sint  pupilli  prope  pubertatem ,  vide /.  17.  supr. 
de  exciis.  tiitor. 

(16)  Fingentis  se  ,  inquit  ,  pubcscere  ?  ne  proptcr  et<.  Hal. 

(i-j)  Malc  quis  petit ,  quod  iutus  jam  habct. 

(i8)  /.    iG.   inrr.  h.  t. 

(19)  5-  3..   Infr.  h.  t. 

(20)  Dic  tamcn  ,  ut  Infr.  h.  t.  5-  pi^ox. 

(21)  Dolum  aucloris  patitur  ,  qui  cjus  ex  pcrsona  acoessioiie  uti- 
tur,   /.   49-  iu  fin.  supr.  solut.  matrim. 

(22)  /.  7.  5.    !•  supr.  de  e.rceplionib. 

(23)  Exceptiones  ,  quae  cx  dehcto  veuditoris  oriuntur  ,  cmptori 
non  noccnt  ,  scd  illae  tantum  quae  rei  coliaercnt  ,  quae  rcm  ipsam 
adticiunt. 

(24)  /.  6.  Suj  j\  de  eo  ,  quod  metus  caus. 

(25)  Imo  potcst.  Hahcns  euim  causam  ab  auctore  doloso  ,  rcpcl- 
litur  esctptioiic  doli.  /.   2.  5-   2.  supr.  h.  t. 

(26)  /.  87.  supr.  de  ig.    i. 

(27)  5.   3i.  infr.  h.  t. 

(28)  5.  27.  supr.  h.t.  /.  7.  5-  II.  «"/"•■  de  P«WicKJWJ.  vitle /.  3. 
C.   dr  fifi iculo  ct  coinm. 

(29)  ObtinciU.   llulound. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS, 


415 


•]-  C.-eterum  si  noxs  deditus  quis  sit  ,  Pomponius  putat 
pasiurum  cxceplioncm  ,  quam  ille  pateretur  qui  noxae  dc- 
dit.  Prcinde  ex  quacunque  alia  causa  ,  quae  prope  lucra- 
(ivam  habet  adquisitionem  ,  qusesisse  quis  videatur  ,  patie- 
lur  exceplionem  doli  ex  persona  ejus  in  cujus  locum  suc- 
cessit.  Suificit  enim  ,  si  is  qui  preliura  dedit  vel  vice  (i) 
prclii  ,  cum  sit  bona  fide  emptor  ,  ut  non  patiatur  doli 
exceptionem  ex  persona  auctoris  :  utique  si  ipse  dolo  ca- 
ret.  Cxlerum  si  ipse  dolo  non  careat  ,  peryenietur  ad  do- 
li  exceptionem  ,  et  patietur  de  dolo  suo  exceptionem. 

§.  32.  Si  a  Titio  fundum  emeris  (2)  ,  qui  Sempronii 
erat  ,  isque  tibi  traditus  fuerit  pretio  soluto  ,  deinde  Ti- 
lius  Semprouio  heres  extilerit  ,  et  eundem  fuudum  Msevio 
vendideril  et  tradiderit  :  Julianus  ait  ,  aequius  esse  Praeto- 
lem  te  tueri  .  quia  (3)  et  si  ipse  Titius  fundum  a  te  pe- 
tfret ,  exceptione  in  factura  (4)  comparata  ,  vel  doli  ma- 
li  (5)  sun)moveretur  :  et  si  ipse  eum  possideret  ,  et  Pu- 
bliciana  peteres  ,  adversus  excipientem  ,  si  non  suus  esset^ 
replicatione  utereris  :  ac  per  hoc  intelligeret  eum  fundum 
rursum   vendidisse  quem  in  bonis  non  haberet. 

§.  33.  Metus  causa  exceptionem,  Cassius  non  proposue- 
rat ,  conientus  doli  exceptione  ,  quae  est  generahs.  Sed 
utihus  visum  est  etiam  de  metu  opponere  exceptionem  , 
etenim  distat  ahquid  [  a  ]  doli  exceptione :  quod  exce- 
ptio  doli  personam  (6)  complectitur  ejus  qui  dolo  fecit  : 
enimvero  (7)  meius  causa  exceptio  iu  rem  scripta  est  , 
45"^'  in  ea  re  nihil  meius  causa  factum  est ;  ut  non  inspi- 
cJamus  ,  an  is  qui  agit  ,  metus  causa  fecit  aliquid  ,  sed 
an  omnino  inetus  causa  factum  est  in  hac  ve  a  quocun- 
que  ,  non  tantum  ab  eo  qui  agit.  Et  quamvis  de  dolo 
auctoris  exceptio  non  objiciatur  ,  verumtamen  hoc  jure 
utinuir  ,  ut  de  meiu  non  tantum  ab  auctore  ,  veruin  a 
quocunque  adhibito  exceptio  objici  possit. 

§.  34.  IHud  sciendum  esl  ,  hanc  exceplionem  de  metu 
eum  (8)  objicere  debere  ,  qui  metum  non  (9)  a  paren- 
le  passus  est ,  in  cujus  fuit  potestate.  caeterum  pareuti  li- 
ccre  (lo)  detcriorem  conditionem  liberorum  in  rebus  pe- 
culiariis  facere  :  sed  si  se  abstinuerit  liereditate  pater- 
na  (11),  succurrendum  ei  erit  ,  ut  alioquin  succurritur. 

Si  quod  (juis  pure  dehet ,  ei  legetur  sub  conditione.  i . 
De  via  legala  ,  et  de  Lege  Falcidia.  2.  De  donatione. 
3.  De  dolo  dispensaloris.  4-  De  venditione  et  redhibitio- 
ne.  5.  De  ddegadone.  6.  De  tempore. 

P5.  PAULts  lib.   71.  ad  Edictum. 
Ure  mibi  debes  decem  ,  ea  tibi  sub  conditione    leea- 


vi  :  interim  (12)  heres  si  pctat  ,  doli  cxceptione  nou 
est  summoV(!udus  ;  cum  possit  etiam  delicere  condiiio. 
ilaque  legatorum  stipulalionera  (i3)  inlerponere  dtbebil  : 
sed  si  nou  caveat  heres  ,  doli  exceplione  summovebitur  ; 
expedit  enim  legatario  rctiuere  summam  ,  quam  milti  ia 
possessionem  rerum  hcreditariarum. 

§.  1.  Si  cui  legaia  sit  via  (i4)  ,  et  is  Lege  Falcidia 
locum  habente  totuni  eam  vindicet ,  non  (i5)  oblata  a?sti- 
maiione  quartae  (16)  partis  ,  summoveri  eum  dcli  ex- 
ceptione  Marcellus  ait ,  quoniam  suo  commodo  heres 
consulit. 

5.  2.  Si  donavi  alicui  rem  ,  nec  tradidero  ,  et  ille  cui 
donavi  non  tradita  possessione  in  eo  loco  a;diflcavcrit  me 
scicnte  ,  et  ,  cum  ajdificaveiit ,  nanclus  sim  ego  possessio- 
nem  ,  et  petat  a  me  rem  donalam  ,  et  e^o  excipiam  , 
fjuod  supra  (17)  legitimum  modum  facta  (18)  est  .,  [ 'i"  j 
de  dolo  rephcandum  est  ?  dolo  enim  feci  ([ui  passus  sum 
eum  a;dificare  (19)  ,  et  non  reddo  impensas  (20). 

5.  3.  Actoris  ,  «(ui  (21)  exigendis  pecuniis  praepositus 
csl  ,  etiam'poslerior  dohis  domino  nocet. 

§.  4-  ^^  servus  veniit  ab  eo  cui  hoc  dominus  permisir, 
et  redhibitus  (22)  sit  domino  ,  agenti  venditori  (23)  de 
pretio  ,  exceptio  ojiponilur  redhibitionis  :  licet  etiam  is  qui 
vendidit  ,  domino  pretium  solverit.  •\'  Etiam  mercis  nun 
Iraditae  exceptione  summovetur  ,  [  et  ]  qui  pecuniam  do- 
mino  jam  solvit  :  et  ideo  is  qui  vendidit  ,  agit  adversus 
dominum.  "Y  Eandem  (2^)  causam  esse  Pedius  ait  ejus  , 
qiii  negotiujn  noslrum  gerens  vendidit. 

5.  5.  Si  cum  ,  qui  volebat  mihi  donare  supra  Isgiti- 
mum  modum  ,  delegavero  (2  5)  creditori  meo  :  non  pote- 
rit  adversus  petentem  uti  exceptione  :  quoniam  crcdilor 
suum  petit  (26).  In  eadem  causa  est  maritus  :  nec  hic 
enim  debet  exceplione  summoveri  ,  qui  suo  nomine  agit. 
'I'  Nunquid  ergo  ,  nec  de  dolo  mulieris  excipiendum  sit 
adversus  marilum  qui  dolem  petit  ,  non  (27)  ducturus 
uxorem  ,  nisi  dotem  accepisset  ,  nisi  jam  divertit?  Ita- 
que  (28)  condictione  tenetur  debilor  qui  delegavit  ,  vel 
muUer  ,  ut  vel  hberet  debitorem  ,  vel  si  solvit,  ut  pecu- 
nia  ei  rcddatur. 

5.  6.  Non  (29)  sicut  de  dolo  actio  certo  tempore  fini- 
tur  ,  ita  etiam  excepiio  eodem  tempore  danda  est.  naai 
haec  perpetuo  (3o)  competit  :  cum  actor  quidem  in  suu 
polestate  (3i)  habeat  ,  quando  utatur  suo  jure  ;  is  autem 
cum  quo  agitur  ,  uon  habeat  potestatem  ,  quando  con- 
veniatur. 


(i)  Vice  prctii  cst  id  ,  quod  prctii  loco  datur  :  non  pretium 
ipsum  cii  ,  qiiod  in  pccunia  consistit  ,  sed  quiddam  pecuuiae  vice. 
dixi  ad  /.  3.    C.  de  periculo  et  commodo  rei  vcnditce. 

(2)  Vidc  /.  2.  supr.  de  except.  rei  vendit. 

(3)  Vide  /.    17.  supr.  de  evict. 

(4)  Ulili.  de  qna  /.21.  supr.  de  piXEscjipt.  vcrb. 

(5)  Qu.-c  exccptioni  in  faclum  similis  est.  de  qua  vide  Oiden- 
dorji.  c.   3.  dc  except. 

(6)  /.  2.  5-  2.  supr.  h.  t. 

(7)  Exceptio  doli  est  in  rem  ex  partc  opponenlis  :  in  personam  , 
ci  parlc  ejus  cui  oppouitur.  /.  2.  5.  i.  supr.  h.  t.  Exccptio  metus 
cx  utraquc  parte  est  in  rcm  ,  hoc  est ,  opponeutis ,  ct  ejus  cui  op- 
ponitur. 

(8)  Exceptio  mctus   non    datur   advcrsus   parcntem. 

(9)  /.   7.  supr.  de  obsequiis. 

(10)  Imo  non  licct.  /.    12.  infr.  de  castrens. 

(1 1)  Subuudi,  rdii  :  cui  nicti.s  crat  illatus  circa  rem  pcculiarcm. 

(12)  Id  cst  ,  condilione  pendente. 

(i3)  Dc  lcgato  solvcndo  ,  in  conditionis  evcntiim. 
(i4)  Subaudi,  ab  co  ,  fpii  itgata  uilra  dodrantem  rcUquerit. 
(i5)  /.  80.  in  fin.  supr.  ad  l.  Ftilcid. 

(16)  Id  cf  ,  non  oblala  quarla  parte  aeslimationis  tolius  via ,  ut 
Torn.U}. 


l.  cum  filius.  76.  pr.  supr.  de  leg.  2. 

(17)"/.  saiicimus.  Z\.  J.  2.  /.  si  quis  argentum.  35.  §.   sin    au- 
tem.   C.  de  donat. 

(18)  Impensa  scilicet. 

(19)  Omniinodo  ,  vel  supra  lcgitimum  moduin. 

(20)  De  eo  quod  est  ffidificatum  supra  legitimum  modum. 

(21)  Actores  exigendis  pccuniis  prsepositi.  addc  /.    11.   C.deobl. 

(22)  Vidc  /.    14.  supr.  de  exccpt. 

(23)  Eidemquc  procuratoi-i. 

(24)  Ut  rcdliibita  v(l  non  Iradita  re ,  repellatur  pctens  pretjun»  , 
licet  de  suo  solvcrit  domino. 

(25)  Excepiio  quoe  potcrat  objici  delcganti ,   objici   potcst    etiaia 
dclcgalo. 

(26)  Qui  suum  petit ,  neinincm  dcfraudat.  /.    44-  •*"/"'•    de  con- 
dict.  indeb.  l.   i.   \.   10.  Infr.  quar.  rer.  ,  r,^     — 

(27)  Vidc  Novell.  11.  Gotii.  Addc  /.  idt.   C.  adSC.  relUian. 
l.  ult.  5.    1.  supr.  quce  infraud.  creditor.  Ans. 

(28)  /.    12.  /.    i3.  infr.  de  novation. 

(29)  Annua  ,  ad  agendum  ,    ad  cxcipicndum  i-serpetua  siint.  atldc 
l.  licet.  5.    C.  de  exceptionib. 

(30)  Etiam  inlra  annuni.  virl.  Papon.  1.  notar.  c.  5.  fol.    61 4- 
(3i)  /.  unic.  C.  ut  nemq  invitui,  l.  ^i.  infr.  de  reg.  jur. 

57_ 


446  D    I    G    E    S 

Si  debiior  pccuniam  culpa  creditoris  amiserii.  De  pecuiiia 

soluta  creditori  crtdiloris. 

6.   Gajus  lib.   3o.   ad  Ediclum  provinciale. 

SI  opera  (i)  creditoris  acciderit  ,   ul  dtbilor  pecuniam, 
quam  soiutunis  eral  ,  perderel :    exceptioae  doli  mali 
crcdilor  removebitur. 

■^-  Idem  est  et  si  (2)  creditori  ejus  numeratara  pecu- 
niam  ,  ratam  creditor  non  (3)  habeat. 

De  promissione  per  errorcm. 
7.  IJLPiANts  lib.   76.    ad  Ediclum. 

JUlianus  ait  ,  si  pecuniam  (4)  quam  me  (5)  tibi  de- 
bere  existimabara  ,  jussu  tuo  spoponderim  ,  cui  dona- 
re  volebas  ^  exceptione  (6)  doli  mali  potero  nie  tueri  : 
et  prseterea  (7)  condiciio  milii  adversus  stipulatorem  com- 
petit ,  ut  me  liberet. 

§.  I.  Idem  Julianus  ait  ,  si  ei  (8)  ,  quem  creditorem 
[  luum  ]  putabas,  jussu  tu.o  jiecuniam  quara  me  tibi  de- 
bere  existimabam  ,  promisero  ,  peteatem  doli  mali  exce- 
pfione  summoveri  d^bere  :  et  amplius  ,  agendo  ffum  stipu- 
latore  consequar  ,  ut  milii  acceptam  faciat  stipulalionem. 
et  habet  haec  sentenlia  Juliani  humanilatcm  ,  ut  etiam  ad- 
versus  hunc  utar  exceptione  et  coudictioue ,  cui  sum 
obligatus. 

De  petitione  ejus  quod  reddendum  esi.    1 .   De  herede 
damnato  non  petere. 

D8.  Paultjs  lib.  6.  ad  Plautium. 
Olo  facit  ,  qui  petit  quod  (9)  reddilurus  est  (10). 
§.    1.  Sic  si  heres  damnatus  sit  (11)    non  petere    a  dc 
lutore  ^  polest    (12)    uii    exceptione    doli    mali    debitor , 
et  (i3)  agere  ex  lesiamento. 

De  procuratore  rei. 
9.  Idem  lib.  32.  ad  Edictum. 

SI  procurator  (i4)  rei  ,  pecunia  Ci5)  accepta  damnari 
se  passus  sit  ,  et  cum  domino  judicati  agatur ;  tuebi- 
lur  sed  (16)  doli  mali  exceptione.  nec  hoc  quod  accepe- 
ril  procurator  ,  auferri  ab  eo  potest  :  nam  turpiter  (17) 
accepta  pecunia  justiuspenes  eura  esi ,  qui  deceptus  sit(i8), 
quara  qui  decepit. 

(i)  Id  est  ,  culpa  :  quid  cnim  si  credilor  pecutiiam  ohlatam  si- 
bi  a  debitore  accipere  noluit?  /.   52.  in  pr.  infr.  de  solulion. 

(2)  Solvens  creditori  creditoris  sui  debitor  libcratur  ,  if<  Ajc.  An 
i|iso  jure  ,  yel  exccptionis  opera  ?  Giossai  ea  parte  conlrarise  adfc- 
runtur  :  verius  est  tamen  ojje  exccptionis :  qiianquam  inter  iUa  duo 
parum  intercst.  /.  nihil  intercst.  112.  uifr.  de  j-eg.  l.  Fulcinius.  7. 
^.  si  in  diem.  14.  supr.  quil  cx  caus.  in  poss.  Quid  ,  si  solvat 
jnvito  creditore  ?  uon  libcratur  ,  ut  liic  l.  si  ser^^us  legatus.  lo8. 
5.  I.  supr.  dc  leg.  1.  An  ut  ipse  liberatur  obliiratione  pcrsonali  , 
ita  et  hypotheca  et  pignore  ?  liljeratur.  /.  soU>itu}:  5.  /.  item.  6. 
sup}\  quib.  inod.  pign. 

(3)  Cum  ratam  haberc  debcat. 
(i^)      l.  2.   5.  3.  supr.  de  donat. 

(5)  Donatario  et  creditori  putativo  obstat  doli  exceptio  ,  quae 
obstat  delfiganti. 

(G)     Adversus  agentem. 

(7)  Advcrsus  non  agentem. 

(8)  d.  l.   2.  5.  4. 

(9)  Petcre  mox  restituendum  ,  dolus  cst.  /.  2.  ^.  5.  supr.  h.  t. 
l.    173.   m  Jin.  infr.  dc  }'eg.  jur. 

(10)  Eidcm  scilicet  ,  non  alteri.  l.  44.  circa  ftn.  supr.  soluto. 
(n)  Testamento.  addc  /.  4-  S-   '^-  •*"A"'-  ''•  ^- 

(i?-)  /.   22.  supr.  de  Libernt. 

(i3)  Actio  adfmis  ,  e)  subsidinra  est  cxceptionis  ,  ut  hic.  l.  3. 
^.  3.  supr.  dc  lihei'at.  ct  e  contra  exccptio  actiouis.  l.  8.  ^.  2.  in 
fm.  supr.  ad  SC.   Velleia}}.  l    i56.   Infr.  de  rca.  jur. 

(■4)  /.  7-  $■  O.supr.  de  dob,. 

(i5)  Prociiratoris  factuni  ,  cui  dolus ,  vcl  delictiim  adjuiigitur  , 
domino  non  nocct.  vidc  tamcn  Socin.  reguL  820. 


T     0     R    U    M 

De  clonatione  inter  virum  el  uxorem. 
10.  Marcianus  lib.  3.  Regularum. 

CUm  vir  aut  uxor  in  (19)  area  sibi  douata  aliquid  c-edi- 
ficasset ,  plerisque  placet  doli   mali  exceptione  posita 
rem  servari  posse. 

De  procuratorc.  1 .  De  dolo  puniendo  ,  cui  clolus  nocet. 
i\.  Neratius  lib.  4-  Membranarum. 

PRocurator  (20)  agit :  de  dolo  ejus  (21)  excipi  non  de- 
bet.  quia  aliena  lis  est ,  isque  rei  extraneus  :  neque 
alienus  (22)  dolus  nocere  alleri  debet.  ^  Si  post  (23)  U- 
tem  conlesiatam  dolo  quid  fecerit  ,  an  exceptio  eo  norai- 
ne  in  judicium  objicienda  sit  ,  dubitari  potest?  quia  litis 
contestatione  res  procuratoris  fit ,  eamque  suo  jam  quo- 
dammodo  nomine  exequitur.  et  placet  de  procuratorls  do- 
lo  excipiendum  esse.  -f  Idem  de  tutore  qui  pupilh  nomi- 
ne  aget ,  dicendum  est. 

5.   1.  In  universum  autem   haec  in  ea    re    regula    (2^) 

sequenda  est ,  ut  dolus  (26)  omnimodo  puniatur  ,  etsi  non 

alicui  ,  sed  ipsi  qui  eum  admisit ,   daranosus  futurus  erit. 

De  oequitate  defensionis. 

12.  Papinianus  lib.  3.  Quasstionum. 

QUi  aequilaie  defensionis  infringere  (26)  actionem    (27) 
potest  ,  doli  (28)  exceptione  tutus  est. 

De  exheredatione  et  testamento  ruplo. 
i3.  Paulus  lib.   14.  Quaestionura. 

Llberis  exheredatis  (29)  qui  nihil  ex  patris  judicio  me- 
ruerunt  ,  rupto  testamento  jus  suum  conservandum 
est :  nec  opponetur  doli  raali  exceptio  :  quod  non  solurn 
in  persona  eorum  ,  scd  in  heredibus  ,  in  persona  libero- 
rum  quoque  eorum  obtinendum  est. 

De  cedijicatione  in  solo  alieno. 
14.    Idem    lib.    3.    Ilesponsorum. 

PAuIus  respondit ,  eura  ,  qui  in  alieno  solo  aedificium 
extruxerit ,  non  aUas  sumptus  consequi  posse,  quam  (3o) 
possideat ,  et  ab  eo  dorainus  soli  rera  vindicet  :  scilicet 
opposita  doli  mali  exceptione. 

De  fidejussore  ,  et  evictione. 
i5.  ScjEvola  hb.  5.  Responsorum. 

Fldejussor  (3i)  evictionis  nomine  condemnatus  ,  id  prae- 
dium  quod  evictus  (32)  est  ,  et    omnia  (33)  praestare 

(16)  Al.  se. 

(17)  Turpia  lucra  justius  sunt  apud  reum  ,  quam  apud  actorem. 

(18)  Id  est  ,  penes  possidenlem.  /.  3.  supr,  de  coiidict.  ob  lurpctn. 

(19)  /.  3i.  5-  2.  supr.  de  doii.  inter  vir. 

(20)  Si  procurator  agit.  vulgat.  Hal. 

(21)  /.  4.  5.   18.  supr.  h.  t. 

(22)  /,   2.    §.   I.  supr.  h.  t. 

(23)  l.  4.  §.    18.  supr.  h.  t. 

(24)  Regulam  observa. 

(26)  Dolus  suus  cuique  nocet. 

(26)  /.  2.  §.  5.  supr.  h.  t. 

(27)  Quamcunque.  Doli  namquc  mali  cxceptio  gencralis  est.  /.4. 
^.  33.  supr.  h.  t. 

(28)  Doli  exceptionem  habet  ,  eaquc  uti  potest  ,  qui  ex  aequo  ct 
bono  exceptionem  habct. 

(29)  l.  12.  ^.1.  supr.  de  bonor.  possess.  contra  tni.  Exhcredatus 
abstincnte  scripto  succcdere  ab  intestato  potest.  /.  filium.  20.  vers. 
sed  cu}n  exheivdatio.  supr.  dc  bonor.  possess.  cnntra  tabulas.  vidc 
tamen  Novell.   i.  ci.  5.4-  et  Julianu^n  co^istit.i .  c.  1.  vcis.illud.  i5. 

(30)  Qiiam  si.  vulgat.  Hal.  l-  48-  •f"P'"-  de  rei  vind.  /.  i^-  $•  i. 
supi:  com}n.  divid.  l.  33.  in  fin.  supi:  de  cond.  indeb.  J.  3o.  In- 
stit.  de  rer.  divis.  vide  quae  iiotavi  ad  /.  16.  C.  dc  rci  vind.  ut- 
cunquc  sil  ,  actioncm  in  dominum  non  habens ,  cxccptionem  lamcn 
habet :  et  rccte  Dcmosthenes,  oi  vofioi  >$  t»t«»v  vxfixypx^ii  drriKxy 
X<i'st»  Vipt  av  tiK  ttTtJ  tia-xyvyxii.  vidc    Cujac.    b.    ad  JJiicun. 

fol.    18G.   infn. 

(3i)  A  venditorc  datus  cmptori. 

(32)  Qiiod  cvictum  cst.  Hat. 

(33)  Id  cst ,  alia  damna.  Infr. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS. 


paraius  est ,  quae  (i)  jure  empti  continenlur  :  quacro  ,  an 
agentem  emptorem  exceptione  ex  causa  judicati  doli  mali 
summovere  potest  ?  Respondit  exceptionem  quidem  opponi 
posse  ,  judicera  aulem  aestimaturum  ,  ut  pro  damnis  (2) 
emplori  satisfiat. 

De  delegatione. 

16.  Hermogenianus  lib.  6.  Juris  Epitomarum. 

SI  debitor  a  furioso  (3)  delegatus  creditori  ejus  solvat, 
quem  compotem  mentis  esse  existimabat  ,  et  ita  cum 
eo  agatur  :  exceptione  doli  in  id  quod  in  (4)  rem  furiosi 
processit  ,  defenditur. 

De  usuris  dotis.  1 .  De  eo  ,  qui  minus  legavit  eo  ,  quod 
paier  legatarii  debituni  non  solverat.  2.  De  hereditate  ven- 
dita.   3.   De  tacita  repetitione  condictionis. 

17.  ScjEvoLA  lib.  20.  [  27.  ]  Digestorum. 

PAter  (5)  pro  filia  dotem  promiserat  ,  et  pactus  (6) 
erat  ,  ut  ipse  aleret  filiam  suam  ,  ejusque  omnes  : 
idem  homo  rusticanus  (7)  genero  scripsit  quasi  usuras 
prseteritas  ex  dotis  promissione.  Qusesilum  est  ,  cum  ipse 
filiam  suam  exhibuerit  (8)  ,  et  mariius  nuUam  impen- 
sam  fecerit  5  an  ex  chirographo  ex  slipulatu  agenti  gene- 
ro  exceptio  obstare  debeat  ?  Respondit  ,  si  (  ut  propona- 
lur  )  pater  cum  exhiberet ,  per  errorem  promisisset  :  lo- 
cum  fore  doli  raali  exceptioni. 

§.  1.  Avus  nepotibus  ex  filia  legavit  singulis  centena  , 
et  adjecit  haec  verba  :  Ignoscite  (9),  nam  (10)  potueram 
vobis  amplius  relinquere  ,  nisi  me  Fronto  pater  vester  male 
accepisset  ,  cui  dederam  mutua  quindecim  ,  quce  ah  eo  re- 
cipere  ?ion  potui  ,  posiremo  hostes  ,  qui  mihi  fere  omnem 
substantiam  (11)  abs/uleru?it.  Qnaesitum  est  ,  an  ,  si  avi 
heres  ab  his  nepotibus  patris  sui  heredibus  petat  quinde- 
cim,  contra  (12)  voluntatera  defuncti  facere  videatur  ,  et 
doli  raali  exceptione  summoveaiur  ?  Respondit ,  exceptio- 
neni  obstaturam. 

§.  2.  Ex  quadrante  heres  scriptus^  a  coherede  ex  do- 
drante  mstituto  emit  portionem  certa  quantitate  ,  ex  qua 
aliquam  summara  in  nominibus  ex  calendario  uti  daret  , 
stipulanti  spopondit :  defuncto  venditore  hereditatis  ,  fal- 
sum  testamentum  Septicius  accusare  coepit ,  et  heredilatem 
ab  emptore  petit  ,  et  ne  quid  ex  ea  niinueret  impetravit. 
Quaesitum  est  cognilione  falsi  peudente  an  heredes  ex  sti- 
pulalu  pelentes  ,  doli  exceptione  summovenlur  ?  Respon- 
dit  ,  heredei  veuditoris ,  si  (i3)  ante  evQutum  cognitionis 


447 


pergant  peleie  ,  exceptione  doli  mali  posse  summoveri. 

§.  3.  Marito  et  fiiio  communi  ex  parle  diraidia  scriptis 
heredibus  ,  filiam  suam  ex  priore  matrimonio  ita  heredem 
instituit  :  Mcevia  filia  [  ?nea  ]  ex  sex  u?iciis  heres  mihi 
esio  ,  si  cuiii  coheredihus  luis  parem  ( 1 4)  ?'alio?iem  fece- 
ris  ,  pro  mea  poriione  in  diem  mortis  mecc  ejus  actus  qui 
pendet  ex  tulcla  tua  ,  quam  Titius  patcr  meus  ,  avus  tuus 
administravit.  Qua?situm  cst  ,  an  ,  quia  sub  conditione  (i5) 
instituta  filia  esset ,  si  omitteret  hereditatcm  ,  uti  salvam 
tuteloe  actionem  halxrel,  legata  sibi  a  nialre  dala  conse- 
qui  possit  ?  Respondit ,  secundum  ea  quse  proponerentur  , 
eam  de  qua  qusererelur  ,  contra  volualatem  petere  ,  ei 
ideo  exceptionem  doli  obstaturam. 

T  I  T.     V. 

QUARUM  RERUM  ACTIO  (16)  KON  DATUR  (17). 

De  exceptione  jurisjurandi.  4-   Quod  libertatis 
o?ierandce  causa  petitur. 

I.  Ulpianus  lib.  76.  ad  Edictum. 
TjJsjurandum  vicem  (18)  rei  judicatae  obtinet.    non  im- 
•^    merito  :  cum  ipse  quis  judicem  adversariuin    suum  de 
causa  sua  fecerit  ,  deferendo  ei  jusjurandum. 

§.  1.  Si  pupillus  (19)  sine  tutoris  auctoritate  detulerit 
jusjurandum ,  dicemus  non  obstare  exceptionem  istam  , 
nisi  tutore  auctore  in  judicio  delatio  facta  sit. 

§.  2.  Si  petitor  fundi  jusjurandum  detulerit  adversa- 
rio  (20)  ,  ut  (21)  si  auctor  ejus  jurasset  suum  fundum 
se  tradidisse  (22)  ,  ab  ea  controversia  discessurum  se  :  ex- 
ceptio  possessori  fundi  dabitur. 

§.  3.  Si  fidejussor  (23)  juravit  ,  si  quidem  de  sua  per- 
sona  tantum  juravit ,  quasi  se  non  esse  obligatu?n  ^  nihil 
reo  proderit  :  si  vero  i?i  rem  juravit  ,  dabitur  exceplio 
reo  quoque. 

§.  4.  Si  manumisero  eum  servum  qui  negotia  mea  ges- 
serat  in  servitute  j  deinde  slipulaius  (24)  ab  eo  fuero  quod 
negotia  mea  gesserit  ,  quidquid  ob  eam  rem  ,  si  tunc  li- 
ber  fuisset  ,  eum  mihi  dare  oporteret  ,  id  dari  :  deinde  ex 
stipulatu  agam  ;  non  sumraoveri  me  exceptione.  neque 
enim  oneratum  se  hoc  nomine  potest  queri  fibertus ,  si  lu- 
crum  abruptum  ex  re  patroni  non  faciat. 

§.  5.  Quae  (25)  oneranda;  (26)  libertatis  causa  stipula- 
tus  sum ,  a  liberto  exigere  non  possum. 


(i)     De  quibus  vide  /.   11.  5.   i.  supr.  de  act.  empt. 

(2)  Id  cst ,  expensis  Iitis. 

(3)  /.   4.  5.  26.  infm.  supr.  h.  t. 

(4)  Solvit  enim  ejus  creditori. 

{"j)  Adde  l.  20.  /.  21.  supr.  de  in  rem  verso.  ubi  similc  pa- 
ctum  est. 

(6)  Id  est,  pacto  in  se  reccperat. 

(7)  Rusticanus  homo  ,  simplex  ,  rerum  Immanarum  atque  adeo 
agendarum  imperitus. 

(8)  Id  cst  ,  aluerit.  l.  42.  5.  1.  supr.  soluto  matr. 

(9)  De  aliis  formulis  liberationis  legatae  ,  vide  quae  notav  i  ad 
/.   3i.  supr.  de  Uberat.  Icgat. 

(10)  Verl)a  tnunciativa  tcstamenti  fidem  faciunt  inter  hcredes. 
Nuvell.  48-  at  non  adversus  alios.  l.  28.  supr.  ad  SC.  Velleian. 
l.  39.  supr.  de  pign.  act.  l.  6.  C.  de  testam.  t.  65.  $.  i.  supr. 
de.  rei  vind. 

(11)  Substantia  omnis  verbo  intelligentur  oranii  bona. 

(12)  /.  4.  5.   10.  supr.  h.  t. 

(i3)  Adde  /.    18.  infin.  supr.   de  pcriculo. 

(i4)  Id  esf.  compensaveris.  vide  /.  40.  infn.  supr.  de  statulib.. 
l.  5.  5-   10    iiifr.  de  Jure  iinmumt. 

(i5)  Gonditio  adscnpia  htrcdaati  ,  repetita  ccnsetur  in  legatis.  Zas, 


(16)  Ad  omues  hujus  et  sequentis  tituli  leges  cstant  responsa 
Zasii.  3'Iod.. 

(17)  Non  dalur  ;  et  de  exceptione  jurisjurandi  ,  vulgat.  idque 
confirmat  lex  i.  2.  infr.  h.  t.  et  Eclog.  5i.  tit.  6.  ubi  ctiara  ad- 
ditur.  j^  rjp/  «Va-o-^Mto?  iir  pajTioKwj  ,  id  est  ,  de  exceptioiie  inu- 
tiliuin  stipulationum  .  quod  etiam  confirmat. /.  i.  5.  4-  5.  infr.  h.  t. 

(18)  Imo  raajorem  auctoritatcm  habet ,  quam  rcs  jiidicata ,  /.  2. 
supr.  de  jurejur.  utrumquo  Ecloga  ,  fo«j  ya'/)  SixKva-it,  j^  fxf/^a.» 
tV/  -^hit-   22.  Eclog.   5.  c.    I. 

('9)  l-   '^-  5-  '•  ■s"/"'-  de jurejurand.  ojij/Ssf.  22.  Eclog.  5.  c.  29, 

(20)  Posscssori. 

(21)  H:^c  parlicula  u«,superest:  vel  70  ut  idem  valet  hic  ,  quod 
ea  conditione  ,  ut  si  etc. 

(22)  /.  7.  supr.  de  juiejurand. 

(23)  /.   28.  5.  2.  supr.  de  jurejur.  1 

(24)  /.  3.   C.  an  seri^us  pro  suo  facto. 

(25)  Vide  Jason.  2.  consil.   i65. 

(26)  /.  ult.  infin.  iifr.  h.  t.  /.  2.  /.  82.  Supr.  de  oper.  libcrt. 
l.  7.  in  fin.  supr.  dc  except.  l.  2.  C.  de  oper.  lilert.  vidc  Cu- 
jac.  i6.  observ.  8.  ubi  tractat  de  cxccptione  ,  quod  hbcrtatis  onc- 
randee  causa  factum  sit. 


448 


D     I     G     E     S     T     0     R     U     M 


y  OneranJcc  aufem  lihcrtiitis  causafacta^  bellissime  (i) 
ita  defiiiiuntiir  ,  qnac  ila  imponuntur  ,  ul  si  palronum  li- 
Ixrlus  o  'euderil  ,  petanlur  ab  eo  ,  seinperf^ue  sil  melu 
cxaclionis  ei  siibjeclus  ,  propter  qaem  uitlum  quodvis  su- 
stincal  patrono  pitecipiente. 

^.  6.  In  sumnia  si  in  conlinenti  impositum  quid  sil  li- 
borlo  quod  inrtKapisy.iVov  (2),  id  est,  imniincns  (3),  one- 
rct  ejus  libctlalem ,  dicendum  est  excoptioni  locum  lacere. 
•--  Sed  si  posl  (4)  intervallum  ,  liabel  quidcm  dubitalio- 
i;em  ,  quia  nemo  eum  cogebal  lioc  promittere  :  scd  idem 
r:it  prol^andum  et  liic  ,  lamen  causa  cognila ,  si  liquido 
rpparcat  libertum  metu  solo  ,  vel  nimia  patrono  (5)  re- 
verentia  ita  se  subjecisse  [  ut  vel  poenali  quadam  stipula- 
tione  se  subjiceret  ]. 

5.  7.  Si  libertalis  causa  societatem  liberlus  cum  patro- 
no  coierit  ,  et  patronus  cum  liberto  pro  socio  agat :  an 
haec  exceptio  sit  necessaria  ?  El  puto  ipso  (6)  jure  tulum 
esse  libertum  adversus  actionem  patroni. 

5'  ^-  Exceptionem  onerandse  libertatis  causa  ^  sicut  et 
creteras  (^)  ,  fidejussori  non  esse  denegandas  ,  sciendum 
est  :  nec  ei  quidem  qui  rogatu  liberti  reus  faclus  esl:  sed 
el  ipsi  liberto  ,  sive  procurator  ad  defendendum  a  reo 
datus  fuerit  ,  sive  heres  extiterit.  cum  enim  propositum 
sit  Praetori  ,  in  hujusmodi  obligationibus  reo  succurrere  , 
non  servaturnm  (8)  proposilum  suum  ,  nisi  fidejussorem 
quoque  ,  et  eum  ,  qui  rogatu  liberli  reus  factus  fuerit , 
ridversus  patronum  defenderit  :  elenim  parvi  refert  ,  pro- 
linu^  liberlus  patrono  cogalur  dare  ,  an  per  interpositam 
iidejussoris  vel  rei  personam. 

5-  9.  Sive  auteni  ipsi  patrono  sit  promissum  ,  sive  alii 
voluntate  palroni  ;  onerandae  liberlalis  causa  videtur  fa- 
ctum  :   et  ideo  hsec   exceptio  locum  habebit. 

§.  10.  Quod  si  patronus  libertum  suum  delegaverit  cre- 
ditori  ,  an  adversus  creditorcm  cui  delegatus  promisit  h- 
hertalis  causa  oneranda; ,  exceptione  ista  uti  possit ,  videa- 
VMis  ?  et  Cassius  existimasse  Urseium  refert  ,  creditorem 
quidem  minime  esse  summovendum  exceptione  ,  quia 
suum  (9)  recepit  :  verumtamen  libcrtum  paliono  posse 
condiceie  ,  si  non  transigenda?  controversifp  gialia  id  fecit. 

5-  11.  Item  si  libertus  debitorem  suum  patrono  delega- 
verit  ,  nulla  exceptione  summovendus  esl  patronus  :  sed 
libertus  a  patrono  per  condictionem  hoc  rcpelet. 

$.  12.  Haec  exceptio  non  tantum  ipsi  hberto  ,  verum 
successoribus  quoque  hberli  danda  esl :  et  vevsa    vice  he- 


redom  patroni  summovcridum  ,  si  hacc  perseqnalur,  scien- 

diun  cst. 

Dc  jwrjiiramh.    i.    Quod  in  alra  gestiim  sit.   2.    Quod 

hbcrlatis  o/icranda:  causa  proinissuin  csl . 

1.   Paulus  lib.   71.   ad  Edictum. 

SI  filiofamiJias  (10)  dilatuin  sit  jusjurandum  ,  et  j;ira- 
veril  patreni  suum  dare  non  oportere  :  danda  est  pa- 
tri  exceptio. 

5.  1.  Si  in  alea»(ti)  rem  vendam  ,  ut  hidiim  ,  et  evi- 
cla  re  conveniar  :   exceptione  (12)    summovebititr  emplor. 

5.  2.  Si  servus  proraittat  (i3)'  domino  pecuniam  ,  ut 
manumittatur  ,  cum  ah'as  non  esset  manumissurus  domi- 
nus  ,  eairique  liber  factus  spondeat :  dicitur  non  cbstape 
exceptionem  pairono  ,  si  eam  petat.  non  enim  onerandas 
liberlatis  causa  hsec  pecunia  promissa  est  :  ahoquin  ini- 
quum  (i4)  est  ,  dominum  et  servo  carere  ,  et  pielio  ejus.. 
^  Totiens  ergo  onerandse  libertalis  causa  pecunia  videlur 
promitti  ,  quotiens  sua  sponie  dominus  manumisit :  et 
propterea  velit  hbertum  pecuniam  promittere ,  ul  non  exi- 
gat  eam  ,  sed  ut  libertus  eum  timeal  ,  et  obtemperet  ei. 

T  I  T.     VI. 

DE  (i5)  LITIGIOSIS  (16). 

De  denunci  itione.    1.  De  lite  inter  alios  mokt. 

1.  Ulpujnus  lib,   76.   ad  Edictum. 

Llligiosam  rem  non  facit  denuncialio^i^)  quae  impedierv- 
das  venditionis  causa  fit. 
§.  I.  Si  inter  Primum  et  Secundum  sit  lis  conteslata  , 
et  ego  a  tertio  emero  ,  qui  nullam  controversiam  palielKi- 
lur  :  videamus  ,  an  exccptioni  locus  sit  ?  Et  putem  sub- 
venicndum  mihi:  quia  is  qui  mihi  vendidit,  iiullam  Ji- 
tem  (18)  liabuit:et  quod  fieri  potest,ut  duo  in  necem  (19) 
ejus  litom  iuter  se  jungant  ,  qui  cum  ipso  litigarc  iior» 
potrrant.  Si  lamen  cum  procuratore  ,  tutore  ,  curaloreve 
alicujus  judicium  acceptum  sit :  consequens  erit  dicere  , 
quasi  cum  ipso  litigetur  ,  ita  eum  ad  exceplionem  per- 
tinere. 

49/  scrvus  emerit, 

2.  Idem  lib.  6.  Fideicommissorum. 

SI  servus  ,  cum  emerit  ,  scit  ,  igiioravit  aulem  domifms^ 
vel  contra  :  videndum  cst  ,  cujus  poli us  spectanda  sjt 
scienlia.  Et  magis  est ,  ut  scienlia  inspicienda  sit  ejus  qiti 
comparavit  ,  non  ejus  cui  adquirelur  (20)  :  et  ideo  pte- 
na  (21)  litigiosi  competil  :  sic  lamen,  si  noii  niaudalu  do- 


(1)  Hoc  verto  utitur  Jurisconsultus  ,  in  /.  7.  5-  3.  stipr.  quod 
vi  aut  clam. 

(2)  ^Tsapi^evo-'-  Hal.  alii  etVacjiarjsJjU-vop;  ,  id  cst  ,  impendons 
tanquam  ex  alto  lacnnari  ,  ut  de  Damoclc  logitur  ,  cnjus  in  mcdio 
apparalu  regis  Dionysii  jussu  cervicil>us  ininiincLat  gladius,  setaequi- 
na  appensus  ,  et  idcra  de  saxo  e  tcnui  filo  impcndente  Tanlalo.  Alii 
legunt ,  fira,tfiuto*,  quod  significat  idein  quod  Trnsupiiitvev .,  fM- 
TBupti^sfxiyo»  ,  fVijiT^usyov  ,  fvapru/iAstov  ,  iTiKp^/jKyvfjit^ov  ,  a'uf/iA»- 
ficof.  Cujac.    iG.  cbs.  8. 

(3)  Sinc  uUo  intervallo  :  ul  distct  l)a?c  scntentia  a  scqueaUi. 

(4)  Argumentum  sumptum  ab  intervallo  tcmporis  obscrvarnam 
cx  brevitate  tomporis  frans  jnfesumitur. 

(5)  Id  Zasius  e.Ytendit  ad  u.\ores  ,  quas  negat  teneri  ,  nimia  ma- 
riti  levercntia  sc  obligantcs. 

(6)  Nec  enim  potest  esse  libcrtatis  oiicrandse  causa  socictas  inter 
libeitum  et  patrnnum  ,  l.  36.  supr.  de  opcr.  Ub.  veluti  si  me  pa- 
Ironum  oflcndei  is ,  tuis  in  Lonis  societatcm  ct  communioncm  habcbo. 

(7)  Rci  cobrerentes.  /.  7.   5-    ••  ^"/"■'  dc  except. 

(8)  Al.  non  servalurus  est. 

(9)  /.21.  supr.  dc  donat.  /.  5.  J.  5.  supr.  dc  dnli  mali  et 
met.  except. 

(10)  Ex  juramcnto  (ilii  adquiritur  patri  cxceptio.  /.  ult.  snj)r. 
de  exccpt. 


(it)  Vide  /.  I.  C.  de  nhatorilus.  l.  5,  supr.  de  nauUco  Jieno- 
rc.  l.    19.  injin.  supr.  de  probat. 

(i'2)  Hac  sc.  quod  in  alea  gestum  sit. 

(i3)  \ide  /.    I.  §.  4.  sitpr.  h.  t. 

(i4)  /•  5.  §.  3.  in  Jin.  supr.  de  condict.  causa  data.  /.11.  cir- 
cajin.  sufir.  de  act.  rnipt. 

(i5)  L.  8.  C.  37.  L.  4.  C.  Theod.  vtpi  ^Zp  lihgiosus.  NowU. 
112.  ■B-.p/  (TriltKuri  Tiri.iv  u*  j<SiO"T07f'«  OiK"?  ik  Ttok.  ^-7-  Eclng, 
I.  in  .sninma  ,  titulus  de  litigiosis  continct  e.^ccptionem  rei  liti;^'o- 
sx.  addc  de  litigiosis  qiicedam  cx  Paulo   i.  sent.    1.  §.  ult. 

(16)  Imbertus  in  Enchiridio  refert  titulum  de  liligiosis  non  csse 
in  usu  apud  Gallos  :  ut  apud  quos  quisque  rcm  litigio,ain  et  coii- 
troversam  einere  ,  ct  in  aetoris  locum  quisquc  subslitui  polist  ,  im- 
petratib  tanien  diplon^tibus  regiis.  addc  alias  exceptloncs  ex  Soci- 
no  ,  reg.  34 1. 

(17)  Protestatio  facla  emplori,  ne  rem  emat  ,  quod  sit  contriwer- 
sa ,  iilque  impediendae  veuditionis  causa  ,  non  facit  rcm  Iiligicv 
sam.  /.    I.   C.  h.  t. 

(18)  Exccptio  litigiosi  critur  litc  jam  contestala. 
(i<))  Ut  duo  inviccm.  Haloaml. 

(20)  Adcpiirilur.  i>ulg.  adquinitur.   H(d. 
(ai)  Dc  qua  yide  /.  idt.  C.  h,  t. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S  I  M  U  S  Q  U  A  R  T  U  S. 

roiui  fniit ;  nam  si  mandalu  ,  cliaui  si  scil  scrvus  ,  doini 


449 


iji;s  aiitem  jgnoravit  ,  scientia  nou  uocel  :    et  ita  Juliautis 
in  re  litigiosa  scriLit. 

De  decUcalione. 
3.  Gajcs  lib.   6.   ad  Lcgcni   12.  tabularura. 

REm  de  r|ua  coulroversia  cst  ,  prohibcmur  in  (1)  sa- 
crum  dcdicare  (2)  ;  aliofpiiu  du[)li  px>nam  palimur. 
ntc  iminerito  :  ne  liccal  eo  niodo  duriorcm  adversarii  con- 
(iilioncm  liicere.  'j-  Sed  duplum  utrum  (Isco  au  advcrsa- 
rio  prasslandum  sit  ,  nihil  txprimitur.  Fortassis  autem  ma- 
gis  adversario  :  ut  id  vcluti  solalium  habeat ,  pro  eo  quod 
[lolentiori  advcr>ario  traditus  est. 

T  I  T.     \II. 

DE  (3)  OBLIGATIO^:iBUS  (4)  ET  (5)  ACTIO- 

NIBUS   (6). 

Dwisio  olligationum.  1.  Subdivisio  olligationis  ex  con- 
tractu.  2.  De  ohligalione  ve  contracta,  veluti  mutuo  ,  coni- 
modato  ,  5.  Deposito  ,  6.  Pignore.  7.  Ferhovwn  ohliga- 
tio  quomodo  ,  8.  Quo  nomine  ,  9.  Et  quavum  rerwn  , 
10.  £t  a  quibus  pevsonis  contrahitur. 

1.  Gajus  lib.  2.  Aureorum. 

OBligaliones  (7)  aut  ex  conlractu  (8)    nascuntur  ,    aut 
ex  maleficio  (9)  ,  aut  proprio  quodam  jure    (10)  ex 
variis  (11)  causarum  (12)  figuris. 


y  I .  Obligaiiones  ex  coulraclu ,  aut  re  conlraliuniur  , 
aut  verbis  ,  aut  consensu. 

5-2.  /?e  (i3)  contrahitur  obligatio  mutui  datione  . 
•J-  Mului  autem  datio  consistil  in  (i4)  his  rcbus  ,  quae 
pondere  ,  numero  ,  mensurave  constaut :  veluli  vino  ,  oleo, 
frumento  ,  pecunia  nunierata  :  quas  res  in  hoc  damus  , 
ut  fiant  accipientis  ,  postea  alias  recepturi  ejuidera  gene- 
ris  et  qualiiaiis. 

5.  3.  Is  quoque  cui  rem  aliquam  commodamus  (i5), 
re  nobis  obligaiur  :  sed  is  de  ea  ipsa  re  ,  quam  accepe- 
rit  ,  reslituenda  tenetur. 

§.  4-  Et  ille  quidem  qui  mutuum  accepit  ,  si  quolibet 
casu  (16),  quod  accepil ,  amiscril :  nihilominus  obligatus 
permanet.  -j'  Is  vero  qui  uiendum  accepit ,  si  ,  majore 
casu  (17)  ,  cui  humana  inflrmitas  resistcre  non  potesl  (  ve- 
luti  incendio  (18)  ,  ruina  ,  naufragio  (19)  )  rem  quam 
accepit  .,  amiserit  ,  securus  est :  alias  lamen  exactissi- 
mam  (20)  diligenliam  custodicnda;  rei  pra^-stare  compelli- 
tur  :  nec  sufHcit  ei  eandem  diligentiam  adhibere  ,  quam 
suis  rebus  adhibet  ,  si  alius  diligentior  (21)  custodire  po- 
terit.  Sed  et  in  majoribus  casibus  si  culpa  ejus  interve- 
niat  ,  tenetur  :  veluti  si  quasi  amicos  ad  (22)  cocnam  in- 
vitaturus  ,  argentum  quod  in  eam  rem  utendum  accepe- 
ril ,  peregre  (23)  proficiscens  secum  portare  voluerit  , 
et  id  aut  naufragio  ,  aut  prsedonum  hostiumve  incursu 
amiserit. 

5-  5.  Is  quoque  apud  quem  rem  aliquam  deponimus  (24), 
re  nobis  tenelur  :  qui  el  ipse  de  ea  re  quain  acceperit  re- 
sliluenda   tenelur.  sed  is  eliam  si  negligenter  rem  custodi- 


(1)  Vel  manumittere.  l.  3.  5-  i-  siipr.  de  alienat.  jud.  mutand.  caus. 

(i)  Synops.  Basilic.   27.   t.    i.  cap.  7.   Lege   \i.   Tabiilaruin  scii. 

qune  jicnnisit  foite  ia  caiu  mortuuni   inforrc.  vid.  Ciijac.  10.  obs.iG. 

(3)  L.  4.   C.    10. 

(4)  "i.lnstit.xl^.  Tr:p!  ii>ox.^i>  ■mx.  joiu-  diro  a-uva.h\a.yu.%iO%  ^  d/jixpTi- 
fjixioi  TtKTOfiiri})',  ^  Tivti  v)ix'i\ta.i  t^  i\'itt  in  tvfX,o»TX(,  itl  <^^s>t  ,de 
otnnigencvis  Migalionibus  ex  contiactu  ,  cx  dchcto  natis.  tum  et 
(juinam  obligeiUin\  ct  qui  nvn  obligentur.  52.  Eclog.  -i  Porro  recle 
addideruut  ,  de  nbligalionibus  ,  non  de  oblii^alione.  sunt  enim  va- 
riae  :  cst  alia  naturalis  ,  /.  10.  inji:  h.  t.  alia  civilis  ,  alia  mixta 
cx  ntrisque  ,  utiUs  ,  directa  ,  pra-jndicium ,  /.  37.  infr.  h.  t.  alia 
civilis  ,  alia  prjetoria.  Quin  aliae  sunt  e.\  cnntractu  ,'5.  i.  infr.h.t. 
aliae  ex  qiiasi  coutraclu.  3.  Inst.  28.  aliee  tx  delicto  ,  4-  Instit.  i. 
ahae  ex  quasi  deliclo  ,  4.  Instit.  5.  alicX  re.  $.  2.  3.  l\.  .5.  6.  infr. 
h.  t.  3.  Inst.  i5.  verhis  ,  5.  7.  infr.  h.  t.  1.  3.  5.  2.  infr.  h.  t. 
3.  Inst.  tit.  16.  et  infr.  tit.  prox.  litcris  ,  3.  Inst.  22.  alire  con- 
6cn»u  constaiili,  /.  1.' infr.  h.  l.  3.  Instit.  23.  his  adde  titiilos  per 
qiias  fersonas  nobis  adquirilur  Oijligatio  ,  3.  Instil.  29.  quibus  mo- 
dis  toUitur  obligafio  ,  3.  Jnst.  3o.  Qui  titulus  de  oblip;ationibus 
c.\tat  aj.ud  Paul.  i.  sent.  7.  ad  tifuliim  De  vcrborum  o}>Ii[;ationi- 
bus  ,  mfr.  cst  refai endus ,  el  baec  gcncralis  uecononiia  oblii;ationum. 

(5)  Recte  additur  bac  particula ,  £«.  Est  cnim  aliud  oliligatio  , 
aliud  actio.  Obligatio  artionem  parit  , /.  42.  5.  2.  Suj>r.  d<- prncu- 
rat.  (jLijzipn  ^if  dyuyuy  xi  (vox»!-  Tbcopb.  Ittstit.  dc  ohlig.  actio 
oLligalioiiis  quasi  lilia.  /.  10.  infr.  h.  t.  Id  ab  initio  ita  reptti  po- 
tcst.  -8inguli  vel  mulli  bominum  actus  coutiactum  vel  quasi  ,  pa- 
riunt.  Contiacfus  ,  fbligationcs , /.  i.  /.  21.  /.  54-  infr.  h.  t.  obli- 
gationcs  ,  acfioncs.  Actus  hominum  ,  aut  reipsa  scu  facto  ,  aut  ver- 
Lis,  aut  literis  ,  aut  nudo  conscii.su  explicaulur.  Coutractus  proprie 
sumptus  ,  diiorum  ;  impropric  ,  unius  conscnsu  pcrricitur  ,  /.  55. 
itfr.  h.  l.  j  li.squain  improjiric  ,  est  distractus.  Alius  itcm  alio  cst 
fnqucntior  :  undc  alius  nomiualqs  ,  alius  innoniinatiis.  nam  qui 
licqucnlius  accidunl  actiis  ,  nomcu  facilius  rcperiiuit  ,  quam  qui  ra- 
ro.  Itcm  in  aliis  ,  qui  bonae  fidci ,  cx.  aequo  ct  boiio  muita  vcniunt , 
dt  quibus  nonniiiil  dictum  cst  /.  2.  in  fin.  infi.  h.  t.  ut  iisurae  : 
In  aliis  (  sti  .'cli  juri»  )  ut  mutiio  ct  sfipulationc  ,  nlbil  aliiid  vcnil  , 
quam  quod  torum  nafura  stricle  c.vigif.  /.  99.  itfr.  dc  i^ctb.  vblig. 
Ad  h.ac  :  lu  coutraclibiis  sub.-,lanlialia  sunt  ,  .'^olennia  ,  n  .liiralia  ct 
accideutalia.  Sumatur  cxcmplum  in  niinorc  vcnaenle,  suLstanlialc  ven- 
dilionis  crit  consciisus  :  prctiuin  ,  nicrx  :  solcuiic  ,  aiu  turil.lis  tutoris 
iul.rposilio  :  natuialc  ,  uL  tciie.itur  dc  cvicfione.  acciticiifalc  crit  ,  sl 
ta  it^c  duiDUBj  vtndidit ,  ut  eam  ccrtu  tcmpore  couducliun  b;;bt}at. 


(6)  Quid  actio  ,  v.  /.  5l.  infr.  h.  t.  4-  Inst.  6.  caeterum,  quotl 
dixit  ,  de  actionibus  accipe  hercditariis  ,  4»  ^-  '6-  perpctuis  ,  ct 
temporalibus  ,  /.  6.  infr.  h.  t.  4-  Inst.  12.  ut  actioncs  ab  hercdc 
ct  coutra  bcrcdcs  incipiant  ,  L.  4-  C  11.  noxalibiis  ,  4-  Inst.  8. 
siipi.  g.  tit.  4.  Z.  3.  C.  41.  fedilitiis  ,  L.  4.  C.  58.  L.  3.  C. 
Theod.  4.  in  pofcnles  translatis.  L.  3.  C.  Thcod.  i3.  empti  ,  vtn- 
diti  ,  supr.  19  tit.  \.  L.  4-  C.  49-  iu  factum.  supr.  19.  tit.  5. 
/.  25.  j.  I.  infr.  h.  t.  In  rcm  ,  scu  vindicationibus  ,  /.  25.  /.  28. 
/.  37.  infr.  h.  t.  in  personam  ,  d.  l.  25.  /.  28.  /.  37.  seu  condi- 
cfionibus  ,  perscculiouibus  ,  d.  /.  28.  dii-ectis  ,  utilibus  ,  prccjudi- 
cio.  d.  l.  37.  Est  et  poeiialis  ,  /.  26.  infi .  h.  t.  ciyilis  ,  houoraria  , 
praetoria  actio  ,  d.  l.  25.  /.  27.  /.  37.  adde  de  bis  ,  pcr  quos  age- 
rc  possumus  ,  4-  Inst.  10.  adde  tractatum  Oldendorpii  dc  actioni- 
bus  ,  ct  bacc  sit  gcncralis  actionum  ceconomi^, 

(7)  5-  2.  Inst.  de  oblig. 

(8)  Atqui  contractus  cst  obligatio.  /.    lo.  infr.  de  vcrh.  signif. 

(9)  /.   4-  ^,32.  infr.  h.   t.  ^ 

(jo)   ij  dtro  iliti  »ou8  i  ^ix^opw  ^i(iX7Uv.   52.  Eclvg.     \.  c.    i. 

(m)  ^uipofuv.  Eclog.  ibid.  sunt  cuim  iutjnitae  hujusuiodi  causae. 
/.    i.  supr.  de  prcescr.  verb. 

(12)  Quaenam  sunt  illae  causavum  figurse  ,  seu  0-i,«3CT(ie  ;  opiuor 
contractus  csse  ct  makficia  ,  quibu»  nullum  nomeu  spcciale  iuditum 
csf  ,  supr.  de  prascript.  vcrb.  vel  qiiasi  contractus  ,  l.  5,  ^.  i. 
irfj.  h.  t.  et  quasi  malcficia  ,  /.  5.  ^-  4-  5.  6.  infr.  h.  t.  ct  iu 
fuctum  ,  /.  i3.  iifr.  h.  t.  qnie  dcniquc  cilra  coulractum  vcl  deli- 
ctum  obligationcm  variis  cx  circumstantiis  pariunt  ,  v.  /.  20,  et  l. 
52.  infr.   h.  t.  cx  aequo  et  bono 

(i3)  In  pr.  Inst.  quib.  mod.  Te. 

(i4)  V.  /.  2.  5-    ••  supr.  de  rcb.   crcd. 

(i5)  5-   2.  Inst.  quib.  mod.  re. 

(16)  Puta  ,  incciulio.  v.  /.    11.   C.  si  ccrt.  pet. 

(17)  Id  cst ,  damuo  falali.  /.  5.  ^-   4-  ^upr.  coinnlodati. 
(i8)  Adde  ,  et  bcllo.  v.  Paul.  2.  scnt.  4-  5«  ^. 

(«9)  d.  5.   4. 

("io)  Ciistodiiim  diligcnt  m.  d.  l.  5.  5-  5.  supr.  commod.  cxattWirn 
dilii^enliaui.   5-   2-   In^t.  qiiih.   inod.    re. 

(21)  Dclxul.  tului  caui  diiigciitiam  praestare  ,  quain  dilitcnlissi- 
mu,,  pa-e.iaiiul.  ]iicest.it.  /.    18.  supr.  cominod. 

(22)  /.    18.  supr.  coinniod. 

(23)  d.  l.    18.  ct  5-  2.  Inst.  quib,  inod.  re. 
(•j4)  §•  3.  Inst.  quib.  mod,  re. 


4oo 


DIGESTORUM 


tam  amiserit  ,  securus  est  :  quia  emm  non  sua  gratia  ac- 
cipit  ,  sed  ejus  a  quo  accipit  ,  in  eo  (i)  solo  (2)  lene- 
tur  ,  si  quid  dolo  (3)  perierit.  negligentiae  vero  nomine 
ideo  non  tenetur ,  quia  qui  negligcnti  amico  rem  custo- 
dienclani  committit  ,  dc  (4)  se  queri  debet  :  magnam(5) 
tamen  negligenliam  placuit  iii  doli  crimine  cadere. 

5.  6.  Creditor  quoque  qui  pignus  (6)  accepit ,  re  (7) 
enetur  :  qui  et  ipse  de  ea  (8)  ipsa  re  ,  quam  accepit  , 
restituenda  tenetur. 

5.  7.  Verbis  (g)  obligalio  contrahitur  ex  (10)  interro- 
gatione  et  responsu  (n)  5  ^"^'^  (]}x\A.  dari  lierive  nobis  sti- 
pulemur. 

^.  8.  Sed  aut  proprio  nomine  quisque  obligatur  ,  aut 
alieno  :  qui  autem  alieno  nomine  (12)  obligatur  ,  fidejus- 
sor  vocalur.  et  plerumque  ab  eo  quem  proprio  nomine 
obligamus  ,  alios  accipimus,  qui  eadem  obligatione  tenean- 
tur  :  dum  (<3)  curamus ,  ut  quod  in  obligalionem  dedu- 
ximus ,  tutius  nobis  debeatur. 

5.  9.  Si  id  quod  dari  siipulemur  ,  tale  sit  ,  ut  dari 
tiou  possit  (i4)  :  palam  est ,  naturali  raiione  inwtilem  (i5) 
esse  stipulationem  :  Veluti  si  de  homine  libero  (16)  ,  vel 
jam  raortuo  (17)  ,  vel  aedibus  deustis  facta  sit  stipulatio 
inter  eos ,  qui  ignoraverint  eum  hominem  liberum  esse  , 
vel  eedes  dsustas  esse.  "^-  Idem  (18)  juris  est ,  si  quis  lo- 
cum  sacrum  (19)  aut  religiosum  dari  sibi  stipulatus  fuerit. 
5.  10.  Nec  miiius  iuutilis  est  stipulatio  ,  si  quis  rera 
suam  (20)  ,  ignorans  suam  esse  ,  stipulatus  fuerit. 

^.  II.  Item  [  sub  ]  impossibiii  (21)  conditione  factam 
stipulaiionem  conslat  inutilem  esse. 

5.  12.  Furicsum  ,  sive  siipuletur  ,  sive  promitlat  , 
nihil  (22)  agere  ,  natura  manifestum  est. 

5.  i3.  Huic  proximus  est  ,  qui  ejus  aetatis  est ,  ut  n  on- 
dum  intelligat.  sed  quod   ad    hanc  ,    beuignius   acceptura 


est  :  nam  qui  loqui  potesl  (aS)  ,   creditur  et    stipulari   et 
promittere  recte  posse. 

§.  14.  Muium  (24)  nihil  pertinere  ad  obligationem  (aS) 
verborum  (26) ,  natura  manifestum  est. 

§.    i5.  Sed  et  de  surdo  idem  (27)  dicitur.    quia    etiam 
si  loqui  possit ,  sive  promitiit ,  verba    stipulantis  (28)  ex- 
audire  debet  j  sive  stipuletur  ,  debet    exaudire  verba  pro- 
mittentis  :  unde  apparet  non  de   eo    nos    loqui    qui    tar- 
dius  (29)  exaudit ,  sed  qui  omnino  (3o)  non  exaudit. 
De  obligationibus  ex  consensu. 
2.   Idem  lib.   3.   Institutionum. 
/^Onsensu  (3 1)  fiunt  (32)  obligaliones  in  emptionibus  (33), 
\y   venditionibus  ,    locationibus    (34)  ,     conductionibus  , 
societatibus  (35)  ,  mandatis  (36). 

§.  1.  Ideo  (37)  autem  istis  modis  consensu  dicimus 
obhgationem  contrahi  ,  quia  neque  (38)  verborum  (3^)  , 
neque  (4o)  scripturce  ulla  proprietas  (4i)  desideratur :  sed 
sufficit  eos  qui  negotia  gerunt ,  consentire. 

^.  2.  Unde  inter  absentes  (4^)  quoque  talia  negotia 
contrahuntur  ;  veiuti  (43)  per  epistolam  ,  vel  per  nun- 
cium. 

5-  3.  Item  in  his  contractibus  alter  alteri  obligatur  de 
60  quod  allerum  alteri  ex  (44)  bono  et  aequo  praestare 
oportet. 

ObligcUionum  substantia  in  quo  consistit. 
1.  De  animo  obligandi. 
3.  Paulus  lib.  2.  Institutionum. 
Bligationum  substantia  (45)    non  in  eo    consistit ,    ut 
aliquod  corpus  nostrum  ,    aut    (46)    «ervitutem    no- 
stram  (47)  faciat  (48)  5  sed    ut    alium    nobis    obitringat 
ad  (49)  dandum  (5o)  aliquid ,  vel   faciendum  ,    vel  prae- 
standum. 

§.  I.  Non  satis  autem  est  dantis  esse  nummos  ,  et  fieri 


o 


(i)  /.  20.  supr.  deposiii.  5-  2.  d.  ^.  3.  et  qnidem  semper  : 
adeo  ut  conveniri  non  possit  ,  nc  de  dolo  teneatur  depositarius.  L. 
i.  §.  7.   supr.  dcpositi. 

(2)  Nisi  convenit  ,  ut  in  deposito  culpa  praestaretur.  d.  l.  1. 
5.  6.  et  5.  35. 

(3)  Ante  et  posl  litcm  contestatam.  /.   i.  S-  20.  supr.  depos. 

(4)  5*   ^'  ii^^^.  (juib.  tnod.  re. 

(5)  De  qua  v.  l.  32.  supi:  depos. 

(6)  5-  "^^-  ^"^^-  </"i^-  >nod.  re. 

(7)  Ex  conventione.  /.   i.  supr.  de  pignorat.  act. 

(8)  /.  ult.  injin.  C.  de  luitionc  pign.  J.  ult.  Itut.  quib.  mod.  re. 

(9)  /.   3.  itifr.  h.  t. 

(10)  /.  52.  5-  2.  iiifi\  h.  t.  Iiist.  da  verb.   obl.   in  pr. 

(11)  Et  responsione.  vulg.  Hal.  Porro  responsus  dicitur  :  ut  spon- 
sus  a  Var.  5.  de  ling. 

(12)  Id  cst  ,  noraine  ejns  qui  promittit.  Inst.  defidej.  in  pr. 
(i3)  Fidcjussionis  causa. 

(i4)  Natura.  /.  35.  infr.  de  verb.    obl. 

(i5)  Inio,  non  est  iaulilis  stipulatio  hominis  lilKri  ,  e.i  quocjus 
£nipUo  contrahi  potcst ,  /.  70.  supr.  de  contrah.  ctnpt.  Goth.  v. 
Gocdd.  de  coiitrafi.  stipul.  c.  6    n,  8.   Ans. 

(16)  V.  /.    io3.   iiifr.  de  verb.  cbl. 

(17)  V.  /.  83.  §.   7.  iiifr.  de  verb.  oblig. 

(18)  Inio  non  idem  ;  si  quidem  emptor  rci  sacrs  id  quod  sua 
interost  couscq^ji.fur ,  /.  62.  $.  i.  supr.  de  contrah.  empt.  Non  cit 
igitur  rci  sacrje  inutilis  stipulatio. 

(19)  V.  /.  83.  5.   5.   infr.  de  ve.rb.  obl. 

(20)  V.  /.  82.  Infr.  de  verb.   obl. 
(v.7)  V.  /.  3i.  Iii/r.  h.  t. 

(22)  /.   5.   Infr.  de  rcg.  jur. 

(20)  Aliud  cst  in  co,  qui  iari  non  potest.  /.  70.  Irifr.  de  vcrb.  oblig. 

(24)  /.    1.  J.  2.  Lifr.  de  verb.  oblig. 

(25)  Ut  ncc  tcitamentum  nuncupativura  facere  possit.  20.  UI- 
pian.  5.    i3. 

(af))  Sccus  est  in  obiigationc,  quae  cunscnsii  pcrficitur.  /.  4-  $•  '• 
supr.  de  pactis. 


(27)  /.  48.  infr.  h.  t. 

(28)  Ut  ct  in  testamentis  verba  familis  eraptoris.  Ulp.  ibid. 

(29)  Id  est  ,  de  surdastro. 

(30)  Quod  raro  contingcre  refert  /.   10.  vers.  sin  autem.  C.  qui 
testatn. 

(3i)  Sine  solennibus  verbis  ant  scriptura  :  nuda  voiuntate    fiunt  , 
euutque  voluntariee  ,  Aristoteles  5.  Etfuc.  4. 

(32)  /.  53.  5^  4-  i^lff^-  ^-  '•  in^t-  de  oblig.  cx    consensu.    l.    1. 
§.  3.  supr.  dc  pact. 

(33)  /.   I.  infifi.  L  9.  supr.  de  contrah.   empt.    l.   35.    in  fin. 
itifr.  de  verb.   oblig. 

(34)  d.  l.  35.  et  l.   I.  /.   i4-  supr.  locati- 

(35)  /.  4.  /.    19.  supr.  pro  socio. 

(36)  /.    I.  supr.  mandat. 

(37)  Aliam  rationem  adfert  Aristoteles  ,  hanc  nimi>rum  quod  ea- 
rum  principiura  sit  spontaneum. 

(38)  Ut  ct  in  stipulationc. 

(39)  /.  4-  supr.  de  fide  instrum. 

(40)  Ut  in  literarum  obligatione. 

(40  Proprictas  verborum  hic  nihil  aliud  ,  quam  vcrborum  ^olcn- 
nitas ,  et  salennis  formula. 

(42)  V.  /.   I.  in  fifi.  supr.  de  contrah.    empt.  et  l-    ult-    C-    si 
quis  alteri  vel  sibi.   l.  4-  supr.  pro  socio.l.  i.  J.  i.  supr.  mandati- 

(43)  Absentes  gerimiis  his  duobus  ,  pcr  nuncmra  ,  vel  epistolam. 
/.    1.5-    ••  supr.  mandati.  l.  4-  supr.  pro  socio. 

(44)  Ifsi.  de  oblig.  ex  conse.isu.  iii  /in. 

(45)  Substaufia  ohligationis ,  iJem  quod  natura  obligationis  .   its 
a  uatura  cujusque  rci  suini  definitiones  oportet. 

(46)  Servitutes  corporibus  hic  opponuntur  :  non  sunt  cnim    cor 
pora  ,  sed  incorporaie  qniddam. 

(47)  Ohligatio  dominium  rci  non  transfert ,  »od  obst.-ingit  tJntum 
ad  daadum  ,  vel  facicndum  ,  vcl  utruuique. 

(48)  Id  est,non  ohligationibus  ,  sed  fraditionibus  domiaia  .idqui- 
ruiitur.  /.  20.   C.  de  pactis. 

(:^9)  Nota  cneclus  obligationis  ,  dorc  ,  facere ,  prx^tare. 
(5o)  Darc  est  tr:^ere  ,  ct  doannmm  Iransferre. 


LIBER   QUADRAGESIMUSQUAHTUS 


/\3i 


accipientis  ,    ut  obligatlo  (i)    nascaiur  ,    secl    etiam    hoc 
auimo  (2)  dari  ,  et  accipi  ,  ut  obligatio  conslilualur. 

-J'  Itacjue  si  quis  pecuniam  suam  donandi  causa  dederit 
milii  ,  quanquam  el  donantis  fuerit  ,  et  mea  fiat ,  lamen 
nou  obligabor  ei  (3)  ,  quia  non  hoc  inter  nos  aclum  est. 

§.  1.  Verborum  quocjue  obligatio  constat ,  si  inter  con- 
trahentes  id  agatur  (4)  :  nec  enim  [  si  ]  per  jocum  (5) 
puta  ,  vel  demonslrandi  intelleclus  causa  (6)  ego  tibi 
dixero  ,  Spondes  ?  et  tu  respondei-is  ,  Spondeo  ,  nascetur 
obhgatio. 

De  olligationihus  ex  maleficio. 
4.  Gajus  [  lib.  3.  Rerum  Cottidianarum  ,  sive  aureorum  ]. 

EX  (7)  mcdejicio  (8)  nascunlur  obligationes  :  veluti  ex 
furto  ,  ex  damno  ,  ex  rapina  ,  ex  injuria  (9).  quae 
omnia  unius  generis  sunl:  nam  hae  re  tantum  consistunt  (10), 
id  est  ,  ipso  maleficio  ,  cum  alioquin  ex  contractu  obli- 
gationes  non  lantum  re  consistant ,  sed  etiam  verbi»  et 
consensu. 

De  negotiis  gestis.  1.  De  iutela.  2.  De  herede  qui  te~ 
gatum  debet.  3.  De  condictione  indebili.  4-  Si  judex  li- 
tem  suam  fecerit.  5.  De  dejectis  vel  effiisis :  ct  positis  vel 
suspensis.  7.  De  damno  aut  furto  ^  quod  in  navi  ^  vel 
caupona  ,  vel  stabulo  factum  est. 

5.  Idem  lib.  3.  Aureorum. 

SI  quis  absentis„negotia  gesserit  ,  si  quidem  ex  manda- 
tu  ,  palam  (11)  est,  ex  contractu  nasci  inter  eos  actio- 
iies  mandali  (12)  ,  quibus  invicem  experiri  possunt  de  eo 
quod  alterum  alteri  ex  bona  (i3)  fide  praeslare  oportet,  si 
vero  sine  mandatu  ,  placuit  quidem  sane  eos  invicem  obh- 
gari  j  eoque  nomine  proditae  sunt  actiones ,  quas  appella- 
mus  negotiorum  (i4)  ^estorum  ;  quibus  aeque  invicem  ex- 
periri  possunt  de  eo  quod  ex  bona(i5)fide  alterum  alte- 
ri  praestare  ojiortet :  sed  neque  ex  conlractu  ,  neque  ex 
maJeficio  actiones  nascuntur  :  neque  enim  is  qui  gessit , 
cum  absente  creditur  (16)  ante  contraxisse  ,  neque  (17) 
ullum  raaleficium  est  ,  sine  mandatu  suscipere  negotix)rum 
administrationem  j  longe  magis  is  ,  cujus  negotia  gesta  sunt, 


ignorans  aut  contraxisse  aut  delicpisse  mttlligi  poLcsi  :  std 
utJlitatis  (18)  causa  receplum  e?t  ,  invicem  eos  oLligari. 
•[•  Ideo  aulem  id  ila  receplura  est ,  cjuia  plcrumcjiie  ho- 
mines  eo  anirao  perogre  proliciscuiilur  ,  cjuasi  slatim  rcdi- 
turi  ,  nec  ob  id  uUi  curam  negoliorum  suorum  niandant, 
deinde  ,  novis  causis  intervenientibus ,  ex  necessitate  diu- 
tius  absunt  ,  c|uorum  negotia  desperire  (19)  iniquum  erat, 
qu^  sane  desperirent  (20)  ,  si  vel  is  qui  obtuJissct  se  ne- 
gotiis  gerundis  ,  nulJam  habiturus  esset  aclionem  de  eo 
quod  utihter  de  suo  impendisset  (21)^  vel  is ,  cujus  gesta 
essent  ,  adversus  eum  qui  invasisset  ncgoiia  (22)  ejus  ,  uul- 
lo  jure  agere  posset. 


§.    1.    Tutehe  quoque  Judicio  qui    lenenlur 


(23) 


propne  ex  contractu  obligati  inlelligunlur  :  nulhim  cnim 
negotium  inter  (2^)  tutorem  et  pupillum  contrahitur:  sed 
quia  sane  non  ex  maleficio  tenentur  ,  c[uasi  ex  contractu 
teneri  videnlur.  -Y  Et  hoc  auiem  casu  mutuae  sunt  actio- 
nes  :  non  tanlum  enim  pupillus  cum  tutore  5  sed  et  coa- 
tra  (25)  tutor  cum  pupillo  habet  cictionem  ,  si  vel  impen- 
derit  (26)  ahquid  in  rem  pupilH  ,  vel  pro  eo  fuerit  obli- 
gatus  (27)  ,  aut  rem  suam  creditori  ejus  obhgaverit, 

§.  2.  Heres  quoque  qui  legatum  dehet  ,  ncque  ex  con- 
tractu  ,  neque  ex  maleficio  obligalus  esse  intelligilur ;  nam 
neque  cum  defunclo  necjne  cum  herede  (28)  contraxisse 
quicquam  legatarius  intelligitur  :  maleficium  autem  nullum 
in  ea  re  esse  ,  plus  quam  manifestum  est. 

5.  3.  Is  quoque  qui  non  (29)  debitum  accipit  per  erro- 
rem  solventis  ,  obligatur  cpidem  quasi  ex  mutui  (3o)  da- 
tione  ,  et  eadem  (3i)  aclione  (82)  tenetur  ,  qua  debitores 
creditoribus  :  sed  (33)  non  pclest  intcliigi  is  ,  c|ui  ex  ea 
causa  tenetur  ,  ex  coiilractu  obhgatus  esse  (34)  \  cjui  enim 
solvit  per  errorem  ,  magis  distrahendse  obhgationis  (35) 
animo  ,  quam  conlrahendse  dare  videtur, 

5.  4-  ^'  judex  litem  (36)  suam  fecerit  ,  non  proprie 
ex  maleficio  obligatus  videtur ;  sed  quia  necpe  ex  con- 
traclu  obligatus  est  ,  el  utic[ue  peccasse  ahc[uid  intelligi- 
tur  ,  licet  per  imprudentiam  (3^)  ,  ideo  videtur  quasi  ex 
maleficio  teneri. 


(i)    Mutui  sc.  /.  2.  5-  2.  supr.  de  reh.  ered. 

(2)  Id  est  ,  non  imaginarie.  /.  5.  5-  3.  iiifr.  h.  t. 

(3)  Nisi  naturalitei  ad  dvtilupx.  l.  i5.  J.  11.  supr.  de  kere- 
dit.  petit. 

(4)  Id  est ,  si  ccmtrahenies  inter  se  consentiant.  l.  1.  5*  3.  Z.  7. 
5.   12.  supr.  de  pactis. 

(5)  Hinc  Varro  lib.  5.  de  Ung.  Non  spondet  illc  statun  ,  qui 
dixit  spondeo  ,  si  jocandi  causa  dixit  ,  nec  agi  potcst  cum  eo  cs 
sponsu.  De  joco  adde  /.  3.  5»  3.  injr.  de  injuriis.  adde  /.  3.  supr. 
dc  scrvo  currupto. 

(6)  Id  cst ,  quje  cui  ab  aliquo  cxeoipli  causa  dicimtur  ^  non  obh- 
gant.  Hinc  Tarro  5.  de  ling.  quisquis  in  Tragoedia  dixit  ,  Memi- 
nistin  te  desj  ondere  mihi  gnatara  tuam  ?  quod  sine  sponte  qua  di- 
xit ,  cum  eo  agi  non  potest  ex  sponsu.  vide  hie  Alberic. 

(7)  2.  Gaius.    10.  5.  2. 

(8)  t^  eiftxpryif*xTOi-  ^2.  Eclos.  i.  c.  4'  ex  delicto  ,  List.  de 
ohlig.  cx  delicto.  cx  facto.    /.  25.  ^.   i.  infr,  h.  t. 

(9)  Etiam  verhali ,  licet  Zasius  contradicat. 

(10)  Rei  vocabulo  comprchenduntur  delicta.  v.  quaenotaviad /.  i. 
supr.  de  reb.  cred. 

(11)  Forte  tx  Lcgihus  12.  tabul. 

(12)  supr.  ct  C.  mandati. 

(i3)  5-  28.  Inst.  de  action.  arg.  l.  3.  in  fin.  supr.  mandati. 
(i4)  supr.  et  C.  de  negot.  §.   1.  Inst.  de  obligal.    qucB   ex  quasi 
contractu. 

\ib)  5-  28.  Inst.  de  action.  /.18.   C.  et  l.  7.  supr.  de  negotiis. 

(16)  Nc  dicas  siuiplicitcr  cum  ahscnte  contrahi  non  jiossc  :  sed 
ncgotioruni  gcstorem  minus  verc  ac  proprie  cum  absent^  contrahere. 

(17)  Nec  est  inaleficium  ,  uUro  se  imatisccrc  admiuistrationi  ho- 
Qorum  ohscntis. 


(18)  /.   I.  supr.  de  negotiis. 

(19)  Deperire  ,  vulg.  Haloand. 

(20)  Deperirent.  vutgat.  Hul.  dcsererentur.  J.   1.   Inst.  de  oblig. 
ex  quasi  contract. 

(21)  Negotiorvun  absentis  gestor    expensas    repetcre   potest.    /.  2. 
supr.  de  ncgotiis. 

(22)  Potcst  fieri  ,  ut  negotiorum  gestor  nialo  more   versatus  sit. 

(23)  §.  2.  Instit.  de  obUgat.  ex  quasi  contract. 

(24)  Id  est  ,  durante  tutela.  l.  4.  /.   10.  supr.  de  tutel,    et    rat. 
distrah, 

(25)  supr.  dc  contraria  tutel. 

(26)  /.    I.  5-  4-  supr.  de  contraria. 

(27)  l.  ult.  supr.  de  contraria. 

(28)  Cum  lierede  legatarius  non  contrahit  ,  scd  in    cum    incidit. 
/.   25.  §.   16.  supr.  familicB.    §.  5.  Imt.  de  oblig.  cx  quasi  contract. 

(29)  5.    1.  Inst.  quib.  mod.  re.  5-   ^-  Inst.  de  oblig.     ex    quuti 
contractu.    Goth.  vid.  Emniuud.  Mcrill.  /.  1.  observ.  cap.  27.  Ans, 

(30)  Id  est  ,  obligatur  ,  quasi  cx  promutuo.  vid,  Cujac.    8.    ob- 
scrv.  34« 

(3i)  Habet  ilaquc  hoc  simile  ciun  rautuo. 

(32)  Condictione. 

(35)  Habct  ergo  hoc  dissimilc  a  mutuo. 

(34)  Proprie  scil.  Ideo  condictio  iadcbiti  non  ex  contractu  dalur, 
sed  ex  asquo  et  bono  tantuni.  /.    i3.  /.  66.  supr.  de   cond,     indeb. 

(35)  Indcbili  solutio  animo  solveutis  inspecto  magis  distractus  esf , 
quam  contractus. 

(36)  V.  /.  ult.  Infr.  de  extraord.    cognkionib.   Inst,   de   oblig. 
qucB  ex  quasi  delicto. 

(37)  Vide  quae  notavi  C.  de  pcena  judic. 


45:2 


DIGESTORUM 


§.  5.  Ts  quoquo  ,  ex  cujus  coenaculo  (t),  vel  proprio 
ipsius  ,  vcl  (2)  conducto  ,  vel  in  quo  gratis  (3)  habi- 
labal ,  dcjectinii  ejfusumve  aliquid  est ,  ita  ut  alicui  noce- 
ret  ,  quasi  ex  makficio  teneri  videtur  :  ideo  autem  non 
proprie  ex  maleficio  obligatus  intelligitur  ,  quia  plerum- 
que  ob  allerius  culpam  tenetur  ,  aut  servi ,  aut  liberi  (4). 

•f-  Cui  sinjilis  est  is  ,  qui  ea  parte,  qua  vulgo  iter  lieri 
soiet  ,  id  posiium  (5)  aut  suspensum  (6)  habet  ,  quod 
po(est  ,  si  ceciderit  ,  alicui  nocere.  -]-  Ideo  si  filiusfami- 
lias  (7)  seorsum  a  patre  habitaverit  ,  et  quid  ex  coena- 
cu!o  ejus  dejectum  effusumve  sit  ,  sive  quid  positum  sus- 
pensumve  habuerit  ,  cujus  casus  periculosus  est :  Juliano 
placuit  in  patrem  neque  de  peculio  ,  neque  noxalem  dan- 
dam  esse  actionem  ;  sed  cum  ipso  filio  agendum. 

$.  6.  Ilem  exercitor  navis  (8)  aut  cauponae  (9)  aut 
stabuli  ,  de  damno  aut  furlo  ,  quod  (10)  in  nwe.,  aut 
ccuipona  ,  aut  stabulo  factwn  sit ,  quasi  ex  maleficio  tene- 
ri  videtur :  si  modo  ipsius  nullum  est  maleficium ,  sed 
alicujus  eorum  quorum  opera  navem  ,  aut  cauponam  ,  aut 
stabulum  exerceret.  cum  enim  neque  ex  contractu  sit  ad- 
versus  eum  consliiuta  haec  actio  ,  et  aliquatenus  (ii)cul- 
pas  reus  est  ,  quod  opera  (12)  malorum  hominura  utere- 
tur  ;  ideo  quasi  ex  maleficio  teneri  videtur. 

De  novissinio  die  obligationis. 

5.  Patjlus  lih.  4-  ad  Sabinum. 

IN  omnibus  temporalibus  (i3)  actionibus  (i4)  >  «jsi  (i5) 
novissimus  totus  dies    compleatur  ,    non    finit    obliga- 
tionem. 

De  patre  et  filio. 
7.  PoMPOMus  lib.    i5.  ad  Sabinum. 

ACtiones  adversus  patrem  filio  (16)  prscstari    non  (17) 
possunt ,  dum  in  poteslate  ejus  est  (iB)  filius  (19). 


De  conclitione  si  volam. 
8.   Idem  lib.    16.  ad  Sabinum. 

SUb  hac  condilione ,    5^'  (20)  volani  ,     nuUa    fit   obliga- 
tio  :   pro  non  dicto  (21)  enim  est  ,  quod    dare  ,     nisi 
velis  ,  cogi  non  possis.   nam  nec    heres    ^22)    promissoris 
ejus  qui  nunquam  dare  voluerit  ,  tenetur  :  quia  haec  con- 
ditio  in  ipsum  promissorem  nunquam  exstitit. 
De  filiofamiUas. 
9.  Paulxjs  lib.  9.   ad  Sabinum. 
rplliusfamilicis  suo  nomine  nullam    actionem    habet    ni- 
jP    si  (23)  injuriarum  (2^)  ,  et  quod  vi  aut  clam  (^5)  , 
[  et  ]  depositi  (26)  ,  et   coinmodati    (27)  :    m    Julianus 
putat  (28). 

De  naturali  obligatione. 

10.  Idem  (29)  lib.  47-  ad  Sabinum. 

TXTJturales  obligationes  non  eo  (3o)  solo  a?stimantur  ,  si 

xT    actio  aliqua  eavum  nomine    (3i)    competit  :     verum 

etiam  eo  ,  si  solula  pecunia  repeti  non  (3^)  possit. 

Per  libcram  personam  alii  non  acquiri, 

i\.  Idem  (33)  lib.  12.  ad  Sabinum. 

QUaecunque  gevimus  ,  cum  ex  nostro  (34)  contractu  ori- 
ginem  trahunt  ,  nisi  ex   noslra    persona    obligationis 
initmm  sumant  ,  inanem  actum  noslrum    efficiunt    (35)  : 
et  ideo  neque  stipulari  (36),  neque  emere,  vendere,  con- 
trahere  ,  ut  alter  suo  nomine  lecte  agat  ,   possumus  (37). 
De  dolo  defuncli. 
12.   PoMPONius  lib.   29.   ad  Sabinum. 

EX  (38)  depositi  ,  et  commodati  ,  et   maudali  ,    et  tu- 
telae  ,  et  negotiorum  gestorum  ,  ob  dolum  malum  de- 
functi  heres  (39)  in  solidum  tenetur. 
De  fHiisfamilias. 
i3.  Ulpianus  lib.   1.  Dispulalionum. 

IN  factum  actiones  etiam  (4o)  filiilumilias  possunt  exer- 
cere. 


(i)  5-  '•  Instit.  de  ohlig.  ex  quasi  delicto.  etsupr.  de  his  ,  qui 
effud.  vel  dcjecer. 

(2)  /.  5.  5-    I-  supr.  de  his  ,  qui  effud.  uci  dcjcccr. 

(3)  /.    I.  5'  9-  supr.   de  his  ,  qui  ejffud.  uel  dejecerinU 

(4)  Filii  ,  vcl  inqiiilini  ,  qni  hahitant  in  nostris  sedibus. 

(5)  l.  5.  5-   12.  supr.  de  his  ,  qui  effud.  vel  dejecerint. 

(6)  /.    I.  5.  3.   supr.  de  his  ,  qui  effud.  uel  dejecerint. 
C7)     /.   I.  5-  7-  *"/^''-  de  his  ,  qui  effud.  vel  dejecerint. 

(8)  5.  ult.  Inst.  de  oblig.  qucE  ex  quasi  delicto.  l.  i.  supr.  dc 
cxercitoria. 

(9)  Vid.  supr.  tiautcE  ,  caupones. 

(10)  Qualecunqiic  sit. 

(ii)  5-  "/«•  •^"■'^-  do  ohlig.  cx  quasi  delicto. 

(i2)  Qui  opera  nialorum  utitur  ,  licet  ignorans  ,  aliquatcnus  cul- 
pce  reus  est. 

( 1 3)  TJt  sunt  aedilitiae  actioncs ,  redhibitoria  ,  quanti  minoris  ,  ct 
similcs. 

(i4)  Non  idem  in  usiicapione.  /.  6.  7.  supr.  de  usurp.  l.  i5. 
sujfr.  de  diversis  temp.  prwscr.  Cur  taro  varie  ?  in  usucapionibus 
quod  favorabilessint ,  dicm  ultimum  inchoatnm  C5se  suflicit.  d.  /.6. 
d.  /.  7.  d.  l.  i5.  In  prsescriptionihus  ,  qnod  odios.-e  sint , /.  f//f.  C. 
de  annali.  non  sufficit  ultimus  dics  inclioatus  ,  nisi  ad  uUimuin 
usque  perveniatur  ,  ut  hic.  Ecgula  ,  Quod  parnm  distat  ,  nihil  di- 
starc  vidctnr  ,  hic  locum  non  habet. 

(i5)  Addc  /.  99.  5-    J.  iiifi:  de  verb.  ohl. 

(iG)  Et  c  contra.  /.   16.  infr.  de  furt. 

('7)  $•  '9'  ■''"'•  ^^  inutil.  stipul.  J.  12.  Jnst.  de  oblig.  qua 
ex  delict. 

(18)  Non  magis,  quam  qiiis  secum  liticiarc.  d.  l.   16. 

(19)  INisi  cx  castrcnsi  pcculio.  /.  4-  supr.  de  Jud. 

(20)  V.  /.    17.  infr.  de  vnh.  oblig.  l.    i3.  C.  de  contr.  empl, 

(21)  Id  cst ,  pronnsso  ,  pacto  convento. 

(22)  Addc  /.  43.  5.  2.  supr.  dc  lcg.   i. 

(23)  Imo  omiics.  /.  Sp.  infr.  h.  «.' Rationcm  hujus  lcgis  se  igno- 
rassc  ct  ignorarc  Bart.  ait. 


(24)  /.   17.  5-   'o-  "?/^-  de  injnr. 

(25)  /.  19.  supr.  quod  vi.  Imo  non  habct.  /.  i3.  5«  '•  't^pr. 
quod  vi. 

(26)  /.   19.  supr.  depositi. 

(27)  Facit  /.  3.  5    4-  supr.  commodati. 

(28)  Vide  hic  alios  casus  apud  Accurs. 
(25)  Al.  Ulpianus. 

(3o)  /.    16.  5-   4-  i']f^-  de  ftdejuss. 

(3i)  Non  compctit ,  Hotom.  3.  obscn>.  a.  hoc^ensu  ,  Naturalis 
obiigatio  ex  dnobus  censetur,id  est ,  diguoscituT :  primo  quod  actio- 
ncm  non  pariat  ,  sccnndo  quod  ex  ca  soltilum  non  repctatur. 

(32)  /.  7.  5-   4-  *"/"'•  de  pactis.  /.  9.  5-  penult.   ^.    u/t.    /.     10. 
supr.  de  SC.  Maad.  l.    i.  §.    17.  supr.ddleg.  Falcid.  l.  i6.  $.  ^ 
infr.  de  fidcjuss.  adde  /.  83.  infr.  de  solulionib. 
■  (33)  Jt.  Pauhis. 

(34)  Q"Je  cx  nostro  contcactu  originem  habcnt  ,  ca  allcri  noii 
prosunt ;  nisi  illi  simns  per  quos  alteri  adquiri  obligatio  possit.  sic 
itaque  stipidari  dcbcbimus  :  mihi  dcccm  proniiltis  ,  quae  Titio  da- 
bis.  at  non  ita  :  promitlo  Titio  dccem.  Bartvl. 

(35)  Ut  [irosinl  altori. 

(3G)  /.  38.  5.  17.  iifr.  de  verhor.  oblig.  Golh.  Fallit  in  cscwci- 
toria  actionc  ct  in  casu  /.  2G.  supr.  depositi.  Ans. 

(3-)  Imo  pobsumns.  titul.  C.  si  quis  sibi  vcl  alteri  cmerit.  Pos- 
suransenim  procuratorio  noniine  cuicrc  ct  locarc.  /.  2.  5-  3.  supr.  h.  t. 

(3S)  /.  49.  infr.  h.  t.  addc  Thcoph.  5-  >•  lustit.  de  perpetuis 
et  (cnipnralibus. 

(3;,)  V.  /.  49.  infr.  h.  t. 

(4o)  Id  cst  ,  non  cas  solas  dc  quiluis  diclum  cil  in  /.  9.  supf. 
h,  t.  Cur  in  factum  actiomm  polius  ,  quam  nominatain  filins  siw 
noininc  movcrc  polcril  ?  in  factum  actioncs  cxtiaordinariaB  dantur 
a  Pnttorc  ,  ex  requitatc  naturali  ,  in  qua  non  ita  p.ntria  pofesl.is  af- 
fcnditnr.  BurLol.  Dic  polius  ,  nominatas  aclionos  niiofamilias  itktj 
dcncgatas  ,  quod  siiit  ccrt.t:  ,  idroqiic  facilc  ct  nomiuatim  potucriut 
lcgibu*  excjpi.  la  facluni  vcro  ,  incerlJC  cl  vag.-e  suiit. 


LIBER   QUADRAGESIMUSQUARTUS- 


453 


Z>e  servis. 
14.  Idem  lib.  7.  Dispulationum. 
QErvi  ex  delictis  quidem  obliganUir  :  et  si  manumittan- 
O  tur  ,  obligati  remanent  (1)  :  ex  contractibus  aulem 
civiliter  (2)  quidem  non  obligantur  5  sed  rialuraliter  et 
obligantur  ,  et  obligant.  'J'  Denique  si  servo  ,  qui  mihi 
mutuam  pecuniam  dederat  ,  manumisso  solvam  (3)  ,  li- 
beror. 

De  causa  exceptionis  suhlata. 
i5.  JuLUNUS  lib.   4.  Digestorum. 

QUi  cum  herede  egit  ,  exceptione  (4)  summolus  est  , 
Ac  si  non  in  ea  causa  tabulce  testamenli  sint  ,  ut 
contra  eas  crnancipato  bonoruni  possessio  daripossit:  eman- 
dpato  omitlente  bonorum  possessionem ,  non  inique  postu- 
labit  credilor  reslitui  (5)  sibi  actioncm  adversiis  scriptum 
heredem.  nam  quamdiu  bonorum  possessio  contra  tabulas 
filio  dari  poiest  ,  heres  quodammodo  debitor  non  est. 


De  sen'o  heivditario. 
16.  Idem  lib.   i3.  Digestorum. 
servo  l)ei'edi(ario  mutuam  pecuniam  accepit 


OUi  a  servo  iiei^editario  mutuam  pecuniam  accepit ,  et 
fundum  vel  hominem  pignoris  causa  ei  tradiderat,  et 
precaiio  rogavit  (6)  :  precario  (7)  possidet.  nam  servus 
hercditarius  sicuti  per  traditionem  accipiendo  ,  proprieta- 
tem  (8)  [  hereditati  ]  adquirit  (9)  ,  ita  precario  dando 
efficit  ne  res  usucapi  possit.  Nam  et  si  commodaverit  vel 
deposuerit  (10)  rem  peculiarem  :  comjuodati  et  depositi 
actionem  hercditali  adquiret. 

-f-  IJaec  ita  ,  si  pecuHare  negotium  contractum  est  :  nam 
ex  hac  causa  eliam  possessio  adquisita  (n)  inlelligi   debet. 
Si  res  ad  credilorem  pervenerii  ,  aut  is  rem  pelierit , 
et  de  dute. 

17.  Idem  ]ib.  33.  Digestorum. 

OMnes  debilores  qui  speciem  ex  causa  kicrativa  (12)  de 
bent  ,  liberantur,  cum  (i3)  ea  species  ex 
crativa  ad  creditores  pervenisset. 

18.  Idem  lib.   54.   Digestorum. 

SI  is  ,  «[ui  Stichum  dari  stipulatus  fuerat ,  heres  exstite- 
rit  ei  cui  ex  teslamenlo  idem  Slichus  debebatur  :  si 
ex  testamento  (i^)  Stichum  petierit,non  consuraet  stipu- 
lationem.  et  contra  ,  si  ex  stipulatu  Stichum  petierit  , 
actionem  ex  testamento  salvam  Jiabebit  :  quia  initio  i(a 
constiterint  liae  duce  oLligationes  ,  ut  altera  in  judicium 
deducta ,  altera  niiiilominus  intcgra  remaneret. 


lu- 


19.  Idem  lib.   73.  Digcstorura. 

EX  promissione  dotis  non  (i5)  videtur  lucrativa  causa 
esse  :  sed  quodammodo  credilor  aut  emptor(i6)  in- 
teUigitur  ,  qui  dotem  pelit.  porro  cum  credilor  vcl  era- 
ptor  ex  hicrativa  causa  rcm  habere  coeperit ,  nihilominus 
integras  actiones  retinent:  sicut  ex  contrario,  qui  non  (17) 
ex  causa  lucrativa  rem  habcre  ccepit  ,  eandem  uou  prohi- 
betur  ex  lucrativa  causa  petere. 

An  doniini  jussus  servum  excusct. 
20.    Alfekus    Jib.    2.    Digestorutn. 

SErvus  non(i8)  in  omnibus  rebus  sine  pwna  domino  (19) 
dicto  (20)  audiens  esse  solel  :  sicuti  si  domiuus  hc- 
minem  occidere  aut  furtum  alicui  facere  servum  iussissct. 
Quare  quamvis  domini  jussu  servus  piruticam  fecisset  ,  ju- 
dicium  in  eum  post  libcrlatein  reddi  oporlct.  Et  quod- 
cumque  vi  fecisset  ,  qua3  vis  a  malcficio  non  abesset  :  ita 
oportet  poenas  eum  pendere.  -f*  Sed  si  aliqua  rixa  ex  li- 
tibus  et  contentione  nata  essel ,  aut  aliqua  vis  juris  reti- 
nendi  causa  facta  esset  ,  et  ab  his  rebus  ficinus  abesset  : 
tum  non  convenit  Prsetorem  ,  quod  servus  jussu  domiai 
fecisset ,  de  ea  re  iu  liberum  judicium  dare. 
De  loco. 
21.  JuLiANUS  lib.   3.  ex  Minicio. 

COntraxisse  unusquisque  iu  eo  loco  intelligitur  (21)  ,  iu 
quo  (22)  ut  solveret  ,  se  obligavit. 
De  lempore  ceslimationis. 
11.  Africanus  lib.   3.  (23)  Qusestionum.^ 

CTJm  quis  in  diem  mercem  (2^)  slipukUus  ,     tidejusso- 
rem  accepit ;  ejus  (25)  temporis  seslimatio  spectanda 
est  quo  satis  accoperit. 

De  mora  ct  purgatione  moroe. 
23.   Idem  lib.   7.   (26)  Qua?slionuin. 

TRajectitiae  (27)  pecuniae  noinine  ,  si  (28)  ad  diem  so- 
luta  non  essct  ,  poena  (  ut  adsolet  )  ob  (29)  operas 
ejus  qui  eam  pecuniam  peteret  ,  in  stipulationem  erat  de- 
ducta  :  is  qui  eam  pecnniam  petebat ,  parle  exacla  pete- 
re  desierat  :  deinJe  inlerposito  teinpore  inlerpellare  insti- 
luerat.  Consultus  respondit ,  »jus  (|uo([ue  lemporis  quo  in- 
terpellatus  (3o)  non  essel  ,  poenam  peti  posse  j  ainplius 
eliam  si  omnino  interpellalus  non  esset  :  nec  aliter  noii 
coramilti  stipulationem  ,  quam  .si  per  debitorem  non  (3i) 


stetisset ,  quo  minus  solveret 
is  ,  (|ui  interpellare  coepisset 


aliofiuin    dicendi 


pellai 


desisset 


valetudine 
pocnam  non  commiiti.    •\' 


ipedilus  inler- 
De    illo    saiie 


7»?  xf(p«\?  «VoJo-^J,  Capul 
adde  /.  4.  C. 


infr. 


(1)  Propter  rcgulam  ,«'  TTx/o-jKjei 
no.\a  se(|uitur,  52.  Eclog.  2.  cap.  ^. 
tuo  facto. 

(i)  l.  43.  in  fin.  infr.  h.  t.  l.  22 
de  iimtitib.  stipul. 

(3)  /.  32.  infv.  de  solutionibus, 

(4)  ^.2.  supr.  de  except.  rei  judic. 

(5)  Vid.  /.    II.  §.  4.  supr.  de  exceptione  rei  judicat 

(6)  Sicut  fieri  soict.  /.  6.  infni.  supr.  dc  ' 

(7)  {;  '9;.5-.''  *"/""•  de  prccario. 


an  servus  pro 
de   reg.    §.   6.    Instit. 


precario. 


Heredilati  jacenti  rci  quoque  proprietas  (  per  obllqunm    ta- 
men  )  adquin  potest  ,  qu?e  dirccto  tamen  eidem  adquiri  non  potest. 
(9)     /.   33.   in  fin.  Supr.   dc  adauir.  rer. 


(10)  /.    I.  5.   29, 


ppositi. 


(11)  Hereditati  ,  et  per  eam  hcredi  fyturo. 

(12)  /.  83.  5.   6.  infr.  de  uerb.  oblig. 

(i3)  Lucrativae  plurescausse  nunquam  in  eandem  personam  et  deca- 
dcm  re  concurrunt.  v.  tanun  Socin.  reg.  42.  S.  6.  et  ibid.  Theoph. 
Inst.   de  legat.  o     t      j  1 

(i4)   Id  est,  lucrativa  causa.  /.    19.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(j5)  Dos  apiid  maritum  non  cst  ex  causa  lucrafiva.Cur  ita  ?  col- 

(  K\  i  "'^^'  '"""'^"''-  ^-  ^-  f-    '3.  supr.  quilms  mcd.  pign. 

(16)  /.   2.   C.  h.  t.  l.  8.  5.    i3.  Supr.  quibus  rnodis  pign. 
lom.lLl. 


(17)  Adde  /.18.  supr.  h.  t.  /•  9.  supr.  de  eiict.  §.6.^Inst.  de  lcgat. 

(18)  /.  II.  5-7-  supr.  quod  vi.  et  ita  accipe  /.  14-  supr.  de  /lis  , 
qui  not.  l.  ?>'].  supr.  ad  l.  Aquil.  l.  102.  /.  ij-].  in  fui.  t.  i6<j. 
infr.  dc  rrg.  jur. 

■(19)  Al.  dnraini.  .    ,       •         , 

(20)  Audiens  dicto  cst,  qui  auditdominum,  qui  domino  ol<teniperat. 

(2i)  Quia  uhi  non  apparet  ,  quid  actum  sit  intcr  paitcs  ,  loci 
consuctudo  attcndilur.  /.5o.  infin.supr.de  leg.i.w.l.u.wpr.de  usuris. 

(12)  I.  19.  S-  ••  supr.  de  jud.  l.  22.  supr.  de  rcb.  credi  l.  3. 
supr.   dc  reb.   auct.  ,     ,^  .       „  , 

(23)  Yid.  Cnjac.   3.    ad  Afnc.  f>L   29. 

(li)  Puta  viniun  ,  oleiiin  ,   vel  quid  aliud  simift;. 

(25)  /.   22.  supr.   dc  rebus  crrd.  l.  uU.  in  fin.    supr.    de 
tritic.  L   59.  i"fr.   de  vcrbor.  oblig. 

(2G)  ^id.  Cujac.   7.   Ad  Afric.  foL    128.    129. 

(27)  Ai(»To''>T'K  XP-1^"--^'^  ^""'^  '  'I"'^  '^^"*  '"^'''^  vchuntur  ,  noi 
qua:  in  eo  loco  consumunlur.  7.  Eclog.  cx  lib.  53.  tU.  7.  cap.  i 
Goth.  vid.  Joann,  Zanger.  de  exccpt.  part.  3.  c.i.  num.  117.  Aus 

(28)  7.  Echg.  cx  lib.  52.  lit.  i.  c.  22. 
(20)  /  4-  ?•  I-  ^"I"'-  '^'^  fiaittico  fanvr-e. 
(3o)  Eclog.  ibid.  /.  9-  $■   ••  •*«/"'•   '''^    usur-pat.    L 

conf.r.   et  cominitt.  slipuL  ,       ,,. 

(3.)  /.   100.  uxfui-   infr:  dc  verb.  oblig. 


cond. 


C.    dc 


4o4 


DIGESTORUIM 


polest  dubilari  ,  si  interpellatus  ipse  moram  fccerit  :  an 
riiamvis  pecuninm  poslea  ofTcrat  ,  nihilominus  poena  com- 
miltatur  ?  Et  hoc  reclius  dicilur.  Ksm  et  si  arbiler  ex 
oonipromisso  pecuniam  certo  die  dare  jusscrit ,  necjue  per 
eum  (i)  qui  dare  jussus  sit  ,  stelerit  ;  non  commilti  poc- 
nam  respondit  :  adeo  ut  et  illud  Servius  rcctissime  exisli- 
maverit  ,  si  quando  dies  qua  pecunia  daretnr  ,  sententia 
arbitri  comprehensa  non  esset  ,  modicum  (2)  spatium  da- 
tum  videri.  '\-  Hoc  idem  dicendum  ,  et  cum  quid  ea  le- 
ge  venierit  ,  ut  nisi  (3)  ad  diem  prelium  solulum  fue- 
rit  ,  inempla  res  fiat. 

De  furioso. 
24-   PoMPONitis  lib.   sing.  Picgularum. 

SI  a  furioso  ,  cum  (4)  eum  compotem  mentis  esse  pu- 
larem  ,  pecuniam  quasi  mutuam  acceperim  ,  eaque  in 
lem  meam  versa  fuerit :  condiclio  furioso  adquiritur.  Nam 
ex  quibus  causis  ignorantibus  nobis  actiones  adquiruntur  , 
ex  hisdem  etiam  furiosi  nomine  incipit  agi  posse.  veluti 
cum  servus  ejus  stipulatur  :  cum  furtum  ei  ht :  aut  dam- 
iium  ei  dando  ,  in  Legem  Aquiliam  committitur  (5)  : 
aut  si  forte  cum  crcditor  fuerat ,  fraudandi  ejus  causa  de- 
bitor  alicui  rem  tradiderit.  "^"  Idemque  erit  si  legetur 
ei  (6)  vel  fideicoramissum  ei  relinquatur  (^). 

§.  I.  Itcm  si  is  ,  qui  scrvo  alieno  crediderat ,  furere 
coeperil  ,  deinde  servus  in  rem  domini  id  ,  quod  mutuum 
acceperat  ,  verterit  (8)  :  furioso  condictio  adquiritur. 

5.  2.  Item  si  alienam  pecuniam  credendi  causa  quis 
dederit  (g)  ,  deinde  compos  mentis  esse  dcsierit  :  postea 
consumpta  ea  ,  furioso  (10)  eondiclio  adquiritur. 

5.  3.  Et  qui  negotia  furiosi  gesserit ,  negotiorum  geslo- 
rum  ei  obligatur  (ii). 

Dmsio  actionum  in  reales  et  personales.    i.  Et  in  ex 

cvntractu  ,  ex  facto  ,  in  factum  , 

2.  In  civiles  et  honorarias. 

25.  Ulpianus  lib.  singul.  Regularum. 
JCtlonuni  genera  snnt  duo  :  in  rem   (12)  ,  quae  dicitur 
JjL    vindicatio  :  et  in  personam  ,  quae  condictio    appella- 
tur.  "^-  In  reni  (x3)  aclio  cst ,  pcr  quara   (i4)    rem    ao- 


stram  qua^  ab  alio  possidclur  ,  petimus  :  cl  sempcr  adver- 
sus  eum  est  ,  qiii  rem  possidet.  •-[-  In  pcrsonam  (i5)actio 
est  ,  qua  cum  eo  agimus  qui  obligalus  (16)  est  nobis  ad 
facieudum  aliquid  ,  vel  dandum  ;  et  semper  adversus  eun- 
dem  (in)  Ibcnin  habtt. 

^.  1.  Aclionum  autem  quapdam  ex  contractu  ,  qujedam 
ex  faclo  ,  qusedam  in  faclum  sunt.  -^  Ex  conlractu  actio 
est  ,  qnoticns  quis  sui  (18)  lucri  (19)  causa  cum  aliquo 
contvaliit :  vduii  emendo  ,  vendendo  ,  locando  ,  condu- 
cendo  ,  et  czeteris  similibus.  '\-  Ex  ficlo  (20)  aclio  est  , 
quoliens  ex  eo  teneri  quis  incipit  quod  ipse  adinisit  :  ve- 
luti  fui  tum  vel  injuriam  commisit  ,  vcl  damnum  dedit- 
•|-  In  faciwn  actio  dicitur  ,  qualis  est  (  exempli  gratia  ) 
actio  quae  datur  palrono  adversus  libertum  ,  a  quo  contra 
Ediclum  Praetoris  in  jus  (21)  vocatus  est. 

^.  2.  Onines  autem  actiones  aut  civiles  (22)  dicun- 
tur  (23)  aut  honorariae  (24). 

De  aciionihus  pc^naliLus ,  et  de  heredibus, 
26.  Idem  lib.   5.   de  Censibus. 

OMnes  (iS)  poenales  (26)  actiones  post  (27)    litem  in- 
choalam  ,  et  ad  heredes  (28)  iranseunt. 
De  obligatione  inutili. 
27.  Papikiawus  lib.  27.  Quaestionum. 

OBligationes  quae  non  propriis  viribus    consistunt  ,     ne- 
que  (29)  oflicio  Judicis ,    neque  Praetoris  (3o)  impc- 
rio  (3i)  ,  ncque  Lcgis  potesiate  confirmanlur. 
Diffcrentia  actionis. 
28.  Idem  lib.    I.  Definitionum. 

ACtio  in  personam  (32)  inferlur :  pelitio  (33)  ,  in  rem  : 
pcrsecutio  ,  in  rem  ,  vel  in  personam  ,  vei  (34)  per- 
sequcnda?  gratia. 

Si  prioris  obligationis  in  posterioris  cautione 

nicntio  non  fiat. 

29.  Paclds  lib.  4-  R.esponsorura . 

LUcio  (35)  Tilio  cum  ex  (36)  causa  judicati  pecunia 
debcrctur  ,  et  eidem  debilori  aliam  pecuniam  oredc- 
ret  :  in  cautioue  pecunia?  credilae  non  (i^)  adjccit  sibi 
prxter  eam  pecuniam.,  debilam  sibi  ex  causa  judicati. 
Quairo  ,  an  intcgiae  sint  utraeque  Lucio  Titio  petilioncs  ? 
Paulus  respondit  ,  nihil  propoui  cur  non  sint  intcgra?. 


(i)     Ut  in  casu  /.  8»  supr.  dc  leg.  comanssoria. 
(■})     Modicum  dandi  spatium  arhitri  sentcntiee  incst. 

(3)  Vid.  sii/jr.  de  in  diem  addict, 

(4)  /.    11.  supr.  de  rcbus  cred. 

(5)  Cum  is  intcrim  Aquilia  non  tencatur.  l.  5.  §.  2.  suyr.  ad 
l.  Aquil- 

(6)  /.   16.  5-    '•  suj:r.  qui  testam. 

(7)  Quid  dc  liereditatc?  v.  l.  63.  supr.  de  adqidr.  ve\  omitt.  hercd. 

(8)  d.  l.   12.  uers.  itcm.  Supr.  de  vebus  cred, 

(9)  d.  l.   12.  injin. 

(10)  /.  3.  5«  5.  sujjr,  dc  negol.  adde  /.  i.  5-  3.  supr.  de  con- 
trar.  tut. 

(11)  Et  cum  obligat,  si  ei  aliquid  al)cst.  tndg.   JJal. 

(12)  /.  28.  /.  37.  infr.  h.  t.  l.  ult.  C,  de  hercd.  ifcl  act.  vend, 
Inst.  de  act.  ^.    i . 

(i3)    (y  trpa.yiJ.x-rt,   52.  Eclog.  cap .  34. 
(i4)  /.  ■•^8.  /.  37.  infr.  h.   t. 
(i5)  Ylpoa-u-mv.'^.  Eclog.  ibid. 

(16)  /.  3.  supr.  h.  t.  Num  in  lil)cIlo  aclionis  ]icrsonalis  iiKcrcn- 
da  cst  cansa  .iclionis  proxinia  ,  ncmpc  obligalio  ?  Quidam  cx  liac 
lcge  coUigunt  :  Ncgat  tanicn  Bait.  hic.  salis  cniin  cssc  ,  iit  libclius 
concludat  prasnmptivc.  Bart.  l.  i'].  in  fin.  siipr.qncc  infraud.  crcd. 

(17)  Ejnsvc  licrcdcm. 
(<8)  \c\  allcrius. 

(19)  IIc-Br  ciiim  mcrcaloriim  spcs  cssc  solct.  /.  8.  C.  de  rescin- 
drtula.  V.   S.iicc.   G.  de  hencfic,   38. 

(20)  «Vo  (;ia.Ki\i.  Eclog.  ibid.  ex  pcccato,  Hal.  ut  cl  in    /,    52. 


in  pr.  r«  5.  3.  //;/.".  h.  t. 

(21)  /.  idt.  supr.  de  in  jus  focando. 

(22)  /.  42.  $.  I.  infr.  h.  t.  3.  Harmenop.  3.  $•  27.  Tlieoph. 
Inst.  de  perpet.  et  temporalib. 

(23)  5.  3.  Instit.  de  action. 

(24)  /.   35.  infr,  h.  t. 
liCy)  Et  sic  furti. 

(26)  /.  60.  infr,  h.  t. 

(27)  ^id.  /.  58.  ln!r.  h.   t. 

(58)  Et  in  liercdcs.  vid.  /.  58.  Infr,  h,  t.  52.  Ectog,  l.  e,  74. 
/.  unic.  C,  ex  delict.  dcCwict.  $.  i.  infn.  Inst.  de  pcrpctuis.  ci 
siinilcs  ]icrsonas.  d.  l.  58. 

{■xc))  l.   29.  /.   210.   infr.  de  rcg.  jur. 

(3o)  C)hlit;ationes  inutilcs  sua  natura  lincc  tna  a>nfirmare  non  jxjs- 
snnt  ,  ncmpc  neqiic  oUicium  judicis  ,  ncque  iuapcrium  Pra;toris  , 
ncqiic  Lcps  poto.-tas.  3ndcx  dcnique  ,  Praetor  ,  Lex.  Goth.  Vid. 
Emmiind!  McriU.  tib.   i.  obsen'.  cap.  S.  Ans. 

(3i)  Dillcrcntiam  oliseiva  oflicii  judicis  ,  ct  irapau  Prxtoiis. 

(32)  Addc  2.  (ui  Hcrennium. 

(33)  Vidc  /.  35.  infr.  h.  t.  ,      r^  , 

(34)  /.  25.  supr.  h.  t.  l.  35.  infr.  h,  t.  GoUk  ViUc  EuimiiiKl. 
Merill.  lib.   i.  obs.  cap.  38,  Ans. 

(3.'))  V.  Cuj.  22,  ohs.  21.  ct  ad  Noi/.   1 19.  c.  3. 

(36)  Del.itiim  cx  causa  jndicati  conlialiitur. 

(37)  Non  rcnimcial  debito  ex  causa  judicati  ,  qui  dchitoii  nov.-un 
pcctiniam  credens  dcbili  prioris  mentiouciu  uon  Cicit.  addc  /.  85, 
supr.  dc  lcg.  2. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS. 


45:5 


Si  sennis  effectus  liheriaiein  jwstea  consequalur. 
3o.  ScEvoLA  lib.    1.  E.esponsorum. 

SErvus  effectus  non  (1)    idcirco    quod  postea    indulgen- 
tia  principali  liberlatem    conseculus  est  ,   rediisse    (2) 
dicitur  in  obligationem  creditorum. 

De  conditione  impossibili. 
3i.  M^ciANUs  lib.  2.  Fideicommissorum, 

NOn  solum  siipulationes  (3)  impossibili  (4)  coudilio- 
ne  (5)  adplicatae  ,  nullius  (6)  momenti  sunt  :  sed 
etiam  caeteri  quoque  coniractus  ,  veluti  emptiones  ,  ioca- 
liones  impossibili  conditioue  interpositae  ,  aetjue  nuUius  mo- 
menti  sunt.  quia  in  ea  re  quae  ex  duorum  pluriumve  con- 
sensu  agitur  ,  omnium  voluntas  spectetur  (7)  :  qucrum 
proculdubio  in  hujusmodi  actu  talis  cogitatio  esl  ,  ul  mliil 
agi  exisiiment  apposila  ea  conditione  quam  sciani  esse  im- 
possibilem  (B). 

De  concurrentibus  actionilus. 
32.  Hermogeniawus  lib.   2.  Juris  Epitomarum. 

CUm  (9)  ex  uijo  delicto  plures  nascuntur  acliones  ,  si- 
cut  evenit  cum  arbores  furtim  caesje  dicunlur  ,  om- 
iribus  (10)  experiri  permitti  (11)  ,  post  magnas  (12)  va- 
rietates  obtinuit. 

An  pcmcB  persecutio  in  heredem  transeat. 
33.  Paulus  lib.  3.  Decretorum. 

COnslitutionibus  quibus  ostenditur  heredes  (i3)  pcena 
non  teneri ,  placuit  ,  si  vivus  (i4)  conventus  fuerat , 
etiam  poenae  peisecutionem  transmissam  (i5)  videri  :  qua- 
si  lite  (iG)  contestata  cum  mortuo. 

De  concurrentibus  actionihus. 
34.  Idem  lib.  sing.   [  de  ]  concurrentibus  actionibus. 

QUi  servum  alienum  injuriose  verberat  ,  ex  uno  faclo 
incidit  ,  et  (17)  Aquiliam,  et  (18)  aclionem  injuria- 
rum  ;  injuria  enim  cx  affectu  fit  ,  damnum  ex  culpa  :  et 
ideo  possunt  utrse  (19)  competere.  sed  quidam  altera  electa 
alteram  consumi  (20)  :  alii  ,  per  Legis    Aquili»   aciionem 


mjuriarum  consumi,  quoniam  desiit  (21)  bonum  et  sefrmun 
esse,  condemnaii  eum  (22)  qui  a;stimalionem  praeslilii:  sed 
si  ante  injuriarum  actuin  esset  ,  teneri  eum  ex  Lege  Aqui- 
lia  :  sed  et  liBec  sententia  per  Praetorem  inhibenda  est  5 
nisi  in  id  quod  amphus  ex  Lege  Aquiha  competit  ,  aga- 
tur.  rationabilius  itaque  est  eam  admitti  senlentiam  ,  ut 
liceat  ei  quam  voluerit  actionem  prius  exercere  :  quod 
autem  amphus  (aS)  in  aliera  est,  etiam  hoc  exequi  (24). 

5-  1.  Si  is  cui  lem  commodavero  eam  subiipuerit  (25), 
tenebitur  quidem  et  commodati  aciione  et  condiclione :  sed 
ahera  actio  aheram  peremit  aut  ipso  jure  ,  aut  per  exce- 
piionem  :  quod  est  loiius  (26). 

5.  2.  Hinc  de  culono  respunsum  est ,  si  aliquid  ex  fun- 
do  subtraxeril  (27)  ,  teneri  eum  condiciione ,  et  furti  ^ 
quin  eliam  ex  locato  :  et  poena  quidem  furti  non  confun- 
ditur  ,  iWdi  autcm  inter  se  rniscentur.  -^-  Et  hoc  in  Leeis 
Aquihse  actione  dicitur  ,  si  tibi  commodavero  vesiimenta 
et  tu  ea  ruperis  :  utra^que  (28)  enim  actiones  rei  persecu'- 
lionem  continent.  et  quidem  post  (29)  Legis  Aquiha?  actio- 
nem  ,  utique  commodati  finietur  •,  post  commodati  ,  an 
Aquiliae  remaneat  in  eo  quod  in  repetitione  (3o)  triginla 
dierum  amphus  esl ,  dubitalur  ;  sed  verius  esl  ,  remane- 
re  (3i)  5  quia  simplo  accedit  ,  et  simplo  subduclo  locuoi 
non  (32)  habet. 


municipalis. 
35.   Idem  hb.    1.  ad  Edictum  Prsetoris. 

IN  honorariis  (33)  actionibus  sic  esse  definiendurn  Caj- 
sius  nit  ,  ut  quae  rei  (34)  persecutionem  habeant  ,  hse 
eliam  jiost  (35)  annum  darenlur  ,  caelerae  intra  annum. 
Honorariie  autem  ,  quae  post  annum  non  dantur  ,  nec  ia 
hcredem  danda^  sunt  :  ut  tamen  lucrum  (36)  ei  extcrquea- 
tur  ,  sicut  lit  in  actione  doh  mah  ,  et  Interdicto  Unde 
vi  ,  et  simihbus.  -^-  Illae  autem  rei  (3^)  perseculionem 
continent  ,  quibus  persequimur  quod  ex  patrimonio  nobis 
al)est  :  ut  cum  agimus  cum  bonorum    possessore    debitons 


(i)     Eestitutiis  hbertati  sine  restitutione    bonorum  ,  vel  quota 
in  crcdita  priora  non  recidit.  adde  l.  2.  infr.  de  bon.    damnat.  et 
l.  Princeps.  21.  infr.  de  verb.  sign. 

(2)  De  restitutione  actionis  ,  vid.  l.   i5.  supr.  h.   t. 

(3)  Et  poena3.  /.  35.  infr.  de  verh.  ohl. 

(4)  Impossibilis  conditio  in  omnibus  contractibus  vitiatur  et 
^pulationibus.  /.  ,.  ^.  „.  supr.  h.  f.  /.  7.  /.  69.  infr.  de  veib. 
olL  i.  11.  Inst.  de  inutil.  stip.  vid.  quae  notavi  ad  l.  3.  supr.  de 
cofid.  et  dcmonstr. 

(5)  Impossihili  conditioni.  i>ulg.  et  Hal. 

(6)  Imo  alicujus.  ^.    10.   Inst.  de  hercdib.  inst. 

(7)  .  Spcctat.  vulg.  Hal.  Gothofr,  An  conditio  natura  impossibi. 
lis  vitiet  donatioticm  ,  vide  Ant.  Merend.  lib.  3.  controi'.  cap.  5o. 
€l  P.  Bellapcrt.  hic.   Ans.  '^ 

(8)  Impossibilis  dicitnr  vel  natura  ,  vcl  bonis  moribus  ,  vel 
tione  perpiexilatis  ,  /.  16.  supr.  dc  cond.  inst.  vel  facti  ,  auod 
admodum  diflicile.  /.  4.  5.   ,.  supr.  dc  statnl. 

(9)  Ut  in  actionc  arborum  furlim  cfesarum  ,  Aquilia  ,12  Ta- 
bularum  ,  furti.  L   ,3.  ^pr.  quod  .i.  L  pcnu/t.  infr.  arborumfur. 

tim  coesar.  vide  Forcatulum  3.   Cupidinis  Jurispcrit.  num.  5. 

(10)  I\on  ipso  jure  ,  scd  per  exceptioncm  et  judicem  supcriorera 
excJuduntur:  cum  singuHs  delictis  non  plurcs  sed  singuls  tantum 
prenae  dcbeantur.   vide  Hotom.  29.  lllustr. 

(iiW.  60.  itfr.  h.   t. 

S'l<  ^^,^""^''^".'^  Hermogrnianus  in  l.  ultim.  supr.  pro  Ueato. 

(i3)  \ide  Tatulum  Codicis  ,  Ui  uctioncs  ab  hcredihus  ct  contra 
^rerfw.^et  Titulum,  De  heivditariis  actionibus.  et  Tilulum  ,  Ex 
deltctis  dffunatorum. 

(i4)  Dcfunctus  ,  cui  successum  est. 


quod  cst 


(i5)  Rcmii^^arn  non  vidcri.  v>ulg.  Transmissam  non  vidcri, 
..-{  r>l  '-/8.  m/r.  h.  t.  L  un.  C.  ex  deliclis  defunct. 
V7)  tt  m  Aquiliam  ,  ct  in  actioucm.  Huloand. 


HaU 


(18)  Quemadmodum  ejusdem  rci  causs  plures  esse  possunt  :  iia 
ejuidem  causse  piures  efTectus.  ut  hic. 

(19)  Utraeque.  Haloand.  L   i5.  J.  46.  infr.  de  injuriis. 

(20)  Et  ita  accipitur  ,  ut  in  l.  i\.  \.  eum  qui.  supr.  cjuod  me- 
tus  causa. 

(21)  ^"   5t-  infin.  supr.  de  re  judic. 

(22)  Num  idem  in  ejus  successore  ?  vide  /.  7.  supr.  de  n^iuind. 

(23)  /.   4'-   infin.  infr.   h,  t. 

(24)  Al   consequi. 

(20)  l.  5.  5-  8.  supr.  oommodati. 
(2G)  Lcge  tutius. 

(27)  /.  4"^-  supr.  Incat. 

(28)  Aquilia  et  commodati. 

(29)  /.   18.  5-   '•  supr.  commodati. 

(30)  \'idc  /,  3.  supr.  de  fide  instrum. 

(3i)  Non  remanere.  qaidam  ita  lcgcre  tempore  Accursii  ;  Floron- 
tinam  defcndit  Ciijacius  3.  observat.  25.  et  Hotomaun.  27.  Jllustr. 
in  fin . 

(32)  Locum  habet.  Cnjacius  3.  observ.  25.  et  Hotomann.  27.  //- 
Imtr.  in  fin.  adde  liobertum  \.  animadvcrs.  29.  et  Ant.  Mercato- 
rem    i.  noi.  29. 

(33)  De  honorariis  actionibus  ,  adde  /•  25.  J.  2.  supr.  h.  t.  l. 
42.   in  fin.  infr.   h.  t. 

(34)  Iloiiorariae  actiones  rei  persecutorise  ,  ctiam  post  annura  cLin- 
tur  :  qura  non  suut  rci  peisccutoriae  ,  intra  annuin  dantur  ,  nim- 
quam  post  aniuim.  Quae  post  anmim  non  dantur  ,  non  dantur  iii 
Lercdem  ,  nisi  lucrum  sit  ci  extorqt.endum. 

(35)  Qli«  rci  pcrsccutionera  contincnt  actiones,  eliam  post  annum 
dantur.  adde  /.  3.  5-  i.  supr.  de  vi  et  vi.  L  8.  §.  7.  supr.  de  pre- 
carir>.  adde  /.  20.  5-  6-  supr.  de  uper.  nov. 

(36)  /.   38.  infr.  cle  regulis  juris. 

Qfj  L   25.  28.  supr.  h.  t.  ^ 


/i56 


D     I     G     E     S 


.ostri.     -j-  Item  (i)  PuLliciana  (2)  ,      qiioe  ad  (3)  cxem- 

plum  vindicalionis  datur.   'j-  Scd    cum  (4)    rosiissa   iisuca- 

pione  reddiliir  ,  anno  iinitur:  quia  coiKra  Jnscivile  dalur. 

§.    I.   In  Ihnimviros  et  Rempublicam  eliaiu  post  annum 

JKMio  datur  ex  conlvactu  magislraluum  municipalium. 

Dc  ignoininia. 

36.   Ulpianus  liL.   2.   ad  Edictum. 

CEssat  ignominia  in     conducllonibus    (5)  ,    quamvis  ex 
famosis  causis  pendeant. 
De  actionis  (>crl>o.    1.   De  actionihus  mixtis. 
3'^.   Idem  lib,   4-   ad  Edictum  Prsetoris. 

AClionis  verbo  (6)  continelur  in  rera  ,  in  personam  , 
directa  ,  ntilis  ,  prsejudicium  (7)  ,  sicut  ait  Pom- 
ponius  :  stipulationcs  etiam  quag  Prsetoriae  sunt  ,  quia  actio- 
rura  inslar  obtineut  ;  ut  damni  infecti  ,  legaturum  ,  et  si 
f,ua3  similes  sunt.  •]-  Inlerdicta  quoque  actionis  (8)  ver- 
Lo  continentur  (9). 

§.  1.  Mixlce  (10)  sant  actiones  ,  in  quibus  utorquc  actor 
est  :  utputa  finium  rcgundorum  ,  familia;  erciscunda» ,  com- 
muni  dividundo  ,  Interdictum  Uti  possidetis  (n),  Ulrubi. 
De  literis. 
38.  Paulus  lib.  3.  ad  Ediclum. 
TVTOn  figiira  literarum  (12)  ,  sed  oralione  (i3)  quam 
i^  exprimunt  litera"  ,  obligamur  ;  quatenus  placuit  non 
minus  valere  quod  scriptura  (i4),  quam  quod  vocibus  lin- 
gua  figuratis  significaretur. 

Dc  filiofiimilias. 
3g.    Gajus  lib.   3.   ad  Ediclum  proviuciale. 

Flliusfunilias  ex  omnibus  (i5)  causis  (16)  tanquam  pa- 
terfamilias  obligatur  (17)  ,  et  ob  id  agi  cum  (18)  eo 
tanquam  cum  patiefamilias  potest. 
De  lcgatis. 
4o.  Paulus  lib.    1 1 .  ad  Edictum. 

HEreditariarum  (19)  actionum   loco    liabcntur    (20)  et 
legata  (21)  ;  quamvis  (22)  ab  hei-ede  coeperint. 


T    0     R    U     I\I 

Dc  coi.currenlihus  acliouihus. 
4l-   IiEM  b"b.   22.   ad  Ediclum. 

QUoticns  Lex  (^3)  obligalioncm  iutroducit  ,  nisi  si   no- 
miiiatim  caverit ,  ut  sola  ea  actioue  ulamur  ,     etiam 
V(.'icie>  co  nomine  actiones  competere. 

§.  1.  Si  [  cx  ]  codcm  ficto  duaj  compctant  actiones  , 
poslca  judicis  potius  partcs  esse  ,  ut  (]uo  plus  (2^)  »'t  "J 
rcliqua  aclione  ,  id  aclor  fcrat :  si  taiilundem  aul  miaus, 
id  (aS)  conscqualur. 

Dc  conclitione.   1.  Dcfinitio  creditoris. 

42.  Ulma^us  lib.  21.  ad  Edictum. 

IS  ,  cui  sul)  (2G)  condilione  lcgalum  est  ,  pcndente  con- 
ditione  non  (2-)  cst  crcditor  (28),  sed  tunc  cum  ex- 
stitcrit  conditio  :  quamvis  cum  ,  qui  stipulalus  est  sub  con- 
ditione  ,  placet  eliam  pcndcnte  conditione  creditorem  esse. 
§.  1.  Crcditorcs  eos  accipcre  deberaus ,  qui  (29)  ali- 
quam  aclionem  vel  civilem  (3o)  habent  (  sic  lumen  nc  (3i) 
exccptione  (32)  summovcantur  )  ,  vel  honorariam  (33) 
(  actioncm  )  ,  vel  in  (34)  factum. 

Dc  paircfumilias  ,  puherc ,  pupillo  ,  servo. 

43.  PAULtJS  lib.   72.  ad  Ediclum. 

OBligari  polcsl  patcrfamilias,  sua?  potestalis,  pubes  (35), 
coinpos  mentis  (36).  -^-  PupiUus  (3^)  sine  tutoriS 
aucloritate  nou  obligatur  Jure  civih.  Servus  (38)  autem 
ex  contractiLus  non  obligatur. 

De  cucidcntihus  ohVgationum.  i.  Die  .,  1.  Condilion€.f 
3.  Modo  .,  4-  Accessione.  5.  De  Stipul dione  ^  si  fundum 
non  dcdcris  ^  ccnlum  dari.  6.  Dc  siipulalione^  nai>c/nfieri  j 
ct  si  non  fiai  ,  ccntum  dari. 

44-  Idem  lib.   74.   ad  Edictum  Praetoris. 

Oljligatiouum  ferc  (3^)  quaiuor  (^o)    causae  (4i)  sunt  : 
aiil  cnim  (^2)  dies  la  his  est  ,     aut    condilio    (43)  , 
aul  mcdus  ,  aut  accessio. 


(i)     Datiir  ctiam  pnst  annum. 

(2)  Qaae  est  praetoria  actio. 

(3)  5-  4-  -^'"^-  ^^  actiimb.  Cur  ?  ul  vin.licatio  tlatiir  vcro  rci 
clomino  :  ita   Pii])liciana   penc  domiiio  ,  aut  fuluro  (loiiiiuo. 

(4)  Fortc  legondum  ,  sed  cjiia:  :  iit  dc  rcscissoria  ioqu.ilur  ,  cu- 
jus  fit  mentio  ,  J.  5.  hist.  (/.■■  aclinnib.  cjiicc  dilfcrt  a  supcriorc  Pau- 
Jiana  .•  dc  qua  ^.  6.  Inst.  de  act.  Huec  datur  advcrsus  doininuin  : 
illa   non  item. 

(5)  Adde  /.   26.   supr.  rer.   ainot. 

(6)  Vidc  /.   ultim.   C.  de  hered.  vcl  act.  rend. 

(7)  /.  1.  §.  2,  supr.  de  rui  vind.  §■  i3.  ct  ibi  Tlicoph.  Inst. 
dr  act. 

(8)  Facit  5.   idt.   Inst.  de  Interdicl. 

(9)  Et  cxccj.tiones.   /.    1.  supr.  de  except. 

(10)  5*  "^^-  Iiii^t-  de  act.  l.  i5.  supi:  de  jud.  l.  10.  supr.  fi- 
mxim  regund.  l.   44-  5-   4-  supr.  Jumil.  crcisc. 

(11)  5-   4-   ^"-^^-  de  Interdict.  l.   3.  ^-    i-  supr.  uti  pn.isiddis. 
(1:1)  Cliirogrsjdiuni   idco  (jui     lcirat    ,  nudas    la]ji:las    cliiro-iapbi 

scriptas  non  1«  gal ,  sed  ip.siun  debitum  ,  quod  scriptis  tabulis  coii- 
tinctur.  /.  44-  §•  ^-  ^-  ^4-  .*i  7-  supr.  de  teg.  1.  /.  69.  siipr.  de 
lcg.  3.  /.  3.  5-  '■  *"/"'•  de  lib.  ieg.  Gotli.  \)d.  Gocdd.  de  coiitrnh. 
stip  cap.  3.  tiuin.  igS.  Joann.  Zangcr.  de  cxcept.  part.  3.  cap.  5. 
riuiii    4  "2-  -An.s. 

(i3)  Oratio  ct  tlgura  Jilerariim  liic  op|)Oiiuiit(U'.  Figura  litcrarum 
niliil  aliud  ,  quain  litcrae  ijisae  :  oratio  id  quod  lileris  ita  licrscrijitis 
iiifntc  clicimus. 

(i4)  /.   02.  siijir.  mariddt. 

(1.'"))  Iino  iion  in  omniJni.s ,  scd  in  qiiibusdam.  arg.  l.  y.  su}>r.  h.  t. 

(iG)  (^uiv  cx  contiactii  vcl  malcficio  <l(,"sccudunt. 

(17)  Iiiio  non  oJilieaiilur.   /.   43-  inji:  h.  t. 

(18)  /.   5;.   siipr.   de  judic. 

(19)  1(1  csl  ,  qiiiJiiis  tijicliir  Iicrcditas.  Qnjc  r(T](ruiit  a  dcfiinclo 
V(-l   in  dcrunclnm  ,  ese   liaiis<iii,t   iii   licicdcin.    C.   de  h,r  du     act. 

(70)  Addc  /.   7.  supr.  de  reb.  auctor. 


(■>i)  /.  6.  supr.  Je  separationibus.  l.  ult.   C.  de  hered.  act. 

(j}.i)  Ualio  dubitandi  hinc  suiiiitur  ;  Si  ic;;ata  aJi  hcrcdc  prifstan- 
ti.r  ,  igilur  lcgatorum  noniinr  non  bereditus  scd  hcrcs  tcncbilur  :  tt 
it.i  legata  hcrcditariis  actionibu»  uoii  adnumciauliu. 

(i>.3)  /.   un.  siipr.  de  cond.  cx  lege. 

(•)  \)  l.  34.  supr.  h.  t. 

(2."))  ISihd  ,  Cnjacins  3.  nbs.  25.  rcjirclicnsus  a  llobcrto  i .  ani- 
maclviis.  21  Cujacii  lectioncm  proJ>al  YUAow./-;.  llluslr.  iiiov<tur 
argLiincnto  /.  i.  /.  prnult.  infr.  arbor.  furlitn  cixsaium-  l.  x.supr. 
vi  bon.  rapt.  l.  1.  5.  2.  supr.  dc  PuLlician.  tl  Autouius  Mcita- 
tor   I .  not.  29. 

(■i())  ^  ide  /.   34.  supr.  de  religiosis. 

(•>,7)  /.   54.  /.  55.  //;//•.  de  verlior.  signif. 

(•'.8)  Ilinc  illud  ,  TiJstamciita  lcgatariis"  pene  chiiographa  sunt. 
l.  l^i.  supr.  ad  leg.  Aipdl.  atldc  /.  3.  supr.  dc  pignor.  l.  jo.  §.  1. 
ct  3.  iiij.n.  supr.   dc  leL^at.    i. 

(>,())  /.    10.  infi:  de  verbor.  sigitif. 

(;io)  /.   25.  in  fin.  siipr.  h.  t. 

(3i)  /.   55.   infi:   dr  vrrbor.  signif. 

l}i)  Aii  3o.  annorum  ?  vide  Stholiastein  IlariM.  3.  ///.  5.  /.  10. 
l    55.  infi:  de  vcrb.  sign. 

(3.3)  /.  25.  injn.  l.  35.  siipr.  h.  t. 

(3i)  /.  a5.  §.    I.  supr.  h.  t. 

(3.))  /.    101.  iijr.  de  vcrb.  oblig.  l.  2.  in  fin.  inji:  dertg.jur. 

(3(i)  /.    5.   infr.   de  regiU.  jur. 

(37)  /.    189."  !;;/;•.  de  rcgut.  jur. 

(.H,S)  /.    14.   siipi-   h.   t. 

(39)  Cur  dixit  _/?•/•<■?  quia  jilurcs  sunt  causse ,  quain  qna;  hic  enu- 
lucraiitiir  ;  ct  vcro  locum  et  j)oeiiam  oinisit. 

(',<>)  52.  Eclog.  2.  cap.  43.  Goib.  Ad  hanc  1.  vid.  Gocdd.  dc 
coniiab.  .\tipul.  cap.   5.   num.  55.  et  ictpj.   Ans. 

(.'(i)  Forni.-c. 

( ,  >.)  /.  G.  /.  ii.  l.  a3.  supr.  k,  t. 

(»3)  aipta-tf  y' Edcg.  ibid. 


LlLEPx    QUADIIAG 

S.  1.  Circa  clicm  duplex  inspeclio  cst  :  nam  vel  (i) 
ex  die  incipil  obligalio  ,  aut  coiiferlur  in  diem.  •]"  Ex 
fJie  ,  veluti  Kalendis  Marliis  durc  spoiides  ?  cujus  naluru 
jiJEC  est  ,  ut  (2)  ante  diem  non  exigalur  .  ''^  Ad  dicin 
;.ulcm  ,  Uscjiie  ad  Kaleudcis  darc  spoiides?  -]•  Placct  eliam 
ad  tenipiis  oLligalioiicm  conslilui  non  (3)  posse  :  non 
jjiagis  quam  legalum  (4).  Nam  quod  alieui  deljeri  coepit, 
ccrtis  modis  (5)  desinit  deberi  :  plane  post  (6)  lempus 
stipulator  vel  pacli  conventi  (7)  ,  vel  doJi  mali  exce- 
ptione  sumn\ovcri  polerit.  Sic  et  in  tradendo  (8) ,  si  quis 
dixerit  se  soliim  (c))  sine  siipcrficie  tracLre  ,  nihil  profi- 
cit  ,  quo  (10)  minus  el  superificies  iranseat  quae  natura 
solo  coha^ret  (1 1). 

$.  2.  Coudiiio  vero  eflicax  esl  ,  quas  in  constituen- 
da  (12)  obligatione  inscritur  ,  non  qu«  post  perfeclam 
efim  ponitur  :  veluli  ,  Ceiifum  dure  spondes  nisi  (i3)  na~ 
i-is  ex  Asia  venerit  ?  sed  hoc  casu  cxislente  condilione  lo- 
cus  erit  exceptioni  pacti  conventi  ,  vel  doli  mali. 

5.  3.  Modus  (i4)  obligationis  est  ,  cum  stipulamur  de- 
ctm  aut  hominem  :  najn  allerius  (i5)  solulio  tolam  obli- 
gationem  inlerimit  •,  nec  aller  (16)  peli  potest  (17)  ,  uti- 
que  quamdiu  ulrumque  est  (18). 

5.  4.  Aaessio  (19)  vero  in  obligatione  aut  pcrsona:!  aut 
rei  fit  :  Personcc  ,  cum  mihi  aut  Titio  slipulor  (20)  : 
Rei  (21),  cum  mihi  decem  aut  Tilio  homiuem  slipulor  5 
ubi  quaritur  ,  an  ipso  jure  (22)  fiat  liberatio  homiae 
eoluto  Titio  ? 

§.  5.  Si  ila  (23)  stipulatus  sim  ,  Si  fuudurn  ncn  dcdc- 
ris  ,  tentuni  darc  spondes  ?  sola  (2^)  centum  [  in  ]  sti- 
pulatione  sunt  ,  in  exsolulione  (2 5)  fundus. 

^.  6.  Sed  si  navtm  fieri  slJpulalus  sum  ,  et  si  non  fe- 
ceris  ,  centum  :  videndum  ,  ulrum  (2G)  duae  stipulationes 
sint  ,  pura  ,  et  conditionaJis  ,  tt  exiitens  secjuentis  condi- 
tio  non  tollat  priorcm  ',  an  vero  transferat  in  se  ,  et  qua- 
si  novalio  prioris  hat  ?  cjuod  magis  verum  est  (27). 

(0  f  y^[>  i>  "P"/?  -"'«  "" Ip^T-  Eclog.  ihid.  aut  ab  initio  ,  aut 
atl  fincm. 

(2)  Qnod  ex  aliqua  die  dcbctur  ,  ante  ditm  exigi  non  polest. 
5.  33.  vcis.  tcmpcre.  Inst.  de  act. 

(3)  A  ide  /.  4-  iuyir.  de  scrvit.  1.  46.  5-  '•  "?/''•  de  ver^nrum 
oldigat.  Gotboficd.  Conciliatioriem  bnjiis  5-  c-nin  /.  11 5.  ^.  ultim. 
Infr.  de  i^miorum  obUgiit.  vide  apud  tdiiiund.  Weiili.  lib.  1.  vb- 
aeivat.  cap.  27.  Ans. 

(4)  Inio  Jegatiim  iisusfruclus  ad  tempus  conferri  potest.  /.6.  supr. 
de  uni  el  usufruct.  lcgat. 

(5)  Solutionc  ,  novatione  ,  acceplilalione.  Ttnipus  vero  riiliil 
lionun  est.  Tcmpus  ip;)tur  non  cst  modus  tolknua-  ubligalionis. 

(G)  Qui.d  ad  ccrli.ni  usque  (cm]  us  dcbcliir  ,  linilo  tcmpoi^  cxi- 
gi  potest. 

(7^     /.   ^(i.  5-  4-   '«/"''•  de  verhur.  vhligat. 

(8)  Id  cst  ,  in  tradtnda  servilute.  /.  4-  supr.  de  scivit 

(9)  Addc  l.   26.  supi:  de  usujpat. 

(10)  Id  (st  ,  ne  inipositum  adificium  soium  scq\ialiii\  Eclog.  ibid. 

(11)  Inio  stjaruri  potest  :  polest  cnim  locari  et  vcndi.  /.  i.  §.  j. 
Siipr.   dr  super/tc. 

(12)  Id  e-t ,  quum  obligatio  constituitur.  Eclog.  ibid. 
(i3)  Puta  intia  Kalcndas  Marlias. 

(i4)  Tjvsi-  Ectog.  ilid. 

(10)  Pais  allcni;iti\a;  soliita  totam  ol)lIgatio)icni   pcriniit. 

(16)  ZStc  alftrnm  ,  uulgal.  ncc  aliter  peti.  Hai. 

(17)  Quia  debitoris  est  tleclio.  /.    10.   in  fii.  supr.  de  jurc    Jot. 

(18)  Po.tquiim  Mittm  altciulium  pctiil  ,  icus  iion  hubct  eltctio- 
n<ir.  :  E-^t  enim  iioniiisi  duorum  vtl  jilurium  elcctiu. 

(19)  Tipoabityif  Edcg.  ihid. 

(20)  Iloc  ca.  u  Tilio  solvi  potest.  /.    10.   infr.   de  srlitt. 

1'm)  At  id  ficii  j.o.^se  jic^aL  lcx  ult.  §.  5.  iiifr.  de  vcih.  ohlig. 
(22)  Ii(S|  oi)d(0  ,  Don  i|  so  jure  ,  std  j  tr  extcplioncm.   d.  i.  utt. 
5.   -^).  infi .   de  icrb.    ohlig. 

(-3)  '])e  quo  vidc  /.    ij5.   §.  ull.  iifr.  de  vcib.  ollig. 
(2 '()  Quuj.do  fundum  non  do. 


ESIMUSQUAIITUS.  /^i^ 

De  nuinumissione  ei  morte  servi  dclili, 
45.  Idem  iJb.  5.  ad  ITautium. 

IS  qui  ex  siipulatu  Siichum  dcbeal  ,  si    cum    anle  mo- 
ram  manumiserit  ,  ei  is  ,   priuscjuam  super    eo  promis- 
sor  con\eniretur  ,  decesserit  ,   non  tenelur :   non  (28)  euim 
per  eum  sletisse  videtur  ,  quo  minus  cum  pracslarel. 
De  furioso  et  pupillo. 
46.  Idem  lib.   7.  ad  Plautium. 
I^^^Uriosus  et  pupiUus,  ubi  ex  re  aclio  (29)    venit  ,  obli- 
J?     gantur  (3o)  ,  etiam  sine  curatore,  vel  tutoris  auctori- 
late:   veluti  si  communem  (3i)  luiidum    habeo    cum  his  , 
el  aliquid  in  eum  impendero  (3^),  vel  damnum  in  eo  pu- 
pillus  dedcrit.  nam  judicio  communi  (33)  dividuudo  obli- 
gabunlur  (34). 

Diffcrentia  ohligationis  et  lihcrationis. 

47.  Idem  ex  lib,  14.  ad  PLiutium. 

ARianus  ait  muilum  inieresse  ,  cpiaeras  ,  ulrum    aliquis 
oLligelur,  an   aliquis  liberetur  ?    tbi    de    cbligando 
quajiilur  ,  propensiores  esse  debere  nos  ,  si    habeamus  oc- 
casionem  ,   ad   negandum  (35).   Lbi  de  hberaudo  ,    ex  di- 
verso  ut  iacilior  sis  ad  liberalionem  (36). 
De  surdo. 

48.  Idem  lib.    16.  ad  Plautium. 

IN  quibuscunque  negotiis  sermone    opus  non    est  ,     sufli- 
ciente  (3^)  consensu  (38)  ,  iis  etiam  surdus  (3^)  inter- 
veuire  polesl  :  cjuia  polest  intelligere  et  consentire  ,  vekiti 
iii  locationibus  ,  coiiductionibus  ,  emiitionibus  ,  el  caeleris. 
Dc  aciiouihus  ex  contractihus. 
49-   luEM  lib.    18.   ad  Plaulium. 

EX  conlractibus  vcnienles  aclioues  in  lieredes  dan- 
tur  (4o)  ,  licet  (4ij  delictum  (^2)  cjuoque  versetur  : 
veluti  cu)n  tulor  in  luteia  gerenda  dolo  feceril ,  aul  is  apud 
(juem  depcsilum  (43)  esl.  Quo  casu  etiam  cum  filiuslami- 
lias  aul  servus  ciuid  taie  commisil  ,  de  peculio  actio  da- 
lur  ,  noii  noxalis. 

(25)  Libaor  cnim  fundum  dando. 
(2G)  /.    I.   in  Jin.  infr.  dc  stip.  seivor. 

(27)  Ptcnali  stipulatione  novationem  ficri  ,  binc  collif,C  :  sttl  ct 
rtm  ct  pa-riam  simul  exigi  non  posse  ,  t/.  /.  i.  infii.  t.  4-  $•  "]• 
sup7\  de  doti  nudi.  nisi  nominatim  cautum  sil  de  utroque  prie^tan- 
do  ,  /.  11 5.  infn.  Infr.  de  verb.  obligat.  itl  est  ,  pcena  cxigenda 
practer  id  ,  quod  ctiam  pactum  Cit  ct  promissura  ,  idquc  rato  ma- 
ncnte  paclo.  /,  lO.  siipr.  de  transactionib.  Porro  de  liac  qnasstio- 
nc  ,  an  priucipalis  obligatio  pcenali  slipulatione  novelur  ,  vitlc  Ho- 
tom.    10.  Iltustr. 

(28)  /.  26.  5-4-  ^upr.  de  noxalib.  l.  36.  infn.supr.  de  lcgat.  1. 
al.as  si  naturalis  intcritus  rei  post  moram  accidit  ,  ad  eum  pcrti- 
ijct.  vidc  Hotom.   29.  liiustr. 

(29)  Addc  §.   3.   Inst.  de  ohlig.  ex  quasi  contractu. 

(30)  Etiam  civiiitcr. 
(3j)  Pujiiilus  socidate  coita  tx  communitcr   gcslo    tcikiur.  /.33. 

supr.  pio  sociu.  l.   25.   5-    >^i'  siijn:  faiiiitice.  /.  i5.  siipr.  de  pcculio. 

(3v.)  El  sic  fattus  fueiit  sunipli.s  bona  lidc  ,  vcl  pupillus  ijisc  lc- 
cujiletior. 

(.'')3)   /.    29.   supr.   ccminuni  divid. 

l?>^)  Lliam  cuialoi.   /.    i.   supi:   dc  contrar.  tulet. 

(35)  Piocluioics  ad  liberaiidi.m  ,  quam  ad  obligandum  e.-sedebe- 
mus.  /.  3t).  supr.  de  le  judicata.  /.  yy.  infr.  de  verh.  ohtig.  i.  5. 
/;_/;.  (/'  piLitis.  /.  125.  iiijr.  de  reg.  jur.  vide  Harjuciiop.  1.  til, 
2.  injin.   2.  Feud.  28.   §.    i. 

(3())  /.    5.   iiijin    iifi:  dc  pcen. 

(3:)  Yidc  /.   2.   ^upr.   h.   t. 

(38)  lii  bis  cliain.   i'ulg(U.   Ilal. 

(39)  tl  cL  mulus.  /.  v(j.  supr.  dc  adopt.  I.  4-  §■  '•  supr.  de 
pact.   /.    124.   iifi:   df  rcgut.  jui: 

(4'i)  /.    r.)..  .siipi:  h.   t.  §.    I.   Inst.  dc  pcrpct.  ct  tcinporalib.   act. 
('|i)  /.    12.   suji:   h.   t.   I.    121.   in  fn.   iiifi:   de  v  ih.    ollig. 
('j2)  Uelicliiiii   liic  uppiilaL  di)l,im".    Dclicli    voce   dokis   ila    cojii- 
prcliciiditur  ,  Ti/XT»  .'"ci;   tainco. 
(43)  /.  7.  §.   1.  supr,  dcpoiiti. 


458 


D 

De  tempore. 


IGESTORUM 


5o.  PoMFONius  lilj.  7.  ex  Plautio. 


QUod  quis  filiqiio  auno  dare  promittit  ,  aut  dare  dam- 
nalur  ,    ei  (1)    polesias   est    quolibet    ejus    auui  die 
duadi. 

Definiiio  actionis. 
5i.  Celsus  lib.  3.  Digestorum. 
^TIliil  aliud  est  aclio  ,    quam  jus    (2)  ,    quod  (3)  sibi 
debeatur  (4)  ,  judicio  (5)  persequendi  (6). 
Quihus  inodis  obliganiur. 


N 


52,  MoDESTiKrs  lib.  2.  Regularum. 

OBligamur  (7)  aut  re  ,  aut  verbis  ,  aut  simul  utro- 
que  5  aut  consensu  ,  aut  Lege  (8)  ,  aut  Jure  hono- 
rario  ,  aut  necessitale  ,  aut  ex  peccalo. 

5.    1.   Re  oHigamur ,  cum  (9)  res  ipsa  intercedit. 

f.  2.  Vcrbis  (lo)  ,  cum  prEecedit  interrogatio  ,  et  se- 
quitur  congruens  (11)  responsio. 

^.  3.  Re  et  verbis  pariter  (12)  cbligamur ,  cum  et 
res  (i3)  interrogationi  incercedit. 

5.  4-  Consendentes  (i4)  in  aliquam  rem  (i5)  ,  [  ex  ] 
consensu  obligari  necessario  ex   voluntate   nostra  videmur. 

5.  5.  Lege  obligaraur  ,  cum  obteniperantes  (16)  Legi- 
bus  aliquid  secundum  praeceptum  Legis  aut  contra  fa- 
cimus. 

5.  6.  Jure  honorario  (17)  obligamur  ex  his ,  quae  Edi- 


clo  perpetuo  (18)  ,  vel  Magistratu  (19)  fieri  praecipiun- 
lur  (20)  ,  vel  fieri  prohibeutur  (21). 

$.  7.  Necessitate  obhganlur  ,  quibus  non  licet  aliud  £1- 
cere  ,  quam  quod  praeceptum  est  :  quod  evenit  in  neces- 
sario  (22)  herede. 

5.  8.  Ex  peccaio  (23)  obligamur  ,  cum  (2^)  in  facto 
quaestionis  summa  coustitit  (25). 

5.  9.  Etiam  nudus  (26)  consensus  sufficit  obligatiDoi  , 
quamvis  verbis  (27)  hoc  exprimi  possit. 

§.   10.  Sed  et  nutu  solo  pieraque  (28)  consistunt. 

De  actionibus  concurrentibus.   \.  De  eo  ad  qusin 
res  pertinet. 

53.  Idem  lib.  3.   Pi.egularum. 

PLura  delicta  in  una  re  plures  admittunt  actiones  :  sed 
non  posse  omnibus  (29)  uti  probatum  est.  nam  si  ex 
una  obligatione  pkires  actiones  nascanlur  ,  una  tantura- 
modo  ,  non  omnibus ,  utendum  est. 

§.  I.  Cura  generaliier  adjicimus  ,  Eife  ad  qiteni  eares 
pertinebit  (3o)  :  et  adrogaii  ,  et  eorum  qui  jure  nobis  suc* 
cedunt ,  personas  comprehendimus. 

De  contractu  imaginario. 

54.  Idem  lib.   5.  B.egularura. 
/^Ontractus  vnaginarii  (3i)  etiam  in  emptionibus  (32), 
l-^   juris  vinculum  (33)  non  obtinent  ,    cum    fides    facti 

simulatur  ,  non  intercedente  veritato. 


(i)     Vide  /.  187.  5-  2.  infr.  de  verh.  oblig.  l.  17.  supr.  de  reg.  jur, 

(2)  AiKXio»  .  52.  Eclog.  i.  c.  5o.  Theoph. /«i^/^  </e  aci.  aucto- 
ritas  ,  facultas ,  potcstas  :  atque  ita  tutela  IUw.bv  ii  TLcophilo  et 
Harinenopulo  ,  5.  tit.  21.  vide  Zas.  resp.  g. 

(3)  i-n-9(psiKcfiii,oj.  Theoph.  ovsp  xiy/ipernioi-i-  Echg.  ibid.  ex 
otniii  scilicet  obiigatione  ct  caiisa. 

(4)  Suumve  est.  Hotom.  3.  obs.  17.  Haec  vcrba  addeuda  putat , 
ne  alioquin  solis  perjonalibus  actionibus  haec  detinitio  congruat.  nam 
quod  suum  est  ,  ad  personales  oljUgationes  non  pcrtinet,  L.  3.  supr. 
h.  t-  l.  23.  supr.  de  rei  vind.  quod  nobis  debetur  ,  uostrum  non 
est.  l.  25.  supr.  h.  t.  Diversa  sunt  ,  suum  esse  ,  et  sibi  dcberi  , 
l.  27.  5-  2.  l.  34.  supr.  dc  auro.  Emplastro  tamcn  illo  opus  non 
eK-e  mihi  vidctur.  Noslram  cnim  cuni  petimus  ,  licet  non  sit  dc- 
bitum  cx  contractu  vcl  maleficio  ,  ex  variis  tamen  causis  signisquc 
debitum  nobis  dici  potest.  l.  i.  supr.  h.  t.  l.  52.  iiifr.  h.  «.  Et  ve- 
ro  judex  possessortm  nunquam  cogeret  rcm  restituere  ,  nisi  eam  re- 
slituere  deberef,  l.  9.  l.  68.  supr,  de  rei  vind.  sed  ea  de  re  nos 
aliquando  plenius. 

(5)  vj  ?rx«rj)pif'-  Eclog.  ibid.  Theoph.  Hoc  additum  est,  ut  di- 
scunamus  solcnnes  actiones  ac  judiciales  ab   e.xtrajudicialibus  homi- 

•  tium  postulationibus  ,  ct  ut  sciretnr  actionibus    advcrsarium    cogi  ; 
judicium  enira  rcdditur  in  invitum.  /.  83.  J.  i.  infr.  de  verb,  oblig. 

(6)  T»  «V){/T£'y'  Theoph.  ^s  uoi  occnltrxi.  Eclog.  ihid.  pcrao- 
qui  ad  extraordinariara  aclionem  pcrtinct.  /.  3^.  /•  178.  ^.  a.  infi: 
de  vcrb.  sign.  An  excipicndi  ?  ulique.  l.  i .  supr.  de  exceptionib. 
adde  /.  ult.   C.  de  hcied.   act. 

(7)  52.  Eclog.  i.  c.  5i.  Dic  brcvius  ;  nam  Jurisconsultus  hic 
causas  juris  cum  causis  facti  confundit.  Obligamur  volenlcs  seu  cx 
consensu  ,  vel  Legc  ,  vcl  judice  ,  vel  superiorc  imraincuto.  Voleatcs 
ct  ex  consensn  ,  5-  4-  (  <^tiam  nudo  ,  §.  9.  )  re  ,  §.  1.  verbis,  §.  2. 
re  et  verbis  ,  §.  3.  facto  ,  §.  8.  ut  ctiam  nutu  ,  §.  ult.  Lcge  vero  , 
5.  5.  judicc  ,  §.  6.  superiore  imminente  ,  ut  tcstatorc.  §.  7.  infr. 
Ji.  t.  Consentire  nos  aut  sponte  aut  judice  imminento  oslendil/.  84- 
infin.  sitpr.  de  leg.    i. 

(8)  Vidc  Cujac.   17.  ohs.   18. 

(9)  /.   I.  5-  2.  supr.  h.  t. 

(10)  d.  l.   I.  §,   7. 

(I))  Congrua.  uulg.  Hal.  au/j.<i,me^.  Eclog.  ihid.  Tlieoph.  Inst. 
de  vcrh.  oblig.  congrucnler.  /.    1.   5-  i^-tt-  ufr.  dc  uerb.  oblig. 

(12)  Id  <?bt  ,  conjunctini.  vid.  /.  9.  §.  3.  supr.  de  reb.  cred. 

((3)   Cum  ct  ros  ot  intcrrogatio  iutcrccdit.  \>ulg.  Hal 

(i4)  /•  2.  supi.  h.   t. 

(i5)  Sociclatem  ,  vcrbi  gralia  ,  cmptioncm  ,  conductioncm. 

(16)  Logc  obligatur  non  tantum  qui  contra  ,  sed  ct  qui  secundum 
jrsccptum  Lcgis  facit,  EcL  ilid.  yvi.  Cuj.    17.  obs.   18.  hinc  Lex 


dicitur  Reipublicae  communis  spousio  ,  /.  i.  in  fin.  supr.  de  legi- 
bus.  quod  iu  Legum  obscrvationem  quilibet  civium  (  vel  solo  inoo- 
latu  ,  et  sic  tacite  )  spondcre  et  jura«r  videatur. 

(17)  n.o«<T«p<'(W.  Eclog.  ibid.  jus  enim  proetorium  honorarium 
solemus  appcllare.  /.  7.  §.  i.  supr.  de  justitia  et  jure.  l.  8.  5^  2. 
iifr.  de  fidejuss.  §.   7.  Inst.  de  jure  nat. 

(18)  Kxi  7^r  TxpityysKUr  iu  UptitrupOi'  Eclog.  ibid.  qfix  tectio 
est  sincera. 

(19)  ^  Tfti7  dtpx^^fycjf'  Eclog.  ihid. 

(20)  Edicto.  Sunt  eniin  alia  Interdicta  ,  quibus  jubemur  qaid  fa- 
cere  ,  ut  Edictalia  :  sunt  et  alia  probihitoria.  /.  i.  §.  r.  supr.  de 
Intcrdictis. 

(21)  Intcrdicto. 

(22)  Necessarius  heres  necessario  obhgatur.  §.  2.  Imtit.  de  hsred. 
qualit. 

(23)  Ex  facto.  vulg. 

(24)  Hic  actio  ex.  pectato  cst  ,  quotiens  ex  fecto  quLs  tisnetur.  sic 
€  contrario  ,  /.  25.  5.  i.  supr.  h.  t.  es  facto  actio  est  ,  quoties  ex 
eo  quis  teneri  incipit  ,  quod  ipse  admisit  :  veluti  furtum  ,  vel  ut 
ait  Ecloga  ,  tv^a  t<s  ifMXpjnm' 

(25)  AL  consistit. 

(26)  /.   I.  supr.  de  pact.  l.  35.  in  fin.  infr.  de  verh.  obitg. 

(27)  Soiennibus  ,  rel  hinc  inde  habitis. 

(28)  Non  omnia  :  nt  verbi.f  obligatio  ,  vid.  /.  \.  §.  1.  infr.  de 
verh.  ohlig.  queedara  tamen  consistunt :  heros  nutu  institui  non  po- 
test  ,  /.  29.  C.  de  testam.  vcl  quia  natuia  aut  solennitas  Cit  impe- 
dimento  ,  vel  quia  etiam  interdiira  qui  annuit ,  advcriitur  ,  Gal.  2. 
de  dccretis  Hippocratis  apud  Duaren.  iu  /.  i.  5-  3.  infr.  de  vetb. 
obUg.  Qusedam  contra  nntu  consistunt.  vlIuU  ,  nutu  jubere  possu- 
nius  ,  ut  adeatur  hereditas  ,  /.  ^3.  §.  1.  Supr.  de  adquir.  vel  omiu. 
hered.  /.  65.  5.  3-  supr.  nd  S^C  TivhcU.  relinqnimns  fid^icommis- 
sum.  vidc  /.  21.  supr.  de  lcg,  3.  /.  22.  C  de  fdcicommiss.  et 
legatum.  ^^.Eclog.i.  cip.i^-i.  Delegamus  etiam  XMiw,  l.i-.infr.dc 
noi^.itionib.  paciscimur ,  jubemus,  Cujac.  ad  /.  i-  5*  *•  'l/''"-  '^ 
vcrhor.  obllgat.  addc  Ulp-  25.  J.  3. 

(29)  /.  5.  /.  f).  supr.  de  exccpt.  rei  jud.  addc  /,  60  infr.  h.  t. 
vidc  Ilotora.  lllifstr.  27. 

(30)  /.    181.  infr.  de  vcrbor.  sigri. 
(3r)  T*  siKOvtKx  <rutxK\uyiU*Ta..  52.   Eclo^.   x.  mp. 


j.  53 


(32)  Vide  /.  55.  supr.  de  conlr.  empt.  L  ic  C  de  rfert>tu.£. 
pign.  /.  16,  infr.  de  reguL  jur.  ct  locitiouibus  ,  /.  !\<a.  supr.  loca- 
ti.  2.  Fcud.  9.  5.  I.  ct  in  nuptiis  ,  /.  3o.  supr.  de  ruu.  tiansactio- 
nibus  ,  /.21.  C.  de  ti\i'isu-tionihus.  in  pignoribis  ,  /.  \o.  C  de 
di^^traci.  piifn.  in  donationibns  ,  arg.  /.  8.   C.  de  dnnnt. 

(33)  Obirgatio  juris  est  vincultuu.  limu.  de  obligat. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUARTUS. 


,    sive  donatio  (2)  [  sive 
causa     contrahendi  fnit  , 


De  affectu  iitriusque  pcirds. 
55.  Javolencs  lib.    12.   Epistolarum. 

IN  CHTinibus  rebus  ,  quae  dominium  transfcrunt  ,  concur- 
rat  ,  oporiet  ,  afftctus  (i)  ex  utraque  parte  contra- 
hentium  :  nam  sive  ea  venditio 
conductio  ]  ,  sive  quaelibet  alia 
nisi  aniraus  ulriusque  consentit  ,  perduci  ad  efiectum  ["  id  ] 
quod  inchoaiur  ,  non  potest. 

De  scrvisi 
56.  PoMPOKiTJS  lib.   20.  ad  Quintum  Mucium. 
Uaecunque  actiones  servi  raei  nomine   mihi    coeperuni 
corapelere ,  vel  ex  duodecim  TabuHs  ,    vel    ex  Lege 
Aquilia  ,    vel     injuriamm  , 
etiam  (3)  si  servus  postea 


459 


Q 


vel    furli  'y  eaedem    durant 
vel  manumissus,    vel  aliena- 


condictio    ex    furtiva 
:  nisi  (4)    si    nacius    possessionem    seivi  , 
aul  manumisero  eum. 
De  errore. 
57.  Idem  lib.  36.  ad  Quintum  Mnciirm. 

IN  oronibus  (5)  negotiis  contraliendis  ,  sive  bona  fide 
sint  ,  sive  non  sint  ,  si  error  (6)  aliquis  intervcnit  , 
ut  aliud  sentiat  (  puta  )  qui  emit  (7)  ,  aut  qui  condu- 
cit  (8)  ,  aliud  qui  cum  his  conlrahit  :  nihil  valet  quod 
acti  sit.  f  Et  idem  in  societate  quoque    coeunda     respon- 


tus  ,  vel  moi  tuus  fuerit.    -p  Sed    et 
ceusa  compeiit 
aul  alienavero  , 


coeunda 
dendum  est  ,  ut  si    dissentiant ,    aliud    alio    existmiante  j 
nihil  valel  ea  societas  ,  quae  in  consensu  consislit. 
De  litis  contestatione. 
58.  Callistratus  hb.    1.  Edicti  monitorii. 

SOendum  est  ex  omnibus  causis  lites  (9)  contestatas    et ' 
'^  in  heredem  siuailes^ue  personas  transire. 


De  pupillo. 
59.   [  LiciNNiTJS  RuFiMjs  lib.  8.  Regularum. 

PUpilhis  muiuam  pecuniam  accipiendo  ,  ne  quidem  ju- 
re  naturali  obhgatur  (10)  ]. 

De  co7Kurrentilus  actionihus. 
60.  Ulpianus  lib.    in.  ad  Edictum. 

NUnquara  (11)  actiones  pocnales  (12)    de    eadem    (i3) 
pecunia  concurrentes  alia  aliam  consumit. 
De  nuda  s(riptura.   i.  De  conslitutione  salarii. 
61.   Sc^voLA  lib.   28.   Digestorum. 

PRocurator  (i4)  Seii  admisit  (i5)  subscriptionem  ad 
argenlarmm  (16)  yascularium  verba  infra  scripla  : 
Ahkio^  KaXui^S^iOT  iTri^-^vbjy  ,  y.u^ik><;-  mpoyiypaiTTai  ,  £>/V 
hotvd  rratp  K^lv  6<pst>^0fJLit>*  ra  S^t^yi  763 a.  [  id  est  "1  Lit- 
cius  Kalandius  rcco^novi  (17)  ,  qucmadmoduni  supra  scri- 
ptuni  esty  relicjua  (18)  a  nobis  (19)  debentur  tot  illi.  Qua;- 
ro  an  Gaium  Seium  obbgare  poluit?  Respondit  ,  Seium 
si  alioquin  obligatus  nou  esset,  non  propter  quod  ea  scril 
ptura  ,  quae  proponeretur  ,  interposiia  sit,  obhgatum  esse. 
5.  1.  Seia  cum  salarium  consiituere  vellet  ,  ita  episto- 
lam  emisit  :  Lucio  Titio  salutem.  Si  [  in  ]  eodem  animo 
et  eadem  ajfectione  circa  me  es  ,  qui  semper  fuisti  :  ex 
continenti  acceptis  literis  meis  ,  distracta  re  tua  .^  i'eni'.  hoc 
tibi  quamdiu  ncam  pra:siabo  ,  annuos  dccem.  scio  enim 
quia  valde  me  hene  ames .  Qusero  ,  cum  et  rem  suam  di- 
slraxerit  Lucius  Titius  ,  et  ad  eam  profectus  sit  ,  et  ex 
eo  cum  ea  sit :  an  ei  ex  his  epistohs  salarium  annuum  de- 
bealur  ?  Respondit  ,  ex  personis  (20)  causisque  ,  eum  , 
QU}iis  nolio  sit  ,  ssstimatiuum  ,  aa  actio  danda  sit. 


(1)  l  3.  infin.  sup?\  h.  t>  i   t.  §.  S.  infim  mpr.  de  padt. 

(2)  Donatio  est  contractus. 

{t)    /.14.  suijr.  h.  t.  l.  5.  in  /iji.  supn  de  setv.  corrupt. 

(4)  /.   10.  5-  2'  supr.  de  condict.  furt. 

(5)  BoDfe  fulei  et  stricti  jiiris, 

(6)  Error  coritraclum  etiam  stricli  juris  vitiat.  /.  6.  5-  i-  supr, 
de  off.  ProEsid.  l.  i5.  supr.  de  jurisdict.  1.2.  Supr.  dc  inintegv. 
rest,  l.  2.  supr.  de  judioUs.  l.  11.  ^-  8.  supr.  de  intcrrog.  l.  r6. 
stipr-  de  rcb.  cred.  l.  \.  in  fin.  Supr.  quoa  fals.  tut.  l.  -20.  supr. 
de  aqua  et  acpice  pluf^:  l.  2.  Supr.  de  confessis.  l.  i5.  ^.  5.  in 
fin.  supr.  quod  ui.  l.  ^6,  /.  92.  /.  1 16.  iiifr.  de  reg.  jur.  yiA.  l.  gi. 
C.  de  jur.  ct  fact. 

(7)  '•  9'  ^upr.  de  cont.  ctnjH. 

(8)  /.  52.  supr.  locati. 

(9)  Litis  conteslatio  instilutam  actionem  prodiicit  ,  alquc  j-.erpe- 
ttiat.  /.  26.  /.  33.  supr.  h.  t.  adde  l.  52  supr.  de  rei  vind.  l.  9. 
5.  3.  supr.  de  jurrjur.  l.  ult.  supr.  de  fidejuss.  tutor.  I.  86.  /.  87. 
/.  139.  /.  164.  infr.  de  rcg.  jur.  §.  1.  Imt.  de  perpetuis.  l.  un. 
C  ex.  deliet.  atqne  ita  aclor  meliorem  siiam  causam  facit  conle- 
stando  :  intcrdiim  tamen  deteriorem  :  qna  de  re  vide  omniiio  Ilo- 
toin.  3.  o^s.  28.  ubi  tractat  de  ctrcctibus  variis  litis  contestationis. 

(10)  /.41.  supj:  de  condict.  indrb.  Imo  jure  naturidi  obligatur. 
/.  ult.  suf^<r.  rle  jurejur.  /.21.  supr.  ad  /.  Falc.  l.  25.  5-  i.supi% 


quando  dies  leg.  l.  i.  in  fm.  infr.  dc  novai.  l.  44-  /•  95.  5.  4. 
infr.  de  solut.  solve  :  Non  obligatur  ex  consensu  naturaliter  ,  si  sit 
infans  ,  aut  infanti  proximus  ,  /.  iii.  infv.  dc  reg.  jur.  obligatur 
tamen  si  factus  sit  locupletior.  /.   i3,  /.    14.  supr.  dc  cond.    imleb. 

(i  i)  Concurrentes  dc  cadcm  pecunia  pcenales  actiones  noQ  se  mu- 
tuo  consuniunt.  /.  32.  supr.  h.  t.  l.  2.  infi:  dc  priv.  dclict.  l,  i3o. 
infr.  de  reg.  jur.  §.  1.  in  fui.  Inst,  si  quadrupes.  l.  un,  C.  quan- 
dc  ciuilis  actio. 

(12)  /.  26.  supr.  h.  t. 

(i3)  De  eodem  peccato  ,  Hotom.  27.  Illuslr, 

(i4)  Haec  lex  pertinet  ad  obiigationes  literarum.  Epistolarum  au- 
tem  qua3  vis  sit  ,  vide  Albericum  in  /.  non  cpistolis,  i3,  C  de 
probat, 

(i5)  Al,  misit  vel  emisit, 

(16)  De  quo  vidc  /.   19.  5-  8.  supr.  de  auro.  i.  3i.  supr.  locati. 

(17)  RecoLjnitio  rationum  ct  earuin  solidatio  pcrprocuratorem  fa- 
cla  nccet  domiiio,  si  ,  quod  rationibus  coatinetur  ,  vcruin  sit ,  non 
falsum. 

(18)  Vide  qure  scripsi  ad  l.   2^.  supr.clcpositi. 

(19)  Id  est ,  a  nie  et  domino. 

(20)  /.5.  supr.  de  donat.  adde  /.  i.  J.  10.  infr.  de  extraordin. 
oagnitionib .  l.  36.  siipr.  de  rei  vindic. 


46o 


DIGESTORUM  SEU  PANDECTARUM 

PARS    SEPTIMA    (i). 
LIBER   QUADRAGESIMUSQUINTUS. 


T  I  T.     I  (2). 

DE  (3)  VERBORUM  (4)  OBLIGATIONIBUS  (5). 

Prima  divisio  stipulationum  :  alia  congrua  ,  alia  non 
congrua  :  vel  cilia  utilis  ,  alia  inutilis.  De  voce  et  auditu. 
Dc  rnuto.^  surdo  ,  iufante  ct  absenle.  1.  De  discessu  et 
reversioue  stipulaloris.  2.  De  Responsione  ,  Quidni?  De 
nutu.  3.  Si  respondens  adjiciat  vel  detrahat  aliquid  ohli- 
gaiioni.  6.  De  lingua. 

Si.  Ulpianus  lib.  48.  ad  Sabinum. 
Tipulatio  non  potest  confici  ,    nisi  (6)  ulrorjue  loquen- 


te  (7).  et  ideo  neque  mutus  (8)  ,  neque  surdus  (9)  ,  ne- 
que  infans  stipulationem  contrahere  possunt  5  nec  ab- 
sens  (10)  quidem  :  qaoniam  exaudire  invicem  de- 
bent  (11).  Si  quis  igitur  ex  his  (12)  vult  stipulari  , 
per  servum  (i3)  pra:sentem  stipuletur  ,  et  adquiret  ei  ex 
stipulalu  actionem.  Ilem  si  quis  obligari  velit  ,  ju- 
beat  (14)5   et  erit  quod  jussu  obligatus. 

5.  I.  Qui  pra^sens  interrogavit  (1  5) ,  si  antequam  [  sibi  ] 
responderetur  ,  discessit ,  inutilem  efficit  stipulationem.  Sin 
vero  proesens  interrogaverit  (16),  mox  discessit  ,  et  (17) 
reverso  responsum  est  ,  obligat  (18)  :  intervallum  enim 
medium  (19)  non  vitiavit  obligationem  (20). 

5.   2.  Si  quis  ita  interroget  ,  dabis  ?  responderit  ,  quid- 


(i)  Pars  sexta  coepit  a  tractatu  de  bonorum  posscssionibus  ,  et 
sic  a  lib.  37. 

(2)  Tn  Ininc  tituluin  scripscrimt  Zasius  ,  Alciatus  ,  Fcrrcttus  ^ 
Coiasius  ,  Duarenus  ,  Baro  ,  Charoodas  ,  alii.  Mod. 

(3)  L.  3.  Inst.  16.  de  vcrb.  ohlig.  Paul.  5.  sent.  7.  de  contrahen- 
da  ct  comniittenda  stipidatione.  8.  C.  38.  irfc/  tVfpwT^iVtMy  >^  tVt- 
fuTcoUTcay  ^  ^  iTipu-^ujuiiw  ,  dc  stipulationibus  et  stipuliinlibus  et 
stipulaio  promittentilius.  i\.  Eclog.  9.  Goth.  Vidc  ad  singuJas  Ic- 
gc-s  hnjus  titul.  Pctr.  a  Bcllapcrt.  Donell.  ct  Gcedd.  de  contrah. 
stipulat.  Ans. 

(^)  Yrrha  ,  de  quibus  hic  agitur  ,  non  sunt  inania  et  simplicia  , 
ut  in  pactis  ,  /.  7.  in  fin.  C.  cnniin.  utriusque  judicii.  scd  solcn- 
nia  ,  qnorum  solonnitas  Jure  civili  inducta  Cbt  (  est  cnim  stipulalio, 
quod  ad  formam  non  originem  attinet  ,  vidc  /.  8.  in  fin.  infr.  de 
accpptil.  contractus  Juris  civilis  ,  ct  quidcm  nominatus  ,  /.  i .  m 
fin.  supr.  de  pact.  stricti  juris,  /.99.  infr.  h.  t.  firmanche  cujusquc 
obligationis  gratia  inventus ,  Paul.  5.  sent.  7.  5-  '•  )  "^  4"'*  ''»hc- 
ri  teinerc  CTiistimaretur  promisisse  ,  sed  consulto  consilio  ,  unde  sti- 
pulatio  dicitur.  Stipulum  enim  vctercs  firmum  dixcre.  Paul.  ihid. 
Inst.  eod.  Isid.  5.  c.  24.  Sola  vcrba  conventioncs  non  firmant,  secl 
ctiam  litcrffi  ,  quin  ct  arra  ,  unde  quidam  eam  dici  putant  vapd  jo 
afpxyi?,  id  at ,  frmo.  vide  Cujac.  Inst.  h.  t.  Porro  quod  firma- 
tur  ,  prsesumit  aliud  esse  quod  firmet  ;  firmatur  vero  conscnsus  et 
causa  contrahentium  solenni  interrogationc  ct  rcsponsionc :  hinc  sti- 
pulatio  sine  causa  non  valet  ,  /.  2.  §.  3.  supr.  de  doli.  atque  ita 
slipulationes  solae  non  subsistunt  ,  scd  ex  aliis  obligationibus  pcn- 
dciit.  Quid  ?  stipulatio  mutatne  naturam  conventionis,  puta  emptio- 
iris  quae  est  bonte  fidci  ,  ut  ca  sit  slricti  juris  ?  J\lininie  :  qtiin  po- 
tius  stipulatio  regitur  ex  natura  contractus  ,  supcr  quo  intcrponi- 
tir.  Firmat  convcntionem  ,  scd  non  abolct.  Firmat :  nam  stipulatlo 
innominato  contractui  conjuncta  cflicit  ,  ut  re  integra  non  sit  locis 
pccnitcntia!  ,  /.  39.  C.  de  transact.  l.  3.  C.  de  rer.  pcrinut.  non 
abolct  ,  quia  reinanct  conventio.  Quid  ?  verba  de  quibus  bic  agi- 
tur  ,  sunfne  symbola  quibus  contrahcntcs  tcstantiir  sc  conventioni 
slarc  ?  quidam  existimant.  Nam  et  in  tcstium  rogationibus  aurium 
attrcctationcs  (  auris  cnim  memoriie  ,  ut  froiis  gcnio  ,  digiti  Mincr- 
Vffi  ,  gcnua  miscricordiae  erant  consccrata  )  in  dcfercndis  honoribis 
ju«/"!"'crfy.o<  1  id  cst  ,  manuuin  porrcctioncs  ,  (  hinc  ■x^eipoTolx  ). 
Quibusdam  lamcn  jfofpn-fo-^s;  nianus  injeclio  cst  :  in  manumissioni- 
bus  alapae  ct  circumduclioncs  crant  symbola  ,  vide  Novell.  81.  Cu- 
jnc.  vcro  ba:c  ncgat  ,  quod  verba  non  sint  symbola  nlsi  sint  allego- 
rica  :  alias  rcm  in  mufuo  ,  litcras  et  conscnsum  in  cinptione  forc 
symbola.  adde  /.   7.   5.   2.   supr.  de  pact. 

(5)  Ycris  sc.  vel  saltem  ficlis  ct  tacitis  ,  ut  in  dotc.  /.  un.  C. 
de  rei  iix.   act. 

(6)  \crba  sunt  pr.-esenliura  ,  non  absentinm.  hinc  Ovid.  de  Pon- 
to  :  Literapro  verbis.  nuncius  est  cpistola  viva  ,  cpistola  facitus 
nuncius  ,  Epictetus.  Ilinc  et  passim  ex  hoc  til.  coliigere  possis  , 
novem  requiri  in  stipulatione  :  sermoncm  ,  ut  hic.  (  est  cnim  tcr- 


rao  de  natnra  et  essentia  stipulationis  )  j  intcrrogationem  et  responsio- 
nem  conformem  et  congruam  interrogationi ,  factam  in  continenti  , 
intcr  praesentcs  intcr  cos  qui  se  exaudire  vel  intelligcre  possunT  , 
saltcm  pcr  intcrprctes  ;  coascnsura  ,  promissionem  ,  ut  qui  promittit 
dare  vcl  facerc  aliquid  ,  l.  2.  infr.  h.  t.  postremo  ,  ut  de  suo  Doa 
alieno  Cicfo  quis  promittat. 

(7)  Qui  loqui  non  potcst  ,  stipulari  non  potcst.  /.  70.  in  fn. 
infr.  h.  t.  At  is  potest  scribcrc  ?  qui  scribit  ,  non  dicitur  proprte 
loqui  ,  /.  75.  supr.  dc  leg.  2.  et  tamen  qui  vctitus  cst  cura  aliquo 
sermones  screrc  ,  ad  eura  scribcrc  jure  non  potest.  vidc  Ripens.  hic 
n.  58.  Alciat.  hic.  n.  28.  Quid?  An  muliis  tcstis  cssc  non  potcst? 
utique  si  lifcras  sciat  .  Ripcns.  n.   37. 

(8)  Omnino  ,  5.  6.  Inst.  de  inutil.  stipul.  nam  aliud  est  in  bal- 
Ix)  ,  blreso  ct  similibus. 

(9)  Omnino  ,  nam  in  surdastro  aliud.  /,   i,  in  fn.  supr.  de  oblis. 

(10)  Stipulatio  intcr  absentcs  conccpta  ,  cst  inutilis. 

(11)  Vide  Paul.  5.  scnt.  5.  ^.  2.  5-  12.  Inst.  de  inutil.  stipul. 
vicic  /.  3.  C.  de  inutilib.  stipul.  stipulatio  in  eo  diffcrt  ab  aliis 
contractibus  qui  litcris  et  ab  abscnlibus  explicari  possunt. 

(12)  Excipe  tamcn  infantcm  pueritiai  non  proximum  ,  arg:.  5-  'o. 
Inst.  de  inutil.  stipul.  nam  is  vclle  non  potest  ,  ut  scrvus  praesens 
stipulctur  ,  quod  hic  dicitur. 

(i3)  Etmcrito,  nc  alioquin  sine  suo  vitio  afTlictis  dctur  afflictio; 
potest  itaqu«  servus  dcfectum  vocis  et  auditus  domini  supplerc.  ct 
ita  rcstringc  rcgulam  qua  dicitur  ,  Ex  pcrsona  domini  dijudicandum 
an  ipsc  servus  capcrc  possit.  /.    12.  5-   '■*•  supr.  de  lcg.   i. 

(i4)  Quovis  modo  ,  ctiam  per  epistolam  :  iiam  jussus  verba  non 
roquirit  ,  /.  i.  5-   3.  supr.  cpiod  jussu. 

(15)  Sensus  cst  ,  Si  praescns  iutcrrogctur  et  abscnti  fi.^spondeat  , 
nihil  agit.  Cujac.  hic.  Golh.  In  co  dilfcrt  a  pacto  quod  pcr  nun- 
cium  fil.  /.  2.  supr.  dc  pact.  vidc  Goedd.  de  contr.  stipul.  c.  4- 
n.    12-  et   i3.Zangcr.  de  except.  part.   3.  cap.  1.  n.    11.  Ans, 

(16)  Interrogavcrit,  et  antccpiam  respondcrctur,discessit.  vulg.  Hal. 

(17)  Et  mox  revcrso.  Corras.  hic. 

(18)  Obligatur.  vulg. 

(19)  Modiciun  ,  vulg.  non  longum  ,  quale  cst  unius  dici  (  nam 
quod  postcra  die  fit ,  non  fit  in  continenti.  /.  12.  infr.  tii.  prox,} 
dnmmodo  tamen  intermcdio  tcmporc  nidlum  cxnancum  aclum  feee- 
rit ,  /,  137.  infr.  h.  t.  dico  amplius  ,  longum  fit ,  si  illo  modioo 
ti'mpore  ad  actus  cxtrancos  ,  seu  e\franca  ncgotia  divcrtcrlt.  Cur 
autcm  vefcrc^s  extraneo  actu  stipulationcm  vitiari  vcducrunt  ?  nc 
fortc  promissor  se  oblitum  intcrrogationis  ,  aut  do  ca  iion  cogitassc 
causarcfur  :  ideoquc  pactum  magis ,  quam    stipulafionom    inirc    vo- 


uissc.   /. 


5- 


in  fin.  supr.   dc  pnct.  Duar.    Exfranca    nccotia 


intcrprctor,  qu.-e  nihil  communc  habeiit  cura  slipulalioue.  vidc  qi 
nolavi  ad  /.   6.  infr.  tit.  prox. 

(20)  Nisi  stipiilafor  aliquiJ  intcrmodio  illo  toni]K»rc  cgcril  ,  ex 
quo  appareat  eum  cceptam  slipalalioncm  oiuisisso.  /.  137.  infr.  dc 
verb.   obl. 


LIBER    QUADRAG 

ni7  [  el  ]  is  utique  in  ea  causa  est  ut  obligetur  (i)  . 
j-  Contra  si  siue  verbis  annuisset.  INon  tantum  (2)  autein 
civiliter  ,  sed  (3)  uec  (4)  naturaliler  (5)  obligalur  qui 
ita  aunuit  :  et  ideo  (6)  recte  dictum  est  nou  obligari  pro 
eo  nec  fidejussorem  quidem. 

§.  3.  Si  quis  simpliciter  (7)  interrogatus  responde- 
rit  (8)  ,  Si  illud  factum  erit  ,  dabo  (9)  ••  non  obligari 
eum  coustat.  Aut  si  ita  interrogatus ,  intra  Kalendas  f/uin- 
tas  (10)  ,  responderit,  dabo  Idibus  :  aeque  non  (ii)  obli- 
gatur.  Non  enim  sic  respondit ,  ut  interrogatus  est  .  Et 
versa  vice  si  interrogatus  [  fuerit  ]  sub  conditione  (12)  , 
lesponderit  pure  :  dicendum  erit  eum  non  obligari.  Cum 
adjicit  (i3)  aliquid  vel  detrahit  obligalioni  ,  scjnper  pro- 
Ixuidum  est  vitialain  esse  obligaliouein  :  nisi  slipuiatori 
divcrsitas  responsionls  (i4)  iliico  placuerit :  tunc  enim 
alia  stipulalio  contracta  esse  videtur. 

5.  4-  Si  stipulanii  mihi  decetii  ^  tu  viginti  (i5)  respon- 
deas  :  non  esse  conlractam  obligationem  nisi  (16)  in  de- 
cem  ,  constaf.  Ex  contrario  quoque  si  me  viginti  inlerro- 
gaiile  ,  tu  dccern  respoudeas  ,  obligatio  nisi  (17)  iu  decem 


ESIMUSQUINTUS. 


46  f 


non  erit  contracia  :  licet  enim  oportet  congruere  sumn>am, 
atlamen   manifestissimum  est  viginti  (18)  et  decem  inesse. 

§.  5.  Sed  si  niihi  Pamphihun  stipulanli  ,  tu  Pampld- 
lum  et  (19)  Siichuni  spoponderis ,  Stichi  adjectionem  pro 
supervacuo  liabeudam  pulo.  nam  si  tot  sunt  stipulatio- 
nes  (20)  ,  quot  corpora  :  duaj  suut  quodaramodo  (21)  sti- 
pulaliones  (22)  ,  uua  utilis,  alia  inutihs :  iieque  vilia- 
tur  (23)  utilis  (24)  per  hanc  inulilem. 

5.  6.  Eadem  (26)  an  alia  lingua  rcspondealur  ,  nihil 
inlerest.  Proiude  si  quis  Laliue  interrogaverit ,  rcspondea- 
tur  ei  Gra?ce  :  dummodo  cougruenter  (26)  respondeatur  : 
obhgatio  constituta  est.  Idem  per  contrarium.  -^  Sed  utrum 
hoc  usque  ad  Grdecum  (27)  scrmonem  tantum  protrahi- 
mus  5  an  vero  et  ad  ahum ,  Pffiuum  forte  ,  vel  Assjrium, 
vel  cujus  alleriiis  linguae  ,  dubitari  potest  ?  Et  [  exstat  ] 
scriptura  Sabini  ,  sed  et  verum  (28)  patilur ,  ut  omnis  (29) 
sermo  contineat  verborum  obligatiouem :  iia  tamen  ut  uter- 
que  alterius  linguam  intelligat  ,  sive  per  se  (3o),  sive  per 
yerum  (3i)  iulerpretem  (32). 


(i)  Cur  ita  ?  an  qnia  intcrrogatio  affirmat  ?.  addc  l.  11.  5-  5. 
//1  fin.  supr.  de  leg.  3.  nt  vult  Zasius  ?  an  potius  ,  ut  vult  Dua- 
leuus  ,  quod  sufficiat  vcrhis  tequipoUentibus  aliquid  faccre  ?  /.  1  36. 
iiifr.  ct  l.  10.  C.  h.  t.  5.  I.  infin.  Inst.  h.  t.  §.  5.  infin.  Inst. 
de  inuulil.  slipulat.  (  qui  textus  valde  singularis  est )  qualia  sunt 
illa  MciKirx  ,  l.  39.  §.  1.  supr.  de  leg.  3.  eV(  «k  Q-tKtt?  ,  voiia-a  , 
/.  12.  C.  de  fdcjuss.  ubi  etiam  quidam  legunt  7;  fx»  ,  quidni  : 
cura  etiam  impcrlinentia  vcrba  pertiucutibus  addita  non  viticnt.  l. 
C5.  infr.  h.  t.  A\\  vero  quod  hoc  verbum  vi  ipsa  promissioncra  in- 
clwdat  (  unde  a  Donalo  intcr  vcrba  promillendi  ponitur  )  ut  vult 
Cujacius?  nt  qui  eo  usus  sit ,  videatur  ita  rcspondisse  ,  Quidni  da- 
bo?  Certe  dabo.  Tcrenl.  in  Eunucho  :  patris  cognatum  atque  cequa- 
lem  Archimedem  nosti  ?  f/uidni  ?  ct  in  Hcautont.  Tenes  auid  di- 
cuni  ?  quidnil  ut  hinc  coiligcre  possis  ,  verba  quidem  in  stipulatio- 
ne  pro  forraa  dcsiderari  :  sufficerc  tamen  ,  si  e.\  intcrprctatioue  con- 
scnsus  percipi  possit. 

(2)  Kon  tanlum  eniro  non  civiliter  ,  Hal.  quam  lcctionem  pro- 
bat  Corras.  hic.  reprehcnsus  eo  nomine  a  Robcrt.  1.  reccpt.  33.  et 
a  Duai'.  hic. 

(3)  Huc  facit  ,  quod  notat  Muretus  ,  non  modo  pro  non  modo 
non  apud  veteres  legi ,  idque  gcnus  loquendi  a  Graecis  ductum  esse , 
to.  variar.  7. 

(4)  Id  est  ,  non  modo  ,  non  clviUter.  Ex  stipulatlone  nutu  fa- 
cta  non  oritur  etiam  naturahs  obhgatio  ,  et  sic  inutilis  sllpuhitio 
ton  valet  ut  pactum  (  quod  jure  naturali  ohligat)  vel  ut  constitu- 
tum  ,  /.  I.  5;  4-  *"P'"-  de  constitut.  pecun.  imo  valet  ut  pactum  , 
l.  27.  J.  g.  infn.  supr.  de  pactis.  l.  5.  supr.  de  rescind.  cend. 
l.  6.  l.  !(j.  infr.  de  ucceptilat.  solye  :  iis  locis  agitur  dc  acceptila- 
tiuic,  non  dc  stipulatione.  Liberationis  cnim  major  cst favor,  quam 
di.igationis.  Cujac.  hic. 

(:j)  Imo  naluraliter  obligatur  ,  qui  annnit :  nam  nutus  cst  signi- 
ficatio  voluntatis ,  l.  65.  5.  3.  supr.  ad  SC  Treb.  vide  quee  nota- 
VI  ad  /.  5ii.  infn.  supr.  dc  oblig.  quin  et  aliqui  sunt ,  qui  pic-eter 
Louuuum  morem  caput  inclinantcs  dissentiunt.  Galen.  lib.  2.  De- 
crct.  Hippocralis.  et  Galen.  apud  Duaren.  hic.  solvc  :  qui  sic  ad- 
uuit  ,  non  obligatur  naturaliter  ,  quasi  ex  pacto  ct  consensu  :  quia 
xiou  pacisceudi  ,  sed  stipulandi  animus  fuit. 

(6)  Quia  ut  fidejussor  obhgelur  ,  naturalis  aliqua  obligatio  esse 
(kbet.  vide  /.  G.  in  fn.  infr.  dc  fdciussorib.  hic  autem  nulia   est. 

(7)  Id  cit  ,  pure. 

(8)  Id  cst  ,  rcspouderit  ,  sub  conditione.  i.  5.  Inst.  de  inuti- 
lib.  stipul. 

(9)  Cur?  simplicitcr  interrogatus  fuit ,  et  tamcn  sub  conditioiie 
re&j>onuet. 

(10)  i.  c.  quintum  nicnsem. 

(11)  Cur  ila  ?  de  Kaleudis  intcrrogatus  fuit ,  et  taracn  de  khbus 
rcsp-judcl  :  divcrsitas  in  tempore  vitlat  stipulationcm. 

(12)  5.   5.   Insl.  de  inutitib.  stlpulat. 

(i3)  Adjicitur  aliquid  vci  dctrahitur.  vulg.   IM. 
(i4)  Disparitas ,  qu?e  illico  placct,  intcnigitur  ad  paritatcra  reducta. 
(i5)  Et  mibi  placcat  diver.silas  rosnon^ionis  :  co  enim   ca?'!   in  mi- 
niinam  sununam  valcrct  rcsponsio  seu    obligatio.    Goth.    \  ide   Sar- 
Tom.iil. 


micnt.  select.  l.  6.  cap.  3.  et  6.  et  Goedd.  de  contrah.  stipulat. 
cap.  4-  nurn.  36.  et  Petr.  Bellapert.  hic.  Ans.  Non  obstat  ^".  5. 
Inst.  de  inucilib.  stipulat.  qui  nou  alium  habet  sensum  quam  /.  8. 
5.  7.  infr.  de  /idejussor.  ubi  ^^id.  not.  Inutilis  ,  id  est  ,  eatenus 
inutilis ,  ut  nc  quis  iii  majorcra  summam  tcneatur.  Ita  intellige  enim 
l.   4    supr.  mandat.  et  5-   8.  Inst.  h.  t.   S.  L. 

(16)  Inio  ,  nec  in  deccm  quidcm  ,  §.  5.  Inst.  de  inutilib.  ttipu- 
lat.  l.  52.  supr.  locati.  solve  :  ijji  iliico  non  placuit  diversitas  re- 
sponsionis :  hic  placuit ,  a?-"^.  ^.  3.  in  fn.  supr.  h.  t.  vel  in  d.  5. 
5.  Inutilis  dicitur  stipulatio  totins  ,  non  partis  ;  in  toto  ipso ,  noa 
in  parte. 

(17)  Imo  ,  nc  in  deccm  quidem  ,  d.  5-  5.  solve  ut  supr.  Goth. 
MAa  l.  83.  $.  3.  infr.  h.  t.  S.  L. 

(18)  /.  9.  in  fn.  supr.  dc  in  litem  jurando.  vidc  /.  9.  5.  3.  in 
fn.  supr.   da  hercd.  instit.  /.  7.  supr.  dc  except.  rei  Judic,  c.  80. 

de  regutis.  in  6. 

(19)  Id  est  ,  tu  respondcris  copulatlve  :  hic  responsio  petitionem 
exccdit.  ideoque  in  responsione  incst  id  ,  quod  pelitum  est  ,  ut  mi- 
nun  non  sit  ,  valcrc  hujusmodi  stij)ulationem  ,  ut  hic.  l.  12.  supr. 
de  pccun.  const.  l.  34.  C.  de  donationib.  Allud  est  in  altern.-itlva 
responslone  ,  quse  diil)ia  est  ,  /.  83.  5-  2.  infr.  h.  t.  et  brcviter  ; 
liic  simplici  intcrrogatioui  non  obest  conjuncta  ,  sed  alternativa  re- 
sponsio. 

(■.«o)  Id  cst ,  responsioncs  ,  Zas.  addc  /.  29.  infr.  h,  t. 

(21)  Haec  dlctio  nota  est  improprietatis. 

(22)  Id  est ,  rcsponsiones.  Zas. 

(.?3)  Ouollcs  agitur  de  rcbus  dividuis  quse  separari  possunt ,  non 
de  conncxis  et  individuis  , /.  7.  in  fn.  supr.  de  receplis.  inUvdam 
inutile  per  utile  rohur  accipit  et  firmatur. /.  i.  §■  i.  C.de  rei  uxor. 

(24)  c.   37.   c.   73.   dc  regul.  in  6. 

(25)  Vidc  Theoph.  j.    i.  in  fn.  Inst.  de  verb.  obl. 

(26)  Ut  sensus  saltem  vcrbls  congruat.  vide.  /.  52.  §.  2.  mjH- 
dc  oblig. 

(27)  Grsce  stipulatio  fieri  potest  ,  ut  hic.  et  acceptdatlo  ,  /.  8. 
infn.  infr.  de  acceplilat.   vlde  quee  notavi  ad /.  11.  supr.  de  leg.  3. 

(28)  Ifi  est  ,  sequitas  ,  utilitasque  commcrciorum. 

(29)  Non  tantum  Latinus ,  ilcct  stipulatio  introducta  sit  a  Ro- 
manis  et  Jure  civill. 

(30)  §.    I.  ver-s.   utrum.   Inst.  h.  t. 

(3i)  Idcoque  sl  falsum  ropcritur  ,  vcritali  locus  supcrerit  ,  ut  eist 
excraplum  in  Plautl  Pa:nu!o  :  et  dcccptus  restituctur  ex  generali 
clnusula.  supr.  ex  quib.  caus.  major. 

(3.4)  Etiam  unicum  ,  eliam  ipsum  notarium.  vide  Zas.  hic.  n.  6. 
llcct  alias  uni  tcstl  non  credatur.  /.  9.  C.  de  tcstib.  sed  hoo  rcce- 
ptum  est  propter  commiincm  con^cnsum  partium.  faoit/px  \\.  supr- 
de  dote  prcelcgat.  Id(  m  csl  sl  puhlioc  munus  illud  fuerit  allcui  im- 
positum.  /.  ult.  C.  dc  pondcratorib.  lib.  10.  tit.  71.  uoque  placet 
distinctio  ,  qnam  ponit  inler  testcin  et  intcrpretcm  Mantic.  3.  de 
cnnjectur.  ult.  volunt.  infn.  Quid  cnim  agit  hic  inlcrpres,  quam 
ut  tcbtimonium  utriquc  pr:ehoal?  Dc  rcmuueratiouc  iiUerprctis  vifU; 
/.  ult.  infr.  dc  praxcneticis.  Golh.  Adde  Leoain.  eniend.  Ul>.  2 
cap.  5.  n.    i.  Aus. 

59 


46^  D     I     G     E     S 

Dmsio  secunda  in  slipulationes  dancli  et  faciendi. 
\.   Teriia-)  in  dividuas  et  individuas. 

2.  Paulus  lib.    12.   ad  Sabiuum. 

STipulationum  quacdam  (i)  in  (2)  dando  ,  qusedam  in 
faciendo  (3)  consisluut  (4). 

§.  I.  Et  liainm  omniuni  quasdam  (5)  partium  praesta- 
tJonem  recipiunt  (6)  j  veluii  cuin  deceni  dari  slipulamur ; 
qusedani  non  recipiunt ,  ut  in  liis  qua3  natura  (7)  divi- 
sionein  non  adniiltuni  *,  veluti  (8)  cum  i^iani  ,  iler ,  actiun 
stipularaur  ;  quaedam  partis  quidem  dalionem  natura  re- 
cjpiunt  ,  sed  (9)  nisi  lota  danlur  ,  stipulationi  satis  noa 
fit  ;  veluti  cum  hominem  generaliter  (10)  stipulor  ,  aut 
lancem,  aut  quodlibet  vas.  Nam  si  Stichi  pars  soluta  sit, 
nondum  in  ulla  (11)  parie  stipulationis  libcratio  nala  est, 
sed  aut  slatim  (12)  repeti  potest  (i3)  ,  aut  in  (i4)  pen- 
denti  est  (i5)  ,  donec  alius  detur.  -^  Ejusdem  (iG)  con- 
ditionis  est  haec  stipulatio  (17)  ,  Stichum  aut  Pamphiluni 
dari  ? 

5.  2.  Ex  his  igitur  stipulationibus  ne  heredes(i8)  qui- 
dem  pro  parte  solvendo  liberari  pcssunt  ,  quamdiu  non 
eandem  rem  omnes  dederiut ;  non  enim  ex  persoua  here- 


T   0    R   u   :m 

dum  conditio  obligationis  (19)  iinmutatur.  ^  Et  ideo  si 
divisionem  res  promissa  non  recipit  (20),  veluli  (21)  via; 
heredes  promissoris  singuli  in  solidum  tenentur  (22).  Sed 
quo  casu  unus  ex  heredibus  soliduin  praestiterit  (2  3)  ,  re- 
pelitionem  (2^)  habebil,  a  coherede  ,  familiae  erciscundae 
judicio. 

•^  Ex  quo  (25)  quidem  accidere  Pomponius  ait  (26)  , 
ut  et  stipnlatoris  vioe  ,  vel  itineris  heredes  singuli  in  so- 
lidam  habcant  actionem.  sed  quidam  hoc  casu  exliagui 
stipulationem  putaiit  (27)  ;  quia  (28)  per  singulos  adqui- 
ri  servitus  non  potest  ;  sed  (29)  non  facit  inutilem  stipu- 
hitionem  diilScuUas  (3o)  praistationis. 

§.  3.  Si  tamen  (3i)  homineni  (3^)  stipulatus  cum  uno 
ex  heredibus  promissoris  egero  (33)  ;  pars  duntaxat  csete- 
rorum  (3^)  obligationi  supererit ,  ut  et  (35j  solvi  potest. 
■^  Idemque  est  si  uni  ex  heredibus  accepto  latum  (36)  sit. 

5.  4-  Idemque  (Sy)  est  in  ipso  promissore  ,  et  fidejus- 
soribus  ejus  ,  quod  diximus  in  heredibus. 

§.  5.  Item  si  in  facto  (38)  sit  stipulatio  ,  veluti  si  (Sg) 
ita  stipulatus  fuero  (4o)  ,  per  te  non  (4i)  fieri  ,  neque 
per  heredem  tuum  ,  (juominus  mihi  ire  agere  liceat  ?  et 
unus  (42)    ex   pluribus    heredibus   prohibuerit  ,    teneatur 


(i)  Vide  Z.5.  ^-i-  infr.  h.  t.  Divisio  stipulationum  sumpta  a 
materia. 

(2)  Ita  ut  dominium  transfcratur  ,  l.  75.  injin.  infr.  eod.  alias 
qui  dat  ,  facit.  /.  218.  infr .  de  vevh.  sign.  Facti  vocabulo  datio 
comprehenditur.   l.  60.  supr.  de  cond.  et  demnnstr. 

(3)  Tradendo  ,  l.  28.  /.  yS.  ^.  7.  infr.  h.  t.  vel  non  faciendo. 
d.  l.  60.  l.  75.  5.  7.  infr.  h,  t.  Non  factuni  sub  facto  coutinetur. 
Qui  abstinet  ,  facit. 

(4)  Addc  qusdam  in  dando  et  faciendo  conjuuctim  ,  ut  reddere 
rationcs  ,  /.  82.  supr.  de  cond.  et  dcnionstr.  ct  sic  Jurisconsultus 
hanc  tertiam  spccicm  niixtam  omisit ,  de  qua  prascisius  agitur /.  i3. 
C.  h.  t.  etsi  quodammodo  sub  dnabas  siniplicibus  exprcssis  mixti 
casus  intclligi  vidcantur.   arg,  l.    i3.  supr.  de  lilieris  et  posthwn. 

(5^  Stipulationum  qua;dam  dividusc  ,  qiia?dam  iiidividuae.  In  di- 
viduis  pro  parte  solvi  potcst.  infr.  h.  t.  l.  9.  §.  1.  i'fr.  de  solu- 
tionib.  Gotb.  Vide  Sarmient.  lib.  6.  sclcct.  cap.  16.  Gcedd.  dc 
contruh,  stipul.  cap.  6.  n.  267.  Ans.  Addc  Molin  de  dii^id.  et  in- 
di^^id.  Vallam  ,  de  reb.  dub.  tr.    18.  et  Bolognetum.  S.  L. 

(6)  Ut  stipulationes  quantitatis  et  pccunire  ,  s])cciei  scu  corporis 
certi.  /.  9.  5.  1.  injr.  de  solut.  Quantitas  ,  numcro  :  spccies  certa, 
ut  Stichus ,  intellectu  dividitur.  /.  GG.  §.  2.  supr.  de  Irg.  2.  /.  5. 
infr.  de  stipul.  sers^or.  Inccrta  ,  ut  honio  ,  ejus  pars  solvi  potcst  , 
/.  9.  5-  '•  "jA''  de  solutionib.  de  qiia  Macrob.  2.  saturn.  G.  Na- 
vcni  si  dividis  ,  nec  tu  ,  ncc  socius  habcbitis  :  qua  in  re  Quintus 
Tabius  Labeo  adversus  Antiochum  peccavit. 

(7)  Dividuum  et  individuum  ,  aliud  a  natura  ,  aUud  a  Lege  ,  /• 
26.  in  fin.  supr.  de  leg,  1.  Incorporaba  ,  natura  suut  individua. 
Dividua  sunt  a  natura  ,  ut  corpoia  qitse  facto  liominis  possunt  divi- 
di  :  Lege  ,  quae  nonnisi  commode  dividi  possunt. 

(8)  IJt  servitutes  ,  vidc  /.  72.  infr.  h.  t.  l.  17.  supr.  de  scrvit. 
excepto  usufruclu.  /.    i.  5-  9-  supr.  ad  l.  Falcid, 

(9)  Hic  magna  suboritur  in  formulis  confusio  :  Qutcdam  pro  par- 
te  solvi  possunt ,  ct  tamen  solida  sunt  prrestanda.  Pars  est  in  peti- 
tiouc  ;  sohdura  ,  in  proestatione  ,  /.  85.  in  princ.  ^,  4-  i"Jf-  h.  t. 

(10)  /.  32.  in  fin.  supr.  de  cond.  indeb.  non  specialiter  ,  ut  cum 
dixi  Stichum  ,  scd  inccrtum. 

(11)  In  nulla.  Hal,  imo  in  aliqua  ,  /.  9.  5-  '•  »?/''•  de  solut. 
l.  17.  infr.  de  acceptil.  quin  videtur  creditor  partcm  rccipieus  sibi 
praejudicare. 

(12)  Hoc  corrigitur  infr.  h.  t, 

(i3)  Pars  qiipe  data  e»t  sc.  ut  indebita. 
(14)  /•  26.  §■    i3.  supr.  de  condict.  indeb, 
(i5)  Condictio  sc. 

(16)  /.  32.  m  fn.  supr,  de  condict.  indeb.  et  sic  obligatio  gcnc- 
ris  tt  alternativa  exjequanlur ,  ut  hic.  interdura  lamcu  diHcruut.  de 
quo  ^ide  Zas.  2.  resp,  ult. 

(17)  Altcrnativa.  /.  85.  5.  4.  infr.  h.  t. 

(18)  Qtiae  dicta  suut  superiori  ^.  dc  proraissore  ,  cadem  hic  di- 
cuntur  de  ejus  succcssore. 

(19)  Gciicris  t,cil. 


(20)  /.  72.  infr.  h.  t,  l,   17.  supr.  de  seri^it. 

(21)  /.  25.  §.   10.  supr,  famil.  ercisc. 

(22)  Excipc  §.  3.  §.  4- 

(23)  Consiiltius  faciet  judex  ,  si  antcquam  eura  condcmnet ,  tem- 
pus  prrestituat  caetcris  cobcredibus  ,  intra  quod  seryitutem  praeslent. 
/.    II.   §,  23.  supr,  de  legat.  3. 

(2^)  §.  5.   in  fin.  infr,  h,  t,  ct  d.  §.   10. 

(25)  Id  Cbt  ,  a  contrario  :  ut  sit  sensus  ,  ut  promissoris  sei^vitutis 
Lercdcs  tcnentur  in  solidum  ,  ita  et  stipulantis  ia  solidum  agunt. 
/.    19.  in  ftn.  supr,  de  serwit.  proed.  rusl.  l.  aS.  5«  Q.  supr.famil. 

(26)  /.    17.  supr.  de  iovit. 

(27)  Et  nialc.  infr.  h.  t. 

(28)  Ilalonnder  legit :  Si  uero.  S.L.  Ratio  dubltandi  haec  cst.  Non 
potcsl  scrvitus  ah  uno  domiuorura  fundo  commuui  adquiri./.  ig.iu/^r. 
de  scrv.prad.j-ust.l.f^.^.^.in  fin.supr.si  seru.i^ind.  Non  potest  igilur 
hcrcditaria  scrvitus  ad  plurcs  transferri :  alioquin  res  deveuiet  ad  euni 
casum  ,  a  quo  incipere  non  potest. 

(29)  Ratio  decidendi.  licct  priestatio  servitutis  juris  subtilitatc  sit 
impossibilis  :  ex  sequitate  tameu ,  habita  ratione  ejus ,  quod  interc.-t 
agentis  ,  possibilis  est ,  licet  difticiiis.  /.  idt.  infr.  de  pratoriis  sci- 
pulat.  ad  a^stimationcm  ojus  ,  quod  interest ,  rccurritur ,  ut  ita  ccs- 
sct  difficultas.  /.  4-   §•  3.  supr.  si  serv.  vind. 

(30)  /.  137.  §.  4.  infr.  h,  t,  l.  ult,  supr,  dc  act.  empt.  Goth. 
Vidc  Zang.  de'except.'  part.  3.  c.  2.  n.  20.    Aus. 

(3i)  Exccptio  5.   2.  in  ^'ers.  sed  quo  casu.  supr.  h.  t. 

(3>)  In  eeuere. 

(33)  An  "sola  litis  contestatione  ,  ut  vult  Corrasius  ?  An  Tcro  ini- 
pctrata  a  reo  scutentia  absoUitovia  ,  ut  vult  Duarcnus  ?  Placet  qucxl 
ait  post  Pctrum  Bartolus  ,  in  obligationc  gencris  non  contiugcre  h- 
Jieratiuiicm  pcr  solulionem  ,  sed  pcr  scntentiam  et  per  accoplilatio- 
nem,/.  5.  §.  4.  iifr.  h.  t,  /.  67.  infr.  de  solut,  idquc  Cujac.  pro- 
bat  :  quia  ncc  petilione  inducitur  intcr  duos  reog  divi&io.  /.  23.  C. 
de  fidcjuss. 

(34")  Cohcrcdum  scil. 

(35)  Ut  exsolvi  possit.  vulg.  Hal. 

(36)  /.    17.  infr.  de  acceptd. 

(3^)  Sensus  cst  ,  ut  inter  heredes  promissoris.,  ita  inter  ciusdcm 
fidciii:..-;orcs  gcncris  stipidatio  dividitur  :  si  vcro  obligatio  dividua  , 
juvantur  epistola  D.  Hadiiani  ,  5.  4.  Inst.  defidejuss.iiUMh\'ida.i, 
in  solidum  tenenfur. 

(38)  I)c  slipuiationibus  facicndi  tractarc  incipit.  Facti  apiK'Uatia. 
ne  uon  faciondi  stipulatio  continctur. 

(39)  /.  85.  §.  3.  Infr.  h.  t.  l.  25.  §.  la.  /.  44.  §■  5.  Supr. 
famil.  ...  11 

(40)  In  factis  pcrsonalihus  id  expedit  stipulari  :  nam  rcalia,  dc- 
sccndunt  ad  hercdes. 

(4i)  Solet  hoc  adjici  pro  constitutre  servilutis  cftnscrvationo, 
(42)  Iu  promis<ionc  {acU  de  non   praestaudo   impcdiniento  ,  un  > 

c.\  licrcdiJ)iis  prohibcute  oraiics  tcueutur  ,  salva   cis   aUiouc   cou1r.i 

prohibcutem. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUINTUS. 

*Juidem  (i)  [  et  ]  coheredes  ejus  (2)  ,  sed  familiae  (3) 
erciscundae  judicio  ab  eo  repetent  quod  praestiterint  :  Iloc 
et  JuJianus  et  Pomponius  probant. 

§.  6.  Contra  (4)  autem  si  slipulator  decesserit  ,  qui 
stipulatus  erat  ,  sibi  heredique  suo  agere  licere  ,  et 
unus  ex  heredibus  ejus  prohibeatur  ,  interesse  dicemus  , 
utrum  in  soHdum  committatur    stipulatio ,    an    pro    parte 

ejus  qui  prohibitus  est  .    nam    si    poena    (5)    stipulatioui     quod  in  partes  divid 
adjecta  sit  ,    in    solidum  committetur  (6)   5    sed     (7)  qui 
non  sunt  prohibiti  ,  doli    [  mah  ]    exceptione    summove- 
b.unlur  (8)   5    sive  (9)    poena  nulla  posita  sit  ,    tunc  pro 
parte  ejus  lantum  qui  prchibitus  est  committeim'  stipulatio. 


463 

5.  1.  Cato  (19)  libro  (20)  XV.  (21)  scrlbit  ,  pcem 
certcc  pecunice  promissa  ,  5/  cjuid  (22)  aUter  factuni  sii  , 
mortuo  promissore  ,  si  ex  pluribus  her^.dibus  unus  contra 
quam  cautum  sit ,  fecerit ,  aut  ab  omnibus  heredibus  poe- 
nam  commitli  pro  portionc  heredilaria  ,  aut  ab  uno  pro 
portione  sua.  Ab  omnibus  ,  si  id  fiictum  de  quo  cautum 
,  individuum  (23)  sit  :  veluli 


3.  Ulpianus  lib.   49-   ^^  Sabinum. 

IDem  (10)  juris  est  et  in    illa    stipulatione    (u)  ,    rnihi 
heredii/ue  meo  Itabere  licere  ? 

S-  I.  Sed  hoec  differentia  (12)  illam  habet  rationem  , 
qilbd  ubj.  unus  ex  heredibus  prohibetur  ,  non  poleit  co- 
lieres  ex  stipulatu  agere ,  cujus  niliil  inlerest ,  nisi  (i3) 
poena  subjecta  sit  :  nam  (i4)  poena  subjecta  efticit ,  ut 
omnibus  commiltalur  5  quia  hic  non  quaerimus  cuius  in- 
tersit.  enimvero  ubi  (i5)  unus  ex  heredibus  prohibet  , 
crmnes  tenentur  lieredes  :  inlerest  enim  prohibiti  ,  a  ne- 
miiie  prohiberi. 

4.  Paull'S  hb.    12.   ad  Sabinum. 

EAdera  dicemus  (i6)etsi  dolum  (17)  abesse  a  te  here- 
deque  tuo  slipulalus  sim  (i8)  ,  et  aut  promissor  ,  aut 
stipulator  pkiribus  heredibus  rehctis  decesserit. 


,  iter  (24)  fieri  :  quia 
potest ,  ab  omnibus  quodam- 
modo  faclum  videretur.  f  At  si  de  eo  cantura  sit  ,  quod 
divisionem  recipiat,  vehiti  amplius  non  (2  5)  ao-j  (26)  : 
lum  eum  heredera  qui  adversus  ea  fecit ,  pro  poruone  sua 
sohrni  poenam  committere.  Differentiee  hanc  esse  rationera: 
quod  in  priore  casu  omnes  commisisse  videntur  ,  quod 
nisi  in  sohdum  peccari  non  poterit  ,  iUam  (27)  'stipula- 
tionem  per  te  non  Jieri  ^  quominus  mihi  ire  agere  liceat. 
f  Sed  (28)  videaraus  (29)  ,  ne  non  idera  (3o)  hic  (3r) 
sit  :  sed  (32)  raagis  idem  quod  in  illa  stipulatione  ,  Ti- 
tium  heredemque  ejus  ratwn  hahiturum  ?  nam  hac  stipu- 
latione  et  solus  tenebitur  qui  non  iiabuerit  ratam  ,  et  so- 
his  aget  a  quo  fuerit  petitum  :  idque  er  Marcello  vide- 
tur  :  quamvis  (33)  ipse  dominus  pro  parte  ratum  habe- 
re  non  polest. 

5.  2.  Si  (34)  is  (35)  qui  duplam  slipulatus  est ,  deces- 
serit  pluribus  heredibus  rehctis  ,  unusquisque  ob  evictio- 
nem  (36)  suse  partis  pro  portione  sua  iiabebit  actionera. 

'\'  Idemque  est  in  stipulatione  quoque    fructuaria  (37) 
et  damni  infecti  (38)  ,  et  ex  operis  uovi  nunciatione  (3^): 
restitui  tamen  opus  ex  operis  uovi  nunciatione    pro  parte 


(i)     Pro  parte  hereditaria  scil, 

(2)  /.  4.  5.  2.  infr.  h.  t.  Accurs.  Duar.  Cujac.  Corras. 

(3)  Quia  dum  ab  uno  prohibeor  ,  in  totum  prohiheor  :  et  sic 
projiibitio  mihi  individna  est.  /.  S.  l.  4.  5.    i.  Infv.  h.   t. 

(4)  Noii  ut  uno  heicdum  promissoris  committente  in  stipulatio- 
Uem  ,  defuiicti  cseteri  coheredes  tenentur  ,  ita  uno  ex  hereuibus  sti- 
piilatoris  prohibito  ,     ejus  coheredes  agent ,  nisi  poena  sit  subjecta. 

(5)  Individua  est  poenge  stipulatio  ,  seu  promissio. 

(6)  Stricto  jure  ,  ut  etiam  non  prohibiti  poenam  possint  petere. 
Vide  /.  36.  infr.  h.  t. 

(7)  Decisio  sumpta  ex  aequitate. 

(8)  Quia  nihil  eorum  intcrest  in  eflFectu  :  interest  aulem  alterius , 
id  est  ,  ejus  ,  qui  prohibitus  ,  cui  suum  jus  auferri  est  iniquum  . 
et  ifa  restringe  l.  38.  $.  17.  infr.  h.  t.  quie  ait  etiam  dari  actio- 
uem  poenalem  ei  ,  cujus  nihil  interest. 

(9)  Si  vero.  vulg.  Hal. 

(10)  Nam  uno  ex  heredibus  promissoris  controversiam  faciente  , 
onmes  tenentur  :  uni  ex  heredibus  stipulatoris  controversia  facta,  is 
slIus  habct  actionem. 

(11)  Solebal  hujusmodi  stipulatio  interponi  ad  contractus  gesti  , 
fr*sertim  enij.tionis  ,  conservationem.  l.  38.  infr.  h.  t. 

(i^i)  Gujus  fit  meatio  ,  in  /.  2.  i.  5.  supr.  h.  t. 

(i3)  /.  38.  5.   17.  infr.  h.  t. 

(i4)  Poenae  adjecta2  efiectum  observa. 

(i5)  d.  §.   5.   /.   4.  irfr.  h.  t.  l.  25.  5.   i-J.  supr.  famil. 

(16)  Nam  uno  heredum  dolum  faciente  ,  reliqui  tenentur :  eadem, 
inquam:  neqiie  id  mutatur  5.  i.  infr.  h.  t.  ut  vult  Taurell.  ct 
Duareuus  .•  a  quibus  dissentit  Cujacius.  Alt  enim  stipulationem  , 
dolum  malum  abesse  ,  esse  individuam  ,  nec  committi  tantum  pro 
parte  ejus  ,  qui  dolum  commisit. 

(17)  /.  44.  5.  5.  supr.  famil. 

(j8)  Hanc  clausulam  solebant  adjiccre  vetercs  in  contractibus.  d. 
S-.  \-  (•  ^^-  h   '.'9-  ^-    '21.  infr.  h.  t.  l.    19.  infr.  judicatum  solr 


l.  G9.  infr.  de  uerb. 


juc 


sign 


(19)  Uticensis  Bologninus ;  Censorius,  Zas.  Censorii  filius  major  , 
qul  et  Marcus  Porcius  ,  Baro  ,  hic.  et  Corras.  Miscell.  ult.  de  quo 
l.   2.  5.   38.  supr.  dc  orig.  jur. 

(20)  Novam  et  pro))abilem  e.\plicationem  hujus  loci  vide  apud 
Langebek,  cap.    i3.  Annntat. 

(21)  Hurimos  enim  rciiqnit ,  t^.  $.  38.  et  quidcm  de  juris  di.sci- 
plina  egrcgios.  r3.  Gcll.  18.  connncntariorura  Juris  civilis  a  Cato- 
nc  compotiforum  memicit  Festus  111  dictione  Mundus.  Ab  eo  Cato- 


ne  forte  regula  Catoniana  dicitur.  Goth.  Vide  Goedd.  de  contralt. 
stipul.  c.  6.  n.  35 1.  et  c.  lo.  n.  221.  Bellapert.  h.  l.  et  Charond. 
f/erisimil.  lib.    i.  c.  21.   Ans. 

(22)  Nota  ,  hoc  in  5.  agi  de  his  stipulationibus  itcv  fieri  ,  am- 
plius  non  agi ,  per  te  non  fieri  quo  ininus  mihi  ire  agere  liceat  , 
te  hercdemcjue  tuum  ratum  habilurum  :  sed  et  queei-i  quaenam  ea- 
rum  dividuae  ,  quae  individuae. 

(23)  In  factum  individuum  uno  heredum  promissoris  coramitten- 
te  ,  reliqui  hercdes  tenentur  ,  et  ab  iis  pcena  dehetur. 

(24)  Iter  lieri  ,  est  factum  individnum. 

(25)  Amplius  uon  agi  factum  est  dividuum :  potest  enim  in  par- 
teiu  agi. 

(26)  Sive  quod  idcm  est,araplius  non  peti.  l.  23.  infr.  ratamrem. 

(27)  Forie  legendiun  ,  in  illam  stipulationem. 

(28)  Vide  qu;Te  scripsi  ad  Accnrsium  hoc  loco. 

(29)  p^idsamus  verbum  est  affirmantis.  Ita  solent  plerunque  Ju- 
risconsulti  scribere  ,  forsitan  ,  pleruncjue  videtuv ,  videamus  ,  ut  A- 
ristoteles  ,  {«-.•xfv  ,  ioK^i  ,  a-KOTrsl»  hl  ^  <pitvsTXi-  Cujac.  hic. 

(30)  Quid  in  stipulatione ,  pcr  te  non  /ieri  ,  quse  est  individua  ? 
(3i)  Id  est ,  in  stipulatioue  non  agi.  Zas.  in  suis  glossis  ad  hunc 

5.  Cuj.  hic. 

(32)  Sensus  est :  sicut  in  stipulatione  ,  Te  heredemque  tuum  ra- 
tum  habiturum  ,  is  soliis  heres  promissoris  tenetur  .  qui  ratum  non 
habuit  ,  ita  et  in  stipuiatione ,  Non  amplius  agi .  Utriusque  stipn- 
lationis  cadem  conditio  ,  idcmque  pene  sensus  ,  /.  23.  infr.  rntain 
rem.  Hrec  tamcu  statim  committitur  ,  atque  ratum  non  habetur  : 
IIla,non  nisi  judicio  petitum  sit,velsolutum,  vel  compcnsat  im.  Cujac. 

(33)  Katio  ha;c  est  dubitandi  :  Dommus  factum  a  procuratore 
pro  partc  ratum  liaberc  non  potest  :  ergo  factum  procuratoris  ei  di- 
videre  noa  licet  :  si  ita  cst  ,  uno  hcredum  ejus  in  i!!nd  factum  com- 
mittente  ,  in  solidunr  stipulatio  committetur ,  aut  si  non  in  soildum 
committetur  ,  dividetur.  Hsc  est  dubitaiidi  eausa  :  sed  facilis  est 
sobitio  ,  obligationem  quandoquc  mutari  ex  heredum  persona. 

(34)  Nota  in  hoc  5.  igi  dc  stipulationibus  duploe  ,  fructuaria  , 
damniinfecti,  opcrisnovi,  quaa  utilitatis  causa  dividuoesunt  plerunque. 

(35)  i.  e.  Venditor. 

(36)  /.  85.  §.  5.  infr.  h.   t.  1.  $2.  5.   i.  supr.  de  evict. 

(37)  Quo;  a  fructuario  proprietaUs  domino  praestari  debet.  /.  20. 
supr.   de  damno.   l.    1.   5-   ^-  supr.  usufruct.   quemadm.  caveq.t. 

(38)  Quam  vicinus  vicino  praestat  ,  damnum  aBdium  viciiwrum 
metijcuti.   snpv.   dr  ('amno. 

(89)  Quana  afiditicaus  nuoCiauti  prsestat,  supr    de  op.  nov. 


464 


D     I     G    E     S     T     0     R     U     M 


noH  poiesl  .  Ilanc  (i)  uliliiatls  (2)  causa  ex  parte  slipu- 
latoruni  rccrpla  suni.  f  Ipsi  autejn  promissnvi  (3)  pro 
parte  neque  reslitutio  (4)?  neque  derciisio  (5)  coulinge- 
re  pottst. 

D/^>rsio  quarla  slipulationwn  injudlciales  ,  prcctorias^  con- 
vmtiunalcs  ,  comintines.  1 .  Quirda  d.vifio  slipalalionuni,  in 
rcj)roinissio/:em  j  2.  Et  saiisilaJiomm.  i\.  De  stipuUuione 
paviuii. 

5.  PoMPOjNHJS  lib,   26.  ad  Sabinum. 

^Tipulationuni  (6)  aliae  (^)  judicialcs  sunt,  aliaj  pra;- 
a3  loriae  ,  alia;  convenlionalcs  ,  alise  conimunes  pratorise 
et  judiciales.  -j-  Judicialcs  (8)  sunt  duntaxat  ,  quae  a  me- 
ro  (9)  judicis  officio  (10)  proficiscuntur  ,  veluli  de  dolo 
caulio  (11).  -j-  PraetoriK  ,  quoe  a  mero  (12)  Praetoris  offi- 
cio  proficiscuntur,  veluti  danini  infecti.  ^  ^^^^onixs  Sin\.cm 
sCipulationes  sic  audiri  oporlet,  ut  in  his  cuutiucanlur  etiam 
«dililiae  (i3)  :  nam  et  ha?  ab  jurisdictione  vcniuut.  *|-  Con- 
ventionales  (i4)  sunl  quae  ex  convculione  reoruni  (i5) 
fiunt  ,  quarum  totidem  genera  sunt  ,  quot  (  pene  dixe- 
rini  )  rerum  conlrahendarum  ;  nam  et  ob  ipsam  vecbo- 
rum  obligalionem  fiunt  ,  et  jxndent  ex  negotio  conlnulo. 
•f-  Comniu/ies-{i6)  sunt  stipulationes  ,  veluti  rein  salvain 
Jore  pupilli.  nam  et  Praetor  jubet  rem  salvam  fore  pupil- 
lo  caveri  :  et  interdura  judex  ,  si  aliter  expediri  hasc  res 
non  potest.  ■\'  Item  duplae  stipulatio  veiiit  ab  judice  (17), 
aut  ab  ^dilis  (18)  Edicto. 

5.  1.  Stipulatio(i9)  autem  est  verborum  conceptio  (20), 
quibus  is  qui  inlerrogalur  ,  daturum  (21)  facluiuune  se 
quod  interrogatus  est ,  responderit  (22). 

§.  2.  Satis  acceptio  est  stipulatio ,  quae  ita  obligat  pro- 
missorem  ,  ut  adprombsores  (^3)  q_uoque  ab  eo  accipiaa- 
tur  ,  id  est ,  qui  idem  promillLuit. 


5.  3.  Saiis  autem  accipere  dictum  est  eodem  modo  , 
quo  satisfacere.  nam  quia  id  quo  quis  coiilcntus  erat  ,  ei 
pra^stabatur  ,  salisficri  dictum  est  :  et  simiiiter  quia  tales, 
quibus  contenlus  quis  futurus  esset ,  ita  dabantur  ut  vcr- 
bis  obligarentur  ,  satis  accipi  dictum  est.  •\'  Si  sorieni  pro- 
niiseris  ,  et  si  ea  soluta  non  esset  ,  pccnani :  etiain  si  unus 
ex  hertdibus  tuis  portionem  suam  ex  sorte  solverit  ,  niliil- 
omiiuis  poeuam  commitlct  ,  donec  (24)  porlio  coiieredis 
solvatur. 

§.  4-  Idemque  est  de  poena  ex  compromisso  ,  ss  unus 
paruerit  ,  alter  non  paruerit  sentenlise  judicis.  Sed  a  co- 
Iierede  ei  salisfieri  debct.  nec  enim  afiud  in  his  slipulajlio- 
nibos  sine  injuria  stipulatoris  constitui  potest. 

De  eo  ,  cui  bonis  interdictum  est. 
6.   (26)  Ulpianus  lib.    1.   ad  Sabinum. 

IS  (26)  cui(27)  bonis  interdictum(28)  est,  stipulando  sibi 
adquirit.  ti^adere  vero  non  potest  (29)  ,  vel  promitteu- 
do  obligari :  et  ideo  nec  fidejussor  pro  eo  iuterveiiire  po- 
terit  (3o)  ,  sicut  nec  pro  furioso. 

De  conditione  impossibili  et  necessaria. 
7.   IneM  lib.   6.  ad  Sabinum. 

IMpossibilis  (3i)  conditio  ,  cum  in  faciendum  (82)  con- 
cipitur  ,  stipulationibus  obslat  :  aliter  atque  si  lalis  oou- 
dilio  inseratur  stipulalioni ,  Si  in  ccehini  non  ascendtrit  j 
n.im  uiilis  et  pra:sens  est  (  et  pecmiiam  crediiam  oouti- 
uet  (33)  ). 

De  condilione  in  diem  collata. 
8.  Paulus  lib.   2.   ad  Sabinum. 

IN  illa  stipulatione  ,  Si  Kcdendis  Slichum  non  dedei-is  , 
decem  dare  spondcs  (34)?  Mortuo  liomine  quairitur  (35), 
an  slalim  ante  Ralcndas  agi  possil  ?  Sabinus  et  Proculus 
expectandtim  (3G)  dieni  (3^)  actori  putant :  quod  est  ve- 
rius  (38).  tola  euim  obligatio  sub  conditione ,  et  in  dieia 


(i)  Hanc  integram  scnteatiam  distingiiit  Antonius  Faber  ,  3» 
conjcLt.  8. 

(j)  Utilitas  in  eo  vcrsalur  ,  ut  unus<nusquc  pro  sua  jarte  00»» 
«cquatuf  id  ,  quod  inlcrcst. 

(3)  Id  est  ,  ex  parte  promissoris  uuiiquatu  dividetur  stipulatio  in 
exetnplis  supeiius  addiietis. 

(4)  Operis  scilicet  novi. 

(5)  In  causa  duplae. 

(6)  Synopsis  Basilicon  -i^.  tit.  g.  lib.  44-  ''^-   '•  '^^l^  ^' $■  ^. 

(7)  Tertia  stipulalronum  divisio  ab  eflicitntc  causa  dcducta,  24. 
Eclog.  ex  lib.  43.  tit.  i.  cap.  5.  5-  '•  /"**•  '^''  divis.  stiyul.  adde 
non  absimilem  divisionem  ex  /.   i.  infr.  de  praloTiis  stipul. 

(8)  AiKx^Dcat.  Ectog,  ibid. 

(9)  A/  Tret/®-*  iK  7»  iiji^jH/».  Eclog.  ibid.  Al  rust  gK,  (uteVa  o(fi- 
^jic/»  78  iiKxri-  Tiieophilus  oflicium  dlad  vocat  postea  niKnxFiv  > 
jusfeum  judicis  ,  scilicet  a  j.udiee  datum  ,  non  a  Praetore. 

(10)  Imo  a  judice  ,  l.  1.  i/ijr.  de  Pvatoriis  stipul.  vide  ad  hunc 
locum  uovam  explication<  m  Langcbekii  ,  c<tp.  3o.  Aimotat. 

(11)  Et  aliae.  vidc  J.    1.   lust.  de  divis.  stipul.   vide  hic  Cujac. 
(i-.>)  Ex  /AsyiK  7W  7»  Ufdnup^  liKxioio^lx^-   Theoph.  vide  itfr. 

de  Praloriis  stipul. 

(i3)  /.  28.  supr.  de  eedil. 

(i4)  'Sv.utfSTiXxt-  Eciog.  ibid. 

(i5)  Id  cst  ,  nlriusque  partis,  Imt.  eod.  contrahcntis,  l-^  «-xr?? 
yvwfj-KTfsir  «iofT»;«/bct/)M-  Tlnoph.  ibid.  xi  «Vs  o-t^AxjxuiB-  Eclog.  ibid. 

(t(>)  Praetorise  et  judkis  ab  eo  dali  ,  std  tt  occlditiaj.    infr.  h.  t. 

(17)  /.  i4-  infn.  supr.  de  noxalib.  l.'ib.  ^.  pcitult.  svpr.  fam. 
l.   10.  infii..  supr.  conuti.  diuid. 

(18)  /.   37.   ^.    I.   supr.  de  evict. 

(it))  Qiiinta  stipulationuiu  divisio  :  stipultitionu»!  alia  miJa  est  , 
alia    salisdatio  ,  scu  satis  ncceptio. 

(?.<>)  /.  3  C.  k.  t.  PauL.  a.  senU  3r.  5.  un.  l^  i.  S.4.  irfr.  de 
stip.  sen>.  l.  19.  C.  de  jure  dot.  <ru-^»»«i)  /^juaT*»-  o.  Ilanum, 
ult.  28.   Eclig.  cjc  lil.   43.  tit.   1.  c.  6. 

(21)  /.  '2.  supi:  A.  t. 


(3-2)  Coiigrue.  quod  ctiam  fit  impersonaliter  :  dabis  ?  dabimrur. 
vids  Alciat.   2.   Parcrg.    18.  ct  Cujac.  Iiic. 

(•23)  Id  cft  ,  fidcjussorcs.  de  quibus  vidc  /.  43.  infr.  de  ioliU. 

(2 4)  /.  85.  5.  G.  ii*fr.  h.  t. 

(■25)  Vidc  ad  hanc  lcgora  Hipcnscin. 

(26)  Puta  prodigus  ,  inulicr  luxuriosc  vivcDs.  /.  «5.  supr.de  cur- 
rat.  furios.  adde  Zas.  3.  rcsp.  35. 

(27)  /.  I.  /.  10.  supr.  de  cUJat.  fiuios.  l.  18.  supr.  qui  tcieuin. 
l.  5.  iiifn.  supr.  de  adquiv.  t>el  omitt.  Itered.  adde  L  »5.  ia  fn. 
supr.  dc  oArninistr.   et  peric.  tut. 

(28)  A  Pnetorc  vel  Lcge.  /.    i8%  supr.  qiti  lest. 

(29)  Noi'.  Lcon.  39.  hoc  pcrmittitur  ,  tiuuvnKHio  ahalicnatro  sit 
utilis. 

(30)  /.  70.  5.  4*  iif''-  ds  fdejuss.  irao  potcrit.  /.  a5-  infr.  de 
fdejuss. 

(3i)  Vidc  quae  notavi  ad  /.  3.  supr.  de  oond.  etdemoKstr.l.  3i. 
suj>r.  de  oblig. 

(3  i)  Al.  facicndo. 

(33)  Scusus  :  impossibilis  conditk)  in  non  lacieudo  oonsistiiis  , 
utilis  cst  :-  in  facicutlo  ,  inutilis. 

(34)  Dies  hie  non  atljicitur  quo  tlari  dcbcat  :  (luo  igittir  dio  tia- 
bilui  ?  talcndis  sc.  quaruiu  supcrius  facla  cst  mcntio.  Cor  1  Ad/t- 
cta  dics  condititwi  possibili  ,  qiiae  cx  faclo  pronwssotis  dcpcudoi  , 
non  tcrtii  ,  in  piomissionc  repctita  inttHigitiir.  /.   l\'.  infr-   h.  t. 

(35)  Qtiseritt»-  qiiaudo  Lkc  conditio  existcrc  dicatnr,  ut  cx  .stipu- 
latioiic  agi  possit  2  An  ctuii  primum  Stichus  dari  potiut  ,  n*c  datas 
cst  ,  ut  scntit  Sabiniis  ?  An  postquam  Stichus  d.sat  potse  dari ,  gt 
vult  Pcgasujs  ct  Papinianus?  Id  cst  ,.  an  niora  dcbitoris  ,  ut  Sabl- 
nus  :  aii  mora  rei  promissw  spectalur ,  ut  vuU  Pcgasus?  vidc  /.  i  r5. 
i.  2.   infn.  infr.  h.  t. 

(3G)  /.  72.  5.   I.  /.    ^35.  infr.  h.  t. 

(37)  I^st  tnim  pars  obIij;ationis.  /.    i.  5-  "i-  infn-  supr.  de  edfnd. 

(38)  /.  10.  5-  '•  si/f/r.  si  (piis  ciuuionib.  Imo  nou  cst  vcriu*  : 
ioltidum  cnim  dics  Kalcndarum  iion  cx^cctaluf  »  scd  onte  agilnr  , 
l.    itf,  iufr^  /4,  4.  >jtk  <£»«  ibi  dixiiuus. 


LIBEIl    QU  ADR  AGESIMU  S  QUINTUS. 

coJIata  est  ;    ct  licet  r>cl  (i)  couditiouem  comaiitli  vidca- 
tur  ,  dies  tameu  superest  (?.). 

+  Sed  cum  eo  tjui  ita  proniisit ,  Si  inlra  Kalendas  di- 
gtto  aditm  non  teti^erit  (3)  ,  agi  protiuus  (4)  polcil  : 
Iktc  el  Marcellus  probat. 


0.3 


De  duolus  scparatim  ifa  stipulanlilus  , 

si  illi  urn  dedcris. 

9.   PoMPOMCS  lib.    2.   ad  Sabinum. 

SI  Titius  et  S(ius  sepaiatiin  (5)  ila  stipuLli  essent  , 
Fiindum  iUinn  si  (G)  illi  non  dcdvris ,  mihi  dare  spon- 
dfsF  finem  (7)  daudi  aileri  love  ,  quoad  judiciuni  acci- 
pe*etur  (8)  :  el  ideo  occupaulis  (9)  fore  actiouem  (10). 

De  conditione  ,  si  Tiiitis  anle  Kalendas  in  Italiam 

non  venerit. 

10.  Idem  lib.   3.  ad  Sabinum. 

HOc  (11)  jure  utimur  ,  ut  ex  liac  slipulatione  ,  Si 
Lucius  Titius  ante  (12)  Kalendas  Majas  in  Italium 
non  venerit^  dccem  d.re  spondes  ?  non  anle  (i3)  peii 
quicquam  possit  ,  quam  txploratum    sit  ,    aute  eam  diem 


in  Italiam  venire  Tilium  non  posse  ,  neque  venisse  :  sive 
vivo  ,  sive  uicrluo  id  accidcrit. 

Defilio  (Oplivi. 
II.  PAULLs^lib.   2.   ad  Sabinum. 

Fllius  dura  (i4)  in  civiiate  est  ,     si    stipiilelur  ,    pafii 
rtverso  ab  hosiibus  (i5)  vidctur  (16)  adquisisse. 
De  alteimclione. 
12.   PoMPOSius  lib.   5.  ad  Sabinum. 
Ql  ita  slipulnlus  fuero  ,   Dcccni    (i;)  nut    (lutncjue    ihri 
O  spondcs  (18)  ?  quinque  dcbenlur  (19).   et  si  ila  ,  Ka- 
lendis  Januariis  ,   vcl  Februanis  dari  tpondcs  ?  perinde  est 
quasi  Kalendis  Februariis  (20)  slipulalus  sim. 
De  verho  aute  Kaleudas. 
i3.  Ulpiakus  lib.    19.   ad  Sabinum. 

OtJi  ante  Kukndas    pro.rimcis    stipuletur     (21)  ,    simi- 
lis  (22)  est  ei  qui  Kalcr.dis  stipulatur  (23). 
De  imuli  adificunda. 
14.   PoMPOKius  lib.   5.  ad  Sabimirn. 

SI   ita  slipuJalus  csscm  abs  te  ,    dvmum   a-di/icari  (24)  : 
vel  heredem  (25)  racum  damnavcro    insu/am  (rdifii  a- 
r«  (26)  :   Celso  placet  non  (27)  ante  agi  posse  ex  ea  cau- 


(i)  Et  Uctt  ante  diem  ccreimitti  elc.  Cujae.  hic^  ct  /.  obs.  25. 
et  nliseri'.  9.  c.  17.  Dtiannus  id  non  probat.  ad  conditiontm  ,  in- 
qnam  ,  id  cst  ,  qiiantum  ad  condilionim  attinct.  Idein  scnlit  Robert. 
3.  aiiimad.     u«.  Cnjaciiim  deftndit  Anton.  Mercator  ,  3.  nottir.  18. 

(2)  Expcclandns  dics  tst  :  quasi  dicat  ,  Ciiin  duo  ,  id  ett  ,  et 
tonditio  tt  dics  sint  in  promissione  ,  conditionc  commissa  ,  dics  ta- 
mcji  non  cst  commissus  }  idcoque  diei  cvtntiis  cxpcctarwlos  Oj^ 

(3)  Tetit'crim.  HaU 

(4)  XJt  in  l.  7.  supr.  h.  t. 
(;»)     Id  cst  ,  singuli  et  soli. 

(6)  Hic  reus  «ligere  jiuttst  ,  cui  det. 

(7)  Id  est ,  Gessalioiieni.  Potestatcm  promissor  liabct  dandi  arfec- 
uUi  ,  donec  cum  co  litem  altcr  conlestetiir  :  post  iitem  ab  uno  cou- 
testatam  tollitur  promissori  clcctio. 

(8)  id  est ,  Ls  contestetur.  ita  sumilur  in  l.  34.  supr.  th  JiuL 
ftlilcr  quam  in   l.   3o.  supi'.  de  juilic. 

(9)  Occupat  ciiim  qui  liteui  c.mtestatur.  Imo  is  non  occupat  , 
scil  qui  prior  ad  scnteutiam  pervcuit.  l.  i^-  supr.  de  nvxalib.  l.  10, 
mpr.  de  pecul.  solve  :  Citalionc  jurisdictionis  indiicilur  praeventio  , 

j  /.  7.  /.  3o.  supr.  de  judiciis.  et  res  litigio&a  fit.  Kov.  ivi.  c.  i.. 
Prior  egisse  ctiam  dicilur  ,  qui  prior  iJtem  coulestatus  est.  Cujns 
I  rei  eiicctus  est  ,  ut  imo  prsevenienlc  ,  altcri  solvi  non  possit ,  ut  hio, 
I  rt  I.  3'i..  supv.  de  prce.  l.  33.  iu  fin.  supr.  de  leg.  l.  L  i6.  ififr. 
I  ek  duobus  nis.  rcsj;cclu  executionis  is  pra-venissc  cticituf ,  qui  pricr 
i       8d  scntintiam  pcrv<nit.  d.  l.    i\.  d.  l.    10. 

(10)  Meiiorcm  sciL  /.    19.  supr.  de  re  judic. 

(i  i)  Si  Kakndis  Sticbum  non  dcderis  ,  dcccm  dacc  spondcs ?  ex>. 

ptcfandse  sunt  Kalendse  ,  /.  8.  supr.  h.  t.  Si  aiite  Kalciidas  in  Ita- 

kam  Titius  nou  vencrif ,  dectm  darc  spondts  ?.  non  cxpeclanlor  Ra- 

lendae  ,  scd  tempus  quo  exj  loraluiu  erit  ante  eaiu  dicni  Titium  vc' 

nire  in  Italiam  non  potuisse  ,  ut  hic.    Insulam    licri   .«-pondcs    infra 

bicnnium  ?  Aiitc  fiucm  bicnnii  slipulatio  non  coniuiitlitur.  /.    la^- 

infr.  h.  t.  InsuLun  fulciri  spondcs?Hon  expectaudum  tst  ,  ut  insu- 

la  ruat.  Insulam  lieri  simplicilcr  spoudcs  ?  non  expeclantnim  cst  ,  ut 

tantum  prsetcricrit  tcm])us  ,  quantum  in  insula  facieiida  r*;quuitijr. 

/.  72.  iiijiii.  ihfi.  h.  t. 

!  (19.)  Adde  ,  ti  contigerit  Tilinm  ante  Kr.lcndas  niori  :  quaritnr, 

I       fta  deecm  slalim  peli  possinl  ,  an  vcro  expcctamlEe  sint  Kalcndae  ? 

i  (i3)  Id  est  ,  non  antc  moram  vel  morlcm  piomissoris  j  orna  pcti 

I       potcsl :  aliiEitro  casu  cxjilorato  statim  agi  poterit.  Imo  non  slatim  : 

]       oain  utci:nquc  morfe  praevcntus  promissor  ante  Kalcndas  in  Italiara 

I       Qoa  vtncrii  ,  ipsae  tyincn  Kaiendce   eruut   cxpeclaiida:  ,   /.    8.    siipr: 

,        h.  L  Dic  casus  cs  c  di^eusos  :   non  quia  (  ut  coinninnitcir    inttrprc' 

te»  senliuHt  post  Joanncni  ,  de  quo  vidc  Ilipcnsciu  )  lii<:   de    pacto 

I       Titii  agilur,ibi  dc  facto  promissoris :  nam  si  ita  es^ef  ,  dnrior  con- 

ditio  juomissoris  in  /.  S.  supr.  h.  t.  quam   in    bac    Iv^v    forct.    ]\'e 

dicas  cum  Zas:o,.ronvjentiouem  ibi  esse  ,  qure  el  «iiein  siuiul  ol  con- 

diiiorum  babcat  :   liic  csse  quae  coiiditioiicm  tanlum  bubc;>t.  Mani  ct 

oonditio  ,  dum  icx  ait  6'i  fueris ,  ct  dies  ,  dnm  lcx  ait  aiite  /ic^lfn- 

dai  ,  adjiciUir.  Nc  dicas  cum  roirasio  ,  committi  hac  ia  lc;;c  .•(tipu- 

l.<tic<ic;«- posrt  K;dcnd.is>  lautura  ,.non  slalim  a  die  mortis  ^rembBO» 


ris  :  nam  ratio  quain  adfert  ,  est  ohscnra  ,  cnm  ait  hic  requiri  ,  ut 
promissor  iion  tantum  potueiit  venire  ,  aed  ut  non  venerit.  Consiat 
enim  qui  raortuus  est  ante  Kalendas ,  Kalcndis  uec  poiuisse  vcnire  , 
nee  venisse  ,  et  frustra  quis  cxpcctaverit  incerfi  jamjam  manifcstan- 
di  cventum.  mors  enim  qupe  tvenit  ,  satis  declarat  jiomissorcra  ncc 
venire  potuijse  ,  ncc  vcni.<!se  ;  si  non  potuit  ,  nec  vcnit  quidtm.  Pla- 
cet  potins  interim  ,  aliquis  occurral  ,  qui  divinct  mclius  ,  qnod  hic 
dicitur  a  Cujacio  ,  viro  maxiinos  intcr  Jurisconsuitos  ftr  niax.imo  , 
dicra  conditioni  non  solutioni  hic  apposilum  essc  (  ad  banc  enim 
divinationcm  recurrcndum  cst  :  nam  vix  tst  ,  ut  Duarcnus  uilam 
conjecturam  voluntatis  oxtrinsccae  hic  oslendere  possit)  bac  scilicet 
meufe  ,  ut  si  quo  dic  ante  Ralcndas  conditio  existerct  ,  dcccm  da- 
Fcntur.  vide  Cujac.  8.  observ.  9. 

(i4)  /.   22.   J.  2.  iifr.  de  captiv.  et  postlim. 

(i5)  Qiiid  si  rcvcrtatur  a  dcportatione  ?  non  ideva  est.  /.  ull.  C. 
de  sentnit.  passis. 

(16)  Id  ci-t ,  fingitur ,  idque  proptcr  jus  postHminii.  /.  16.  /;  19. 
infr.  de  ccipt.  Alias  in  stipulationc  con.siderafur  tempus  ,  quo  inter- 
posita  est.  /.   26.  in  fn.  iifr.  de  stipulat.  serv. 

(17)  In  sHinmis  minor  dcbctur.  /.  83,  ^.  3.  infr.  hic.  est  cnim 
dcbitoris  electio.  vidc  /.    10.  in  fn.  supr.  dc  jure  dot. 

(18)  Et  quinque  spoponderis  te  daturum. 

(19)  Cur  ifa  ?  vide  /.  83.  $.  3.  /.  109.  infr.  h.  t.  addc  /.  Sg. 
5.  6.  supr.  de  leg.  i.  /.  43.  in  fiii.  supr.  de  leg.  2.  /.  29.  ^.  i. 
supr.  de  leg.  3. 

(20)  In  stipnlationiBus  id  servatur  ,  nt  quod  longius  est  ct  n  mc- 
tius  ,  id  in  obligafioncm  dcductum  videatur.  /.  109.  infn.  iifr.  h.  t. 

(21)  Stipulafur.  vulg.   Hcd. 

(22)  Kalendis  et  antc  lialendas  vitUaque  oratione  idcra  sipnifica- 
tup ,  /.  S6.  5-  5.  infr.  h.  u  nt  hoc  auno  ,  et  ante  bunc  anntim. 
de  quo  vide  Cujac.  hic.  et  /.  8.  in  fin.  supr.  h.  t.  Quid  intra  Ki- 
bindas  ct  post  Kalendas  ?  num  idtiu  ?  vide  llobcrt.  3.  ammadv.  20. 
et  ult.  et  Ant.  Mercat.  3.  nnt.  ult. 

(23)  Idcoque  qui  antc  Kalendas  solvere  tenthatur  ,  crcdifori  sa- 
tisfecit  ,  si  Kalendis  ipsis  solverit.  Qui  Kalendis  promittit  ,  dicm 
K.ilcndarum  i.ntegrum  hahet  in  sua  potestate  ut  soUil-  Ergo  ,  tt  is  , 
qtii  ante  Kalcndas  se  ditorum  jnomisit ,  ante  Kaltndas  solvisse  in- 
telligendus  cst  ,  si  nhimo  Ralcndarum  momt)ubo  solverit.  /.  42.  J* 
109.  ififr.  h.  t. 

(24)  Ncc  adjecto  temjjore  sc. 

(25)  /.    II.  infn.  supr.  d.  lcg.  3. 

(S6)  Non  adjecto  ctiam  tcraporis  spatio  ,  qnKritur  quando  ag 
posait  ? 

(27)  St  iDcrito  :  nam  in  stipulationibus  terapus-  aclui  cxplen.lo 
nccts^arium  tacite  inest.  /;  ^Si  /.  124.  /.  iS^.  (;"•  3.  infr.  h,  t.  l. 
58.  J.  I.  siipr.  locttii.  Imo  anle  .  /.  72.  in  fin.  infr.  h.  t.  soUc  : 
Hic  (.Islsi  Procidianitta  :  ibi  SaljiiiianortirB  opinio  rcfcrtur.  Adtle', 
ibi  statim  jiermitti  actioncm  ,  tjuia  forte  magiii  inlercrat  slijul.iii^is 
doinum  Gcri  ,  ogjtjs  fortv  laalufia  aJ  «dificituo  comparala  toniDH- 
pcbalufi. 


466 


DIGESTORUM 


sa  ,  (juam  tempus  praeteriisset ,  qiio    insula    aedificari  pos- 
set.  nec  fidejussores  dati  (i)  ante  diem  tenebunlur. 
i5.  Idem  lib.   27.  ad  Sabiuum. 

ET  ideo  haesitatur  ,  si  aliqua  pars  insulie  facla  sit,  dein- 
de  incendio  consumpta  sit  ,  an  (2)  integrum  (3) 
tejiipus  computandum  sit  rursus  ad  aedificandam  insulam  , 
an  vero  reliquum  dumtaxat  expectandum  quod  deerat  ? 
El  verius  est  ut  integrum  (4)  ei  detur  (5). 

De  ahernatiove.   i.  Ds  stipulatione  in  annos  singulos. 
16.   Idem  lib.  6.  ad  Sabinum. 

SI  Stichum  aut  Pamphilwn  mihi  debeas ,  et  aher  ex  eis 
meus  factus  sit    ex  ahqua  (6)    causa  :     rehc|uum    (7) 
debelur  (8)  mihi  a  te. 

§.  I.  Slipuhilio  hujusmodi  , /«  a/2«05  siitgulos  .^  una  (o)) 
est  ,  et  incerta  (10)  ,  et  perpelua  (11)  :  non  quemadmo- 
dum  simile  legatum  (12)  morte  legalarii  llniretur  (i3). 

De  conditione  collala  in  arbitrium  rei. 
17.  Ulpianus  [  lib.   28.  ad  Sabinum  ]. 

STipulatio  (i4)  non  (i5)  valet ,  in  rei  promiltendi  (16) 
aibitrium  (17)  coUata  conditione  (x8). 

(i)  lu  quod  interest  scil.  argum.  l.  44-  "j/^-  dc  Jidejussotibus, 
alias  obligationi  facti  fidejussor  uon  accedit.  l.  65.  infi\  de  Jidc- 
jussoribiLS. 

(2)  Magistratum  scmcstrem  electum  esse  finge  ,  ct  eum  tribus 
inensibus  justa  de  causa  abfuisse  :  nuUa  tempora  ci  rcverso  suppleri 
negat  hic  Bartolus  ,  et  post  eum  Zas.  2.  respons.  36. 

(3)  Opcre  in  partem  facto  ,  nihil  censetur  factum  ,  nisi  totum 
fiat.  l.  72.  infv.  h.  t. 

(4)  Impeditis  justa  de  causa  faciendi  opcris  promissoribus  ple- 
num  tempiis  ad  faciendum  reslituitur  ,  ne  alioqui  prsestatio  operis 
sit  impossibiUs  ,  /.  82.  supr.  dc  judiciis.  l.  i.  C.  de  tempor.  ap- 
pellat.   l.   ull.    C.   si  pendnttc  uppcllat.   mors  ititerven. 

(j)  Quffiritur  liic  cujus  expcnsis  domus  restaui-abitur  ?  conducto- 
ris  ,  si  vitio  operis  donius  decidit  :  doniiui  seu  locatoris  ,  si  vilio 
soli.  l.  59.  l.  ult.  supr.  locati. 

(6)  Pula  lucrativa  uul  donatione. 

(7)  Rcliquus ,  iiul^at.  id  cst  ,  is  qui  raeus  factus  non  erit. 

(8)  /.  128.  infin  infr.  h.  t.  l.  72.  5-  4-  i"f''-  de  solut.  Cur 
debetur  ?  qni  Stichum  aul  Pamphilum  promiltit ,  utrumque  scpara- 
tim  promittere  intelligitur  sub  ca  condilioue ,  si  alterum  non  dedc- 
rit  ,  a?'g.  /.  cum  ita.  9.  supr.  dc  optione  lcgata.  qune  conditio  exi- 
stit ,  ciim  alterum  stipulator  ex  aliqua  causa  consecutus  cst.  lUe  enim 
dari  amplius  non  j>otcst.  Absolute  igitur  ,  quasi  stipulationis  condi- 
tione  existentc  peletur  is  ,  qui  proestari  poterat ,  l.  55.  ibid.  cjuem 
neccsse  habeo  dare.  supr.  ad  Lcg.  Acjuitiam.  de  quo  vide  c^inino 
plura  apud  Antonium  Fabrum  ,  2.  conjectur.   i5. 

(9)  Non  multiplcx  ,  licct  sit  pluriuni  pcnsionura  ,  et  praestato- 
num.  /.  58.  irfr.  de  fidcjuss.  In  stipulatioue  ,  semel  ;  in  legato  , 
quotannis    jus    capicndi  inspicitur. 

(10)  Quia  inliuitum  tcmpus  continet,  et  ila  incertaraquantitatem. 

(11)  Legatnm  vero  finitur  morte.  /.  4-  supr.  da  annuis. 

(12)  Id  cst  ,  lcgatum  in  uniios  singulos  :  nara  qui  in  singulos 
annos  lcgat  ,  phira  lcgata  comprehendit.  /.   2.  /.  4-  ^^pr.  de  annuii. 

(i3)  Adde  quartam  dillercntiam  ,  quod   hnec   stipulalio  ,  qua  de 
nunc  agitur  ,  cst  pura  :  lcgatura  vcro  priiui  anni  purum  est ,  /.  4- 
supr.  de  annuis.  rtliquoium  ,  est  conditionule.  vide  Cujac.  hic. 
.  (i4)  XJt  et  legatum  coUatum  in  plenum  arbitriuin  herctUs  ,  /.  43. 
f>  2.  supr.  dc  leg.    i.  ct  venditio.  /.   7.  supr.  dc  contrah.  empt. 

(i5)  /.  108.  in  fiu.  infr.  h.  t.  d.  l.  7.  supr.  de  conlrah.  cmpt. 
l.  8.  sup?:  dc  oili". 

(16)  /.  46.  in  Jin.  l.  108.  infin.  infr.  h.  t.  l.  6.  supr.  de  ollig. 
An  ctiara  stipulaudi  ?  Irao  vakt  ,  ut  existimat  Cujacius:nara  lego- 
lum  valct  in  arbitrium  lcgatarii  coilalaconditione. /.  65.  5-  i.supr. 
dc  lcgat.    I.  /.   69.   snpr.  cle  cond.  et  denionstrat. 

(17)  Pknuiu  :  nnn  quasi  boni  viri  :  nam  kgatum  courcrri  potest 
in  vohjnlatcm  hcredis  ,  quasi  viri  J)oni ,  /.  70.  supr.  de  leg..  i.  l. 
II.  5.  7.  supr.  de  icg.  3. 

(18)  Substuutia  et  itatu-  1.    108.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(19)  Vcl  phu-ics. 

(20)  Cnrpuh  acilicet  ,  jive  caadcni  letn  :  nam  si  bis  cadom  qua.n- 
titab  pronuttitur  ,  \oUititutu  cnt  quiCiliO  :  idcoquc  sfipulalor  utruni- 


De  eo  ,  qui  lis  idem  promittit. 
18.   PoMPojvius  hb,   10.  ad  Sabinum. 

QTJi  bis  (19)  idem  (20)  promittit  (21),  is  eo  jure  (22) 
araphus  quam  semel  non  tenetur  (23). 
De  pcena  divortii. 
19.  Idem.  hb.    i5.   ad  Sabinum. 

SI  stipulatio  facta  fueril  ,  Si  culpa  tua  divortium  factum 
fuerit.,dari?  nuUa  (2^)  stipulatio  est  (^5)  :  quia  con- 
tenti  (26)  esse  debemus  poems  Legum  (27)  comprehensis  , 
iiisi  (28)  [  si  ]  et  stipulatio  tantundem  habeat  poenae  | 
quanta  (29)  Lege  (3o)  sit  comprehensa  (3i). 

De  stipulatione  quod  quis  debet  cum  debitor 

esse  desierit. 

20.  TJlpianus  hb.   34.  ad  Sabinum. 

HUjusmodi  stipulationes  non    sunt    inutiles  ,     Quod  ti^ 
bi  (32)   Titius  debct  (33),    cum  (34)    debilor    (35) 
esse  desierit  (36)  ,  dare  spondcs  ?  nam    valet    stipulalio  , 
quasi  sub  quavis  aha  (3^)  condilione  concepta. 
De  faha  demonstratione . 
21.  PoMPONius  hb.    i5.  ad  Sabinum. 

SI  divortio  facto  (38)  ea  ,  quae   nihil  in    dote    habeat  ,. 
dotis  nomine  (3^)  centum  dari    stipuletur    (4o)  j    v-el 

que  deberi  probare  poterit.  l.  34.  5.    i.  gupr.  de  lcgal.   1. 

(21)  Vel  legat.  /.34.  5.  i.  supr.  de  lcg.  i.  l.  66.  in  pr.  supr. 
de  lcg.  2. 

(22)  An  civili,  ut  sentitCorrasius?  An  potius  hsc  verba  innuunt, 
Non  ideo  promissorcm  plmics  tencri  ,  quod  pluries  idem  pEomise- 
rit  ,  ut  vult  Cujacius  ? 

(23)  Cur  ita  ?  collige  ex  /.  66.  J.S.  iii  fm.  supr.  de  leg.  2.  <fuo. 
raodo  vero  ?  vide  /.  25.  infr.  h.  t. 

(24)  Hodie  Nin'ell.  i8.  Leonis  pennillit  poenam  stipulari  ctexi- 
gi  ,  rediicto  antiquo  jure.   vide  d.    iSoveHam. 

(25)  Ut  libera  debcnt  esse  matriinonia:  ita  et  divortia  ,  nccfutu- 
ra  ,  nec  contracta  uiatrimonia  poenre  vinculo  obstringi  debent.  /. 
134.  infr.  h.  t.  l.  14.  C.  de  nupt.  l.  2.  C.  de  iniuilih.  stipul. 
obstringilur.qui  poena  invitatur  ad  rctinendum  matrimonium. /.  71. 

5.  I.  supr.  de  condit.  et  demonstr.  Potest  itaque  divortium  arais- 
sione  lucri  impcdiri  ,  non  metu  pcenae  retineri  :  dc  quo  tauKa  vi- 
de  quaedam  hic  apud   Zas.  num.  4-   5.   6.   7. 

(26)  Vide  /,  y.   C.  de  opcr.  libert. 

(27)  Juliae  et  Papi?e  ,  qua;  divortia  puniunt  amissionc  dotis  ,  et 
donationis  propter  nuptias  :  alias  in  sponsaUbus  ncglecta  legitima 
pcsna  dupU ,  quadruph  pocnam  stipulari  possuraus.  /.  5.  infin.  C. 
de  spons. 

(28)  Pcena  divortio  post  stipulationcra  itnposita  ,  poenam  difortii 
legitimara  excedcre  non  debct. 

(29)  Poeua. 

(30)  Pcena  k'gitima  ,  id  esl  ,  per  Lcgera  potest  addi  ,  ne  naatri- 
monium  dissolvatur  :  An  et  aUse  ?  ncgal  liic  textus.  ZasiasA/c  num. 

6.  7.  putat  aUas  pcr  obliquum  addi  posje. 

(3i)  Adde  et  aUam  cxceptioncm  ,  ni»i  si  convcniat  de  pecunia  do 
nal.i  in  casum  divortu  reddcnda.  /.  57.  supr.  de  donat.  int«r  viruni. 

(32)  Accursius ,  Zasius  hic  num.  5.  et  Corraiius  ,  referunt  a  qui 
busdain   kgi  (fuod  mihi. 

(33)  Cirtam  quantiL-»tera  hic  sUpulari  audis  :  cl  apparet  Titrum 
dcborc.  /.  7.5.  5-    !•  supr.  de  Leg.    i. 

(34)  Quid  ,  si  lcgas  .,  cum  dcbitor  essc  soU-endo  desicrit  ?  Cur 
cuiui  quis  promittat  pro  eo  ,  qui  debitor  esse  dcsicrit  ? 

(35)  Ilaec  stipulatio  est  conditionaUs  ,  iifr.  eod.  confertur  enrm 
in  caanu  quo  deJiifcor  essc  desicrit  :  atque  ita  paiticula  ,  cum,  facit 
condilioncin. 

(36)  Puta  vcl  sohitione  ,  vel  novatione  ,  vel  delei^atione  ,  vcl  qnia 
Dou  crit  solvendo  ,  ut  sit  scnsus  ,  Quantam  pccuniam  a  t«o  debito- 
re  Titio  cxcgeris ,  darc  s]X)Ddes  ? 

(37)  Cujusounque  gtneris  sit. 

(38)  Aliud  est  constantc  malrimonio  :  quo  ternpcre  douatMi  fjct.\ 
aou  cousistit .  /.  1 .  supr.  de  donat.  inter  vir.  nisi  inorU.  donatoris 
stcuta.  /.   2.   C.  de  dote  cauia, 

(3y)  Hls  vtrbis  dcmoustratur  promissio  ,  nor.  cansa  proraissionis. 
Cuja,c  hic.  advcrsus  D;uren. 

(4o)  A  inarilo  scieute  ,  non  autem  errante  ,  /.  66.    5-    4-    *"?'"'    ' 
solut.  i-  3.  C'  de  cund.  indehiii.  uoa  aiumo  Eovandi. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUIJNTUS. 


quae  centum  duntaxat  habeal,  ducenia  dotis  nomine  [r/nn] 
stipuletur  ;  Proculus  ait  ,  si  ducenta  stipulelur  quae  cen- 
lum  Iiabeat  ,  sine  dubio  ceiitum  quidem  in  obligationem 
venire  5  alia  autcm  cenlum  aclione  de  dote  deberi.  dicen- 
dum  ilaque  est  ,  etiamsi  nihil  sit  in  dote  ,  centum  tamen 
venire  in  stipulatione  :  sicuti  (i)  cura  fiha  ,  vel  matri  , 
vel  sorori  ,  vel  alii  cuilibet  dotis  nomiue  legaretur  (2)  , 
ulile  legatum  esset. 

De  errore  in  materia. 
2*2.  Paulus  lib.  9.  ad  Sabinum. 

SI  id  quod  aurum  putabara  ,  cum  (3)  aes  esset ,  Slipa- 
latus  de  te  fuero  ,  teneberis  miJii  hujus  aeris  nomi- 
ne  (4)  :  quoniam  in  (5)  corpove  (6)  conseuseriraus. 
sed  (7)  ex  doii  mali  clausula  tecum  agam  ,  si  sciens  me 
fefelleris. 

De  periculo  rei  debitce  ,  et  de  mora. 
•  23.  PoMPOKius  lib.   9.   ad  Sabinum. 

SI  ex  legati  causa  ,  aul  ex  slipulaln  hominem  certum    (8) 
mihi  debeas  ,  non  (9)     aliter  post  morlem  ejus  tenea- 
ris  mihi ,  quam   (10)  si  per    te    (11)    steterit ,    quominus 
vivo  (12)  eo  eum  mihi  dares  :  quod  ita  fit ,  si  aut  inter- 
pellatus  (i3)  non  dedisli ,  aut  occidisti  (i^)  eum. 
24.   Paulus  hb.   9.  ad  Sabinum. 

SEd  si  ex  stipulatu  Slichum  debeat  pnpillus  (i5)  ,  non 
videbilur  per  eum  mora  fieri  ,  ut  mortuo  eo  tenea'- 
tur  :  nisi  [  si  ]  tutoi-e  auctcre  ,  aut  solus  tutor  iuterpel- 
letur. 


467 


De  eo  ,  qid  his  idcm  stipulaiur. 

25.  PoMroKirs  lib.2o.   ad  Sabinum. 

ST  dari  slipuler  id  ,   quod   rnihi  jam    (16)    ex     stipidatu 
debeatur  ,  cujus  stipulationis  ncmine   exccplione  lulus 
sit  promissor  :   obligabitur  ex  posttriore  stipulatione  :  quia 
euperior  quasi  (17)  uulla  sii ,  excrpfione  obstante. 
De  turpi  stipulatione. 

26.  IJlpiarus  lib.   42.  ad  Sabinum. 

GEneraliter  novimus  turpes  (18)  stipulaliones  nullius  (in) 
esse  momenti.  *^' 

1.   De  conditione  in  diem  collata. 
27.  PoMPONius  lib.   22.   ad  Sabinum. 

VElnti  si  quis  hnmicidium  ,  vel  sacrilegium  (20)  sefa- 
cturum  promittat.   Sed  et  officio  quoque  Prcetoris  con- 
tinetur  ex  hujrsmodi  obligalionibus  actioncm  denegari  (21). 
§.    1.   Si  stipuJatns  hoc  modo  fucro  ,  Si  intra  biamium 
Capitolium  non  ascenderis  ,  dari  :   Non  nisi  (22)  prceteii- 
to  bienuio  recte  pelam. 

De  traditione. 

28.  Paulxjs  lib.    10.   ad  Sabinum. 

C^I  rem  (23)  tradi  (2^)  stipularaur  ,     non    intelligiraur 

kJ    proprielalem  ejus  dari    stipulatori  ,    sed    tantum  tra- 

di  (25). 

De  numero  siipulafionum.   De  novatione. 

I .    De  stipulatione  rei  sux  a  fure. 
29.     Ulpiawus    lib.    46.    ad    Sabinum. 

SCire  debemus  in  (26)  stipulationibns   tot    (27)  esse  sti- 
pulationes  ,  quot  summge  sunt   (28)  :    totque   esse  sli- 


(0     Argumentiim  a  contractlLiis  atl  ultimas   voluntatcs   observa. 

(2)  l.  40.   J.   4.  supr.  de  cond.  rl  deinonstr.  ^.  i5.  Inst.  de  legaU 

(3)  Hic  erratur  iu  matcria.   Materia  e.^t  tx  quo  aliqiiid    sit. 

(4)  An  ut  ess  fradat  ,  aut  id  quod  iuteresl ?  Primum  putat  Fer- 
rtiiis  ,  alteriim  Cnjaciiis. 

(5)  lu  individuo  aliquo. 

(6)  Licet  non  in  niateria  ,  /.  Sa.  l,  187.  5-  i-  infr.  eod.  idem 
c^  in  piynore  ,  /.  1.  infin.  sujnr.  de  pignorat.  legato  ,  /.  4-  supr. 
de  leg.  i.  l.  17.  supT.  de  cond.  et  dcmonstr.  et  donatione  ,  arg. 
l.  62.  supr.  de  mdilit.  l.  18.  in  fin.  supr.  de  don.  non  idem  in 
einptione  ,  l.  9.  infn.  I.  14.  supr.  de  contr.  empt.  l.  21.  5-  2. 
mpr.  de  act.  empt.  (  nisi  ina,rgentata  vel  argentosa  pro  aereis  ve- 
neant  ,  vtl  nisi  intcrsit  emptoris  vcmlitiontm  servari  )  et  solutione  , 
l.  5o.  infr.  de  solut.  Cur  tam  varie  ?  ne  dicas  in  stipulatioue  id 
receptum  esse  :  sed  quia  intcrest  crcditoris  et  stipulatoris  saltcm  aes 
Labcre  in  obligatiooi;  :  iu  emptore  non  idem  ,  cujus  interest  nuUo 
modo  falli. 

(7)  /.   18.  infn.  supr.  de  donat. 

(8)  /.  2.  5.  I.  supr.  h.  t.  l.  3.  C.  de  usur.  et  fruct.  lcgat. 
nam   incerto  liomine  jjencraliter  prouiisso  ,  non  est  qnod  |-ereat. 

(9)  Mora  generulitcr  non  committitur ,  nisi  per  stipulationera  , 
vidc  tanieu  Socin.  rcg.  269. 

(10)  Ergo  ante  raoram  debitor  speciei  intefitu  bberatur. 

(u)  Potest  enim  per  accipientcm  stare.  Hinc  mora  dicitur  sol- 
vcndi  vcl  accipicudi  dcbiti  frustraloria  dilatio. 

(12)  /.   82.  infin.  infr.  h.   t. 

(i3)  Dolum  et  mojam  committit  in  servo  tradendo ,  qni  eum  vel 
intcrticit  ,  vel  infcrpclJatus  non  tradit.  Post  moriim  promissor  na- 
turalem  interitum  picTe.staf  ,  /.  82.  in  fn.  l.  127.  infr.  h.  t.  /.  5. 
mpr.  de  rcb.  crediiis.  l.  108.  5.  11.  supr.  dc  leg.  "i.  An  id  scra- 
per  veriim  ?  ^ide  Hotomanniim  ,  28.  Iliustr.  Inlerim  tamen  hoc 
uota  ,  ante  moram  jcum  tt,neri  ,  si  servum  promissum  occiderit  , 
non  si  neglexeiit  ,  /.  gi.  infr.  h.  t.  post  moram  tcneri  seraper  ,  si 
occidcrit  ,  ut  hic.  De  uafurali  interitu  tcneri ,  si  rcs  stipulatori  aut 
attori  data  apud  reum  non  fuisset  peritura  :  fingaraus  cnira  reura 
fuissc  rcin  distraclurura  ,  ct  prcfitira  rcdacluruin.  Idcm  servatur  in 
rci  vindicatione  ,  in  /.  i5.  in  fin.  supr.  de  rei  vind.  in  tostamcn- 
tariis  causis  ,  /.  47.  in  fn.  sttpr.  dc  legal.  i.  adde  /.  i^.  5.  11. 
in  fn.  supi.  quod  nietus  cnusa.  /.  i^-  infn.  siipr.  dcposit.  quod 
in  furibui  ,  ct  lifijujinodi  ;.ersonis  locum  non  obtinet. 

(•4)  l-  9'-  ii\f>'-  h.  t.  adde  l.  36.  5.  2.  supn  de  hcrcd.  pet.  t. 
ii.  iiiftu  supr.  de  usur. 


(i5)  Vide  /.   127.  infr.  h.  f.  ^ 

(16)  Et  ita  bis  stipiiler.  vide  /.    18.  supr.  h.  t. 

(17)  Ila  etiain  loquilur  lcx  7.   $.  8.  supr.  de  dolo. 

(18)  Vel  natura.  vide  /.  27.  infr.  h.  t.  vcl  moribus  ,  ut  /.  19. 
supr.  l.   35.  infr.  h.   t.  y.  /.  Gi.   infr.  h.  t. 

(19)  Turpes  stipulationes  ,  inutiles  ,  /.  7.  §.  14.  /.  27.  §.  4.  sitpr. 
de  pactis.  l.  5.  C.  de  legibus.  vide  /.  6.  C.  de  pactis.  Imo  ,  all- 
cujus.  ctei  per  exceptionera  clidantur  .  l.  5.   C.  de  iniuilib.   stipui. 

(20)  Vel  lenociniura.  /.  5.  C.  de  condict.  ob  turpcm  cuus.  yel 
flagitium.  /.    i23.  infr.  h.  t. 

(21)  Data  exccptione.  /.  5.  C.  de  inutil.  stipulat.  l.  pemdt.  supr. 
de  cond.  ob  turp.  l.    i.   C.  de  cond.  ob  turp. 

(22)  Vide  /.  99.  in  fn.   infr.  h.  t. 

(23)  Vel  siraplicitcr  ,  vcl  vacuam  :  haec  illa  plenior  est  ,  in  quam 
omncs  fructus  veniunt  :  in  illara  uon  veniunt  ,  nisi  post  litcm  cou- 
testatara.  vide  Cujac.   hic. 

(24)  Aliud  ett  ,  si  dari  stipuler.  /.  75.  in  fn.  infr.  h.  t.l.  167. 
infr.  dc  regul.  jur.  l.  1.    C.   do  coiitr.  stipid. 

(26)  Posscssioue  tenus  scil.  non  j.roprietale  :  el  ita  traditio  est  da- 
tio  posscssionis.  vide  qiise  notavi  ad  /.  9.  ^.  3.  supr.  de  ucciuir. 
rrr.  meamque  rem  mihi  tradi  ,  non  dari ,  stipulari  possum  ,  /,  82. 
/.  87.  infr.  h.  t.  l.  28.  supr.  de  ad(/u.  t^e/  amitt .  possess.  iiiJcr- 
dum  tamen  dcui  accipltur  pro  tradi.  l,  4.  supr.  de  ustir. 

(26)  Legata  tot  icgata  censentur  ,  quot  res  legat.c  suut ,  /.  2.  supr. 
dc  legati  2.  ad  hunc  modum  :  Quocstio  una  non  est  diccnda  ,  sed 
piures  ,  cura  in  ca  dc  pluribus  ct  diversis  agitur  vcl  qujentur  ,  /. 
i34.  5-  3.  infr.  h.  t.  nisi  disjunctira  quis  interroget  :  Tuuc  enim 
uua  quaestio  dicendu  cst  cxemplo  legatorum  disjunctim  Icgatorum. 
/.   27.  supr.  de  icgal.   2.  /.    17.  supr,  de  in  dicin  addict, 

(27)  /.  1.5.  5.  supr.  l.  75.  5.  9.  /.  126.  5-  I-  /•  »34.  infn. 
l.  i4o.  infr,  h.  t.  l,  28.  iifr,  de  novat,  Goth.  Vide  Gocdd.  th 
stipid,  cup.  6,  n,  209.  ct  210.  Ans. 

(28)  Sic  dicimus  ,  tot  esse  evictionum  actiones  ,  quot  specics  , 
/.  72.  infn,  supr,  de  cvict.  lot  sententias  ,  quot  capitula.  vide  /. 
penult.  C.  de  transact,  Tot  coraproniissa ,  quot  rcs  ,  dc  quibus  sc- 
paratiin  coraproniissura  cst  ,  /.  21.  siipr.  de  receptis,  tot  doualio- 
nes  ,  quot  ics  ,  /.  34-  5-  3.  in  fn.  C.  de  donut.  non  idcm  in  r*- 
biiS  speciali  causa  unilis,  /.  0.  supr,  de  conditian,  iiistit.  /.  79. 
supr.  dc  lcg,  3.  et  in  cmptione  ,  in  qua  est  unicum  prctium  ,  i»oa 
plura.  /.  44-  supr.  de  contiuh.  cmption.  l.  17,  sujjr.  d<i  iii  diiin 
addict,  l.  34.  supr.  de  (Bddit, 


46S 


DIGESTORUISI 


pulationes  .  quoi  species  [  sunt  ].  Secundum  quod  eve- 
iiit  ,  ut  mixla  i;iia  sumnia  ,  vcl  specie  ,  quae  non  fuit  in 
jv.-aeccdenti  stipulatioue  ,  non  liat  novatio  (i)  :  sed  e/fi- 
cii  duas  (2)  esse  siipulationes  .  Quamvis  aulem  placuerit 
tot  esse  slipulaliones  ,  qiiot  summse  ;  lotque  esse  stipula- 
tiones  ,  quot  res  (^3)  :  tameu  si  pecuniam  quis  ,  quae  iu 
coTispcclu  est  ,  siipulatus  sit  ,  vel  acervum  pecunia»  , 
iion  (-1)  lot  sint  slipidalioncs  ,  quot  nummorum  corpora, 
sed  una  stipulalio  (5)  .  nam  per  singulos  denarios  singu- 
las  essG  stipulationes  absurdum  est  (6).  -Y  Slipulalionem 
quoque  legatorum  constat  unam  esse  (7)",  quamvis  plu- 
la  corpora  sint  vel  plura  legala.  Sed  et  familiae  (8)  vel 
Oninium  servorum  (9)  stipulatio  una  est.  Ilemque  quadri- 
gs  (10)  aut  lecticariorum  (ii)  slipulatio  una  est.  -f-  At 
si  qiiis  illud  ei  (12)  illud  stipulalus  sit  ,  lot  (i3)  stipu- 
iationes  sunt  ,  quot  corpora. 

§.  I.  Si  a  fure  hominem  sim  stipulatus  ,  Quscsitum  est, 
nn  stipululio  valeat  ?  Wovet  (i^)  quaeslionem  ,  quod  sti- 
pulalus  hominem  [  plerumque  ]  meum  videor  :  non  va- 
lef  autem  hujusmodi  slipulatio  ,  ubi  quis  rem  suam  sti- 
pulatus  est.  et  coastat  (i5)  ,  si  quidem  ita  stipulatus  sim  , 
Quod  ex  causa  condiclionis  darc  facere  oporlet  ?  stipula- 
tionem  valere  (16)  :  si  vero  liomincm  dari  stipulalus  fue- 
ro  ,  nuUius  momeati  esse  stipulationem  (17).  quod  si  po- 
stea  (18)  sine  mora  decessisse  proponatur  servus ,  non  (19) 
leneri  furem  condiclione  Marcelhis  ait  :  quamdiu  enim 
yivit ,  condici  poterit  j  at  (20)  si  decessisse  proponatur  ^ 
ia  ea  condiiiou<i  esl ,  ut  evanescat  condiclio  propter  stir 
pulationem. 


Si  quis  se  scripscrit  ftdcjiississe. 
3o.    Idem  lib.    47.   ad   Sabinum. 

SCiendum  est  gcneraliier  ,   [  quod  ]  si    quis    se  scripse- 
rit  (21)  fidejussisse  :    videri  (22)    omnia  (^3)  soleuni- 
ler  (24)  acta  (25). 

De  stipidatione  rei  sucb  conditioncdi. 

3i.  PoMPOJNHJS  lib.    24.    ad  Sabinum. 

^I  rem  mcam  sub  conditione  (26)    stipuler  :     utilis    est 

O    stipuiatio ;  si  conditionis  exislentis  lempore  mea  non  sit. 

De  errore  in  nomine  scrvi  queni  stipulamur. 

32.   Ulpianus  lib.   47-   ad  Sabinum. 

SI  in  nomine  servi  ,  quem  stipulamur  dari ,  erratum  fui*- 
set  ,  cum  de  corpore  (27)  coustitisset  :  placet  stipula- 
lionem  valere. 

De  interitu  rei. 
33.  PoMPONius  Jib.   25.   ad  Sabinum. 

SI  Stichus  certo  die  dari  promissus,  ante  (28)  diem  mo- 
riatur  (29)  :  non  tenclur  promissor.  , 

Si  rei  commercium  stipulalor  vel  ]>romissor  non  haleat. 

34.  Ulpianus  hb.   48.  ad  Sabinum. 

MUIlum  interest  ,  utrum     ego  stipuler  rem  cujus  com- 
mercium  habere  uon  possum  (3o)  ,  an    quis  promit- 
lat.   Si  stipuler  rem  .,  cujus    commercium  non  haheo  (3i)  , 
inutilem  essestipulalionem  (32)  placet.  si  quis  promittat(33), 
cujus  non  commercium  habet  :  ijisi  nocere  ,  non  mihi. 
De  re  impossibili.   2.    De  congrua  responsione. 

35.  Paulus  lib.    12.  ad  Sabinum. 

SI  stipulor  ,  ut  idjiat  ,  quod  (2>Qnatunt  {^65)  fieri  non 
conccdit  :  non  magis  (30)  obligatio  consistil,  quam  cum 


(1)     Id  cst,  abolitio  prioris.  /.  28.  infr.  ck  nwat. 
(i)     Diversas  cssc.  Coraslus  hic. 

(3)  Nominalim  ,  et  disjunGlim  ,  diversls  appellationibus  cxpres- 
ix  sunt. 

(4)  Imo  tot.  /.   140.  iiifr.  h.  t.  vide  Zasiiim  ,  2.  Antin. 

(5)  QLiia  sub  uno  nomine  res  plures  hic  comprehenduntur. 

(G)  Id  cst  ,  stipulatori  admodum  esset  iacommodum  pro  sing«> 
lii  deuariis  litigare. 

(7)  Quia  legata  omnia  stipulatus  sum  generaliler  mihi  praestari : 
atqui  stipulatio  piurium  pactorum  uon  cst  uiia.  /.  i34-  injin.  infr, 
t.  t.  vide  Cujac.  hic. 

(S)     ^-   79-  supr.  de  legat.  3. 

(9)  l'   44-  sitpr.  de  coiiir.  empt. 

(10)  /.  84.  infin.  siipr.  de  adlL 

(11)  l.  8.  injin.  supr.  de  legat.    I. 

(12)  Id  est  ,  conjunctim. 

(i3)  Imo  ,  uua  vidctur  esse  ,  cum  res  omncs  tina  oonjunctionE 
teneantur  ,  et  conjuijoiio  unitalcm  cfiiciat. 

(14)  Ratio  dubitandi  sumpta  ex  l.  82.  irifr.  h.   t. 

(i5)  Meum  quod  ost  ,  possum  stipulari  jnlhi  tradi  ,  non  dari. 

(16)  Quia  odio  furis  reccptum  est  ,  ul  duminus  rejn  suam  furi 
|30ssit  condiccre.   §.   14.   Iiist.  de  aclionib. 

(17)  Hauc  scWicel .,  hoiuinem  meuni  dari.  l.  82.  infr.  h.  t.  vaLt 
:  ipciior  ,  (^uod  ex  caus.  condict.  etc. 

(18)  Id  est ,  ])ost  intcr])osilam  hujusmodi  slipulatioi>em  ,  qii.ne 
nioiam  purgat  ,  /.  17.  supr.  de  condict.  furt.  l.  8.  infr.  de  navat, 
ct  furcni  liberavit  furti  actione  ;  alias  fur  scmpcr  essct  '\n  inora.  /. 
8.  5-    '•  in  jin.  supr.  dc  cond.  furt.   l.  ult.    C.  dc  coiuJ.  ob   turp. 

(19)  Imo  tcnctur.  /.  72.  5-  3.  infin.  infr.  dc  solut.  solve  :  Tc- 
lielur  ,  quia  novam  uioram  contraxerat. 

(20)  Haec  vciba  inlcrprctis  cujusdam  csse  puto  ,•  rcfeit  enim  cau- 
drm  scnlcntiam  ,  qua;  supcrius  allata  cst. 

(21)  Scripta  fidejussloae  pi-rasumitur  intervenissc  stipulatio  scu  in- 
tcnogalio  :  pr.-Esumitur  enim  solennitas  contractui  iiitervcnissc  ,  /. 
l34-   §.   2.   iiifr.  h.   t.  5-    17-   Inst.  dc  iniit.  slip.  §.    ult.    liist.    ds 

Jidrjuss.  l.  I.  C.  cle  contr.  stip.  Paul.  5.  sent.  5.  §.  2.  Piaesumi 
solcnnitas  inlrinscca  cl  cxlriuscoa  aa  ct  quomodo  solcat ,  vixlc  apud 
Socin.  reg.    375.  376. 

(22)  Prsesunii. 

(■23)  Quie  consucvcrunt  agi  ,  intcrvcnirc  ,  intcrponi  ,  adliilicri. 
(24)  Id  cst  ,  stipulanti  promislsbe  ,  alquc  ita  hac  kx  a  lUuio  prac- 
cedcnti  uon  fucril  alicua. 


(25)  Quld  ?  testis  adversus  hujusmodi  scripturain  num  audietur? 
Don  audietur  ,  nisi  in  specie  /.   14.  C.  h.  t.  qnam  vidc. 

(26)  /.  98.  infr.  h.  t.  l.  61.  supr.  de  cnntr.  cinpt.  Tcmpus  con- 
ditionis  eii.istcntii)  inspicimus  ,  quoties  conlractus  valcat  ntciic  qu»- 
rimus. 

(27)  Vidc  /.  22.  supr.  h.  t. 

(28)  /.  37.  infr.  h.  t.  l.  8.  supr.  de  periculo.  sine  culpa  tamcn 
promissoris.  /.    107.  infr.  dc  soliu. 

(29)  Adde  casum  /.  92.  in  fin.  infr.  de  solut. 

(30)  Id  accidit  variis  modis  :  vel  quia  res  in  rcrum  natiua  csse 
non  potcst,  vcl  minc  non  cst ,  uipotc  mortua  ,  \el  si  u.-^ui  divino  , 
v.el  populi  inservit.  v.  Corras.  hic.  Goth.  Adde  Goodd.  decontrah. 
Stipul.   c.   6.   nuin.    ii2.  ct  seqq.    Aiis. 

(3i)  Exempla  sunt  in  Jud.To  ,  et  Praesidc.  Is  fundi  provinci.Jis, 
ille  Christiani  raaucipii  commtrcium  non  habet.  l.  i.  C.  ne  Christ. 
mancip. 

(9>2)  Iniitllc  cst  etiam  legalum  incapacl  fact  im.  /.  49-  S-^^.  injln. 
supr.  de  lcgat.  2.  Imo  non  e.st  inutile  ,  /.  11 4-  5-  5.  supr.  de  le- 
gat.  1.  (solve:  Non  est  inutlle  ;  si  lcgctur  iMcapacl  cx  postfacto.  ) 
/.  11.  5-  16.  supr.  de  legat.  i.  (  solve  :  Lcg.-itam  quidcm  ibi  mili- 
tiam  esse  incapaci  servo  :  ideoqiie  non  ad  militiam ,  sed  ad  aestima- 
tionem  rc^urri :  cujus  ffistimalionis  uon  cst  iucapa.\.  )  /.  40.  supr. 
de  lcg.   i.  qiiam  vide. 

(33)  Impo.ssihiIis  non  cst  stipulatio,  si  promiscro  rcm  ,  cujiis  com- 
nicrcium  iion  habco  ,  alii  h.il)cnt  ,  ut  hic.  ut  ncc  impossibilis  cst  , 
si  proiniscrim  mc  facturum  ,  quod  fuccrc  uoa  possum  ,  alii  tamcn 
possunt.   vidc  /.   35.  infr.  h.  t. 

(34)  Iinposslbllc  aliud  Natura  csl,  aliud  Jure  ,  vcl  Lcge.  Natura , 
Ili|poceiitaurum  dari :  Jure  ,  vduti  rem  sacram  darc.  Natiira  nun- 
quam  miitatur:  Jus  ,  iiiterdum  mutatur.  Nam  id  quod  Jurc  niinc 
csl  impo>sibile  ,  poslca  ficri  polcst  po.ssibilc  :  vcrbi  giatia  ,  rcs  sa- 
ria  ,  jirofaiia  potest  ficri.  Quod  vcro  Nalura  impos.sibilc  ,  scmp«.r 
impossibilc  est  ,  nunqu.nm  possibile ,  vel  facile.  Jiire  tamen  hic  dico 
sunt  eadcm  :  Natura  ct  Lcge  impossibile.  /.  83.  §.  5.  infr.  h.  t, 
quamdiu  tamcn  durat  cadcm  Legis  prohlbilio. 

(35)  Yidc  1.1.  ^.  6.  supr.  de  eo  ,  qiind  certo,  vcl  Lcgo  ,  /.  137. 
5.  6.  infr.  h,  t,  l  3i.  /.  i35.  /.  i3S.  infr.  de  ixg.  jiir,  c  6.  de 
rcgulis  in  €>, 

(36)  Quod  ficri  et  dari  impossibilc  csi,  pcr  rerura  natuiam  slipu- 
lari  non  pc.^sunuis.  /.  7.  supr.  h,  t.  §■  11.  Jnst.  de  inutil.  l.  i. 
§.   9.  supr.  de  oUig. 


LIBER    QUABRAG 

stipulof  ,  ut  detur  ,  quod  dari  non  ptest,    nisi  per  quem 
«telit  ,  quoniiiJiis  facere  id  possit. 

5.  1.  Item  quod  Leges  (i)  fieri  prohibent ,  si  (2)  per- 
petuam  causam  servaturum  est ,  cessat  obligalio :  veluti  si 
sororern  [  suam  ]  nupluram  (3)  sibi  aliquis  stipuletur. 
Quamquaui  etiaui  si  non  sit  ptrpelua  causa  ,  ut  recidit 
in  sorore  adoptiva  (4)  ,  idem  dicendum  sit  :  quia  statim 
coutra  mores  sit. 

^.  2.  Si  in  locando  ,  conducendo ,  vendendo  ,  emendo, 
ad  (5)  interrogationem  quis  non  responderit  :  si  tamen 
consentitur  (6)  in  id  ,  quod  responsum  (7)  est  :  va- 
]et  (8)  quod  actum  est.  quia  hi  coulractus  uon  tam  ver- 
Lis  ,  quara  (9)  cousensu  confirmanlur. 
De  dolo. 
Z6.  Ulpianus  lib.   4^.   ad  Sabinum. 

ST  quis  ,  cum  aliter  eum  convenisset  obligari ,  aliler  per 
machiuationem  (10)  obligatus  est :  erit  quidem  subti- 
litati  (11)  juris  obstriclus  ,  sed  (12)  doli  exceplione  uli 
potost.  quia  enim  per  dolum  obligatus  est ,  competil  ei 
ccceptio.  f  Idem  est  et  si  nulhis  dolus  inlercessit  (i3)  sli- 
pulanlis  ,  sed  ipsa  res  in  se  dohuu  (i4)  habet  (i5):  cum 
enim  quis  petal  ex  ea  slipulatione  ,  hoc  ipse  dolo  facit  , 
quod  pelit  (16). 

De  rei  inttritu. 
87.   Paulus  lib.    12^  ad  Sabinum. 

SI  certos  nummos  ,  puta  qui  in  (17)  arca  sint ,  stipula- 
tus  sim  ,  et  hi  sine  culpa  promissoris  perierint :  nihil 
nobis  debelur. 

De  stipulatione  .,  liabere  licere.  2.  De  promissione  facti 
alieni.  7.  De  stipulatione  possidere  licere.  8.  Vel  tenere 
licere.  9.  Habere  quot  modis  accipiatur.  10.  De  stipula- 
tione  ,  uti  frui  licere,    i3.  De  doli   ciausula.    i^.  De  hc- 


ESIMUSQUINTUS. 


461 


rede.  i5.  De  patre  adoptivo.  16.  Discrimen  diei  certcB  ^ 
et  incertcB.  17.  De  eo  ,  qui  alii  stipulatur.  De  inlerprc' 
tatione  contra  siipulaiorem  facienda.  24.  De  slipulatione  , 
illum  sistas.  25.  De  cedc  sacra  ,  vel  bco  religioso  cedifi- 
candis. 

38.   ULPtAKUS  lib.  4g-   ad  Sabinum. 

STipuIatio  ista  ,  habere  (18)  licere  (19)  spondes  ?  hoc 
continet ,  ut  liceat  habere  ,  nec  pcr  quemciuam  omnino 
fieri  ,  quominus  nobis  habere  liceat :  qujc  res  facit  ,  ut 
videatur  reus  promisisse  ,  per  omiies  futurum  ,  ut  tibi  ha- 
bere  liceat :  vidctur  (20)  igitur  alienum  factum  promisis- 
se  5  nemo  (21)  autcm  alieuum  faclum  proiniltendo  obli- 
gatur  5  et  ita  utimur.  sed  (22)  se  obligat  (^3)  ,  ne  ipse 
faciat  ,  quominus  habere  liceat  ,  obligalur  eliaiu  (24)  ,  ne 
heres  suus  [  faciat  ]  ,  vel  quis  caeterorum  succcssorum  (^5) 
efficiat  ,  ne  habere  liceat. 

§.  I.  Sed  si  quis  promittat  per  alium  non  fieri  ^  prae- 
ler  heredem  suum  ,  dicendum  csl ,  inuliliter  (26)  eum  pro- 
mitlere  factum  alicnum. 

5-  2.  At  si  quis  velit  factuin  alienum  promitlere  :  poe- 
nam  (27)  ,  vel  quanti  ea  res  sit  (28)  ,  potest  promittere. 
■\-  Sed  quatenus  hnbere  licere  videbitur  ?  Si  nemo  con- 
troversiam  (29)  faciat  :  hoc  est ,  neque  ipse  rcus  ,  neque 
heredes  eius  (3o)  ,  heredumve  successorcs  (3i). 

5.  3.  Si  quis  forle  non  de  proprielate  ,  sed  (32)  de  pos- 
sessione  nuda  controversiam  fecerit  (33),vel  de  usurractu, 
vel  de  usu  ,  vel  de  quo  (34)  ^dio  jurc  (35)  ejus  ,  quod 
dislractum  est  :  palam  est  commilli  stipulaliouem  :  habere 
enim  non  licet  ei ,  cui  (36)  aliquid  minuitur  ex  jure  , 
quod  habuit. 

5-  4-  Quoesitum  ost  ,  utrum  propriam  demum  rem  an 
el  alienam  promittcre  possit  hahere  licere  ?    Et  magis  est , 


(i)  Iinpossibilc  id  eliara  dicitur  ,  qnod  Lex.  fieri  non  pcrmittit. 
/.  137.  5.  6.  infr.  h.  t.  l.  7.  §.  16.  supr.  de  pactis.  t.  l5.  supr. 
de  cond.  imt.  l.  39.  §.  8.  9.  et  ult.  supr.  de  li-g.    i. 

(■i)     Id  est,  qiiaindiii  manet  eadem  legis  proliibitio, 

(3)  Id  pcrpetuo  prohibitum  est,  v.   /.    17.    C.  de  nupt. 

(4)  5-  2.  Inst.  de  tntpt.  l.  17,  supr.  de  ritu.  l.  g.  injin.  supr. 
de  liberis.  l.  5.  supi\   de  grad. 

(5)  Obligationes  consensu  fieri  taclto  ex  una  parte  hinc  colligi- 
tiir  ,  non  cx  utraque.  dixi  ad  tit.  Itisl.  de  oblig.  ex  consensu. 

(6)  Consentiaiit ,  Hal.  consentiat ,  i^ulg.  consentiatur  ,  Zoanctus 
14.  rcst.  vult  hoc  verbum  referri  non  ad  slipalantem  ,  sed  ad  pro- 
missorcm. 

(7)  Rcsponsum  non  est  ,  Zoanet.  ibid.  reprchensus  a  Roberto  , 
I.  reccpt.  4-  intelligc  ,  rcsponsum  cst  ex  longo  intcrvallo  ,  ut  ifl 
n  gotii  valeat ,  velut  contractus  bonoe  fidci  ,  non  ut  stipulatio.  /. 
137.   inft:  h.   t. 

(8)  Velut  contractus  ,  qiii  consensu  perficitur  ,  non  ut  stipula- 
tio  ,  quae  verborum  solennitatem  exigit. 

(9)  V.  /.  2.  Z.  52.   5.  4.  supr.  de  oblig. 

(10)  Ycl  stipiilatoris  ,  vel  suam  ,  idque  inter  initia.  /,  2.  5,  5. 
supr.  de  doli  tnati. 

(11)  Dolus  dans  causam  contractui  stricti  juris  (  aliud  cst  in  bonse 
riJci  contractibiis  )  ipso  jure  contractum  nou  vitiat:  neccssaria  nam- 
que  cst  de  dolo  exrcplio. 

(12)  /.  3.   C.  de  donat.  atite  nuptias. 
(i3)  Utriusque  contrahealis. 

(i4)  Id  est,  circumscriptionem  ct  laesionem  evidentem  ,ut  in /.  2. 
C.  de  rescindetid.  adde  /.   5.    C.   de  dolo. 

(i5)  Ficri  enim  potest  ,  ut  neutcr  fiauJaiidi  animum  habuerit  : 
rc*  tamen  ipsa  propter  cnorinem  laesionem  dolnm  habeat. 

(16)  Id  scil.  qiiod  pcr  ex.ceptioncm  mox  infringcndum  est.  /.  2, 
§.  3.  5-  5,  supr.  de  doli  niali. 

(17)  Eo  casu  numini  considcrantur  ,  non  ut  pccunia  numerala  , 
sed  ut  specics  ,  et  ccrlum  corpus  ,  /,  3o.  /.  5i.  /.  108.  §.  10.  supr. 
de  lcg.  I,  /.  3o.  5.  4,  supr.  ad  I.  Falcid.  l.  i,  5.  17,  supr.  ut 
lcgnt.  nnm. 

(18)  Haec  stipulatio  in  venUitionibus  et  cmptionibus  est  fiequens. 
Toin.Wl. 


l.  3.  supr.  h.  t.  l.  II,  5-  8.  5.  18.  supr.  dc.  act.  cinpt.  /.  8.  /.  ar. 
j.  I.  /.  57.  supr.  de  et'ict.  l.  188.  itifr.  de  veti>.  «5«.  Golh.  Vid. 
Cujac.  lib.    12.  obs.  36.  S.   L. 

(19)  Id  est  ,  mihi  nuUum  a  quoquam  pr.-cstari  impcdimentum 
spondes  ? 

(20)  Ratio  dnbitaudi  sumi  potcst  cx  /.  83.  infr.  h.  t.  l.  65.  itifi\ 
de  Jidejuss.  j-   21.   Iiist.  de  inut.  stipul. 

(21)  Alienum  factum  promittens  regularitcr  non  tenctiir.  vide  ta 
men  Socin.  reg.  326. 

(22)  Ratio  dccidendi  ,et  primus  effcctus  stipulatioais  ,  habere  licere. 

(23)  Id  cst  ,  spondct  se  curatiirnm.   /.   83.  infi:  h.  t. 

(24)  Scciindus  eflectiis  stipulalioiiis  ,   habere  l:c(re. 

(25)  Bonorum  posseisorcs  ,  ct  fiilcicommissarii  ,  Accurs.  heredco 
hcredis  ,  ct  dcinceps  ,  Coiras,  Gujac,  ^.  2.  itfr.  h.  t.  t.  3.  supr. 
de  herrd.  pet. 

(■16)  Dcbet  quis  sibi  stipulari  ,  non  alteri  ;  et  dc  se  promittere, 
non  de  altcro. 

(27)  Addc  5-    17-  '«/"''•   ^^^- 

(28)  Id  est  ,  veramrei  sestimatianera,  /,  un.  in  fin.  supr.si  quia 
jus  dicrnli.  l.  4.  5.  II.  iifr.  vi  bonoruin.  /.  179.  /•  IQ^.  itijr.  dc 
verb.  slgti.  .      e     -^     ■  r     1 

(29)  Rei  aut  juris,  v.  infr.  h.  t.  posstssionis.  5.  j.  injr.  h.  t. 

(30)  /.    i3.    C.   de  cotUr.  slip. 

(3i)  Alias  ,  si  qua;  carum  pcrsonarum  contioversiam  movcnt  , 
stipiilatio  committitur. 

(32)  Controvcrsiam  facit  em])tori  ,  qui  rcm  ,  vel  cjus  partcm  , 
vcl  possessionem  ,  vcl  ejus  restimationcm  ,  vel  usum  ,  vel  usumfru- 
ctum  ,    vel  quid  tale  jiis  aliud  cvincit. 

(33)  Eniptori. 

(34)  Dc  aliqiio  alio.  i-ulgat. 

(35)  An  utilis  dominii  ,  pignoris  ,  siiprficiei  ,  empliyfeuseo,<! ,  ut 
vult  DuareiiusctCujatius,  an  servitutis,  ut  vult  Corras.  /.  9.  supr. 
dc  operis  noui?  An  simihs  cipressis  ,  ut  vult  Fulgosuis  ?  an  diisi- 
milis  cxpressis  ,  iit  vidt  Zas.  n.  8. 

(36)  acm  non  habet  ,  cui  tota  non  pra:slatur  ,  cujusve  pars  dc- 
Qiinuitur. 

60 


4G2 


D     I     G     E     S     T     0     R     U     iM 


ut  et  aliena  proniilli  posslt  :  quae  res  (i)  iia  effectum 
habebit  ,  si  projriu  esse  proinissoris  cocperit  (2)  .  quare 
si  pcrscvcraverit  aliena  ,  dicendum  erii  slipulationeni  non 
comuiilti  (3)  ,  nisi  poena  adjccta  sit  (4)  :  cum  iiecjue 
pcr  eum  ,  neque  pcr  successorem  ejus  quic([uairi  factum  sit. 

§.  5.  Sicut  autem  ex  parle  rei  succesjorcs  cjus  cum 
ipso  lencntur  :  ila  etiam  ex  parle  actoris  conimiltilur  sli- 
pulalio  ipsi  stipulatori  ,  caterisque  ,  quicunque  ei  succe- 
dunt  (5)  :  scilicet  si  rem  ipsi  (6)  habere  nou  licuerit. 
cajterum  si  alii  liabere  non  licuit  ,  certo  cerlius  est  non 
committi  stipulationem  (7).  Et  nihil  (B)  inlercrit,  utrum 
ita  slipuler  ,  haherc  licerc  ,  an,  mihi  hahtrc  licere. 

§.  6.  Hi  ,  qui  sunt  in  alieua  poleslale  ,  his  ,  in  quo- 
rum  sunt  potestate  ,  habere  llccre  stipulari  (9)  possuut 
ea  ratione  ,  qua  cselera  quoque  his  possuut  stipulari  . 
"Y  Scd  si  servus  fuerit  stipulatus  sihi  hahere  ,  quaesitum 
esl  ,  an  recle  slipulatus  videatur?  Et  ait  (10)  Julianus  11- 
bro  quinquagesimo  secundo  Digestorum  :  Si  servus  stipu- 
letur  sihi  hahcre  licere  ;  aut  per  se  non  fieri  ,  quouiinus 
habere  stipulatori  liceat  ,  promittat  :  stipulatio  (  inquit  ) 
non  comniittitur.  quamvis  auferri  rcs  ei  ,  et  ipse  auferre 
eandem  possit.  non  (11)  enim  faclum  ,  sed  jus  in  hac  sti- 
pulatione  vertitur.  -j-  Cum  vero  stipulalur  pcr promissoreni 
non  fieri  ^  quominus  sihi  ire  agere  liceat  :  non  jus  stipu- 
lationis  (  inquit  )  sed  faclum  versalur.  Sed  videtur  mihi, 
*!cet  juris  (12)  verba  conlineat  hsec  stipulatio  ,  hahere  U~ 
ctre  ,  lameu  sic  esse  accipiendam  ,  ut  in  servo  et  in  fi- 
liofaniilias  videatur  actum  esse  de  possessione  relineu- 
da  (i3)  ,  aut  non  auferenda ,  et  vircs  habeat  slipulatio. 

§.  7.  Haec  quoque  slipulatio  ,  Possidere  mihi  hcere  spon- 
dcs  ?  ulihs  (i4)  est.  quam  stipulationem  servus  an  possit 
utililer  in  suam  personam  concipere ,  videamus.  Scd  quam- 
vis  civili  (i5)  Jure  servus  nou  possideat ,  tamen    ad  pos- 


sionetn  naturalem  (16)  hoc  (17)  referendum    est  ;    et  ideo 
dubitari  non  oportet  ,  quin  et  servus   rccte  ila  slipuletur. 

5.  8.  Plane  si  lenere  (i8)  sihi  licere  slipulatus  sit  ser- 
vus  ,  utilcm  esse  stipulationem  convenit:  hcet  enim  pos- 
sidere  civiliter  non  possint  ,  tencre  tamen  eos  nemo  du- 
bitat. 

5.  9.  Haherc  duphciler  (ig)  accipitur.  nam  et  eum  ha- 
bcrc  clicimus  ,  c|ui  rei  domiuus  est  :  et  eum ,  qui  domi- 
nus  fiuidem  non  est  ,  sed  tenet  (20J  :  denique  habere  rein 
apud  nos  deposilam  solemus  dicere. 

5.  10.  Si  quis  ila  stipulatus  fuerit,  uti  frui  sihi  (21) 
licerc  :  ad  hercdem  ista  stipulalio  non  (22)  perlinet. 

§.  11.  Sed  etsi  non  addiderit  s/^i ,  non  puto  stipula- 
tionem  de  (28)  usufructu  ad  heredcm  transire.  eocj^ue  jure 
utiniur. 

5.  12.  Sed  si  quis  uti  frui  licerc  sihi  ,  herediquc  (a^) 
suo  ,  stipulatus  sit  ,  videamus  ,  an  heres  ex  stipulatu  age- 
re  possit  ?  Et  pulem  posse  ,  licct  diversi  sint  fructus  :  naia 
et  si  ire  agere  slipuklur  ,  sibi  heredique  suo  licere ,  idem 
probaverimus. 

§.  i3.  Si  quis  dolum  malum  promissoris  heredisque 
ejus  abesse  velit  ,  sufficere  ,  Ahesse  ,  ahfuturumque  essc  , 
stipulari  :  si  vero  de  plurium  dolo  cavere  veht  ,  necessa- 
rium  (25)  esse  adijci  ,  Cui  rei  (26)  dolus  malus  non 
ahest  ,  non  ahfuerit  (27)  :  quanti  ea  res  erit  ,  tantam  pe- 
cuniam  dari  spondes  ? 

5.  i4-  Suae  (28)  personas  adjungere  quis  heredis  perso- 
nam  potest  (29). 

5-  i5.  Sed  et  adoptivi  patris  persona  conjungi  pote- 
rit  (3u). 

5.  16.  Inter  incertam  certamque  diem  discrimen  esse  , 
ex  eo  qu0(jue  apparet  ,  quod  cerla  die  promissum  vel  sta- 
tim(3i)dari(32)po_lest  (33):  totum  eiiim   medium  tempus 


(i)  Id  Cst  ,  quse  stipulatlo  :  sensus  cst ,  Quamvis  ca  stipulalio  , 
lalcr-i  licere ,  facta  super  re  aliena  ,  sit  inutilis  (  uisi  pceua  sit  ad- 
Jecta  ) ,  si  tanien  res  promissoris  essc  ccepcrit ,  taiis  blii^ulatio  ex  fa- 
tto  comalcscit. 

(2)  Ut  l.  '■ji.  supr.  de  rei  vind.  l.  4-  5-  ^^.  supr.  de  doli.  non 
spcctalo  contractus  tcmporc. 

(3)  Cur  ila  ?  quia  stipulatio  ,  hahere  liccre  ,  conlinet ,  ut  nemi- 
ni  jus  in  rem  proraissam  sit ,  vel  competat. 

(4)  Nam  pcena  suLjecta  ,  facti  alleni  promissioncm  confirmat. 

(5)  hi  universum,ct  ita  iu  stipulaliouc  hahc.re  /tccrc ,  includun- 
tur  duntaxat  juris  succcssorcs  ,  id  cst ,  univcrsales  ,  (am  cx  partc 
stijjulatoris  ,  quam  promissoris. 

(6)  Potest  lcgi  ipsis  :  ut  ad  verbum  ,  succcssvrcs  ,  quod  autecc- 
dit  refcratur. 

(7)  Directo  scilicct  ;  sccus  per  obliquum  :  idcoque  si  fuudus  cvin- 
citur  sccundo  cmplori  ,  stipulatio  ,  haherc  liccre  ,  jJiimo  caijitori 
per  oLIiquum  committitur.   arg.  l.  22.   in  fin.  supr.  dc  eviclionibus. 

(8)  Non  vitiat  stijiulationcm  imjicrsoiialitas.   Cornts. 

(9)  Ut  et  pacioci.  /.  5g.  supr.  de  paclis. 

(10)  Male  scil.  infr.  h,  t.  in  vers.  sed  videUir. 

(11)  Facti  quse  sunt ,  a  seivo  mancipioque  ipso  non  transcunt  iii 
dominum.  /.  44-  supr,  de  cond,  ct  demonst,  |.  2.  //,5«.  de  stipul, 
servorurn. 

(12)  Hahcre  ,  jus  quidem  significat  et  dominium. ,  sed  in  scrvo 
tt  tilio  (  qiii  onuiia  vcl  paicnlibus  ,  vcl  doniinis  adquirunt )  detcn- 
tioncra  inniiit.  5-  9-  "!/''•  h.  t.  Cur  ita  ?  disccditur  a  projnia  si- 
gnificationc  vcrborum  :  ut  stij)ulatio  magis  valcat ,  qiiara  pcreat. 

(i3)  Suhaudi ,  sibi  ,  uon  domino  ,  vcl  patri :   ut  ea  ratioue  filio 
vct  servo  slii)uIaliouis  ,  sihi  habcre  licere  ,  non  commiltatur  pcena  , 
mota  coulrovcrsia  ici  advcrsus  domiuum  vcl  patrcni. 
(i4)  Id  cst ,  utililatein  continct. 
(1.5)  Servus  Jure  ciyili  non  possidct. 

(ir>)  Scrvus  Jtire  civili  iiossidere  non  irolest  :  natiiralitcT  potcst. 
polest  igilur  scrvus  stipiilaii  ,  hubcrc  iibi  liccre  ,  cs.  Jiire  ualiira'  , 
cui  nciU  cst  inortiiMs  ,  licct  Jurc  civili  sit  mortuus.  /.  3>.  itijr.  de 
reg  jur.  Idcuque  ut   bUsLiacatur   quucuuquc   wodo  stipulalio  ,  dc- 


airri  ad  interjiretalioncm  natnralcm  potest. 

(17)  [d  cst  ,  hanc  stipulationcm  ad  naluralem  poescssioncm  rcfcr- 
ri  ojiortct. 

(18)  Tencre  ,  quatenus  est  facti ,  servus  potest  ,  ut  hic.  si  posse»- 
sionem  significat .  /.  44-  infn.  supr.  de  usurpat.  non  pol<.st.  v. 
hic.  Cujac. 

(19)  Vcl  potius  Iriplicitcr  rem  hal>crc  j)roprietarii  ,  possessorcs  , 
custodcs  dicuntur.  adde  /.  ")2.  supr.  de  ohlig.  l.  i43.  Z.  >64-  infiu. 
l.   1&8.   infr.  de  ueib.  sign.  adilc  /.    i5.  /.   204.  infr.  dc  rcg.  jur. 

(20)  Tautmn  ,  vtl  cuslodit  ,  ut  i'ers.  deuiquc.  infr.  hic. 

(21)  II.Ec  stipulatio  est  pcrsonaiis  ,  nec  ad  hercdcm  transit ,  licct 
alias  quisque  Lercdi  cousulerc  vitlcatur ,  /.  9.  supr.  de  prob.  l.  5(j. 
in  fin.  supr.  ad  l.  Falc.  aliud  ,  si  rcalis  cssct.  /.  8.  j.  4«  supr.de 
pignorat. 

(22)  Cur  non  pertinct  ?  Pro  se  quisquc  :  sibi  deniquc  quisquc  ii» 
dubio  stipulari  intelligitur.  v.  tamcn  Socin.  re^.  3Si.  ubi  uutat  prx- 
sumi  Glitun  stipulari  j)atri  ,  scrvum  ct  jHocuratorcm  douviuo. 

(23)  Stipulatio  ususlructus  ad  hercdcui  non  transit  :  ejus  enira  oit 
iiatura  ,  niorte  stipulantis  finiri.  /.    16.    C.  de  usufrnct. 

(24)  Sibi  hcrediquc  suo  frui,  ct  ire  agerc  qui»qiie  stipulari  jXJtest. 

(25)  Promissurus  dc  suo  heredumqiic  dolo,  promissioncm  in  rtm 
concipcrc  ,  vel  verbis  futiai  temporis  uti  dcl)ct.  /.  83.  pr.  mfr.  /*. 
t.  l.    iy.   infr.  judicatuin  solvi. 

(26)  /.  5.  supr.  usuCr.  quemadm.  cuvcal. 

(27)  /.    19.   iiifr.  judicat.  solvi. 

(28)  Stipuianiis  vcl  promittenlis. 

(29)  \  itic  /.   3.  supr.  h.  t. 

(30)  Qum,  ut  adjuncta  nou  sit ,  semper  iiitenigitur.  /.25.  $.2. 
supr.   dc  usufr.  /.   5.  supr.  usufr.  qucimuim,  ca\'eat. 

(3i)  Qtiui  in  dicm  dcbctur  j  antc  solvi  j^oleit.  v.  /.  li^.  5-  ^. 
infr.  h.  l.  l.   70.  inf'r.  de  solution. 

{?y>.)  Id  est  ,  solvi. 

(33)  Etiam  invito  croditorc,/.  72.  infr.  ile  sohtt  nam  et  co  on- 
su  ,  qiii  dicm  priPvcnit ,  jdus  ,'olvcrc  quodunnu^lo  videtiir.  /.  i"'. 
snpr.  de  annuis.  (ioth.  Adde  /.  iS^.  ^.  i.  infr.  h.  t.  i.  5o.  *"/■'■• 
de  cbl.  ct  act.  Ans. 


LIBER     QUADRAG 

ad  solveadum  liberum  promissori  rclinquitur.  et  (i)  qui 
promisit ,  Si  aWjaid  faclum  sil  ,  i>el  (7.)  cuni  alLquicl fa^ 
ctuin  sit  ,  nisi  (3)  cum  (4)  id  faclum  luerit,  dederit  :  non 
ridebilur  fecisse  ,  quod  promisil. 

§.  17.  Alteri  (5)  stipulari  (6)  nemo  (7)  poiest  ,  pra?- 
terquam  si  servus  domino  ,  filius  palri  stipulelur.  invenlas 
sunt  enim  liujusmodi  obligaliones  ad  lioc  ,  ut  unusquisque 
sibi  adquirat  ,  quo  sua  iuterest  ;  ca;terura  ut  alii  (8)  de- 
tur  ,  nihil  interest  mea.  -f-  Plane  si  velini  hoc  ficere, 
poenam  stipulari  conveniet  :  ul  si  ita  faclum  non  sit  ,  ut 
comprehensum  est,  committatur  stipulatio  etiam  ei ,  cujus 
iiihil  interest  (9)  .  poenam  enim  cum  stipuUitur  quis  , 
non  ilhid  inspicilur  ,  quid  inttrsit  (10)  :  sed  quee  sit 
quantitas  ,  quaeque  conditio  slipulationis  (u). 

§.  18.  \n  stipulalionibus  (12)  cum  quaeritur  ,  quid 
actum  sit,  verba  contra  (i3)  stipulalorem  (i4)  interpre- 
landa  sunt  (i5). 

§.  ig.  Eum  ,  qui  dicat ,  Mihi  decem  (16)  ,  et  Tiiio 
decem  ,  eadem  (17)  decem  ,  non  alia  decem  ,  dioere  cre- 
dendum  est  (18). 

§.  20.  Si  stipuler  alii  ^  cum  mea  inleresset  (19),  vi- 
deamus  ,  an  stipulatio  commiltatur  ?  Et  ait  Marcelius  sti- 
pulationem  valere  in  specie  hujusmodi.  -Y  Is  qui  pu- 
pilli  tutelam  administrare  coeperat  ,  cessit  administralio- 
ne  Contutori  suo  (20)  ,  et  stipnlatus  est  rem  pvpil- 
li  salvam  fore  :  Ait  ]\Iarcellus  posse  defendi  ,  stipula- 
tionem  valere  :  interest  enim  stipulatoris  ,    fieri    quod  sli- 


ESIMUSQUINTUS.  463 

pulatus  est  5  cum  obligatus  futurus  csset  puplllo  ,  'si  aliter 
res  cesscrit. 

5-  21.  Si  quis  insulam  facicndnm  promisorit,  aut  con- 
dnxerit  ,  deinde  ab  aliquo  insulam  slipulalori  ficri  stipu- 
hitus  sit5  aut  si  quis  ,  cuin  promisisset  Titio  fundum  Mae- 
vium  daturum  ,  aut  ,  si  is  non  dedisset  ,  pamam  se  da- 
turum  ,  stipulalus  a  M?evio  fuerit  ,  fundum  Tilio  datum 
iri  :  item  (21)  si  quis  id  locaveril  faciendum  ,  <juod  ipse 
conduxerit  :  constat  habere  eum  uiilem  (22)  ex  locato 
actionem. 

5.  22.  Si  quis  ergo  stipulatus  fuerit  ,  cum  sua  interes- 
sel  ei  dari  ,  in  ea  eril  causa  ,  ut  valeat  slipulatio. 

5.  23.  Unde  et  si  procuralori  meo  (iS)  dari  slipulatus 
suni  ,  stipulatio  vires  habebit  ;  et  si  credilori  mc,  (2^)  : 
quia  interest  mea  ,  ne  vel  poona  commiltatur  ,  vel  prse- 
dia  distrahautur  ,  quae  pignori  dala  cranl. 

5.  24.  Si  quis  ita  stipulatiis  fuerit ,  Illum  sistas  (iS)  ? 
nulla  causa  est  ,  cur  non  obligatio  constat. 

§.  25.  ^.dem  sacram  ,  vcl  locum  rehgiosum  SEdifica- 
ri  (26)  ,  stipulari  possumus  (27)  :  alioquin  (28)  nec  ex 
1'^''-'>to  agere  possumus. 

Per  quas  personas  nohis  adquiritur. 


D 


89.  Paulus  [  lib.   12.  ad  Sabinum  ]. 
Ominus  servo  stipulando  (29)  sibi    adquirit :     sed     et 
pater  filio  (3o)  ,  secundum  quod  Leges  permittunt. 


(i)  Al.  At  qui. 

(2)  Si ,  el  cum  ,  dictiones  conditlonem  facere  possunt.  v.  /.  45. 
J.   3.  infr.  eocl. 

(3)  Quia  dies  iucertus  conditionem  facit.  l.  jj.  supr.  de  cond. 
et  demnnstr. 

(4)  Ergo  Don  ante  ?  utique.  Cur  ita  ?  v.  /.  48.  supr.  dc  cond. 
wdcb. 

(5)  Puta  privatus  fisco  vel  RcipublicaB  :  mater  filio  :  consanguineus 
vel  coguatus  consanguiueo  ,  vel  cognato  :  vicinus  vicino  :  libertus 
patrono  ,  Jason  hic. 

(6)  Alteri  stipulari  ncmo  potest ,  nisi  servus  domino  ,  filius  pa- 
tri.  Extraneus  vero  non  potcst  ,  nisi  pcena  adjecta  ,  ut  hac  iegc. 
itera  uisi  aUud  sit  consuetudine  inductnra.  falUt  etiam  sententia  hujus 
Legis  in  dote  ,  in  feudis  ,  vel  quotics  stipulationi  juramentum  adje- 
ctum  est  :  non  obtinet  quoque  Canonico  jure  ,  vcl  si  qiiid  promis- 
stim  loco  pio  fuerit  ,  v.  Jasoncin  Idc.  vel  ita  ,  Alteri  stipulari  pos- 
Kuraus ,  ubi  eaedcm  personae  finguntur ,  verbi  gratia ,  patris  et  lilii  , 
domini  et  scrvi  cadem  persona  censelin" ,  ubi  officii  nccessitas  subest 
jUiqua  (  ut  et  inter  tutorem  et  pnpillum  ,  cutatorem  et  adultum  :  ) 
ubi  auctoritas  personae  intcrcedit  (  ut  in  tabellione  ;  )  vel  praetoria 
£C  lcnnitas  (  ut  cst  stipulatio  prsetoria  )  vel  rerum  connexitas  (  ut  si 
ii.  re  ,  quffi  raea  sit  ,  stipulatio  interponitur  ,  (  de  quo  tamen  Lic 
diibitat  Bartolus  ;  )  ubi  est  prgescntia  personae.  et  vicinitas  ubi  est 
dcticicnlis  actionis  utilitasj  ubi  est  affiectio  personarum  ,  et  rci  asqui- 
tas  ,  ubi  est  posscssio  et  proprietas,  vide  Bart.  in  fn.  ^.  si  stipu- 
icr.  20.  infr.  h.  l.  Gotb.  vide  c.  9.  c.  1.  q.  7.  c.  12.  caus.  11. 
qucEst.  5.  M.  Anton.  Gen.  pruct.  qucest.  fmal.  Ant.  Fab.  lih.  8. 
ru.   26.  defin.  i3.  Joann,  Yauez.  rer.  quotid.  lib,  2.  c.  3.  n.  27.  Ans. 

(7)  Emere  ,  vendere  ,  contrahere , /.  n.  in  fin.  supr.  de  oblig. 
pacisci ,  lcgem  dicere  , /.  ^3.  in  fin.  infr.  de  reg.  jur.  piomittcie, 
{,.  1.  supr.  h.  t.  pignoris  obligationcni  adquirerc.  Z.  11.  5-  \^.  supr. 
de  pignnrat.  Possum  lamen  alteri  stipulan  rem  menm  reslitui  ,  /. 
2{j.  supr.  depositi.  et  numeratione  liljcrationein  illi  adquirere  ,  /.  9. 
5.  8.  supr.  de  reb.  cred.  posscssioncin  ,  ct  omnia  quae  naturaliter 
adquiruntur.  /.  53.  supr.  dc  adquir.  rer.  vide  Ciijac.  12.  obs.  SiJ. 
ubi  scribit ,  De  jure  veteri  esse  ,  ut  de  se  quis  ,  non  de  alio  ,  pro- 
iiiittcns  obligetur  ,  jurcjurando  quoquc  a  promissorc  exacto  alUri 
quemque  utiliter  stipulari ,  nec  euim  jtisjiirandum    violandum   esse, 

(8)  Extranco  scilicet ,  qui  in  potestate  nostra  non  sit  ,  /.  1.6. 
5.  2.  infr.  eod.  l.  3.  C.  h.  t.  ^.  4-  $■  19.  Inst.  de  inut.  stip.  Ita 
Idius  matri  ,  /.  26.  §.  4-  supr.  de  pucl.  dntal.  l.  Sg.  in  fn.  fUp7\ 
ad  SC.  Ttrb"ll.  et  c  contra  stipnlari  non  potest ,  /.  4-  C  di  pa- 
ctii  conuent.  potest  tamen  asceiideiis  dcsceiidcnti  stipulaii  ihquul 
utilitcr  favbre  iiuptiarum  , /.  20.  in  fin.  supr.  ivLiUo.  potcst  ct  cMi- 


vis  stipulari  tabclUo  ,  /.  18.  supr.  de  adoptionib.  vide  /.  2,  infr. 
rem  pupilli.  quo  cum  hodie  paasira  uUmur  ,  non  ita  magnae  utili- 
tatis  crit  hic  paragrapbus. 

(9)  Peculiaritcr  scilicet.  alias  hominem  beneficio  alfici  nostra  in- 
tercst.  /.  7.  trt  fn.  siipr.  de  sen^is  exporlandis. 

(10)  Alias  si  poenam  quis  non  stipuiatur ,  non  auditur ,  nisi  tjus 
intersit.  /.  29.  in  fin.  supr.  de  recepiis. 

(11)  Interpositee. 

(12)  Conventioualibus  ,  non  prsetoriis  :  in  iis  enim  Prsetoris  cst 
interpretatio.  /.  9.  infr.  de  prott.  stip. 

(i3)  /.  99.  in/i-.  h.  t.  /.  26.  supr.  de  reb.  dub. 

(i4)  Contra  locatorem  ,  venditorem.  /.  Sg.  supr.  de  pact.  l.  21. 
/.   31.  supr.  da  contrah.  empt. 

(i5)  Nisi  dubius  alias  et  ambiguus  sermo  irritus  esset,tunc  enim 
pro  stipulatore,  (  et  sic  intellige  /.  \i.  infr.  h.  t.  )  et  actore  ,  /. 
83.  5-  !•  i'fr-  h.  t.  l.  66.  supr.  de  judiciis.  facienda  est  intcrpre- 
tatio.  /.    12.  supr.  de  reb.  dub. 

(16)  Mihi  decem  ,  et  Titio  ,  Corrasius  ,  et  Erasmus  ,  in  quadam 
cpistola  ad  Dorpium  ,•  quae  lectio  displicct  Cujacio. 

(17)  /.  56.  infr,  h.  t.  Imo  non  cadera,sed  alia.  /.  79.  supr.  de 
legat.   I. 

(18)  Aliud  crit  ,  si  quis  ita  stipulctur  ,  vel  leget ,  Titio  d^na  , 
et  Sempronio  dena  do  ,  /.79.  Supr.  de  leg.    i.  aut  sic  ,  In  decem 

fidejubeo  uni  ,  in  dena  alteri  ,  /.  24.  infr.  de  solut.  siqiiidem  no- 
mina  nuraeralia  ad  personas  diversas  relala  summas  per  se  ct  aeqiia- 
Uter  distribuunt. 

(19)  /.    ii8.  in  fn.  infr.  h.  t.  l.  3.  C.  de  inut.  stip. 

(20)  5.   I .  Inst.  de  saiisd.  tut. 

(21)  /.  48.  supr.  locati. 

(22)  Id  est  ,  qnee  datur  utilitaUs  nomine  in  id  ,  quod  interest. 
Naiu  alias  est  directa.  /.  23.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(23)  Adde  /.  27.  ^.    i.  supr.  de  pact.  ct  econlra.  /.  79.  infr.  h.  t. 

(24)  Dari  scilicet. 

(25)  /.81.  infr.  h.  t. 

(26)  ^Edem  sacram  conducerc  possiim  Kdificandam  ,  non  habitan- 
dam.  Theod.  Bdsaiaou.  Nomocan.  tit.  2.  muUo  minus ,  ut  ea  mihi 
detur,  stipulari  possum.  /.  83.  §.  5.  iifr.  cod. 

(27)  Id  cnim  favor  religionis  et  rcipublicx  cxposcit.  de  quo  vide 
hic  Corrasium. 

(28)  Et  sic  alteri  stipulamur  ;  hic  cnim  agitur  dc  stipulatione 
universitali  adquircada.  Detiique  hic  vcrtitur  factum  ,  non  datio. 
Dyn.  Bart. 

{■>.())  i'i  enim  potcst.  /.   28.    5-   ^-  '"  /|".  '«/'■•  dc  stq^,  srri', 
(3o)  \  ide  /.  2.  C,  de  contr.  slip.  $.  4-  infin'.  Iii.^t.  dc  inuld.  itip' 


464 


D     I     G     E     S     T     0     R    U     M 


4o.   PoMPONirs  [  lib.  27.  ad  Sabinum  ]. 

ST    filius    meiis    (i)    servo   raeo    stipuletur  ,    ad<juiritur 
mihi. 

De  icmpore. 
41.   IJLriANUS  lib.  (jo.   ad  Sabimiin. 

EUm  ,  qui  Kalendis  Januariis  slipulalur  ,  si  adjiciat 
primis  ,  vel  proxiiuis  :  miUam  habere  dubilationem  , 
palam  est.  -j-  Sed  et  si  dicat  seundis  ,  t^el  terliis  ,  vel 
quibus  aliis  :  rrque  dirimit  qucpstionem  (2).  Si  autem  non 
addat  fjnibjis  (3)  Janujniis  (4)  5  f^di  qu.Tstionem  indu- 
cere  ,  quid  forte  senserit  :  lioc  est  ,  quid  inler  eos  acti 
sil.  uticjue  enim  hoc  soquimur  ,  quod  actum  est  easque 
ad-.uniemus  :  si  autpm  non  appareat ,  dicendum  esl  ,  quod 
Sabinus  ,  primas  (5)  Kalendas  Januarias  spectandas  . 
■\-  Piane  si  ipsa  die  Kalendarum  quis  stipulalionem  (6) 
intei{  onal  ,  quid  sequomur  ?  Et  pulo  aclum  videri  de  se- 
quentibus  Kalendis  (j^. 

5.  I.  Quotiens  auiom  in  obligationibus  dies  non  poni- 
tur  ,  piaesenti  (8)  die  pecunJa  debelur  :  nisi  si  locus 
adjeclus  spatium  teniporis  inducat  (9)  ,  quo  illo  possit 
perveniri.  *|-  Verum  dies  adjeclus  cfficit  ,  ne  prsesenti  die 
pecunia  dfbealur.  lix  quo  apparet  ,  diei  adjeclionem 
pro  (10)  reo  esse  ,  non  pro  stipulatore. 

5.  2.  Idem  (11)  in  Idibus  etiam  et  Noms  probandum 
o«t  ,  el  generaliler  in  omnibus  diebus. 

42.   PoMPONius  lib.   27.  ad  Sabinum. 

QUi  hcjc  aino  (12)  aut  hoc  meitse  dari    stipulatus  sit  , 
nisi  omnibus  (i3)  parlibus  praetei'itis  (i4)  anni ,  yel 
meusis  ,  [  non  ]  recte  petet. 


De  stipulatione  coUala  in  arhilrium  alterius. 
43.   Ulpiawus  lib.   5o.  ad  Sabinum. 

SI  quis  arbilratu  (  pula  )  Lncii  Titii  (r5)  rcstitui  (16) 
siln  stipulatus  est  ,  deinde  ipse  stipulator  moram  (17) 
l^cerit  ,  (luomiims  arbitretur  Titius  :  promissor  qiiasi  mo- 
ram  feccrit  ,  non  teuelur.  Quid  ergo  si  ipse  ,  qui  arbiira- 
ri  debuit  ,  inoram  fecerit  ?  magis  proliandum  est  ,  a  per- 
sona  non  (18)  esss  recedenduiu  ejus  ,  cujus  arbilrium  in- 
sertum  est. 

44-   Paulus  lib.    12,   ad  Sabinum. 

r?T  ideo  si  omnino  non  arbitretur  (19),  nihil  valet  sti- 

.1-^  pulatio  :   adeo  ut  et  si    pcena    adjecta  sit  ,    ne    ipsa 

quidem  committatur. 

Per  quds  pcrsonas  nobis  acquiritur  ,  et  de  stipuldione 

cvlldta  in  tempus  mortis  ,  i>el  post  mortem. 

l\5.   Ulpjawus  lib.   5o.  ad  Sabinum. 

QUodcunque  stipulatur  is  ,  ijui  in  allerius  potestate 
est  (20)  ,  pro  (2 1)  eo  habetur  ,  ac  si  ipse  (22)  essel 
stqiulatus. 

5.  1.  Siculi  ,  cum  (28)  morietur  (24)  quis  ,  stipula- 
ri  (25)  potest  (26)  :  ita  etiam  hi  ,  qui  subjecti  sunt  alle- 
nae  polestati  ,  cum  morientur  ,  stipulari  possunt. 

5.  2.  Si  quis  ita  stipulatus  sit  ,  post  morlem  meam^- 
lct!  mecn  dn-i  ,  vel  ila  ,  posi  (27)  mortem  Jilice  mecB  milu 
dciri  ?  utiliter  eril  stipulatus  ,  sed  prijno  casu  filiae  (^8) 
utilis  actio  coinpelit  ,  licet  (29)  heres  ei  non  ex.istat. 

^.  3.  Non  solum  ita  (3o)  stipulari  possumus  ,  Cum  (3i) 
morieris :  sed  eiiam  Si  morieris.  nam  sicuti  iuler  Iittc 
nihil  (32)  interest  ,  Cum  veneris  ,  aut  Si  veneris :  ita  i>cc 
ibi  inierest ,  Si  morieris ,  et  Cum  morieris. 


(i)     Vel  alius  scrvus  mcus.  l.   1.  §■  3.  Infr.  de  stip.  serv. 

(2)  Id  tuiiu  per  se  patet.  Goth,  \id.  Gocdd,  Je contrah.  stipul. 
cap.   II.  Ti.  77.  Ans. 

(3)  Quibus  facti.  Hcdocmd. 

(4)  Pi'0.\imis  ,  vcl  secundis. 

(5)  Id  cst  ,  proximas  :  nam  alllcr  oliscrvanlibus  qucxl  initium  , 
quisYC  finis  stipulationis  snmcrctrir  ?  /.  \r>..  siiyr.  ilc  tritico.  Igitur 
contial.ir.tcs  vidcntur  intdligcre  ,  quod  piiinum  illis  occuiTcre  po- 
tcst  :  sic  favorc  nuptiarum  ,  ct  pi-omissionis  dotis  ,  nupiiis  nomina- 
tis  priniae  intelligiuUnr.  /.  (.8.  supr.  dc  jure  dut.  l.  26.  infin.  supT. 
dc  pact.  dot.  l.  89.  5-  !•  "•/''•  d''  ^crh.  sigiuy.  in  obli^atione  dic- 
rum  ,  biduum  ,  l.  217.  in  Jin.  infr.  de  vrrb.  sigtiif.  aunorum  , 
biennium  spcctatur  ,  /.  17.  in  Jin.  siipr.  de  ntaiium.  testam.  siqui- 
dem  dualis  iu  numeris  prinuis  occurrit.  l.  \i.  iupr.  de  testibus. 
XJnitas  enim  non  tam  cst  uumerus  ,  quam  numcri  priucipium. 

(6)  Hanc  sc.  Kalendis  dabis. 

(7)  Quia  dics  cautionis  non  coiuputatur  in  tcrmino.  t.  i.  supr. 
si  CiUis  cautionibus. 

(8)  5-  2-  1'ist.  h.  t.  l.  21.  s\qn\  cputndo  dies  lcg.  l.  14.  infr. 
de  rcg.  jur.  Scnec.  3.  ccnir.  5.  in  Jin-  nou  taracn  nt  cum  sacco  ca- 
dem  die  veniat  stipulator  ,  /.  io5.  infr.  de  .whu.  sed  ul  dcceiu  dies 
ad  luinus  rclinqual  debitori.  arg.  /.'21.  §.  i.supr.  de  pccun.  con- 
stituta. 

(9)  Tacite.  vid.  /.   iS-.  §.  2.  infr.  h.  t. 

(10)  /.  5o.  supr.  dc  cbl.  l.  17.  in  Jin.  iiifr.  de  reg.  jur.  l. 
Ilaiin.  4^  §■   4°- 

(11)  Quod  dc  Kalcndis  paulo  ante  dictum  est. 

(12)  Ha;c  slipulatio  vs\  ambigua  :  siqiiidcm  quaeri  potost  ,  an  de 
anno  incepto  ,  an  de  pireterito  intclligenda  sit. 

(i3)  /.  49-  siipr.  clc  lcg.  I.  Inio  iibcrlatciu  , /.  4''  supr.  de ina- 
iiunt.  tcst.  ct  ai.uuum  Icgatum  ,  /.  8.  stijn:  de  auiiui<:.  l.  1.  C. 
quaiido  dies  Irg.  (  nisi  dc  ponsionibus  ct  fiuctibus  annuatim  prae- 
standi*.  agalur  :  tunc  <nim  tompiis  expcotiuidum  cst  ,  qno  potorunt 
ca  praeslari ,  /.  12.  §.  5.  /.  2(>.  §.  a.  siipr.  quando  dies  legut.  ) 
inilio  anni  bcres  prnestare  dcbel. 

(i4)  Hinc  illud  Spuiiufe  ad  Cresanm  :  Venere  utiquc  Idus  Mar- 
liae  ,  .scd  nondum  piaeiericrc.  Plut.  Suct.  Jidin. 

(i5)  Ilaec  vciba  iii   soiviim  nrn  cadunl.  /.  6^.  infr.  dc  vci-h.  sign. 

(16)  Ideiu  in  sociotate  ,  /.  7.0.  supr.  pro  socio.  ciuptioiio^  l.  uic. 
C.  dc  contr.  empt,  locationc.  /.  a5.  supr,  locuti,  Goth.   vid.    M»> 


nocb.  de  arhitr.  judic,  lib.   i.  qucest.  6S.  S.  L. 

(17)  Ivior:i  arbitrio  injecta  facto  stipulatoris  ,  proraissoii  non  no- 
cet.  Moia  arbitri  ,  ipsum  arbiiruin  potostate  iion  privat  ,  lU  hic.  si 
arbitcr  nuUo  modo  aibitrari  velit  aut  possit  ,  piomissor  iii  pioudiu 
nou  inoidit.  /.  44-  i'f^-  h.  t.  l.  73.  supr,  pro  socio.  /•  ult.  C  d« 
contr.   ertipt. 

(18)  /.  4^-  supr.  de  recept.  ut  alius  arbitretur  sc.  id  euim  1*011 
habot  iocuiu  ,  nibi  arbiter  inique  judicaverit  ,  /.  79.  supr.  pro  so- 
cio.  l.  3o.  supr.  de  iper.  liberl.  et  nisi  dos  sit  promissa  ;  lunc  cuim 
dctiacto  aibitrio  dos  valet.  /.  69.  §.  4-  supr.  de  jure  dot. 

(19)  /.  6.  supr.  dc  cond.  et  demonstrut. 

(20)  Talis  nou  «st  craaucipatus  :  biuc  colligc  ,  emancipatum  pa- 
tri  non  ailquirere. 

(Ji)  5.  U  Inst.  de  stip.  serv.  §,  ult.  infr.  h.  l.  vid.  /.  39.  /. 
40.  supr.  h.  t. 

(22)  1'alor  scil.  vcl  douiinus. 

(23)  \.    i5.   Inst.  de  inut.  stip. 

(24)  id  cst  ,  post  mortom  siiara  ,  /.  18.  J-  '•  *"/""•  ^.  "wwiw. 
test.  vidc  6.  Goll.  i3.  ex  haciuttrpretatione  sumilur  ratio  d«.cidciidi. 

(25)  Kt  coutrabcre.  /.  unic.    C.  ut  actinnes. 

(26)  /.  7.  sapr.  de  reb.  auctor.  jud.  hodie  scil.  olim  non  p<\tc- 
rat.  l.  uiac.  C.  ut  act.  adde  /.  11.  C.  de  con/mA.  irip.  Rati  >  dii- 
bitandi  crat  ,  quod  hiijusmodi  stipulatio  uon  entis  ratiouom  habcrc  , 
ct  in  fempus  prolubituin  conferri  vidcatur  ;  hodic  taiiion  usumfni- 
ctum  ]!ost  morfem  stipulari  nou  possumiis  ,  /.  5i.  supr.  cie  usufnut. 
nisi  sibi   heicdiquesuo  uti  fnii  quis  slipulclur.  /.  38.  §■  12.  supr.  h.  t. 

(27)  /.  25.  supr.  dc  pactis  dotalibus.  /.  8.  C.  thconlr.  stiput^ii. 

(28)  Efiaiu  posthumo.  /.  5.  supr.  de  uperis.  libert. 

(29)  Huic  colliinit  Corr.isius  ,  Palre  accipicntc  pio.  .se  ct  fihis  ora- 
pbytousim  vel  feirdum  ,  fiiios  in  jus  utrumquc  succcdcrc  ,  bcct  ^\\. 
tri  hcrodes  nou  existant  ,  cum  cis  ,  ut  filiis  ,  non  ut  hore.hbus  pi-o 
spexcrit.  Rogula  juris  est  alioqiii  ,  Patrem  sempor  piiesuini  stipuhjw 
tum  filio  ,  iit  hcrodi.  tic  quo  vide  Alciat.   i.  pixes.  3i. 

(30)  Ut  5-  J-  supr.  h.  t. 

(3i)  5-    I  >•   Inst.   de  inutdib.  stipul. 

(3a)  Dietionts  ,  Si  ct  Cum  ,  inducunt  condilionem  ,  /.  \^.  supr. 
de  coiul.  iiideb.  l.  22.  supr.  quand^  dics  lcg.  iu  q.ubusdJiu  lanici» 
diflrerunt.  de  quo  vidc  hic  Cocras.  et  in  /.  46.  ^.  a.  U  ulltai, 
iii/r,  h.  t^ 


LIBER    QUA  DR  AGKS  IMUSQUINTUS. 

5.  4-  r^ilJus  patri  dnri   siipnlari  yicletur  (i)  ,    etsi  Iroc 
non  adjicial. 

J)c  aipulntione  Centisimis  Kalendls  dari.     i.   De  sfipula- 

lione  colla'a  in  lernpus  nwr/is.   2.   De  siipulalione 

cum  vcliieris  ,   3.    Fei  si  volueris. 


4g: 


De  rci  interilu,   1.  De  stipulaiione  per  le  noa  tieri , 

2.   Vel  nec£ue  per  le  ,  neriue  per  heredem 

luuin  fieri.   3.    JDe  rei  interitu. 


46.   Paultjs  ]ib.    12.   ad  Saliiniim. 

CEnte^imis  Kalendis  (2)  dari  utiliter  stipuJamur  :  quia 
praesens  obligatio  est  ,  in  diem  auteui  dilata  solu- 
tio  (3). 

§.  1.  Id  autem  ,  (]ucd  in  facto  est  ,  in  mortis  tempus 
oouirri  non  pott st  (4)  :  veluli  ,  Cum  inorieris  ,  Alexan- 
driam  venire  fpondcs  ? 

3.  2.  Si  ita  stipulatus  (5)  fuero  ,  Cuni  volueris  ,  (|ui- 
dam  inutilem  esse  stipulatiouem  aiimt  :  alii  ila  inutilera  , 
ii  antequani  (6)  coiistituas,  morieris.    quod  verum  est. 

§.  3.  IUam  autem  (7)  stipulalionem  ,  Si  volueris  (B) 
dari  f  inutil(-m  (9)  esse  constat. 

De  pura  stipidutione  ejus  ,  quod  Kalendis  illis 
dcire  opvrtet. 

47.  Ulpiainus  lib.   5o.   ad  Sabinum. 

QUi  sic  stipulalur,  Quod  le  niihi  illis  (lo)  Kidendis  da- 
rc  oporlet  .,  id  dare    spondes   (n)?videlur    non     Iio- 
Uie  (12)  slipulari,  sed  sua  (i3)  die  (»4),  hoc  est,  Kalendis. 

[  (  TO  13  TOY  )  DE  VERBORUM  OBLIGA- 

TIOMBUS   ]. 

De  verbo ,  petiero. 

48.  Ulpianus  lib.   26.  ad  Edicturo. 

Sl  decem  ,  cum  (i5)  piticro  dari  ,  fuero  stipulatus  ,  ad- 
mouitionem  (16)  magis  (17)  quandam  ,  quo  celerius 
reddantur  ,  et  (|uasi  sine  mora  ,  quam  couditionem  habet 
stipulatio  :  el  ideo  licel  decessero  prius  ,  ciuam  peliero  , 
non  (^18)  videlur  defecisse  conditio. 


49.  Paulus  lib.  37.  ad  Edictum. 

CUm  filiusliiiuilias  Slichiiin  dari  spoponderit  ,  cl  cuiB 
t  pcr  eum  slaret  ,  quominus  daret  ,  decessit  Stichus  : 
datur  in  palrcin  de  peculio  aclio  ,  ciuatenus  (19)  mane- 
r.t  liiius  ex  slipuiatu  obligatus.  -j-  At  (20)  si  pater  in 
iiiora  fuit  ,  nou  tencbitur  filius  ,  sed  utilis  actio  in  pa- 
trei/i  danda  est.  -Y  Qua3  omnia  et  iu  fidejussoris  persona 
dicuntur. 

§.  1.  Si  stipulatus  sim  per  te  non  fieri ^  quominnsmihi 
ire  agere  liceat  ,  et  hdejussorem  accepero  ;  si  per  fideius- 
sorem  steterit  ,  ueuter  (21)  tenetur  :  si  per  promissorem  , 
uterc[uc. 

5.  2.  In  hac  stipulatione  ,  Neque  per  te  ^  necjue  per  Jte- 
rcdcm  tunm  ficri  ?  per  heredem  videtur  fieri  ,  quamvis 
absit  (22)  ,  el  ignoret  :  et  ideo  non  facit  ,  quod  fieri  ex 
stipulatu  oportet.  ^on  videlur  autem  per  pupillum  stelisse 
ex  hiijusniodi  stipulatione  ,  si  pupillus  heres  erit. 

5.  3.  Si  promissor  honiinis  ante  (^3)  diem  ,  in  cpiem 
promiserat  ,  inlerpellatus  ,  et  servus  decesserit  :  non  vide- 
tur  per  euin  sletisse. 

De  stipulalione  per  te  non  fi:^ri.    1.   De  stipulalione 
emptcc  hcrcditatis. 

50.  Ulpiakls  Jib.   5o.   ad  Edictum. 

IN  illa   stipulalione,  per  te  non  Jieri?  non  hoc  significa- 
tur  ,  nihil   le  faclurum  ,  quominus    facere    possis  ;   sed 
curaturura  (24)  1  ut  facere  possis. 

§.   2.   Item  stipulatioue  emptae  hereditatis  ,    Qufinta  pe- 

cunia  (aS)  ad  te  pcrveiierit  ,  dolove  malo  tuo  factum  cst  , 

critve  quominus  perveniat  ,  nemo  dubitabit  ,    cjuin    tenea- 

lur  ,  (^ui   (2G)  id  egil ,   ue  qiiid  ad  se  perveniret. 

De  maiiuniissitfie  servi  dihiti^ 

5i.  luEM   lib.   5i.   ad  Ediclum. 

IS  ,  qni   alienum  servum  promisit  ,   perducto  (27)  eo  ad 
libertatem  ex    stipulalu    actioue    nou    lenelur  :    sujQicil 
cnim  ,  si  dolo  culpave  careat.. 


(1)  /.   II.  supr.  h.  t. 

(2)  Kalcndis  ccntcsimi  mensis. 

(3)  Diversa  sunt,  obligalio ,  et  solutiG  :  illa  pr?e9cns  esse  pofest, 
Ct  haec  lainen  in  diem  rejici.  adde  /.  l^i.  in  fiii.  l.  42.  supr.  h.  t. 
L  9.  supr.  de  rel).  cred.  l.  44-  5-  '•  ^upr,  de  vblig.  ^.  1.  Inst. 
de  verb.  ollig.  l.    186.  ii]fr.  de  rrg. 

(4)  Si  fdctum  pcrsonae  promiUtnlis  ita  cohaerct  ,  ut  ab  eo  divel- 
li  non  possit  ,  nt  ire  veuirc  ;  alias  slipulatio  facti  ud  hci'cdes  trans- 
irc  potcst.  /.    i3.   C.  dc  cciitr.  stip. 

(5)  Aliud  in  herede  pravato  sub  hac  conditione,  Cuin  wluerit, 
l.    I  ? .   5-  ^-   siipr.   de  leg.   3. 

(6)  Promitlcns  dare  ,  ciim  voluerit  ,  antcquam  ipse  mori.Ttur  , 
voluntacin  siiam  dcclaiaie  debct,  alias  ,  morle  finitur  voluntas.  /.  4. 
supr^  locati.  Goth.  vid.  Eraan.  Costam  lib.  1.  select.  c.  25.  Sar- 
micnt.  lib.   1.  sel(Ct.  c.  6.  et  Men.  de  arliitr.  jiid.  lib.  i .  qu.  6y.  S.  L. 

(7)  QuiE  scquitur ,  et  divctsa  csl  a  superiore  ,  Cum  volucris  5-  "•»• 
tupr.  h.  t.  Imo  ,  non  est  diversa.  /.  45.  5-  3.  supr.  h.  t.  vid.  hie 
Cxtrras. 

(8)  Hfec  vcrha  rcfcr  ad  promissorem  ct  re^im  ,  non  ad  stipulato- 
retn.  /.   1 12.  jw/i*.  h.  t. 

(9)  /.    17.  .iu/ 1:  h.  t.  /.  8.  supv.  de  ohlig. 

(10)  Nota  commtinorationc  prioris  obligationis  fadain  stipulalio- 
D€  novationtm  induci.  /.  5.  supr.  de  adinuud.  L.  89.  supr.  decnud. 
ct  demnusti: 

(11)  Quaestio  facti  hinc  oritur  ,  id  cst,.an  repetita  dic«  videijtur  , 
ati  vcro  stipnlatio  pura  sit  ct  praesciis. 

(12)  Id   (st  ,  non   purc  stipuiatiis  videtiu'. 

(i.'))  Rtp<fita  diti  novalEc  ohligal.ioiiiB  i»  novaritcn»  pransumitut. 
(i4)  Id  C4t  ,  diem  piioris  obligationis  rcpeiusae,  aU^uc  iU  cmse- 


tur  repcfifa  qualitas  prioris  obligationis  in  eo  ,  quod  in  locnm  allc- 
rius  subrogatur. 

(i5)  /.  85.  supr.  de  condit.  et  demonstral. 

(16)  Adde  /.  6.  §..  i.  supr.  de  ttUrlis. 

(17)  Et  tamcn  condilioniin  continet.  infia.  infr.  h.  t.  nam  hoc 
vei.lHim  mngis  ,  rion  elcelive  ,  sed  comparative  suraitur.  Corrasius 
hic.   Zasius  contrariuni  omnino  pufat.   n.  4- 

(i8f)  Aliter  quam  in  casu  /.  4^.  siipr.  h.  t.  ex  qiui  ratio  dubi- 
taudi  suini  potcst.  /.   48.   supr.  de  corid.  imlrb.. 

(19)  Id  est  ,  qiioniam.  dixi  l.   3.   supr.  de  in  i-ern  vcrso. 

(2i>)  Mora  principalls  fidejussori  nocct  tt  patri  :  non  e  confra. 
Filius  do  pcculio  suo  t«nclur  vehit  principalis  :  patcr  ^ero  vclut  t5- 
dejiissor. 

(ii)  Promlssnr  non  tcnetur  ,  (j^ui  nihil  fecit  advcrsiis  id  ,  quod 
promisit :  ncc  fidcjubsor  tenctur  ut  lidejussor  ,  quia  tantuin  hdcjiis- 
serat  ,  per  promisscrein  non  Jieri. 

(22)  Ucres  otiaiu  igaorans  ,  et  ahsens  facto  defuncti  mcro  jure 
noii  tx  aequitate  tcnctur  ,  /.  42-  infr.  de  reg.  jur.  idcoquc  rcstiUii 
potcst.  l.    }.   infin.  supr.  ex  (fuib.   caiis.   major. 

(23)  Id  cst ,  iion  opportune  :  ct  ita  facta  non  opportuno  tcmpore 
iiittrpcllalio  niliil  opcratiir. 

(■'.4)  /.  83.  iiifr.  h.  t.  GoDi.  vid.  in  hanc  lcgem  Anguslin.  lib. 
I.  emeiidiU.   cap.   3.   Cnj.io.   ///).    2.   obs.   cap.   3o.   S.    L. 

(25)  P.cniii.i  e\  licrcuitatc  illa  ctc.  vidc  Ciijar.  1,  obs.  3o,  nbi- 
tractat  de  stipulationibus  enipl.e  ct  vcnditue  liercditatis. 

(26)  /.   24.   supr.   de  cond.   et   drmoiistr. 

(27)  /.  83.  5.  5.  iafr.  h.  t.  l.  35.  supr.  de  /,-  i.  /.  yi.  /.  9.8. 
5-  ult.  infr,  de  soLut.  l.  9,  ^.  a.  supr.  de  stuuUil, 


466 


DIGESTORUM 


Diffcreniia  conventionalium   stipulalionum   et  prccloriarum. 

I.   Dii  vacua  posscssione  tradenda. 

52.  Idem  lib.  ;.  Dispulationum. 

IX  conventionalihus  stipulationibus  conlractui  formam(i) 
contralicntes  dnnt  :  enimvero  Praetorise  stipulationes  le- 
t^em  accipiiint  de  (2)  mente  Prsetoris ,  qui  eas  proposuit. 
Dcnicpe  Prcetoriis  jslipulationibus  riihil  mamutare  licet  , 
lieque  addere  ,  neque  delrahere. 

|.  I,  Si  quis  vacuam  (3)  possessionem  tradi  promise- 
rit  ,  non  (4")  nudum  factum  hoec  slipulatio  continebit , 
sed  causam  (5)  bonorum, 

De  doli  clausula  .    ct  casibus  specialiter  comprehendendis. 
53.   JuLiA^L^s  lib.   16.   Digestorum. 

STipulationes  commodissimum  est  ila  coraponere  ,  ut 
quwcunque  speciahter  (6)  comprehendi  possint  ,  con- 
liueantur  :  doH  aulem  clausuia  ad  ea  pertiueat  ,  quss  i.n 
praeseniia  occurrere  uon  possint  ,  et  ad  incertos  (n)  ca- 
sus  pertinenl. 

De  divisione  stipulationis  specierum  vel  generum  , 
^  I.    P^el  operarum. 

54.  Idem  lil).   22.  Digestorum. 

IiN"  stipulationibus  alias  (8)  species  ,  alias  genera  dedu- 
cuntur.  •\'  Cum  sp.cies  (9)  stipulamur  ,  necesse  est 
inter  dominos  ,  et  inter  heredes  ita  dividi  stipulationem  , 
ut  partes  (10)  corporum  cuique  debebuntur  (n). 

•f-  Quotiens  autem  genera  (12)  stipulamur  ,  nuraero  (i3) 
fit  inter  eos  divisio.  veluti  cum  (i^.)  Stichura  et  Pamphi- 
lum  quis  slipulatus  ,  duos  heredes  aequis  partibus  reliquit: 
Kccesse  est  utrique  partem  dimidiam  (i5)  Stichi  et  Pam- 
phili  deberi.  [  si  ]  idem  duos  homines  stipulatus  fuisset  : 
singiili  homines  heredibus  ejus  deberentur. 

§.  1.  Operarum  stipulatio  similis  (16)  est  his  stipula- 
tionibus  ,  in  quibus  geuera  comprehenduntur  :  et  ideo  di- 


visio  ejus  stipulaiionis  non  in  partes  operarum  ,  sed  ia 
numerum  (17)  cedit.  -f-  Quod  si  unam  (ib)  opeiam  ser- 
vus  communis  slipulalus  fuerit  ,  necesse  esl  utrique  domi- 
norum  partem  operje  tantam  ,  quantam  in  servo  habue- 
rit ,  petcre.  soiutio  autem  ejus  obligationis  expeditissinia 
esX  ,  si  seslimationem  opera;  malit  libertus  ofFerre  :  aut  si 
consensiant  palroni  ,  ut  liis  communiter  operae  edantur. 
De  adjccto  solutioni. 

55.  Idem  [  iib.  36.  Digestorum  ]. 

CUra  quis  sibi  aut  Tilio  dari  stipuiatus  est  ,  soli  Titio, 
nou  (19)  etiam  successoribus  ejus  recte  solvitur. 

De  slipulatione  ,  te  tst  Titium  heredem  tuum  daturum. 
2.  De  adjecto  solutioni  ,  3.  Vel  obligationi.  4-  ■^«  obli- 
gatione  cul  diem.  5.  De  verbo  ante  Kalendas.  6.  De  usu- 
fructu.  7.  Si  funclum  ab  uno  stipulaius  ,  deinde  ab  cdio 
fundum  delraclo  usufructu  stipuletur.  8.  De  eo  .  qui  ab 
uno  pure  y  deinde  ab  alio  sub  conditione  stipulatus  est. 

56.  Idem   [  lib.   52.  Digestorum  ]. 

EUm  ,  qui  ita  stipaiatur  ,  mihi  et  (20)  Titio  decem 
dare  spondes  ?  vero  similius  (21)  est,  semper  una  (22) 
decem  communiter  sibi  et  Titio  stipulari  :  siculi  qui  legat 
Titio  et  Sempronio  ,  non  aliud  iiiteiiigitur  ,  quam  una 
decem  communiter  duobus  iegare. 

5.  1.  Te  et  Titium  (2  3)  hcredem  tuum  (2^)  decem  da- 
turum  spondes  ?  Titii  persona  supervacua  comprchensa 
est  (25)  ,  sive  enim  soius  lieres  extiterit  ,  in  soiidum  te- 
riebitux  :  sive  pro  parte  (26)  ,  eodem  (27)  modo  ,  quo 
caeteri  coheredes  ejus  ,  obligabitur  :  et  quamvis  convenis- 
se  videatur  ,  ne  ab  alio  herede  quam  a  Titio  peteretur  , 
tamen  inutile  (28)  pactum  conventum  coheredibus  ejus  erit. 

5.  2.  Qui  sibi  aut  {iO))  filio  sun  dari  stipulatur  ,  ma- 
nifeste  persooam  fiJii  in  lioc  complectitur  ,  ut  ei  recte  (3o) 
solvatur  :  neque  interest  ,  sibi  (3i)  aut  extraueo  cuilibet, 


(i)  TJtov.  l.  1.  §.  C.  supr.  depositi.  l.  23.  l.  a^.  infr.  dercg. 
jur.  vid.  /.  43.  suyy.  da  pact.   Noi'.    i36.  c.    i. 

(2)  l.  9.   infr.  de  Piwtor.  stipulat. 

(3)  A  niiUo  corpore  vel  animo  possessam  ^ /.  2.  in  fin.  supr.  de 
act.  empt.  etiamsi  serviat.  /.  66.  §.  6.  supr.  de  legat.  2.  adde  qus 
scripsi  ad  /.  68.  in  fin.  supr.  de  conirah.  emption. 

(4)  yide  /.   4-  supr.  de  usuris. 

(5)  Id  est  ,  oranera  titilitatcm  possessionis  inforentem  ,  verbi  gra- 
tia  .  ut  possessio  avocari  non  possit.  /.  20.  inCr.  de  so lut.  An  ,  et 
dominiim»  et  usucapicndi  causam  continet?  Post  Azonera  Zasius  ita 
jjutiit :  quod  Corrasius   non  probat. 

(6)  Veluti  ,  in  mancipii  emptione  commodum  est  adjici,  «am^TTj , 
furtis  noxisque  solutum  csse;  fugitivum  non  esse  ;   Erronem  non  es- 

se  ;  uispelliunem  ncn  esse  :  habcre  rccte  licere  :  Postea  vero  gene- 
ralem  clausulam  ,  dolum  malum  abesse  ,  abfuturumque.  nam  ad  ea 
generalis  clausula  non  porrigitur  ,  sed  ad  casus  non  expressos  :  et 
ita  iuccrtos  ,  qui  aliquaudo  occurrent  ,  de  quibus  vide  /.  7,  i.  3. 
sujjr.  de  dolo.  Cujac.  hic.  scd  vide  omuino  Hotom.   3.  oh".  3o. 

(7)  d.  5,  3.  /.    119.  infr.   h.  t.  l.   ib.  ^.  9.  supr.  de  damn. 

(8)  Id  est  aliter. 

(9)  Spccies  bic  sunt  individua  ,  utStichus:  cas  Aristotclcs  etiam 
vocat  fVxocToe   »/?;>- 

(10)  l^ro  indiviso  ,  ideoque  juris  intellecta  ,  non  facto  ipso.  /.66. 
§.  2.  supr.  dc  lcgat.  2.  j-  5.  in  fin.  Inst.  de  offic.  jud.  airf  uii- 
mcro  dividi  posaunt. 

(m)  DcLcanlur.   Hal. 

(12)  Id  est  ,  spccies  (  piita  bonunem  )  quas  Aristoteles  ctiam  vo> 
cnt  ,  'T5A?UT!>s7a  yhy^  ivi  ro~n  areV^'*-  Genus  itaqiie  liic  dicitur  , 
quod  cle  plnribiis  ,  licct  numcro  dil]<;rentibus  ,  enunciatur. 

(i3)  /.    117.   Infr.  h.  t. 

(i4)  Q"i  'Stichiim  aut  Pamphilum  sti\>uhlar  ,  species  ftipulatur  , 
yui  duos  liomiiies ,  gcnus.  Priore  casu  infcif  cobcicdes  ita  lit  divi- 
sio  ,  ut  sin[«iili  in  singulis  hominibus  partem  habcant  :  Hostcriore  , 
partem  in  singulis  hominibus  uon  liabint ,  sed  numei-o  inter  eostit 
divisio. 


(|5)  /.  29.   infr.  de  solution. 

(16)  Operarum  et  generis  promissi  similitudo  sea  cognatio.  Goth. 
Ad  intellectum  hujus  §.  vid.  Kinschot.  tract.  de  solut.  induc.  cap. 
8.  n.  19.  Ans.  Adde  vacoD.  lib.  3.  declarat.  73,  Coras.  lii.  2 
Miiceltan.  c.  3.  S.  L. 

(17)  /.   f5.  5-   '•  *"?'"•  <^  ^P^^-  lif>ert. 

(18)  Atqui  una  opera  promitti  noa  posse  dicitar.  /.  i5.  J.  t, 
supr.  de  oper.  lihert. 

(19)  Sohi  alteri  ,  quam  adjccto  non  potest.  l.  9.  /.  8r.  infr.  dc 
solation.  Goth.  vide  QoeM.de  contrah.stipulat.cap.io.n.iS.iS.Pi.ns, 

(ao)  Haec  particula  viui  orationis  distnbuit  iater  personas  copu- 
latas.  /.    II.  5.    I.  infr.  de  duob.  reis. 

(21)  Idco  sequeudura.  /.   11 4-  *'?/''•  de  reg.  jar. 

(■22)  /.  38.  §.  19.  ■fupr.  h.  t.  l.  no.  infr.  h.  t.  l.  85.  supr.  de 
legat.    r.  Porro  hic  loqucndi  modus  VaU«  displicet.  3.  elegant 

(23)  Q)uid  ,  &i  Titius  cohciedes  habet  ?  nuin  hac  stipulatione  coiie- 
redes  cjus  continebuntur  ?  unius  cnira  heredis  mentio  videtur  alio» 
cxchidcrc.  /.  12.  supr.  de  jud.  Mox  dicetur.  Gothofr.  vide'Goedd. 
de  contrah.  stip.  cap.  6.  num.    igS.  Ans. 

(^4)  ()ucm  forte  nunc  tibi  unicura  heredcm  fore  putas  ,  ut  in 
L   4o-  ir>  fin.  supr.  de  pact.  l.   77.  f.  29.  supr.  de  lcg.  2. 

(20)  Omnes  enim  debent. 

("26)  Heres  in  solidum  ,  defunctura  repreescntat  in  solidum  :  pro 
parte  ,  dcfunctum  etiam  pro  parte  rcproescntat;  pro  portionibus  vc- 
ro  coheredum  ,  censetur  exU'ancus.  /.   14.   C.  de  rei  vind. 

(27)  Imo  ,  ncc  eodem  :  possuin  enira  uni  hcredum  tantam  lil*- 
mtionein  adq:iirere  ,  licet  caitcris  non  adquiram  ,  /.  33.  supr.  dc 
jxict.  crgo  a  contrario  possnm  aliis  non  oneralis  unum  oncrare.  Cur 
tani  vaiie  ?  Liberationi  magls  favctur  ,  quam  oblicationi.  /.  47- 
suj)r.  de  oI>lig. 

(■'.8)  Id  est  ,  co  pacto  oohcrcdes  Titii  qoo  adjijvabuatur  ,  id  C4t , 
non  agent  advcrsus  Tiliura  ut  solus  ipsc  det. 

(29)  Id  est ,  disjuncuvc. 

(30)  /.  9,).  5.  5.  /.   106.  /.  ult.  infr.  de  solu. 
(3i)  /.   u.  supr.  de  oper.  libert. 


LIBER    QUADR  AGE 

an  sibi  aut  filio  suo  qnis  siipulelur  :  quare  vel  inaneuie 
in  potestate  ,  vel  emaucipato  (i)  filio ,  recte  solvilur. 
neque  (2)  ad  rem  perlinet  ,  quod  (3)  qui  filio  suo  da- 
ri  stipulatur  ,  sibi  adquirit  :  quia  conjuncta  sua  persona 
stipulator  efTicit ,  ut  non  adquirendaB  obligationis  gratia  , 
sed  (4)  solutionis  causa  persouam  filii  adprehendisse  (5) 
intelligatur. 

§.  3.  Quod  si  soUJilio  suo  ,  qai  in  poteslate  sua  sit  , 
dari  quis  stipulatus  sit ,  non  recte  filio  solvetur  :  quia  filii 
persona  obligationi  magis  quam  solutioni  applicatur  (6)  . 

§.  4-  Qiii  ila  siipulatur  ,  Decem  ,  quoad  (7)  vivam  , 
dari  spondes  ?  conlc  stim  decem  recte  dari  petit.  sed  hercs 
ejus  (8)  exceptionc  pacti  conventi  summoveudus  (9)  est: 
nam  stipulalorera  id  egisse  ,  ne  heres  ejus  peteret ,  palam 
est.  Quemadmcdum  is  qui  usque  (10)  in  Kalcndas  dari 
stipulatur  ,  potest  quidera  etiam  post  Kalendas  petere  : 
sed  es.ceptione  pacli  summovetur.  Nam  et  heres  ejus  ,  cui 
servitus  (n)  praedii  ita  concessa  est  ,  ut  quoad  viveret , 
jus  eundi  haberet  ,  pacti  convcnti  exceptione  ( 1 2)  sum- 
movebitur  (i3). 

§.  5.  Qui  ita  stipulatur  ,  Ante  Kalendas  proximas  da- 
ri  spondes  :  nihil  (i^)  differt  ab  eo  ,  qui  Raleudis  dari 
supulatur. 

§  6.  Qur  proprietatem  sine  usufruclu  habet  (i5)  ,  re- 
cte  usumfruclum  dari  sibi  slipulatur  :  id  enim  in  obliga- 
lionem  deducit  ,  quod  non  habet  (i6),sed  liabere  potest. 

5.  7.  Si  a  le  slipulalus  fiiero  .,  fundum  (17)  Sempro- 
nianum  ,  deinde  eundem  fundum  detracto  usufructu  (18) 
ab  alio  stipulor  :  prior  slipulatio  non  novabitur  (19): 
quia  nec  solvendo  fundum  detracto  usufructu  liberaveris  , 
sed  adhuc  a  te  recte  fundi  usumfructum  peterem.  Quid 
ergo  est  ?  cum  milii  fundum  dedcris  ,  is  quoque  liberabi- 
lur  ,  a  quo  detracto  usufructu  ,  stipulatus    fueram. 

§.  8.  Si  homiucm  ,  quem  a  Titio  pure    stipulauis  fue- 


SIMUSQUINTUS, 


■fil 


ram  ,  Seius  mihi  sub  (20)  condiiione  promiserit  ,  et  is 
pendente  condilione  (21)  posl  moram  Titii  deccsserit:  con- 
fe3tim(22)cum  Titio  agere  polero.  i.ec  Seius  existenle  (28) 
condilione  obligelur  :  at  si  Tilio  acceptum  ffcisscm  (24), 
Seius  existente  condilione  obligari  potest.  Idcirco  })aec  tam 
yarie  (20)  ,  quod  (26)  honiine  morluo  dcsinitcsse  rcs  ,  in 
quam  Seius  obligaietur  :  accepiilatione  inlcrposita ,  super- 
est  homo  ,  quem  Seius  pvoniiserat. 

De  morte  ejus  ,  md  suh  condilione  promisit. 

57.  Idem  lib.   63.   Di^cstorum. 

SI  (27)  quis  ,  si  (28)   Titius  Comulfaclus  erit ,    decem 
dari  spopondcnt  :   quamvis   pendenie    conditione  pro- 
missor  morialur  ,  relinquet  hercdem  obligatum  (29). 
De  eo  ,  qui  usumfructum.^  deinde  fundum  stipulatus  est^ 
Vcl  contra  :    Fel  actum  ,  deinde  iter  : 
vel  fructum  ,  deinde  usum. 

58.  Idem  lib.    54.  Bigcslorum. 

QUi  usumfructum  fundi  slipulalur  ,  dcinde  (3o)  fun- 
dum  ,  similis  (3i)  esl  ei  ,  qui  partem  fundi  stipula- 
lur  ,  deinde  totum  :  quia  fundus  dari  non  intelJigitur  ,  si 
ususfructus  delrahatur,  "1-  Et  e  contrario  qui  fundum  sti- 
pulalus  est  ,  dcinde  uswnfructum  :  similis  est  ei  qui  to- 
tum  slipulatur  ,  deinde  partem.  '\'  Sed  qui  actum  stipu- 
latur  ,  deinde  (32)  iter  ,  posteriore  stipulatione  nibil  agit : 
sicuti  qui  decem  ,  deinde  quinque  stipulalur  ,  nibil  (33) 
agit.  Item  si  quis  fructum  ,  dcinde  usum  stipulatus  fue- 
rit  ,  nihil  agit.  INisi  (34)  in  omnibus  novandi  animo  hoc 
facere  specialiter  expresserit  :  tunc  enim  priore  obligatic- 
ne  expirante  ,  ex  secunda  introducitur  petitio  :  et  tam 
iter  ,  quam  usus  ,  nec  non  quinque  exigi  possunt. 
De  tempore  (cstimationis  ineundce. 
69.   Idem  lib.  88.   Digestorum. 

QUotiens  in  diem  ,  vel  sub  conditione  olcum  quis  stipu- 
latur  ,  ejus  (35)    aeslimatiouem  eo  lempore    speclari 


(i)  Imo  eraancipato  rcctc  non  solvitur,  /.  38.  infr.  de  solution. 
Conciliationem  utiiiisque  loci  vide  apud  Antou.  Fabr.'  3.  conject.  10. 

(2)  Ratio  dubitandi. 

(3)  /.  39.  /.  40.  supr.  h.  t. 

(4)  i'  7-  supr.  de  pecunia  constituta. 

(5)  Adhibuisse.  vuli;. 

(6)  Quia  non  stat  nec  sedet  in  ejus  pcrsona  obligatio.  Id  enira  , 
qnod  adquirit  ,  patii  adquiiit. 

(7)  /,  52.  in  fin.  supr.  de  pact.  id  est,  vcl  douec  vivam  ,  /.  17, 
supr.  de  annuis.  id  est  ,  annuum, 

(8)  Stipulatoris  scil, 

(9)  Qui  stipulatur  aliquid ,  quoad  uivet  ,  eflcctum  sti^ulalioBis 
ad  hcrcdcra  ncin  transmittit. 

(10)  Qui  ad  Kalundas  slipulatur  ,  posl  Kaiendas  petcre '  potcsl  , 
sed  cxccptiono  summovetur, 

(11)  /.   ^.  supr.  clc  servit. 

(12)  Cur  ita  ?  vide  /.  2,  f,  4-  nupv.  de  doli  maU  et  met.  excepi. 
(i3)  Dc  qua  cxccptioae  vid.  Oldend.  c.    36.    de   except.    /.    44. 

5.    I.  supr.  de  oblig. 

(i4)  Aiitc  Kalcndas  et  Kalcndis  stipulari  ,  cadcm  sunt.  /.  i3. 
supr.  h.  t.  addc  /,  i32.  infv.  de  ucrbor.  signif.  Golh.  vid.  Lconin. 
emcndat.  lib.  5.  o.  1.   num.   i.  Ans. 

(i5)  Proprictarius  rcni  haberc  ,  ejusque  dominus  cssc  dicitur.  /.  1, 
5«  I.  supr.  de  SC.  Silaniano.  /.  25.  infr.  dc  vcrhor.  signif.  hinc 
ratio  dubiiandi  nascitur  ,  ciuia  ncmo  rcEQ  suam  rectestimilatur.  vid, 
L   82.  infr.   h.  t.  ^ 

(16)  Quod  sibi  decst,  /,   i.  /.  2.  supr.  de  cortd.  triticiaria. 

(17)  In  gencrc,  id  est,  totum.  /.  58.  infr.  h.  t. 

(18)  Et  ita  cum  alia  causa.  /.  85.  5.  G.infr.  h.  t. 

(19)  Id  cst  ,  non  tran.-.fcrctur  in  secundam  ;  hxc  eniin  minus  , 
qnam  illa  ,.  coutinet.  et  ita  aiiud  stipulatun  d.  l,  58.  /.  9.  in  Jin. 
infr.  de  iiovat. 

C.20)  /.  3i.  in/r.   dc  novat. 

(ai)  EaeG  videntur  aavtroLta..  qnemadmodum  cnim  (lcri  polcst,  ut 
jnonubbos  sit  in  mora  cjiis  rci  nomiue  ,    quae    peiidtnte    conditionc 


pcriit  ?  nam  si  pendenle  conditione  res  pcti  "non  potuit ,  multo  rai- 
nus  mora  committi  potnit ;  solct  euim  dici  nullam  moram  comroif- 
ti  ,  ubi  nulla  petitio  sit.  /.  127,  infr.  h.  t.  /.  4^.  ^'efs.  sed  cum 
sortis.  supr.  de  reb.  credit. 

(22)  Id  cst ,  cum  conditio  extiterit  ,  /.  14.  infr.  de  novationib. 
nequc  prius  morara  committet.  /.72.  §.  i.  infr.  de  solutionib. 
Quod  pure  dcbts ,  piomittis  sub  coudilione?  nihil  debes  ,  si  pcuden- 
te  conditionc  deccsseris  ,  dict.  l.  14.  dict.  5.  i.  dcbcbis  ,  si  post 
conditionem  deccsscris.  /,  33,  supr.  h.  t.  Quod  pure  Tilius  niibi 
debet  ,  sub  conditione  promittis?  Titius  moiam  coniinisil ,  pcnden- 
te  condilione  res  pcritj  Titiiis  non  obligatur  ,  ut  hic,  Quid  ita  ? 
nulla  hic  facta  novatio  est, 

(23)  Ncc  Seius  pendcnte  conditionc  mihi  obligatur,  HaL 

(24)  Is  omnino  liberatus  est. 

(25)  Si  res  pendente  conditione  interit,  conditionalis  dcbitor  libc- 
ratur:si  post  acccptilationcm  pnre  promissori  factam  ,  non  iibcratur. 

(26)  Id  est  ,  si  res  pendentc  condilionc  (Uirat  ,  manct  obligatus 
promissor  :  si  ante  conditionis  cvenliim  pcriit  ,  non  tciiclur. 

(27)  Conditionalis  proniissio  quantitatis  ccrta;  non  exlinsjuitur  mor- 
te  promissoris  ante  conditionis  cvcntum  accidcnte. 

(28)  Sub  hac  scilicct  condilione  quae  sequitiir. 

(29)  Spcs  enim  superest  dcbilum  iri.  §.  4-  Jtistit.  h.  t.  ^,  25. 
Instic.  dc  inutd. 

(30)  Adde  /.  9.  injin.  infi:  de  ncvat. 

(3i)  'Usumfructuin  fundi  partcm  csse  ,  hinc  colligo,  /.  76  J.  2. 
infn.  supr.  de  Ifg    2. 

(32)  d.  l.  9.  in  fin. 

(33)  5.  5,  Inst,  de  iniit.  sdp,  Iino  aliquid  agit,  /.  i,  J.  4. 
9upr.  h.  t. 

(34)  Hoc^hodie  csl  gcneralo  ,  ut  nulla  fiat  novatio.  l.  ult.  C.  dv 
novat. 

(35)  Qui  in  diein  ,  vcl  sub  conditione  promisit ,  posfdlci  cl  con- 
ditionis  cvenluni  dcbct  ,  et  iniic  dcbita;  rci  x-stin)ati<i  iiciinda  e^l . 
/.  II.  infn.  supr.  dc  re  jud.  l.  12.  infn.  supr.  si  quis  cautio- 
nihus,  L  37,  supr.  ma»dati. 


463 


DIGESTORUM 


oporict  ,    quo  dies  obligationis  venit  (i)  :    tunc  enim  ab 
eo  peti  polcst.   alioqiiin  (2)  [  alias  ]   rei  capiio  erit. 
60.   ULriAKUS  lib.   20.   ad  Edictum. 

IDcin  eril  ,  et  si  Cn/nice  ccr/iirn  olei  pomlo  dari  quis 
slipulatus  sit  :  nain  ejus  teinporis  fit  a^stimalio  ,  cuni 
peti  potest:  peli  aulem  putest ,  {£uo  priiniun  iii  locum  (3) 
perveniri  potuit. 

De  stipidatione  captatoria. 
61.  JuLiANus  lib.  2.   ad  Urseium  Ferocem, 

STipulatio  hoc  (4)     modo  concepla  ,      Si  heredcm  (5) 
ine  rion  fecer^is  ,  tnnturn  dcirv    spondes  ?     inutilis  Cit  : 
quia  contra  bonos  (6)  mores  est  [  haec  slipulatio  ]. 
De  servo. 
62.  Idem  lib.   2.  ex  Minicio. 

SEr\Mis  vetante  (■-)     domino  si  peciiniam  ab  alio  stipu- 
lalus  (8)  sit  ,     uihilominus  obligat  (9)    domino   pro- 
missorcm. 

De  conditione  disjunctiva, 
63.   Africanus  lib.  6.  Quajstionum. 

SI  quis  ita  stipuletur  ,  Sive  (10)  navis  ex  Jsia  vene- 
rii  ,  sive  Titius  Consul  factiis  fuerit  :  utra  prius  con- 
dilio  exlilisset  ,  slipulatio  commilletur  ,  el  amphus  com- 
mitti  non  poiest.  sed  enim  cum  ex  duabus  disjunclivis 
condilionibus  allera  (ii)  defecerit ,  necesse  est ,  ut  (12) 
ea  quffi  extilerit ,  stipulalionem  coininittat. 

De  ralione  temporis  ante  condil ii.nern  existentem 

pr'02teriti  habenda. 

64.   Idem  lib.   7.   Quasslionum. 

HUjusmodi  (i3)  slipulalio  inlerposita  est  ,  Si  Titius 
Consul  factus  fucritftum  (i4)  ex  hac  (i5)die  in  an- 
nos  singrdos  dena  dnri  spondes F  post  triennium  conditio  exli- 
til  :  an  hujiis  lemporis  nomine  agi  po^sit  ,  non  immerito 
duhitatur  ?  E.espondit,  eam  stipulalionem    ulilem  esse  ,  ila 


ut  in  ea  eorum  (i6)  rpioque  annorum  ,  qui  ante  imple- 
lam  conditiouem  intercesserint,  praislalio  iu  id  lempus  col- 
Jala  inleihgatur  ,  nl  senlenlia  ejus  sit  tahs  :  Tunc  ouin 
Titius  Consul  facliis  fuerit ,  in  anqos  siugnlos,  eliam  prse- 
leriti  temporis  habila  ralioue  ,  dena  pra^slentur. 

De  vcrbis  supervacuis.   2.   De  Var'iatione  in  rei ., 

aut  personcK  appellatione. 

65.   FX.OREJSTINUS  hb.   8.   luslifulionum. 

QUae  extrinsecus  (17)',  et  nihU  (18)  ad  praesentem  actum 
pertinentia ,  adjeceris  slipulatioui  ,  pro  supervacujs 
iiabebunlur  ,  nec  vitiabuat  obligationem  :  veluti  si  dicas 
■^rma  virunique  cano  ,  spondeo  :  nihiiorninus  valet. 

5.  i-  Sed  et  si  in  rei  ,  qua;  promittitur  ,  aut  pprson;e 
appellatione  (19)  varietur  ,  non  abesse  placet  :  nam  sti- 
pulanti  clenarHns  (20)  ,  ejusdem  qaanlitalis  aurcos  spon- 
dendo  ,  obligaberis :  et  servo  stipulanti  Lucio  dotruno  suo  ., 
si  Titio  ,  qui  idem  sit  ,  daturum  te  spondeas  ,  obliga- 
beris. 

De  manurnissione. 
66.  Pat^lus  lib.  3.   ad  Legem  ^iiam  Sentiam. 

SI  minor  viginti  annis  a  debitore  suo  stipuletur  servuni 
manuinissururn  (21)  :  non  est  execulio  (22)  stipulaliouis 
danda  (^3).  Sed  si  ipsorum  (2^)  viginti  anuorum  (2$) 
erit ,  non  impedietur  inanumissio  ,  quia  de  minore  Lex 
loquilur. 

De  stipulatione  salva  fore.    1.   Dari  curari. 
67.   Ulpianus  lib.    2.  ad  Edictum. 

ILla  stipulatio  (26)  ,  decem  millia    scdva  for'e    (27)  pro- 
niitlis  ?  valet. 

5-  !•  Eum ,  cjui  decem  dari  (28)  sibi  curari  (29)  sti- 
pulatus  sit  ,  non  posse  decem  petere  ,  quoniam  possit  pro- 
missor  renin  locuplelem  dando  liberari  ,  Labeo  ait  ;  id- 
que  et  Celsus  lib.  VI.  Digeslorum  rei"ert. 


(i)     Quo  ilarc  d.buit  ,  quoquc  agi  potuif. 

(2)  Alioquin  alias  rci  pactio  crit.  Hot.  36.  Illustr.  circa  fin. 
fol.  108.  nbi  tractat  ,  cujns  loci  et  tcniporis  prctium  sestiinai-i  opor- 
toat  a  judice  in  sestiinatione  frugis  facienda. 

(3)  Et  ita  quideni  ,  ut  ejus  loci  tantum  a;stimatio  flat  quo  soh'i 
res  dcbuit  :  id  cst ,  ita  ut  qualis  sit  res  ,  in  ejus  Inci  foro  spectc- 
tur.  l.  22.  supr.  de  reb.  cred.  l.  ult.  supr.  dc  cond.  tiiticiaiiu.  l. 
3.   infin.  supr.  de  act.  einpt. 

(4)  Paclum  de  futura  successionc  non  valet  ,  ut  hic,  nnde  no- 
tant  Placentiui  ,  feudi  investituram  non  valcre  conceplam  post  mor- 
tem  primi  vasalli :  rcprclienduntur  tamen  a  Mediolanensibus  ct  Cre- 
jnonensibus  :  si  modo  fiat  investitura  de  bencficio  incertiE  pcrsonse  ia 
gcnere  :  sccus  si  de  cert^  pei"sonoe  bcncficio  investilura  fieret  ;  tunc 
eniiii  non  valct  investitura  ,  nisi  ea  persona  con.etitiat.  /.  3.  supr. 
pio  sol.    vid.   Laudcns.    1.  feiid.  27.  ^.  si  c/uis  inveslicrit. 

(5)  Haec  stipulalio  cst  contra  bonos  niores ;  nam  successlones  pa- 
ctis  vel  stipulationibus  obstringi  non  jjossunt.  /.  34.  C.  de  traiis. 
l.  4-  C  de  iimt.  stip.  Non  valet  conventio  de  vivcntis  suecessioiie , 
eo  uon  consenticnte ,  /.  uli.  C.  de  pact.  nec  dc  miitua  siiccessionr'  , 
nisi  inter  commilitones.  /.  19.  C.  de  pact.  vid.  Cujac.  16.  oi?s.  3y. 
conveniri  ctiam  nou  potcst  dotali  instrumcnto  ,  ut  vir  uxori  succc- 
dat , /.  i5.  C.  de  pdct.  coment.  An  ct  b;cc  stipulatio  improbatur , 
.qua  libcri  ex  aliqua  tantum  portione  succcdunt ,  et  rcbus  ccrtis  con- 
tenti  sunt ,  et  ca^tcris  renunciant  ,  ut  in  iis  non  succcdant  ?  vid. 
/.  i5.  C.  de  pact.  Goth.  Ha3c  regida  ttiain  locum  babet  in  pact  j 
negative  concepto  de  non  succcdeudo.  /.  3.  C.  de  coilat.  /.  ullim. 
supr.  de  suis  ct  legitimis.  l.  35.  §.  i.  C.  de  inofficios.  testament. 
vide  Gocdd.  de  coiUrah.  stipulat.  cap.  6.  n.  60.  72.  et  scq.  Ans. 
Addc  Joann.  Anrpacb.  /.   4-  epistol.  cap.  4.  S.  L. 

(6)  /.  19.  infii.  supr.  h.  t.  /.  i34.  infr.  h.  t.  impugnat  enim 
jus  testandi.  vid.  /.  52.  ^.  9.  supr.  pro  socio. 

(7)  Et  slc  invito.  §.  3.  Inst.  per  quas  person.  cuiqiw.  l.  3j. 
supr.  dc  adquir.  rcr.  dom. 

(8)  Igitur  commodum  stipulationis  Invito  domino  adquiritur  , 
ut  hic.  Aii  pioprletas?  an  bereditas  ?  an  actio  ?  an  posscs-sio  ?  an 
libcratio  ?  an  libertas  cuivis  invito  adquiri  potcst  ?  vide  Cujac.  hic. 

(9)  Imo  non  obligat.  /.   iQ,  §.  2.  supr.  de  doiiat.  l,   69.    infi: 


(10)  Vide  Cujac.  6.  ad  Afric.  fol.   108. 

(n)  /.  129.  infn.  infr.  h.  t.  l.  78.  supr.  de  condit.  et  dc- 
monstrat. 

(12)  Imo  ,  ut  stipulalio  committatur  ,  omnes  parics  disjuoctivce 
e.vistcre  dcbciit.  /.    i3.   ^.  2.  supr.  de  rel/u^  dub. 

(i3)  Quodauiinodo  praeposteia  sclllcct.  Hinc  eaim  datio  prior  cs- 
se  videtur  couditione, 

(14)  Formulam  hanc  pragmaticariam  ,  sivc  forcuscm ,  ex  nunc  , 
prout  tuiic  ,   pragmutlci  cx   hoc  loco  dcducunt. 

(i5)  Intellige  prsescnti :  qiiippe  particuia  Jicbc  rem  pi-aesentem  dc- 
monstrat.  /.   f{0.  infn.  stipr.  de  rebiis  credit. 

(16)  /.  126,  infr.  h.  t.  t.  ^o.  in  fii.  supr.  de  reh.  cred.  §.13. 
5.    l4-  Iu^(-  de  iuutil.  stipulut. 

(';)  Tlsplspyov  non  vitiat  stipulalionem.  /.  i3.\.  §.  i.  infr.  h.  t. 
l.  56.  siipr.  mandati.  /.  32.  §.  (>.  supr.  dc  auro.  l.  94-  iifr.  dc 
rcgulis  juiis.  §.  5.  Iitstit.  de  inutil.  stipulat.  l.  3".  C.  d^.  donat. 
vlde  /.  17.  C.  de  lestainent.  Trtpisoyi*  1  cst  ,  scn  w%n\iVi-m%  ,  cuni 
aliquid  pr.-eter  intcrrogationem  rcspondclur  :  cui  similis  iviton  ,  de 
qua  /.   39.   in  fiii.  supr.  de  pignorat. 

(iS)  Hinc  ratlo  dubltandi  sumltur  :  solot  cnlm  dici  ,  actu  impcr- 
tinenli  vitiari  stipulationcin.  /.   187.  iifr.  /».   t. 

(19)  /.    i36.   infr.  h.  t. 

(20)  Denarios  Romanos  accipe ,  qul  slDguli  dcnos  asse.?  efncicbant. 

(21)  Manumissum  irl.  vulgat. 

(22)  Actus  ,  qiii  non  valct ,  cxccutionem  non  nTerctur. 

(23)  Qnla  in  fraudem  Lcgis  .'Eha:  Scntise  aUenat  cl  manumittit 
miuor.  vide  /.  4-  supr.  de  servis  exportand. 

(24)  Sed  si  ipse.  vulgat. 

(20)  Id  cst  ,  qui  agit  suprcmum  anni  vlccslml  dicm.  viile  /.  i . 
siipr.  dc  manuiniss. 

(26)  Sti])idatio  reni  salvam  fore.  vulgat.  ct  malo. 

(27)  Hiiic  coilige  ,  faclnm  vcl  datloncm  piom  tti  uon  vldcrl  oon- 
Jra  naturam  stipnlationls  ,  /.  5.  ^-  i-  •s"/^'*-  ^'-  ^-  ^^'"^  sumitur  ra- 
tio  dtibltandi. 

(28)  Danda.  vulg. 

(29)  /,  ult.  infn.  supr.  de  reb.  cred. 


LIBER    QUADPxAGE 

De  pccna  ,  ct  de  eo  ,  f/uod  iaierest. 
68.   Paijlus  lib.    2.   ad  Edictum. 

SI  poenam  stipulalus  luero  ,    5/  (1)  uiild   pecuniam  non 
credidisses   ,    ccrla  (2)  est  et    ulilis    slipulatio.    Quod 
si  ita  slipulatus  fucro  ,    pecuniani  (3)  te  mihi  crediturum 
ipondes  ?  incerta  (4)  est  slipulatio  :     <juia  id  venit  in  sti- 
pulationem  ,  quod  mca   ialfjest  (5). 
De  re  iinpossihili. 
6g.  Ulpianus  lib.   7.   (6)  ad  Ediclum, 

SI  hcmo  morluus  sisti  (7)  uon  potest  ,  uec  poena  rei 
impossibilis  (8)  commiltetur  :  quemadmodum  si  quis 
Stichum  mortuum  (9)  stipulatus  ,  si  datus  iiou  esset  , 
pcenam  stipuletur. 

De  infanie. 

70.  Idkm  lib.    II.   ad  Edictu)n. 

MUlier  ,  qua;  dolem  dederal  populari  (10)  raeo  Gla- 
brioni  Isi'doro  ,  fecerat  eum  promittere  dotem ,  si  in 
matrimonio  decessisset ,  infanli  :  et  decesserat  constante 
matrimonio,  placebat  ex  stipulatu  actionem  non  esse :  quo- 
niam  qui  fari  (n)  non  pjterat  (12),  stipulari  non  po- 
terat. 

De  pa^ncdi  stipuJatione. 

71.  Idem  lib.    i3.   ad  lidictum. 

CUm  quid  ut  (\3)  fial ,  stipulemur    poenam  ,    sic  (i4) 
recte  (i5)  concipiemus,  Si  ita  facium  non    (16)  erit. 
Cuin  quid  ne  fiat  ,   sic  :  si  adversus  icl  factum  sit. 

De  stipulationihus  dividuis  et  individuis.  1.  De  conditione  .^ 

Si  ante  Kal.   illas  opus  perfisctuni  non  erit. 

2.    De  insida  fulci  cnda  vel  facienda.. 

72.  Idem  lib.    20.   ad   Ldictum. 

STipulationes  non  dividuntur  earum  rerum  ,    quse  divi- 
sionem  nou  (17)  recipiunt  :  veluti  (18)    viae  ,  itineris  , 
aclus  ,  aquaeductus  ,  caElerarumque    (ig)    servilutium  (20). 


SIMUSQUINTUS.  48r 

Idem  puto  ,  et  si  quis  facieudum  (21)  aliquid  stipulalus 
sit  :  \n^\xin.  fundum  tradi  ^  vel  fossam  fodiri  (22),  vel  in- 
suIam{io)fabricari.,\d  opc ras  ,  \cl  quid  liis  simile  : 
horum  enim  divisio  corrumpit  stipulationem.  Celsus  ta- 
men  lib.  XXXVllI,  Digestorum  lefi^rt,  Tuberonem  exi- 
stimasse  ,  ubi  quid  (leri  slipulenmr  ,  si  uon  fucrit  factum  , 
pecuniam  (24)  dari  opurlere;  idcoque  etiam  in  hoc  gencre 
dividi  stipulalionem  :  secundum  cjuem  Celsus  ait  pos^e  di- 
01  ,  justa  (25)  a:stimalione  fatli  dandam  esse  pelitioncm. 

§.  I.  Si  quis  itu  stipulatus  sit  ,  Si  anle  Kcdendis  Mar- 
tias  primas  opus  perfccium  non  erit  ,  lum  quanti  id  opus 
crit  ^  taniam  pecunium  dari  ?  diem  promissionis  cedere  , 
non  ex  quo  locatum  est  opus ,  scd  post  Kalendas  Martias : 
quia  nec  (2G)  couveniri  aute  Ralendas  Martias  reus  pro- 
mitteudi   poterat. 

5,   2,  Plane  si  insulim  {1'])  fulciri  quis  stlpulatus  sit  , 

non  est  exspeetandum  ,   ut    iusula    ruat ,    sic    deinde    agi 

possit  :  nec  insula  fieri .,  ut    tantum    temporis    praiiereat  , 

quauto  insula  fabricari  possit.    sed     (28)    ubi    jam    coepit 

mora  facieudae  insidse  fieri ,  tunc  agetur  :    diesque  obligd- 

lioni  cedit. 

Da  die  vcl  condilione  tacitis.    \ .  De  serco  hercdiiario  , 

ejusve  ,  qui  apud  hostes  est.   1.   De  morce 

purgatione. 

73.   Paulxjs  iib,   24.   ad  Edictum. 

/Nterdum  pura  (29)  stipulatio  ex  re  (3o)  ipsa  dilalio- 
nem  capit :  veluti  si  id  ,  (/uod  in  utero  sit  ,  aut  fru- 
itus  fuluros  (3i)  ,  aut  domum  fl?fi?/y?cnn  slipulatus  sit.  lun^ 
eiiim  incipit  aciio  ,  cum  ea  per  (32)  rerum  naturam  prtc- 
stari  potest.  Sic  qui  Carlhagini  (33)  dari  slipulatur,  cum 
rtomaj  sit,  tacite  (34)  tempus  compiecli  videtuv  ,  quo  per- 
veuiri  Carliiagiuem  potest.  'Y  Iteni  si  operas  a  liberlo  quis 
slipulatus  sit ,  non  ante  dies  earum  (35)  cedit  quaiu  iu-. 
dictoe  fuerint ,  nec  sint  prsestitae. 


.(1)     Id  est ,  dcficiente  illa  conditione. 
(a)     Yide  /.   74.  infr.   h.   t. 

(3)  Adde  /.    1X2.  in  fn.  iufr.  h.   t. 

(4)  Id  qnod  intercsl ,  incertum  est.  /.81.  infr.  h.  t.  Poenaccr- 
ta  est.   5-  ii't-  iiist.  de  ferb.  ohl. 

(5)  Id  .  quod  inteiest  ,  incertum  cst ;  ideoqne  ejus  nomine  actio 
inccrti  datur.   vid.  /.    118.  in  fn.  l.    i35.  5.   3.   in  fn.  infr,    h.  t. 

(G)     Al.,  sexto. 

(7)  /.  .\.  supr.  qui  satisdare.  adde  /.  10.  ^.  1.  supr.  si  qtiis 
fautionibus. 

(8)  Impossibilium  nulla  cst  obligatio.  1  i85.  infr.  de  regul.  l. 
lUtini.   infr.  aucB  sent.  sine  avpeilat. 

(9)  /'.  83.'  5.   7.   /.    io3.  infr.  h.   t.  l.  3i.  supr.  de  oblig. 

(10)  Id  cst,  Tyrio.  "Uljianus  enira  Tyrius  inii^  l.i.infr.de  censib. 

(11)  Infjns  slijulari  non  potcst.  /.  i.  supr.  h.  t.  l.  1.  5-  '^* 
supr.  de  oblig.  et  act.  ^.   10.   Imt.  de  inutil. 

(12)  Notaiidtun  est  intirim  hic  infanleui  dici  usqiie  ad  annum 
s^timum.  /.  18.  C  de  jiire  delib.  (  ideoque  Grrcci  imtifrij' ,  ver- 
tunt  )  eliamsi  eum  nondum  coniplcvciit.  /.  23.  ^.  7.  supj:  ad  l. 
jlquil.  igitur  inteliige  /.  C.  //(/)■.  rem  pupilli  sidvam  forc.  de  in- 
fante  ,  qui  cxcessit  annum  scpiiinuiii, 

(i3)  /.    137.   5.   7.   infr.  h.   t. 

(i4)  Foiraara  concipicndarum  paenaliura  stipu]^tioniim  ,  ut  quid 
fiat  ,  vcl  non  fiat  ,  oLscrva. 

(i5)  Yidc  /.    137.  5-  7-  iiifr.  et  5-  uhim,  Inst,  h.  i. 

(16)  In  stipulationibus  facli  afiirjuativi  poena  ncgative  concipicii- 
da  cst, 

(17)  Rerum  individuarum  individua  cst  stipulatio.  Individua  ati- 
tem  quae  sint ,  constat  satis  cx  hujus  lcgis  initio.  Qothofr.  Pro  in- 
tcUectu  hujus  legis  vide  Kinschot.  tr.  de  solut.  induc.  c.  8.  n.  18. 
cl  Gcedd.  dc  contruh.  stipul.  c.  G.  n.  269.  Ans.  Adde  Molin.  de 
diuid.  et  individ.  pcrt.  2.  num.  204.  et  208.  cum  scq.  part.  3. 
71.  54-  citm  scq.  et  n.  147.  Duarcn.  lib.  1.  disp.  c.  19.  Vacon.  til'. 
5.  declur.  72.  Parlador.  icr.  qnatidian.  lib.  1.  cap.  6.  S.  L.  vidc 
.t-tiain   Gilbcrlum  Rcgiuiu  lib.    i.   ivxvTioctoiy.u!)-  c.    i3.  Mod. 

Tom.ni. 


(18)  /.  2.  $.  I.  stipr.  h.  t. 

(ly)  /.    17.   siipr.  de  serrit.  I.    19.  supr.  de  tisu  et  habit. 

(20)  Prseler  usumfructtim.  d.  l.  19.  /.  i.  §.  9.  siqn:  ad  l.  Falcid. 
Cur  ita?  vidc  hic  Corrasium. 

(21)  Facti  stipulalio  individua  cst.  /.2.  5-  '•  '•  4-  $•  '•  I-  54- 
infn.  Supr.  h.  t.  l.  85.  ^.  2.  /.  139.  infr.  h.  t.  l.  09.  sui/t:  lo^ 
cali.  l.  II-  S-  "^4-  supr.  de  lcg.  3.  aestimatio  tamen  facti  ,  item 
ejus  ,  quod  inlerest  ,  et  poena  dividi  potest.  Infr.  h.  t.  l.  i35.  ^. 
3.  in  fn.   Infr.  h.  t.  l.   11.  /.   i3.  in  fin.  supr,  de  re  judicata. 

(22)  Fodi.  ytdg. 

(23)  Vide  taijicn  /,  69.  Supr.  hcati. 

(24)  Ejtis  ,  quod  inlcrest  pra>stalione  debitorem  «eu  promissoretti 
(  iiivilo  etiam  actorc  )  hberari  ,  hiiic  coUigitur.  lU  hic.  vide  tamen 
casus  quosdam  spccialcs  ,  uhi  ipsumiTjct  factum  proraissum  stipulau- 
ti  prrcstandtim  ,  apiid  Socin.   leg.    igS. 

(25)  Juxla  aestimationcin.   wulgat. 

(26)  /.  99.  in  fiii.   Iiifr.   h.  t. 

(27)  /.  98,  injin.  infr.  h.  t.  Tnsulam  ftilciri  spondcs  ?  An  ex- 
spcctondnm  est,  ut  insula  riiat  ?  Insidam  ficri  spomlcs  ?An  tantuni 
tcmporis  cxspectandum  ,  quairtum  requiritur  in  aliqua  insula  fahn- 
cauda?  Ncurrum  cxspcctandum  cst :  sed  cum  prlmiim  mora  ccepit 
iicri  ,  slipulatio  comuiittittir.  Comijiittittir  autcm  si  illu-o  non  fiat. 

(■-8)  Hxc  est  sciilentia  Ccls.  /.  11 5.  in  fn.  Infr.  h.  t.  de  qu.i 
vidc  qtire  notavi  ad  /.    i4-  Sipr.  h.   t. 

(■19)  Cui  ncquc  dics  ncque  coiiditio  cst  adjccta.  /.  41.  5.  i.  6iipi: 
h.  t    I.  21.  Supr.  quando  dies  leg.  l.   i^.  infr.  cfc  rcg.  jur. 

(3o)    /.   24.  supr.  dc  oper.  lih  rt.  ,.,  ,  . 

(3i)  Futuros  frui:tus  rccle  sliptilamur.  /.  8.    Supr.    de    contrah. 

'"%)  l.  14.  Snpr.  h.  t.  l.  9R.  infin.  Infr.  h.  ,.  L  .5  Supr. 
depig^iarib.  /.  18G.  Inft:  de  rcg.  jiu:  §.  uU.  m  fm.  Inst.  cle 
inut.  stip.  _     „     ,  , 

(33)  /.  i4i.  5.  4-  -^"A-  '*•  '•  $•  ■'■  ^"'^-  ^'-  '• 

(34)  /.  2.  5.  6.  supr.  dc  eo  ,  quod  cerlo, 

(35)  /.   24.  Supr.  de  opcr,  libetl. 


482 


DIGESTORUIM 


§.  1.  Si  servus  herediiavius  (i)  stipulatus  sit  ,  nullam 
vim  habilura  sit  (2)  slipulatio  ,  nisi  (3)  ndita  hercdi- 
t;is  sit  :  quasi  condilionem  habeat.  -]-  Idem  est  et  in  ser- 
vo  cjus  (4; ,  qui  apiid  hosles  est. 

§.  2.  Stichi  proniissor  ,  post  moram  ofTerendo  (5)  pur- 
gat  moram  :  cerle  cnim  doli  niali  exceplio  nocebit  ci , 
qui  pecuniam  oblalam  accipere  nokiit  (6). 

Dc  ccrta  iel  incerta  stipiiLitionc. 
74-   Gajus  lib.  8.   ad  Ediclum  Provinciale. 

STipuIalionum  qua^dam  cerlge  (-j)  sunt  ,  quoedam  in- 
certa?  (8)  .  -j-  Certum  (9)  est  ,  quod  cx  ipsa  pro- 
nimcialione  appai-et  ,  quid  ,  viuale  (10),  quantimique  sit : 
ut  eccc  aurei  decem  (11)5  fundus  Tusculanus ,  homo  Sti- 
chus  ,  trilici  Africi  (12)  optinii  modii  (i3)  cenlum  ,  vi- 
ni  Campani  optimi  amphora3  cenluni. 

1.  et  2.  De  generis  stipulcuionc  ^  3.  Usiifructu  ,  4* 
Partu  Arclhusie  et  fruclihus  ,  5.  His  ,  qms  in  horrco  , 
6.  Debito  ,  7.  Faciendo  ,  8.  Alternaliva.  9.  De  sorte  ct 
iisuris.    10.  Fundum  Tusculanum  dari. 

75.  UlpiAnus  hb.   22.   ad  Edictum. 

Ll  Ei  aulem  non  apparet,  quid  ,  quale  ,  quantumque 
}  fit  in  slipulalione  :  incertam  esse  stipuiationem  di- 
cendura  est. 

l-  I.  Ergo  si  quis  {i^)  fundinn  sine  propria  appella- 
tione  (i5)  ,  v(l  honiinem  generaliter  sine  proprio  norai- 
ne  ,  aut  vinum  (16)  .,  frumentunive  sine  qualilate  dari  sibi 
stipulatur  :   incertum  deducit  in  obligalionem  (17). 

5.  2.  Usque  adeo  ul  si  quis  ita  slipulatus  sit  ,  Tritici 
Africi  honi  tnodios  centum  :  cini  Campani  boni  amphoras 
ccntum  ?  incerlum  videatur  stipulari  :  quia  bono  melius 
inveniri  potest.  quo  fil  ,  ut  honi  appellalio  noii  sit  certa; 
rei  signihcativa  :  cum  id  ,  quod  bono  mclius  sit  ,  ipsum 
quoque  Lonum  sit.  •^-  At  cum  optimum  (i8)  quisque  sti- 
pulatur  ,  id  stipulHri  inlelligitur  ,  cujus  bonilas  principa- 
lem  gradum  bonitalis  habet  :  quse  res  eflicit  ,  ul  ea  ap- 
peiJafio  certi  significativa  sit. 

\).  3.  Fundi  ccrli  si  quis  usumfructum  slipulalus  fuerit, 
incertum  (19)  intelligitur  in  obligalionem  deduxisse  5  hoc 
enim  magis  jure  ulimur. 

(i)  /.    iG.  l.   25.  /.   35.  infr.  de  stip.  sen>. 

(2)  HuLifura  est.   //<(/. 

(3)  d.   I.    16.  l.   25.   /.   27.  ir.fn.  l.   35.  Supr.  dc  yact. 
(40  l-    18.    5-   2.   Iiifr.   dc  stip.  sen>. 

(5)  Et  in  illa  oblatioiic  persfvcrando.  /.  122.  5-  5.  irfr.  h.  t. 
1.   3.   in  fm.  supr.  de  act.  enipt. 

(G)     Vitlc  /.   39.  infr.  de  snlut.  i 

(7)  /.  68.  supr.  h.  t.  Inst.  cod.  in  pr.  e.\  his  cerli  condictio.  /. 
9.  supr.   de  reb.  cvcd. 

(8)  Hiiic  ex  stipulalu  actio.  /.  24.  supr.  de  reb.  crcd.  l.  6.  C. 
de  ccntr.  stip. 

(9)  Vide  /.  6.  supr.  dc  reh.  crcd. 

(10)  Essentiam  ,  qualitatem  ,  quanlitatcra  .  hacc  tria  concurrcrc 
opoifet  ,  ut  ccrlum  aliquid  dicatiu-. 

(11)  Quid  ?  eo  casu  quinam  debebuntur  ,  num  exiguiorcs  ?  sic 
videtur  ,  /.  ^5.  supr.  de  lcg.  3.  uisi  consuettidine  aliud  tacite  vcl 
rxpresse  sit  receplum. 

(15)  Exteinorum  frumcntorum  lii  gradus  fuerc  ,  Bceoticum  ,  Si- 
culuin  ,  Africanum.  Plin.    18. 

(i3)  Modio  Romano  respondct  Gallor.  boisscUus.  vide  Bud.  5. 
de  (isse. 

(i4)  Si  quis  ftindum.  vulg.  Hal. 
(|5)  /.    loG.  infr.  h.  t. 

(16)  Vcl  quaniitate.  adde  l.  G9.  5.  4.  supr.  de  jur.  dot.  l.  71. 
siipr.  dc  lcs;.    i. 

(17)  TJt  quilibcl  dando  lil)erettir.  /.  52.  Supr.  manduti. 
(f8)  Vide  /.    18.  5-    '•   sitpr.  de  adiliiio. 

('!))  l-  .8.  Supr.  de  usufriict.  ear.  rcr.  /.  1 .  siipr.  de  cond.  trific. 
Imo  iion  inceitus  est  ususCruclus.  /.  8.  supr.  de  usufruct.  car,  rcr. 


5.  4-  I^^"^^  dubitalionera  recipit  :  si  quis  id  ,  quod  ex 
Jrelhusa  ancilla  natum  erit  ,  aut  fruclus  ,  qui  in  fundo 
Tusculano  nali  erunt  ,  dari  sibi  stipulatus  sit  ,  an  cerluni 
stipulatus  videatur?  Sed  ipsa  natura  manifestissimum  est  , 
incerti  (20)  esse  hanc  stipulationem  (21). 

5.  5.  Scd  qui  vlnum  ,  aul  oleum  ,  vcl  trilicum  ,  quod  (22) 
in  horreo  cst.,   slipulatur  ,   certum  stipulari  inielligitur. 

§.  6.  Qui  vero  a  Titio  ita  stipulaiur ,  Quod  mihi  Seius 
dehet  ,  dare  spondcs  ?  et  qui  ita  stipulatur  ,  quod  e.r  te- 
stamento  mihi  dehes  .^  dare  spondes  ?  incertum  (2 3)  in  obh- 
gationem  deducit ,  licet  Seius  certum  debeat  ,  vel  ex  te- 
stamento  certum  debeatur  :  quamvis  ista^  species  vix  se- 
parari  possint  ab  ea  ,  quam  proposuimus  de  vino  ,  vel 
oleo  ,  vel  trilico  ,  quod  in  horrco  reposilum  est.  et  adhuc 
occurrit  ,  quod  fidejussores  certum  videntur  promiltere  , 
si  modo  et  is  ,  pro  quo  obligenlur  ,  eertum  debeat  :  cum 
alioquin  ita  interrogenlur  ,  id  fide  tua  esse  juhes  ? 

§.  7.  Qui  id  ,  quod  in  faciendo  aut  (24)  non  facien- 
do  ,  stipulatur  ,  incerlum  stipulari  videtur.  in  faciendo  , 
veluli  fossam  fodiri ,  clomuni  Kclificari.^  vacuani  (^5)  pos- 
sessioncm  tradi  (26)  :  in  non  faciendo  ,  veluti  per  (27) 
te  nonjleri^  quominns  mihi  pcr  fundum  tuum  ire  agere 
liceat  ;  per  te  non  ficri  ,  quominus  mihi  hominem  Eroteni 
hahere  liceat. 

§.  8-  Qui  illud  aut  illud  stipulatur  ,  veluti  ,  deccm  vc.l 
homincm  Stichum  ,  ulrum  certum  an  incertum  deducat  in 
o])!igalionem  ,  non  immerito  quaeritur  :  nam  et  res  certae 
designantur  :  et  utra  earum  potius  pra^standa  sit  ,  in  in- 
certo  est.  Sed  utcunque  is  ,  [  qui  ]  sibi  eleclionem  con- 
stituit  adjectis  his  verbis  ,  utrum  ego  velim,  potest  videri 
certura  stipulatus  :  cum  ei  liceat  vel  hominem  lantum  vel 
decem  tantum  intendere  sibi  dari  oportere.  qui  vero  sibi 
eleclionem  (28)  non  constituit  ,   incerlum  stipulatur. 

§.  9.  Qui  sorlem  slipulalur  et  usuras  quascunque  ,  cer- 
ItuTi  (29)  ,  et  (3o)  incertum  (3i)  stipulatus  videtur  :  et 
lot  (32)  stipulaliones  sunt  ,  quot  res  [  sunt  ]. 

§.  10,  Haec  stipulatio  ,  Funduin  Tuscul  .num  da~ 
ri  (33)  ,  ostendit  se  certi  esse  :  conlinetque  ,  ut  domi- 
nium  (34)  omnimodo  efficialur  (35)  siipulatoris  quoquo 
raodo   (36). 

(20)  Atqiii  videtur  essc  cerfa  hffic  stiptilatio  ,  quia  ad  certain  pM- 
sonam  et  ccrlum  fundum  vidctur  csse  relata  :  talis  autein  promissio 
\idetur  cx  nauira  ipsius  relationis  certa.  5-  5.  infr.  h.  t. 

(21)  Quia  incertum  est ,  qui  ct  quales  sunt  fuluri,  /.  28.  infin. 
supr.  dc  judiciis. 

(22)  Relatione  aliquid  dicitur  certum.  /.  7.  §.  i.  supr.  de  con- 
Irah.  einpt. 

(23)  Tnio  ccrtum.  /.  5.  i;j  fin.  supr.  de  re  judicat. 
(^4)  5-   ultim.  Inst.  h.  t. 

(25)  Vidc  /.  68.  in  fn.  supr.  dc  contrah.  empt.  adde  /.  gS.  /. 
1 15.   infr.  h.  t. 

(26)  Factum  ,  antcquam  explicctur ,  nulUim  est  :  tofa  vis  ejus  a 
futura  pcrfcctionc  pcndct:  datio  vero  ab  initio  dominii  translalioncm 
continet  ,  idooque  certa  .  vide  Corrasium  hic. 

(27)  \'u\e  /.   2.  5-   5.   supr.  h.  t. 

(28)  Alleruativa  "cst  incerta.  /.  7.  Infr.  de  injuriis.  Goth.  vide 
Zangcr.  de  exccpt.  pait.  3.  c.  2.  n.   112.  Ans. 

(29)  Respectu  sortis. 

(30)  Vide  qiiae  notavi  ad  /.  3i.  Supr.  de  usuris. 

(3i)  Respeclu  usurarum.  /.  3i.  /.  4'-  infin.  supr.  de  usuris.  L 
3.   C.  de  sentcnt.  quce  sine  certa  quaiititatc. 

(32)  Id  est  ,  d»i.'ie :  mia  scil.  sorlis,  altera  usurarum.  iicqife  enim 
hic  plurcs  cnumeratae. 

(33)  Aliiid  in  tradi.  i.  25.  supr.  h.  t.  Goth.  Explicatur  hic  5- 
a  Joann.   2augcr.  de  except.  part.  3.  c.    i.  n.   iga.   Ans. 

(34)  /.  25.  infn.  supr.  de  conlr.  cmpt.  l.  45.  5-  '•  '^npr,  dc 
lcgat.   I.  /.   3.  supr.  de  usur.  l.    1G7.  infr.  de  tvgut.  jur. 

(35)  /.   23.  supr.   de  scn^it.  prad.  wb. 

(36)  Atquc  ita  indcbitc.  /.  49>  supr,  dc  cond,  indcb. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUIN  TUS.  433 

§■    i.  Cura  funJum  stipiJalus    sum  ,    non    veniunt    fru- 
clus  (ii),  (jui  slipulalionis  temporc  fuermt  (12). 
De  procurLitore. 
79.   TJlpianus  lib.   70.  ad  Edictum. 
^T  procuratori  (i3)  prssenlis  (i^)    fuerit    cautum  (i5), 
k3  ex  stipulatu  aclionem  utileni    (i6)    domino    compt;le- 
re  (17)  nemo  ambigit. 

De  oratione  anihiiiwi. 
80.   Idem  lib.   74.   ad  Edictum. 
Uotiens  in  slipulationibus  (18)  ambigua  (19)  oratio  est, 
accipi  ,  quo  res ,   cjua  de  agi- 


De  alternatione.    i.   De  co  .,  quod  dari  oportct  ■, 

oporichiive, 

76.   Paulus  lib.    18.   ad  Edictum. 

ST  stipulatus  fuerim  illud  ,  aut  illud  ,  cjuod  ego  volue- 
ro  :  hsec  electio  personalis  (i)  cst.  et  ideo  (2)  scr- 
vo  vel  filio  talis  electio  coh.Tcret  (3)  ,  in  heredes  tamen 
transit  obligatio  ,  et  an(e  electionem  mortuo  slipulatore. 

5.  1.  Cum  stipulamur  ,  cjuidquid  (4)  te  dare  facere 
oportLt  -.  id  ,  quod  praesenti  die  duntaxat  debetur  ,  in  sti- 
pulatiouem  deducitur  ;  non  ,  ut  in  judiciis  ,  cliam  fulu- 
rum.  et  ideo  in  stipulatioue  adjicilur  verbum  oportchit  {p)\ 
vel  ita  ,  pnescns  ,  in  dicnive  :  et  ideo  fit  ,  quia  qui  sti- 
pulatur  quidcjuid  te  dare  oportet ,  dcmonslrat  eam  pecu- 
niam  ,  quaj  jam  debetur :  c£uod  si  totam  demonstrare  vult, 
dicit  ,  oportehitve }  ila  ,  pra'sens  ,  in  clicmve. 
De  pama. 

77.  Idem  lib.   58.  ad  Edictum. 

AD  diem  sub  pcena    pecunia    promissa  ,     et    ante    (6) 
diem    mortuo    promissore  ,    committctur     poeiia  ,    li- 
cet  non  sit  liereditas  ejus  adita. 

De  Jiliofamil.  De  tempore  contraetus  spectando. 
1 .    De  fructihus. 

78.  Idem  lib.    72.   ad  Edictum. 

SI  filiusfamilias  sub  conditione  stipulatus  ,  emancipatus 
fuerit  (7)  ,  deinde  extiterit  condilio  ,  patri  actio  cojn- 
petit  :  quia  in  stipulationibus  (8)  id  tempus  speotalur  (9), 
cjuo  (10)  contrahimus. 


Q 


commodissimum  est  id 


tuto  sit  (20). 

De  homine  sistcndo. 
81.   Idem  lib.  77.   ad  Edictum. 

QUoliens  cjuis  alium  sisti  (21)  promitlit,  nec  (22)  adji- 
cit  poenam  (  puta,  vel  servum  suum  (23)  ,  vel  ho- 
minem  hberum  )  ,  quaeritur  ,  an  commiltatur  stipulaiio  ? 
Et  Celsus  ait  ,  elsi  non  cst  huic  stipulationi  additum  , 
nisi  (24)  steterit  (25),  poenam  dari  :  [  in  ]  id,  quanli  in- 
lerest  sisti,  contineri  (26)  :  et  verum  est  quod  C(4sus  ait  : 
uam  qui  alium  sisti  promiltit  ,  hoc  (27)  promiltii  ,  id  se 
acturum  ,  ut  stet. 

^.  I.  Si  procuratov  sisti  aliquem  sine  poena  slipulatus 
slt  ,  potest  defendi  non  (28)  suam  ,  sed  ejus  ,  cujus  ne- 
gotium  gessil  ,  utilitatem  in  ea  re  cleduxissi.  idque  forlius 
dicendum  ,  si  quanti  ea  rcs  sii  (29)  ,  stipulatio  (3o)  pro- 
ponalur  procuratoris. 


(i)  Elcctio  personalis  seu  personae  cohaerens  ex  contracta  voliin- 
taiio  non  transfunditur  :  secus  si  cx.  causa  nccessaria  ,  ut  ,  si  mor- 
tuo  stipulatore  ei  succedatur  post  InijusmocU  ekctioncm  uatam,aut 
si  acjjudicata  cst  clcctio  creditoii  cjua,  l.  11.  supr.  de  fundo  dota- 
li.  vidc  Zas.   2.  T-espons. 

(2)  A    141.   infr.  h.  t. 

(3)  Quoties  scil.  stiimlati  fuerint  illud  ,  aut  illud ,  quod  voluerint. 

(4)  /.   89.   l.    125.  infr.  h.  t. 

(5)  /.   8.   infv.  de  uei-bor.  signif. 

(6)  /.  9.  supr.  de  nautico  fceiwre. 

(7)  Postea  scilicct.  Goth.  Ad  intdlcctum  hujus  legis  vide  Joann. 
Dechcrum.  lil.  2.  dissert.    11.  num.   44-  Ans. 

(8)  Id  est  ,  in  conUactihus  conditio  existens  retrotrahitur  ad 
leinpus  contiactus.  Cur  jus  aluid  cst  in  legatis  ,  in  quihus  conditio 
existcns  retro  non  trahilur  ad  mortis  vel  tostamenti  tcmpus  ,  /.  iS. 
infr.  de  i-egulis  jur.  l.  5.  C.  dc  cond.  inscrt.  ?  An  quia  in  con- 
ti"actibus  factum  filii  versatur  :  In  legatis  non  aeque  ,  ut  Accufs. 
tradit  ad  d.  l.  18.  .'An  quia  contractus  duorum  consensu  pcrfcctus 
vim  hahet  raajorem  retrotrahendi  ,  quam  legata  ,  quae  unius  vohiu- 
tate  perficiuutur  ,  ut  vult  Baldus  ,  Cuniannsct  Za.iius  ,  num.  89-  ? 
An  vero  ,  quod  stricto  juie  idcm  liic  dici  possit  ,  quod  in  lcgatis  : 
aequitas  vcro  rcpugnct ,  quse  postulat  omncra  filii  industriam  pntri 
deheri  ,  quE  nuUa  sit  in  legatis  adquircndis  ,  ut  vult  Duaren.  ?  An 
jiotius  quod  contractus  ex  rc  patris  pcrfici  pra;sumitur  ,  quod  cessat 
in  lcgatis  ,  ct  proesumplio  »it  dcfunctum  velle  conditionis  cventum 
exspectari  :  contiaheiites  vcro  ah  ipso  conlractus  initio  v<;Ile  ohlii;a- 
ri  ,  ut  yidco  Alciatum  ,  Corra.-.ium  ct  Cujacium  scntirc?  hujus  prie- 
sumptionis  hanc  adfcrt  Cujacius  ralioncm  :  qui  conirahit,  iiiquil  , 
suce  posteritati  vult  prospiccre  ,  /.  9.  in  fm.  supr.  da  probat.  idq<n 
contractus  conditionalis  (  |)uta  stipulatore  moricnte  )  j.osleritali  nua 
prolieeret,  uisi  ah  initio  vires  capcrct.  Is  aulcin  ,  qui  lcgat,solum 
lcgatarium  ,  non  ejus  ijotterilateiu  spcctat.  ideoquc  pcndcnlc  condi- 
tione  mortuo  legatario  Icgstum  cxtinguctur  ^  sin  miuus  ,  cvcntum 
conditionis  esspcctandum  csse  apparet. 

(9)  Imo  ,  non  spectatur  tempus  contractus  hahiti ,  sed  existcntis 
couditiouis  post  cnianciiulum  filiuni  ,  /.  i32.  m  /?«.  infr^  h.  t.  l. 
12.  §.  6.  supr.  niandati  ,  l.  46.  in  fin.  Supr.  de  hered-  instit.  l. 
10.  fi  fin.  l.  l^i-  infn.  infr.  de  fdcjuss.  persimilitcr  in  donatio- 
nc  tenqius  conditionis  spcctalur.  /.*  11.  5.  2.  supr.  de  donat.  intcr 
vir.  ct  uxor.  Cur  tam  varic  ?  in  liis  Itgihus  adqiiiri  incipit  ohliga- 
tio  emancipato  filio  post  ckentum  conditionis  non  tam  cx  contra- 
ctu  ante  emancij)ationcra  inito  ;  quam  ab  codcm  filio  post  ijisam 
cmanci|)ationem  iicrfeclo  et  ab->oluto.  Id  est  ,  in  illis  legihtis  adqui- 
ntur  filio  aclio  cx  uunicrationc  facta  post  cinancipaliouein . 


(10)  /.    18.  in  fin.  l.    i^l-  in  fn.  infv.  de  reg.  jur. 

(li)  /.   38.    5-    7-   supr.  de  usnr. 

(12)  Quinam  illi  fructiis  sunt?  An  pcndcntcs?  hi  pars  fundi  sunt  , 
/.  44-  sup?:  dc  rei  ^find.  ct  cum  fundo  alienato  transcunt.  /.  uUim. 
5.  (3.  supr.  qucE  in  fiaud.  cred.  l.  i3.  C.  de  act.  cmpt.  Fundus 
est  ctiam  quidquid  solo  continctur.  /.  ii5.  infv.  de  we/i.  sign.  An 
demcssi  ?  at  hi  non  sunt  fundi.  nulli  igitur  ?  imo  ,  pendcnlcs  hie 
vcniunt.  Cur  ita  jus  est?aliud  cst  in  reali  actione  et  ex  empla  seu 
cojilractibus  bonae  fidei  :  aliud  in  contractihus  stricti  juris.  In  sti- 
jiulationc  ,  quae  est  stricti  j'uris  ,  verba  restricte  interpretamur.  /. 
99.   infr.  h.  t. 

(i3)  De  Advocato  priescnfcis  vide  /.    1.   C.  de  errore    Advocat. 

(i4)  Noii  dissentienfis.  /.  68.  supr.  de  pvocuv.  l.  5.  infr.  de  Pr>z- 
ter.  stip.  Nam  facta  absentis  nomine  non  adqaiiritur  sine  ccssione  , 
/.   49-  infii.  supr.  de  adq.   i>el  ainitt.  possess. 

(|5)  Stipu'atione  conditionali  scil.  Corvas.  ct  cx  re  ipsius  domi. 
ni.  Cuj.  addc  et  si  rcm  siiain  donans  alteri  servarc  non  possit  ,  /. 
i3.  5-  25.  supr.  de  act.  einpt.  l.  18.  in  fn.  supv.  de  dainno.  diic 
idcm  de  procuratore  inilitis.   /.   26.   supv.  de  vcbus  cvcd, 

(if))  Non  directam  si  srictuni  jiis  intueamur. 

(t7)  lis  casibus  scilicet  dc  quihus  dixiinus. 

(iS)  l.3!i.  Jnfv.de  vcg.  jnv.  ct  te.4amenti.  l.3.Supv.de  test.militis. 

(19)  Forte  propter  fMovUia/«)'>  «Vp.'/3'Ai3ty ,  irJ  •&:J-.y.  Dc  amhigui 
efTeclu  adde  /.  3.  supi\  de  rebut  d:d>.  /.  125.  in  fn.  InCv.  de  wev- 
bor,  signif.  dc  obscuro  ,  /.  22.  in  fn.  supv.  defdeic.  Itbcvt.  l.  9. 
Infv.  dc  reg.  jur. 

(20)  Id  ot  ,  ne  percat.  addc  /.67.  iifr.  dc  vegul.  juv.  dummodo 
intcrprctatio  nos  ad  flagitium  noa  deducat.  /.  i-i.  .-.upv.  dc  vcb.  dub. 

(21)  /.  38.  5.  24.  supv.  h.t.  Goth.  vide  Goedd.  dc  coiUvah  sli- 
pulat.   cap.  9.  nuni.   32.   Ans. 

(a-i)  /.  prnult.  supv.  si  quis  caulionihus. 

(23)  Puta  in  causa  noxali.  /.  2.  $.  1.  supr.  si  ex  noxali,  alias 
non  sistitur  ,  /.    i3.  supv.  si  quis  cautinnibus.  l.  6.   C.  de  judiciis. 

(24)  Ll  ,  quod  intcrcst  ,  posnre  subsidium  cst. 

(25)  u4l.  stitcrit. 

(26)  /.  i35.  5.3.  infr.  h.  t.  quod  in  quacunque  stipulationc  facti 
cvenit.  /.   i3.  infn.'supv.  de  re  jud. 

(jin)  Nola  caulionis  sisti  cfifectum./.  1 4  .in  fn.nqir.ii  quis  cautionibuu 

(28)  Proctirator  censctur  ,  iiou  suo  sed  j.rorurarorio  agerc  ,  nomi- 
ne  (ioniini.  /.  27.  /.   28.   supv.  dc  procur. 

(29)  His  verhis  c-ontinetur  vcra  rci  iestimalio, /.  }8.  supr.  dc  do- 
lo.  quae  interdum  rcm  cxccdit.  /.   4-  §■   4-  ■«"/"'•   ^'^  damno. 

(30)  Stipulatio  oppoiiatur  procnratoi  is.  vulg.  sliindatus  propona- 
tur  proc  irator.   Corras. 


4Si 


De  re  sfipiilntoris.    i.  De  mora  et  rei  interitu. 

8?..   Idem  [  lib.   78.   ad  Edictum  ]. 

jVjKmo  rcm    suam  (1)  uliliter  slipulalur  (2)  ,     sed  pre- 

u-  ^"'"-   ^^),?'  '"''*'  "''"  i""iiliter  :    sane  rem  [  meam  1 
mihi  restilin  (4)  recte  stipulari  videor. 

5-    '•  ^j  Post  (5)   moram  promissoris  homo  decesserit 
lenetur  nibilominus  ,    proinde    ac    si     homo    viveret  •     ct 
h.c  (6)  morani  (7)    videlur   iecisse  ,    qui  (8)    liticare  'ma- 
Jiiit  ,  quam  restituere,  '    1      v  y         & 

De  stipulatione  ad  alium  rdata.  i.  De  consensu  vel  dis. 
.^ensu.  2.  Vt  responsio  congruat  interroqationi.  5.  De  his 
qucB  non  sunt  m  commercio.  De  mutathne  .cl  extinctiori 
m  ,  et  ejusdem  rcfectione.  De  re  futrcra.  6.  De  eoncuZ 
SS.  """""•   ^-  ^'  ^^o"~rtuo.  8.    De    ancilla 

I  83    Paulus  [  lib.  72.  ad  Edictum  -1. 

mer  stipulantem  et  promittentem  negotium  contrahitur- 

rumve  eum  ,  „on  obhgatur.  nam  de  se  quemque  promit- 
ere  oportet  :  et  qui  spondet  dolum  mah.m  abesse  ,  abfu- 
tuiumque  csse  ,  non  simplex  abm.tivum  (lo)spondef  sed 
curaturum  (x.)  se  ,  ut  dolus  mah.s  absit.  f  idemque  n 
iJJi.  st,puh.Hon,bus  ,  Hahere  licere  :  item  ,  lenue  per  te 
necjue  perhcredem  tur.n  fieri  ,  cjuominus  fiat^      ^  ' 

A}\\t   ^'.,  .1"^'^"'^  stfpuh^lus  de  alio     (12)    sentiam  ,   tu 

de  r  .\    '  .         "''S"    ^''  '   "'    ''    P^^'^"«    videatur  , 

d i t  r  P  -^'  '"'^■""""  ^"''"^  "^^•'""  '"  ^"^'■""»  (^4)  red- 
ne;  n'J.  '  '"'"'^  ^^^'^"^  credendum  cst,  alioquin  sem- 
pei   negabit  reus  se  consensisse.  l         *     * 

S-   2    Si  stipuJaute  me    Stichnm     aut   PampJn-h.m       tu 
«num  daturum  te  spopo..deris  :    co..s,at    non    (  5      t^ne 
te     nec  ad  interrogalum  esse  responsum.  ^     ^ 

./i;/;  :/f  •'^'''%'"'f  '-^'  summarum  :  vehiti  ,  decem  aul 
rlJ  r  ^''"'^''  ■    ^"^  '"''"  '  ^tsi  decem    spoponderis 

iccte  lesponsum  est  :  quia  semper  in   summis^  id  ,    quod 


DIGESTORUM 


(5)     J'  .1'  2^"-/T/  t  «'^'7«-   ^ol  amitt.  poss. 
fn.  Ipr.t  r.Vw/;  \^-:Z--  f  -^-^-  ^-    -5.  /.    .6.   in 
(G)     Vide  qua.  notavi  ad  i  ?V  '^V""''"-  ^      .  . 

^.^;S4s:^;^;it::ar  :^\"'--*'"-  ^^^*  ^-^^«'e 

^..Jc  Cujac.   10.  oW.''°G    IWn    ?'r  '*'"'"  dicil„,.abnutivu.„. 

u,.po,n,ur  adnuc';.'         "^   '''""*'^^-    ^'^''"'''«   '^'^it"'-    Festo  :  cui 
0  0  /•  5o.  supr.  h.  t. 

(.3)  Vidc/.   6..  /.   r,6.  .,v"-.   r/.  ;■//.//.//,. 

///.  Jiml.  '  ^-  ''•   '"'•  "  ""•"  """"^  cx  his.  Inst.  dc  inu- 

('^0  l-    V?..  supr.  h.   t 
C')^-/-/.    ^^r  S.  ^.  mf>:  h.  t.  ^.  uU.  L.t.    ,e   cnp,  ct 


minus  (i6)  est,  sponderi  videtur, 

$.  4-  Item  si  ego  plures  res  stipuler  ,  Stichum  puta  et 
Pamphdum  :  l.cet  unum  spoponderis  ,  teneris  :  videris 
en.m  ad  unam  ex  duabus  stipulationibus  respondisse. 

J.   5.   Sacram  ,  vel  rehgiosam  rem  ,   vel    us.bus    pubh- 

C.S  .n  perpetuum  relictain     ut /or^.«.  ,  aut  basilicam\in\ 

aut  hominem  hherum  (18),  niutiliter  (19)  stipulor:  quam- 

vjs  saca  ,  profana  fieri  ,  et  usibus  pubjjcis  relicta  iii  pri- 

valos  usus  revertj  ,  et  ex  libero  servus    fieii    potest    Nam 

et  cum  qu.s  rem  profanam  ,   aut    Slichum    dari  promisit 

liberalur  ,  s.  sine  facto  ejus  res  sacra    esse    cceperit       aui 

Sfjciius  ad  hbertatem  pervenerit.   Nec  revocantur    iu  obli- 

gntione,  si  ruisus  Lege  aliqua  et  res  sacra  profana  esse  coepe- 

rjl,ct  Slichus  ex  libeio  servus  effectus  sit:quomam  unaat(|ue 

eadem  causa  (20)  et  libe.andi  et  obligandi  esset ,  quod  aut 

dan  non  possit  ,  aut  dari  possit.   Nam  et  si  navem ,  quam 

spopondjt  ,  dominus  dissolvit,  et  iisdem  (21)  tabuhs  com- 

pegerit  (22)  :   quia  eadem  (28)  navis  esset ,  inciperet  obli- 

gari.  Pro  quo  et  illud  dici  posse  Pedius  scribit  :     Si    sti- 

pulatus  fuero  ex  funclo  centum  amphoras    vini  ,     expecta- 

re  (24)  debeo  ,  donec  nascatur  :   et  si  natum  ,    sine  culpa 

promjssor.s  consumptum  sit  ,  rursum   expectare    debeam 

donec  iterum  nascatur  ,  et  dari  possit  :   et    per    has    vices 

aut  cessaturam  ,  aut  valiluram  slipulationem. 

t  Sed  Jiaec  dissimilia  (25)  sunt  :  adeo  enim  cum  hber 
iiomo  promissus  est  ,  servitutis  terapus  spectaudum  uon 
esse  ut  ne  hajc  ((uidem  slipulatio  de  homine  libero  pro- 
bauda  sft  (26)  ,  Jilam  ,  cum  seri>us  esse  co-perit  ,  dare 
spondes  ?  item  ,  Eum  locum  ,  cum  ex  sacro  reliiriosove 
rrojanus  esse  coeperit ,  dari  ?  quia  nec  prjEsenlis  temporis 
obligaiionem  recipere  polest  :  et  ea  duniaxat  ,  quae  uatu- 
ra  sui  possibilia  (27)  sunt  ,  deducuntur  in  obhgatio- 
nem  v.m  antem  n  n  species  ,  sed  genus  (28)  stipu- 
ar,  videmur  ,  et  tacite  in  ea  lempus  continetur  :  homo 
i.bcr  cerla  specie  contioeluri  :  et  casum  adversammie  for^ 
tunam  spectari  hondnis  li/^eri  ^  ?iegue  cn-ile  ncnue  na- 
turale  esi  (^29)  ;  nam  de  his  rebus    negoluun    recte    gere- 


fcnd.  qure  e,  re?;.n  ,  Papm.an.  i.  syharum.  locus  juJicioruni.  Qmn. 
n;.t  T  *'"'i'"'*^f"^  '  "t  s.Tpius,  ,u  tuc.  et  apucl  Vitruvium  ,5. 
s?n;  "°r  'r^  Jr""*-i^-  P''"-  '^-  ^'"°  Pl"»«,"tcx  Piiuiiepi. 
Mo   s,  Cor.jcl.o  Ncpote  de^n-vs  illustnbus ,  SuConio  et  aliis  potesj 

/  °  /JLo  TtT  '^°/"'.''>^^'''^«'  ^'i^-  '•  ^-  S-  -iarum.  supr.  ncquid 
in  lt9o  pul>hco.  Bas.licum  ,  pro  niagno.  Basilics  ,  nro  tcmplis.  ad- 
de  qn-x  scnpsi  dc  l.asihca  ad  Fcstum.  '  * 

(.8)  /.    ,o3.   infr.  h.  t. 

('9)  .^.   2.   Inst.  de  inutilibus  stipuhit. 

(20)  Contrariorum  uua  cadcmquc  est  causa  ,  contraria  scilic  ct 
ila  Aristotcles  a.  Rhct.  19.  i  yip  «'«t,'  S^.jx^i.,  .Vx.t/o..  .^.«t/x. 
0  .l.gam„r ,  q.ua  dare  possu.nus  :  lihcramur  ,  quia  dare  noa  Jos^u- 
mus.  V.  Cujac.  hic.  '^ 

(21)  Navis  usufruclu  Icgato  ,  si  ca  dissoluta  sit ,  ususfrucius  perit, 
hcct  nsdem  tabuhs  (  nulla  pr.Tlerea  adjcCa  )  rcMituta  sit.  /.  10  C 
7.   c>upr.   qud).  mod.  ususfruct.  ' 

(22)  .^/.  compcgcrat  :  aliud  erit  ,  si  non  restaurata  sit.  /.  88.  «. 
2.  csupr  de  lei^.  3.  Aliud  etiam  crit ,  si  restaurata  fuerit ,  cum  an- 
tea  iiissol.ita  fuissct  ea  mcnte  ,  ut  c,x  cjus  tabulis  ahud  quiddam  (ie- 
rcl.  infr.  h.  t. 

(23)  /.  98.  5.  8.  infr.  de  solut. 

(34)  /    73.  supr.  h:  t.  l.   u  infm.  supr.  de  cond.  ct  demonstrat. 
(2.1)  Argumentum  a  simili  cvancscit ,  allata  dissimilitudiue  aliqua 
VI dc  Socin.  rei^u'.   29.  ^ 

(26)  5.   2.  in  fn.   Inst.  de  inutil.  stipulat. 

^"^tl  ^  ''•  *"/"■•  ''•  '^-  §•   '•  .^'"''^-  fle  inutil. 
(2b)  Quod  non  pcrit. 

(29)  Mortcm  aUcrius  exspcctarc ,  vcl  spectarc  ,  ncque  civile  ,  nc- 
que  r.aturalc  ,  ut  hic.  l.  9.  §.  1.  supr.  de  liber.  et  posth.  undc 
quulam  notaut  ,  suLslitutioncs  omncs  odiosas  esse  ,  ut  qua  mortis 
nlfcnus  captandx  occa.sioiKni  prwbcant.  dc  quo  scripsi  ad  /.  U.  €. 
3.  supr.  de  yulgari.  1  r  »      j 


LIBER    QUADRAG 

mus  ,  qusc  (i)  suhjici  usibus  ,  dominioque  nostro  statini 
fjossurit.  et  navis  si  Lac  menle  resoliita  est  ,  ut  in  aliuia 
iisum  tabulse  deslinarentur  ,  licet  mutato  consilio  perficia- 
tur  ,  tamen  et  perempta  prior  navis  ,  et  haec  alia  dicen- 
da  est  :  sed  si  reficienda;  navis  causa  omnes  tabuK-e  refi- 
xae  sint  ,  nondum  intercidisse  navis  videlur  :  et  composi- 
tis  rursus  eadem  (2)  esse  incipit  (3)  ,  sicuti  de  a:di- 
bus  (4)  deposita  ligna  ea  nieute  ,  ut  reponantur,  aedium 
sunt  :  sed  si  usque  ad  aream  deposila  sit  ,  licet  eadem 
materia  restituatur  ,  alia  (5)  erit.  -f-  Hic  tractatus  etiara 
ad  Praelorias  slipulaiiones  pertinel :  quibus  de  re  resliluen- 
da  cavelur  ,  et  [  an  ]  eadem  res  sit,  quoeritur. 

§.  6.  Si  rera  ,  quam  ex  cansa  lucrativa  stipulatus  sum, 
nactus  fuero  ex  causa  lucrativa  (6)  ,  evanescit  stipulatio: 
sed  si  Iieres  extitero  domiuo  ,  exlinguitur  slipulatio.  Si 
vero  a  me  herede  defunctus  eam  legavit  ,  potest  agi  ex 
slipulaln.  -^  Idemque  esse  et  si  sub  conditione  legata 
sit,quia  et  si  ipse  dt-bitor  rem  sub  conditione  legalam  de- 
djsset,  non  liberarelur  (7)  :  sed  si  condilione  deflciente  re- 
ruanserit ,  petitio  infirmaljitur. 

§.  7.  Stichum  ,  qui  decessit  ,  si  stipuler  :  si  quidem 
condici  eliam  mortuus  poluit  ,  ut  furi  (8)  ,  utiliter  (9) 
me  stipulatum  Sabinus  ail  ;  si  vero  ex  aliis  causis  ,  inii- 
■^liter  :  quia  etsi  deberetur  ,  morte  promissor  liberetur. 
t  Idem  (lo)  ergo  dic(ret,  et  si  mora  facta  defun- 
ctum  (11)  slipularer. 

$•  8.  Si  quis  anciUam  sistcre  se  in  aliquo  loco  promi- 
sent  ,  quae  praegnans  erai  ,  elsi  sine  parlu  (12)  eam  si- 
siat  ,  in  eadera  causa  (i3)  eam  sistere  intelhgitur. 

De  purgatione  morce. 
84.  Idem  iib'^   74.  ad  Edictum. 
C"*   ifjsulam  Jieri  (i^)  stipulatus  sim  ,    et  transierit  tem- 
4J    pus  ,  quo  potueris  (i5)  facere  :  quumdiu    litem  con- 

(i)  De  liis  Degotiari  possumus  ,  quae  dominio  nostro  possunt 
subjici.  *  ' 

(2)  (l.  l.  98.  5.  8.  infr.  de  solution.  Navis  refecta  eadem  sit  , 
neci.e  ,  cx  placitis  Philosophonun  ,  vidc  Plufarchum  m  T/zeseo 
vide  quffi  scnpsi  ad  /.    ^6.   sn,,r.  de  judiciis. 

,  ^^^      Lfcunque  saepius  dissolv«tur,  et  rcstauretur.  /.    76.    Siwr 
ae  judicits.  '    ' 

(4)  Domus  restituta  cadem  intelligitur  ,  si  ea  mente  fuerit  de- 
posita  ,  ut  rcstituerttur  :   sfn  niinus  ,  cadem  non  est. 

/fl     jVrc    '*^"  ^"   "^-  "'^"-  *"/^''-  <7"'^'«  "^odis  usHsfructi 
lS\.,'    r      ^'j'-   "^ '''"'•   ^-   «•  /•    17-  Supr.  de  oblig.  et  actioni- 
bus.  i.ucrativa  duae  caus.x  non  possunt  circa  rcm  eandcm    concur- 
''"7n^  "^'  -""^  ''^  revocaLilis.  ut  /.  66.  5.    ,.  supr.  de  les.  1. 

(7)     Nisi  cx  eventu.  /.  98.  infr.  h.  t. 

,M-.lmnJ  lic/'  '■  *"'  '"■  *"'"'•  ^*^  condicl.  furt.  Potest  condici  res 
pcicmpta  post  moram  ,  et  m  slipulationem  deduci. 

(9)     l-  29.  5.    ,.  supr.   h.  t. 
'' ol    iS-  ^"'   '^'    ™°'^'"r    scquiparantur.    vide  Ilotom.    28.    llhistr. 

(M)  /.  ,o3  infn.  infr.  h.  t.  l.  ,.  §.  9.  supr.  de  oblis.  %.  ,. 
inst.    de  inuld.   stipul  j     ^^        r  S     J        • 

(12)  Actuin  enim  fuit  dc  malre  tantum  :  aliud  esl  in  precario 
l-   10.   supr.  de  precurio.  * 

('3)  Sistendi  promissor  hominem  in  codcm  statu  et  causa  sisterc 
del)ct.  A    ,.  supr.  si  ex  noxali. 

(i4)  Dcmonstrato  scil.  loco  :  alias    haec    stipulatio    nullius   es' 

rmo  /oco.  An  requi.itur  ,  ut  forma  operis  ,  id  est  ,  longitudo  c[ 
auiii.uo  «lcnionstrctur  ?  Ripensis  post  Ludovicum  Romanum  ,  suffi- 
c«e  loci  dcmonslrationem  ,  ait.  Movctur  ,  quod  dcmonstralio  loci 
M  is  osfendatur  pcr  formam  opcris  ,  ct  ccrtitndo    pcr    architccturre 

i?i"j' >,/;•'•■  ''''V-  '"■•  ''  ^-  ^"P-  2-  ^""^'  ^'ifs  i"S"'=«  facicn- 
Use  dcbctne  adjici  ,  ut  mora  connnitti  possc  dicatur  ?  non    est    nc- 

''(%)  rf-l    3"  *"''  ^  ^'^^  sul^intclligatur.  /.   ,37.  J.  3.  infr.  h.  t. 
(16)  raccrc  insulam  promissam  videtur  ,  ^ui  in  puUico  appara- 


essct 
auod 


ESIMUS  QUINTUS.  485 

testatus  non  sim,  ])osse  te  facientem  (j6)  liberari  (17)  pfa- 
cet  :  quod  si  jam  liiem  conlestatus  sim  ,  niliil  tibi  pvo- 
dcsse  ,  si  sdifices. 

De  obligationib-us  dividuis  et  individids.   7.   De  co  ^ 
qui^  curavit  ,   ne  conditio  exisleret, 
85.  Idem  lib.   75.  ad  Edictum. 
TW   executione  (18)  obligationis  scicndum  est  qnatuor  (10) 
J-  causas  esse.    nam  interdum  est  ahquid  ,    quod    a  singu- 
lis  heredibus  divisum   (20)  consequi  possumus  :  aliiid  (21), 
quod  totum  peti  necesse  est ,   nec  divisum  preestari  potesi: 
almd  (22)  quod  pro  parte  petilur  ,  sed  solvi  nisi  (^Z)  to- 
tum      non  potest  :   ahud  (24)  ,    quod    solidura    petendum 
est  ,  hcet  in  sohitionera  (26)  admiltat  [  secutionem  (26)  ]. 

§.  1.  Prima  (27)  species  perlinet  ad  promissoren»  pc- 
cunue  cert(B  :  nam  et  pelitio  et  solulio  ad  portiones  (28) 
hereditariag  speclat.  ' 

5-  2.  Secunda  (29)  ad  opus  ,  quod  testalor  fieri  jusse-- 
rit.  nam  singuli  heredes  in  soJidum  tenenlur  :  'quia  operis 
efTectus  in  partes  scindi  (3o)  non  (3i)  potest. 

5-  3.  Quod  si  siipulatus  fuero  ,  per  ie  heredemve  tuuni 
non  ficri  .f  quominus  eam  ,  agcim  :  si  adversus  ea  fncluta 
sit  ,  tantum  dari?  et  unus  ex  pluribus  heredibus  promis- 
soris  me  prohibeat :  veiior  est  sentenlia  existiraantiuin 
unms  (32)  facto  oranes  teneri  (33)  ,  quoniam  licel  ab  uno 
prohibeor  ,  non  tamen  in  partem  prohibeor  ,  sed  Cceteri 
familiae  erciscundae  judicio  sarcient  damnura. 

$.  4.  Pi'o  parte  [  autera  ]  peti  ,  solvi  autem  nisi  to- 
tum  non  potest  :  veluti  cum  stipulatus  sum  hominem  (34) 
incertum.  nam  pelitio  ejus  scinditur  ,  solvi  vero  nisi  soli- 
dus  non  (35)  potest:  alioquin  in  diversis  (36)  hominibus  re- 
cte  partes  solventnr  ;  quod  non  potuit  defunctus  facere  , 
ne  ,  qiDod  stipulatus  snm  ,  consequar.  -^-  Idem  juris  est  , 
et  si  quis  decem   [  milha  ]   aut  hominera  promiserit. 

$.   5.  In  soHdum  vero    agi    oportet  ,    et    parlis    solutio 

tiim  redjficandi  posnit.  /.  i.  5.  3.  infr.  dc  poUicitation.  qui  jam 
niclioavit  ipsiun  aedificium  :  n;im  qui  jam  perfccit ,  fecisse  ,  non  fa- 
ccre  vidcttir.  sic  sentio,  stipulatorem  patientem  promissorcm  ,  post 
moram  ah  eo  commissam  ccdilicare  ,  liti  renunciasse  tacite  videri  : 
agcntem  autcm  illico  post  moram  non  audiri  promissoi-em  facere  vo- 
lcntem  ,  ut  hic.  nisi  eodcm  momento  non  multo  post  a:dificare  pa- 
ralus  sit.  Eo  enim  casu  judex  sequi  studiosus  niodici  tcmporis  rao- 
ram  facilc  ncgligct.  /.    ,35.  $.  2.   in  fn.  infr.  h.  t. 

(17)  A  quo  ?  a  pcena  in  obligationem  dcducta. 

(18)  Idest  ,  petitioneetsohitione,  quam  Grseci  vocant  fy.8iSxiriUs>. 

(19)  Obligatio  certae  quantitatis  dandre  ,  dividua  est  obligationc 
ct  solutione  :  faciendi  ,  penitus  individua  est  ,  ut  hic.  ct  §.  1"  2.  3. 
infr.  h.  t.  Quid  certae  speciei  obligatio  ?  vide  /.  slipiil.  9.  §.  i. 
iifr.  de  solutionib. 

(20)  Divisim.  vulg.  Hal.  Hsec  cst  prima  species  e-xccutionis ,  Pe- 
ti  pro  partc  ,  Solvi  pro  parte. 

(21)  Secunda  species  cxccutionis  ,  Pcti  solidum  ,  Solvi  solidum. 

(22)  Terlia  spccics  executionis  ,  Peti  pro  parte  et  Solvi  solidum. 

(23)  /.   2.  5-    '•  supr.  h.  t.  l.    ,5.   supr.  de  legat.  1. 

(24)  Quarta  spccies  executionis  ,  Peti  sohdum  et  Solvi  pro  parte. 

(25)  J41.  in  soliitione. 
(26)^/.  sectionem. 

(27)  In  qua  singulis  ab  heredibus  divisim  consequi  possymus. 

(28)  Sensus  cst  ,  singulos  heredes  promissoris  pccuniae  certae  con- 
vcniri  pro  hereditaria  parte  ex  lcge  xii.  Tabularuni.  /.  35.  5.  i. 
supr.   de  hered.  inst. 

(29)  In  qua  heredes  in  solidum  tcnentur. 

(30)  Individuum  id  dicimus  ,  cujus  elfectus  dividi  non  potcst  , 
imde  rursus  notant  factorura  obligationcm  individuain  csse. 

(3i)  /.   72.  supr.   h.   t.   l.    II.  §.   24.  supr.  de  legat.   3. 

(32)  /.  2.  5.  5.  /.  4-  $^-    '•  supr.h.t.I.25.§.  12.  supr.famii.ercisc. 

(33)  /.  4.  5.   j  supr.  h.  t. 

(34)  Obligatio  gcneris  ct  alternativa  ,  qua  petitioncnj  sen  petcndi 
facultatcm  spectamus ,  dividiia  est :   qua  solutionciu  ,  iadividua. 

(35)  /.   9.   infn.  Supr.  de  solutionib. 

(36)  /.  34  •  5'   '•  "(/''•  *5'w/^/*.  dz  solution. 


466 


D     I 


G     E     S 

(i)  intendi- 


adfert  liberaiionem,  cum  ex  causa  evictionis  . 
mus.  uam  aucloris  (2)  heredes  (3)  in  solidum  dcnuncian. 
di  sunt  omnesquc  debeut  subsislere  ,  et  (luohbet  (4)  de- 
iugiente  onuies  tenebuntur  :  sed  unicuique  (5)  pro  parte 
heredilaria  pra^stalio  injungilur.  ^.  ^      ,       ^.,. 

f    6    Uem  si  ila  stipulauo  facla  sit ,  Si  fufidus   litia- 
mts  dalus  nou  (6)  erit  ,  tentiim   dari  ?  nisi    totus    delur  , 
commillitur  centum  :  nec  prodest  parles    fundi  tra- 

prodest  ad 


ptena 


lere  ,  cessante  uno  ,  quemadmodum  non  (7) 
'^nus  liberanduni  ,  partem  creditori  solvere. 
|.   7.  Quicumque  sub    conditione  obligalus  curavent  (8), 

ne  condilio  existeret ,  nihilominus  obhgetur. 

De  numero  stipulationum. 
86.  Ulpianxjs  [  lib.   79.   ad  Edictum  ]. 

Qrod  (9)    dicitur  (10)   ,    tot    stipulationes    esse ,  quot 
res  :  ibi  locum  habet  ,  ubi  res  exprimuntur    slipula- 
tioni :  cteterum  si  non  fuerint  expressae ,  una  est  stipulatio. 

De  re  stipulatoris  futura. 
87    Paulus  [  lib.   75.  ad  Edictum  ]. 

NEmo  (11)  rem  suam  (12)   futuram    in  (i3)  eum    ca- 
sum,  qua  (i4)  sua  fit  ,  utiliter  stipulatur. 
De  viora.    De  fidcjussore   hominem   debitum  interficiente. 
bS.  'Idem   [  hb.  6.   ad  Plaulmm  ]. 

MOra  rei  fideiussori  quoque  nocet  (r5).  f  Sed  si  ti- 
dejussor  servum  obtulit  (16)  ,  et  reus  morani  fecit  : 
mortuo  Sticho  fidcjussori  succurreudum  est.  f  Scd  si  ti- 
dejussor  hominem  occiderit  (17)  ,  reus  hberatur  ,  hdejus- 
sor  autem  ex  stipulalione  conveuui  potest. 

De  eo  ,  quod  duri  oportet ,  oportebiive. 
89.   Idem   [  hb.  9.   ad  Edictum  ]. 

SI  a  colono  ,  cm  fuudum  m  quinquennmm  locaveram  , 
post  tres  anuos  ila  stipulatus  fuero  ,  Quicquid  (ib) 
te  dare  facere  oportet  ?  non  amplius  in  slipulalionem  de- 
ducilur  ,  quam  quod  jam  dari  oporlet  :  [  ni  st.pulatio- 
nem  enim  deducitur  quod  jam  dari  oporlet  :  J  si  aulem 
adjiciatur,  oportehiLve  ,  etiam  fulura  (19)  ol^hgatio  de- 
ducitur. 


(i)  Vide  /.   5.  5.  ult.  supr.  h.  t. 

(2)  Id   est  ,  Ycndiloris.  r     ■   A  W 

^-  ■     ■         ilibct  heredura  in  solidinn  hen  dcbet 


deficiente  :  possit 
39.  Jnfr.  h.   t. 


(3)  Denunciatio  cui 
dua  cst  denique. 

(4)  Id  ci.t  ,   partc  aliqua 
«Jcfendere  ,  l.  cuin  ex  causa. 

(5)  Sub.  hcrcdura. 

(6)  /.  5.  §.  uUim.  supr.  h.  t. 

(7)  l-  9-  S-   ^-   *"/-"'•   ^^^  pignorat.  l. 

(8)  Vide  !.   24.  Supr.  de  cond.  ct  de 

(9)  Vide  l.   29.   supr.   h.  t.     Golhofr. 
siipul.  cap.   6.  num.   'iia.  et  seq.  Ans. 

(10)  Vide  l.  29.  supv.  h.   t. 

(11)  Vide  l.   18.  l.  25.  /.  82.  supr. 

(12)  Y.  l.  82.  Supr.  h.  t. 
(i3)  Paria  sunt ,  aliquid  heri  tempor 

prohibitinn  confcrri. 

(i4)  Quod  siia  sit.   i^ulg.  Hal.       ' 
(i5)  Vidc  /.  49.  supr.  h.  t.  l.  3.   § 


9.  supr. 


pign 


orihus. 


indivi- 
enim   unus    sohdura 


vide  Gocdd.  de    contrah. 

h.  t. 

c  prohj.bito  ,  et  in    tein  pus 


^.  5. 


sup 


r.   de  usur.  l.   4+-  ^'^P^'- 


1.  sup: 
de  opci'. 


.    quod   quisquc. 
libert.     adde    Pa 


.  scntcnt.  7.   5.  ult. 
(iG)  Tunc  non  est 


supt 


:  h. 


niora. 
:.  /.   127. 


(.7)  /.  23 
de  dolo. 

(18)  Vidc  l.  «jS.  5.    I.  supr.  h. 

(19)  Adde  /.  28.  supr.  dc  scrv. 

(20)  Tantum  ,  non  .usurarum. 
(Ai)  Life  contestata  ,  /.  35.  ."Uj- 

purrunt.  /.    18.   hiCr.   de  nouat. 

(■VI)  l.  23.  infn.  Supr.  h,  t.  Paul 


n  fn.  Lfr.    h.   t.  l.    19.    supr. 


prced.  urb 
'.  dc  usur. 


T     O     R    U    M 

De  usuris. 

90.  PoMPONitJS   [  hb.   3.  ex  Plautio  ]. 

CUm  stipulati  sumus  pro  usuris  legitimis  pcenam  in  sin- 
gidos  menses  ,  si  sors  soluta  non  sit  :  etiamsi  sor-  ; 
lis  (20")  obhgatio  iu  judicium  (21)  sit  deducta  ,  adhuc  ta- 
inen  pcena  crescit.  quia  verum  est  soKilam  pecuniam 
non  csse. 

De  pericuJo  rei  dehitce  ,  et  mora. 

91.  Paulus   [  lib.    17.   ad  Plautium  ]. 

SI  serviim  stipulatus  fuero  ,  et  nulla  mora  intercedente 
servus  deoesserit  :  si  quidem  occidat  (22)  eum  promis- 
sor,  expeditum  (28)  est.  sin  autem  npghgat  (24)  infir- 
mum  ,  an  leneri  debeat  promissor  ?  considerantibus  , 
utrum  ,  quemadmodum  in  vindicatione  (2 5")  hominis  ,  si 
neglectus  a  possessore  fuerit  ,  culpae  hujus  nomine  tene- 
tur  possessor  ,  ita  et  cum  dari  promisit :  an  culpa  ,  quod 
ad  stipulationem  attinet  ,  in  faciendo  accipienda  sit  ,  non 
in  non  faciendo  ?  quod  magis  probandum  est  :  quia  (26) 
qui  dari  promisit ,  ad  dandum  ,  non  faciendum  ,  tenetur. 
§.  1.  Sed  si  sit  quidem  res  in  rebus  humanis ,  sed  da- 
ri  non  possit  ,  ut  fundus  rehgiosus  (  puta  )  vel  sacer  fa- 
ctus  ,  vel  servus  manumissus  (27)  ,  vel  etiam  ab  hosti- 
bus  (28)  si  capiatur  ,  culpa  iu  hunc  modum  dijudicatur : 
ut  si  quidem  ipsius  promissoris  res  vel  tempore  stipula- 
tionis,  vel  postea  fuerit  ,  et  quid  eorum  acciderit  ,  nihdo- 
minus  teneatur. 

f  Idemque  fiat  ,  et  si  per  alium  ,  posteaquam  ab  hoc 
alieuatus  sit,id  contigerit.  f  Si  autem  alienus  fuit  ,  et  ab 
alio  tale  quid  accidit  ,  non  tenetur  :  quia  nihil  fecil.  nisi 
[  si  ]  posieaquam  moratus  (29)  est  solutionem  ,  ahquid 
liujusmodi  acciderit  :  quam  distinctionem  et  Julianus  st- 
quitur.  f  Item  si  homo  qui  fuit  promissoris  ,  ex  praece- 
deuti  causa  ablatus  ei  fuerit  ,  quod  slatuliber  fuit ,  perin- 
de  habendus  sit,  ac  si  ahenum  promisisset  :  quia  sine 
facto  ipsius  desiit  ejus  esse. 

§.  2.  De  illo  quffiritur  ,  an  et  is  ,  qui  nesciens  se  de- 
bere  ,  occiderit  ,  teneatur  (3o)  ,  quod  Juhanus  putat  in 
eo  (3i)  ,  qui  ,  cum  nesciret  a  s^  pelilUm  codicillis  ,  ut 
restitueret  (32)  ,  manumisit  (33). 

occisor  culpam  semper  admitlit.  Goth.  vide  in  hanc  Icgcm  Goedd. 
I.  num.  25.  32.  Lconin.  eniendal-  Uo. 
t   II.  Ans. 

(23)  Distingue  ex  /.   96.  Infr.   h.  t. 

(24)  NegUgens  infnmum  ciilpam  prxstat  .  et  de  ta  tenclur  ,  /. 
226.   Infr.  de  uerb.  sign.  hinc  oriHir  prima  rati«  dubitandi. 

(25)  Hinc  altera  dubitandi  ratio  brilur.  /.  36.  $.  1.  l.  ^^.  supr 
de  rei  ^ind.  adde  /.  3i.  5.  1  ••  supr.  dc  additio.  l.  31.$.  3.  /.  ^^. 
in  fin.  supr.  de  hercd.  peiit.  Sed  cur  non  idom  in  promisbore 
in"possessore  ?  In  re  ahcna  custodicnda  ,  cujus  viiKhcatio 
competit  ,  debemus  esse  diligentibsimi  :  in  ca  ,  quae  nonuisi 
nostio  allcri  qu.-eri  potest  ,  licet  nobis  versari  neghgenter  ,  quaM  m 
re  nostra  ,  modo  ab.it  dolus  ,  aut  lata  culpa.  v.  Cuj.  hic. 

(oC)  Promissor  cjus  tanlum  culpje  nominc  tenctur  ,  qune  in  li- 
cicndo,  non  quw  in  negUgcndo  ,  con.siblit  ,/.  ai.  Supr.  de  hcn-d 
ycl  acl.  i'cnd.  adde  /.  i3.  5.  2.  in  pr.  supr.  dc  u.uifruct.  quia  qui 
dare  proinisit  ,  ad  dandum  ,  non  ad  facicndum  ,  tenetur. 

(27)  /.   5i.  supr.  h.  t.  .11 

(28)  Servo  capto  ab  hoslibus  sinc  facto  promissons  .  cessat  cl>li- 
galio  et  cxtinguitur  :  facto  ojus  caplo  ,  ad  pretiura  tenetur. 

(90)  Post  moram  solutionis  debitor  tcnaur  de  casu. 

(3o)  Ltique  tenetur.  Afqui  de  rcpe*endo  q.i-ities  agitur  ,  rgnorans 
et  nc/cien»  non  tcnetuT.  /.  65.  §.  8.  Supr.  decond.  mdcbiti.  l.  ig- 
supr.  de  mort.  caus.  vide  Cujac.  hic.  .  „^i,„c  ri 

(3i)  Hominis  occisor  culpam  semper  adraittit  ,  ctiaras.  petituf 
non  sit  :  nisi  fortasse  justam  aUquam  occuiemii  causam  habue.H. 


de  contrah.  stqfulat.  cap 
1.  cap.  4-  num.   1.  6.  8. 


altri 
facl 


non  novationc  iisurne 


5,  sent.  7.  S-  iilt.  hominis 


(3'2)  Hcreditatera  scftUcet  in  qua  ..•rat  servus 
/.  25.  §.  2.  in  fin.  Supr.   ad  SC^   TrebcU. 
(33)  5.    16.  Inst.  dc  leg. 


qucm 


raanumisit, 


LIBER    QUADRAG 

^,  3.  Sequilur  viclcre  de  eo  ,  quod  Veleres  consliiue- 
runt  ,  quotiens  (i)  culpa  interveuit  debitoris  ,  perpelua- 
ri  (2)  obligalionera  ,  quemadmodum  intelligondum  sit. 
Et  quidem  si  effecerit  prcmissor  ,  quominus  solvere  pos- 
sit  :  expeditum  inlclleclum  liabet  cbnstitutio  (3)  :  si  (4) 
vero  moratus  sit  tantum  ,  Jicesitatur,  an  si  poslea  in  mo- 
ra  non  fuerit  ,  extiugiialur  supcrior  mora?  Et  Cclsus  ado- 
Jescens  scribit  ,  eum  ,  cjui  moram  fccit  in  solvendo  Sli- 
cJio  ,  quem  promiserat  ,  posse  (5)  emendare  eam  moram 
postea  offerendo  :  esse  enim  I)anc  qusestionem  de  bono  (6) 
et  aequo  :  in  quo  genere  plernmqtie  sub  (7)  auctorilate 
juris  scieniice  perniciose  (  inc[uit  )  crratur.  Et  sane  pro- 
babilis  (8)  baec  sentcnlia  est  ,  quam  cjuidem  et  Julianus 
sequitur  :  nam  dnm  quseritur  de  damno  ,  et  par  utrius([ue 
causa  sit  ,  quare  non  polentior  sit  ,  qui  tencat  (9) , 
quam  qui  persccjuitur  ? 

(J.  4«  Nunc  videamus  ,  in  quibus  personis  haec  consti- 
tutio  locum  Iiabet  ?  qua?  inspectio  duplex  est  :  ut  primo 
quaeramus  ,  quae  personae  (10)  efficiant  perpetuam  obliga- 
tionem  ;  deinde  quibus  eam  producant.  Utique  autem 
principalis  (11)  dcbitor  perpetuat  obligalionem. 

f  Accessiones  (12)  ari  perpetuent ,  dnbium  est.  Pom- 
ponio  perpeluari  (i3)  placei:  quare  enim  faclo  suo  fide- 
jussor  suam  obligationem  tollal  ?  cujus  sententia  vera 
est  :  itaque  perpelualur  obligatio  tam  ipsorum  ,  quam  suc- 
cessorum  eorum.  accessionibus  quoque  suis  ,  id  est  ,  fide- 
jussoribus  ,  perpeluant  obligationem  :  quia  in  totam  (i4) 
causam  spoponderunt. 

^.  5.  An  filiusfamilias  ,  qui  jussu  patris  promisit  ,  oc- 
cidendo  servum  ,  producat  patris  obligationem  ,  videndum 
est.  Pomponius  produceie  putat  ,  scilicct  ,  quasi  accessio- 
nem  (i5)  inlelligens  eum ,  qui  jubeat. 

5.  6.  Effectus  hujus  constitutionis  (16)  ille  est ,  ut  adhuc 
homo  peti  possit.  Sed  et  acceptum  ei  posse  ferre  creditur, 
et  fidejussorcm  accipi  ejus  obligationis  nomine.  ►{-  Novari 

(0  Ex  culjia  et  mora  drbitoris  quasi  perpetuatur  obligatio.  dixi 
quasi',  qnia  mora  purgari  potcst.  Occisione  perpetuatur  plane :  nec 
cinm  purgaii  potest. 

(2)     Id  est  ,  perpetnani  cffici.  /.  69.  5.  5.  supr.  mnndati. 
r\     ^i-^*^'  '"^n!'^  ^"''^  anliqui.   /.    ,.   /„/}..  de  privat.  delici. 

(4)  Aliuil  est  tftceic  ,  quominus  solvas  /  aliud  cst  moram  com- 
mitlcre. 

(5)  Mora  oblatioue  purgalur.  /.  -3.  in  fn.  Suvr.  l.  126.  C.  3. 
Infr.  h.  t.  '  J  r  j 

(6)  ^quum  et  bonum  palitur  ,  ut  mora  offercndo  purgari  possit. 

(7)  Sub  aucloritate  jnris  plcrumque  pcrniciose  erratur. 

(8)  In  tlubio  qua:  probabiliora  sunt ,  scquenda  sunt. 

(9)  Ubi  agitur  de  damno  ,  potior  est  causa    possessoris  ,  quam 

(10)  Adde  /.  24.  in  fin.  supr.  de  nsuris. 

(u)  Principalis  dtbitor  pcrpctuat  suam  suique  herctlis  ct  fKleius- 
boris  obligatioDcm , /.  58.  injin.  Infr.  de  fidejuss.  non  tamen  au- 
gct  ,  nisi  fidf  jiissor  in  omnem  cau?am  sit  acceptus.  Z.  8.  supr  de 
eo  ,  quod  cirto.   I.   fj^.   supr.  iocati. 

(12)  Id  est,  personcie  ,  qua;  obligationi  accedunt ,  ut  adpromisso- 
rcs,  mandatorcs,  pecuniae  constitutae  rei  ,  Nouell.  4.  -n-xpcy^^icxi 
vocat  5.  Valerius  7.  ncc  accessio  glorinsae  illius  pompfe  .  sed  auctor 
spectafus  est.  Yulgata  Editio  legit  acccssarice  ,  ct  malc' 

(i3)  Accessionis  culpa  suam  ,  suiqne  hcredis  obligationem  pcrpc- 
tuat  :  non  rei  principalis.  Culpa  accessionis  non  nocet  rco. 

(i4)  l.  54.  supr.  locati. 

(i5)  Patcr  cum  jubet  fjlium  promitfcre  ,  filii  acccssio  est.  /,  49. 
Supr.  h.  t.  adde  /.  24.  supr.  de  usur. 

(16)  /.  83.  §.  7.  supr.  h.  t. 

(17)  /.   3i.   Infv.  de  noi^at. 

(18)  Petilio  ,  fidejussio  ,  novatio  ,  acccptilalio  hominis  mortui 
culpa  promissoris  valct  ;  alioquin  non  valct. 

(19)  /•  8.  §.  2.  Infr.  de  nouat. 

(20)  Potest  enim  quis  suaj  pcrsonse  hcrrdis  personam  adjungcrc. 
*•  38.  5.    14.  «//;,-,  h.  t.  l.  39.  5.  4.  supr.  dc  leg.   j. 


ES  IMUSQUINTUS. 


487 


aulem  au  possil  ha^c  obligatio  ,  dubilaiionis  est  :  quia  ne- 
cjue  hominem  ,  qui  (17)  uou  est  ,  neque  pecuniam  ([Uie 
non  debetur  ,  stipulari  possumus.  Ego  (18)  pulo  novatio- 
nem  fieri  posse  ,  si  (ig)  hoc  actum  inter  parles  sit  ;  cjuod 
[  et  ]  Juliano  placet. 

De  hcrede. 
92.   Idem  [  lib.   18.  ad  Plautium  ]. 

ST  ita  stipuler  ,  Per  te  non  fieri  ,  quominus    mihi  here- 
dique  (20)  uieo  vindeniiam  tollere  liceat  ?  eiiam  here- 
di  datur  actio. 

T)e  "eleclione- 
gS.   Idem   [  li'u.   3.  ad  Vitellium  ]. 

Sr(2i)  sic  stipulalus     fuero ,     Per    te    non  Jieri  .,  quo- 
minus  hominem    e3c    his  ,     quos  habes  ,  su/nam  (22)  ? 
electio  mea  erit. 

De  incerta  stipulatione. 
94.  MAP,t;ELLtJS   [  lib.   3.   Digestorum  ]. 

TRiticum  (23)  dare  oportere  stipulatus  cst  aliquis.  Fa- 
cli  (24)  cjuaeslio  est  ,  non  juris.  Igitur  si  de  aliquo 
tritico  cogitaverit  (26)  ,  id  est ,  certi  generis  (26)  ,  certie 
quantilatis  (27)  ,  id  habebitur  pro  (28)  expresso  :  alio- 
quin  ,  si  cum  destinare  genus  et  modum  vellet ,  non  (e- 
cerit  ,  nihil  stipulaius  videtur  (29)  5  igitur  ne  unum  qui- 
dem  modium. 

De  insula  facienda. 
95.  Idem   [  lib.   5.  Digestorum  ]. 

QUi  insulam  fieri  stipulatur  ,  ila  demum  adc^uirit  obli- 
galionem  ,  si  apparet  (3o)  quo  in  loco  (3i)  fieri  in- 
sulam  voluerit ,    si  (3^)  et  ibi  insuLam  fieri  interest  ejus. 
De  rci  inlerilu. 
96.  Idem  [  lib.   12.  Digestorum  ]. 

QTJi  (33)  servum  mihi  ex  stipulatu  debebat ,    si  in  fa- 
cinore  (34)  eum    deprehenderit  ,    impune     (35)  eum 
occidit  :  nec  ulilis  actio  erit  in  eum  constituenda. 

(21)  Dixi  /.   76.  supr.  h.  t. 

(22)  Hinc  ratio  decidciidi  siimitur  ,  Scrvius  5.  JEneid.  Sumo  , 
inquit  ,  verbum  est  Jurisconsiiltorum  ,  quo  utuntur  ,  quotiescunque 
legatum  non  ab  bcrcde  datur  ,  sed  est  in  accipicntis  arbitrio,  Eo- 
dcm  verbo  in  legatis  ,  Icgatariis  datur  vindicatio  et  optio.  i4„ 
UIp.  §.3. 

(23)  Non  expressa  quantitate  vel  genere.  dixi  /.74.  /.  75.  supr.  h.  t. 

(24)  Cur  ?  qua;rendum  est  ,  quod  genus ,  quemye  modum  tritici 
quis  promiserit. 

(25)  Ut  quia  de  tritico  tractatus  habitus  fuerat  inter  contrahcn- 
tes  :  Ex  tractatu  ,  ex  prseratione  contractus  intcrpretatio  sumcndn » 
/.   134.  5.    I.  Infr.  h.  t. 

(26)  Id  est ,  ccrtae  quantitatis  :  ea  sumitur  ex  gcnere  et  bonitatc. 

(27)  Quantitas  quid  significet ,  vid.  H.  Vultcjum  in  discepi.  c, 
10,  Ans, 

(28)  Stipulatio  tritici  sine  quantitatc  exprcssa ,  aut  intellecta ,  est 
inutilis.  /.  n.'^.  Irifr.  h.  t.  Inccrta  non  est,  qua;  non  est  exprcssa , 
si  modo  possit  infeliigi  cx  ccrtis  conjecturis.  quid  enim  ,  si  fru- 
menti  traclatus  antc  stipulationem  habitus  sit  ? 

(29)  Imo  videlur  ,  arg.  l.  7.  Supr.  de  tritico. 

(30)  Id  autem  ex  aliqua  certa  conjectura  apparcre  potest ,  ut  in. 
l.  36.  in  fin.  supr.  de  condit.  ct  demonstrat.  adde  quae  notavi  ad 
/.  74.  /.  84.  supr.  h.  t. 

(30  Vide  /.    II 5.  Infr.  h.  t. 

(32)  Nemo  ad  agendum  admittitur  ,  nisi  ejus  intersit.  /.  97. 
§.   I.  Infr.  h.  t. 

(33)  Dixi  /.91.  supr.  h.  t. 

(34)  l.  24.  injin.  supr.  dc  pignorat.  /.  53.  §.  3.  Supr.  de  le- 
gat.  I.  puta  in  ipsis  rcbus  Vencreis  firxvio^popcf).  vide  /.  aS.  Injr. 
ad  leg.  Jul.  de  adulter.  in  adulterio  vel  raptu  ,  adde  ea  quae  no- 
tavi  ad  /.  54-  §.   i.   supr.  hcati. 

(35)  Factum  legitime  pccnam  non  mcrctur  ,  nt  hic.  et  /.  4-  '" 
fm.  C.  ad  leg.  Jul.  de  adulteriis.  sic  Scncca  5.  declamat.  objici 
non  polcst ,  quod  Icgc  factmn  cst. 


A^o 


DiaESTORUT\I 


I)e  rc  mpossihilL    i  ■  Si  quis  pro  alio  se  soluturum 

spoponderit.   2.   De  conditionc  nuptiavum. 

qn.  Celsus  [  lib.   26.  Digeslorum  ]. 

SI  iia  stipiilaiui  luero  ,    Te  sisti  :  nisi  (1)  stcteris  ,  Hip- 
poccntaurwn  (2)  dari?  proinde  (3)  erit  atque    te  sisti 
sohuumodo  siipulatus  essem. 

i.  1.  Possum  utiiiter  a  te  ita  slipulari  ,  Titii  nomine 
te  soluturuvi  ?  ncque  enim  hoc  simiJe  est  ilii  ,  Titiuni 
daturuni  (4)  ?  sed  ex  ea  slipulatione  ,  dum  inlerest  mea  (5), 
5gere  possum.  et  ideo  si  locuples  (G)  sit  Titius  ,  njhil  ex 
hac  stipulatione  consequi  po<ksim  :  quid  euiin  mea  inlerest 
id  a  te  fieri  ,  quod  si  non  leceris  ,  aeque  salvam  pecuniam 
habilurus  sum  ? 

§.  5.  Si  tihi  nupse.ro  ,  decem  (j)  dari  spondes  ?  causa 
fiosuita  i3)  denegandam  aetionem  puto  ;  nec  (9)  raro  pro- 
habdis  causa  ejusmodi  stipulaiionis  est.  \  Item  si  vir  a 
pmliere  eo  modo  non  in  dolem  «tipulatus  est. 

J)e  re  stipulaloris.  De  servitutibus ,   x.  De  insula 

fulcienda. 

98.   Marcellus  iib.  20.   Digestorura. 

EXistimo  (10)  posse  /c/ ,  quod  meuni  est  ,  suh  (i  i) 
condilione  stipiduri.  item  viam  [  stipulari  ]  ad  jun- 
dum  posse  ,  quanquam  interim  fundus  non  sit  meus.  aut 
61  hoc  verum  noa  est  ,  et  ahenum  lundum  sub  conditio- 
ne  stipulatus  fuero  ,  isque  ex  lucrativa  causa  meus  esse 
cocperit  ,  confestim  perimeretur  (12)  stipulatio  :  et  si  lun- 
di  dominus  sub  conditione  viam  stipuklus  fuerit  ,  statim 
fuudo  alieuato  evaaescit  slipulatio  :    et  maxime  secunduin 


illorum  opinionem  ,  qui  etiani  ea  ,  quse  (i3)  recle  con- 
stiterunt  ,  resolvi  putaat ,  cum  in  eum  casum  reciderunt, 
a  quo  Don  potuissent  consistere. 

|.  1,  Ex  hac  (i4)  slipulatione ,  Insidam  (i5)  fulciri 
spondes  ?  quando  nascatur  actio  ,  quoeritur.  et  ulique  non 
[  est  ]  expeclaudum  ,  ut  ruat  :  nec  eniai  niliil  stipuia- 
loris  juterest,  fuUam  potius  csse  ,  quam  non  esse  :  nec 
lamen  recLe  agelur  ,  si  nonduni  prajterierit  temporis  taiiT. 
lum  ,  quo  fulcire  potuerit  redeniptor. 

De  interprctatione  stipulationis.    i.  De  conditione 

intra  diem  implenda. 

99.   Celsus  \i\i.   38.   Digestorum. 

QUidquid  adstringeuds  (16)  obligationis  est  ,  id  nisi 
pahim  verbis  expriniilur,  omissum  intelligendum  (17) 
esi,  ac  lere  secuadum  (18)  promissorem  iaterpretamur  : 
quia  stipulatori  liberum  fuit  verba  late  concipere.  Nec 
rursum  promissor  (19)  ferendus  est  ,  si  ejus  intererit  ,  de 
certis  potius  vasis  forte  ,  aut  hominibus  actum. 

^.  I.  Si  stipulatus  hoc  modo  fuero  ,  Si  intra  biennium 
Capitoliuni  non  ascenderis  ^  clari?  aonnisi  prKterito  (20) 
hiennio  recte  petam  :  nam  elsi  ainbigua  veil)a  sunt  ,  sic 
tamen  exaudiuntur  ,  si  immutabiliter  verum  fuit  te  Capi- 
lolium  non  ascendisse. 

De  conditione  in  pntteritum  vel  in  proesens  tempus  relata. 
100.   MoDESTiiviiS   [  lib.   8.  Regularum  ]. 

COnditio  (21)  ia  (22)  praeterituai  non    tantum  in  pr.-e^ 
sens  (23)  tempus  relata  ,  sialim  aut  peremit  (24)  ^^^i' 
gationem  ,  aut  omuino  non  differt  (25). 


(i)  /.    126.  in  fin.  infr.  h.   t. 

(2)  Hippocentauruin  dari ,  stipulatio  inutilis  est.  $.  1 .  Instit.  de 
inutilib.  stipul.  et  ibi  Theoph.  Stoici  eodem  exanpJo  iisi  suut  ,  te- 
ste  Laerlio  ;  et  Sccplici  ,  teste  Einpirico.  Galcnus  3.  de  usu  par- 
tium.  et  4.  de  dfjicultate  pulsuum  ,  invelutur  in  Pindarum  ,  ut 
qui  finxerit ,  ex  honunibus  el  Magnesiis  cquis  Hippocentauros  na- 
{os  fuisse.  Hinc  TuUius  2.  de  natura.  Quis  Hippocentaurum  fuissc 
aut  Chima3ram  pufat?  Idcm  Tuscul.  i.  ct  2.  de  dit^inat.  et  i.  de 
natura.  et  Lucretius  5.  Scd  neque  Centauri  fuerant  ,  tieque  tem- 
pore  in  ullo  Esse  queant  duplici  naUira  et  corpnre  hino:  Ex  alie- 
nigenis  menibris  compacta  poteslas.  Yeruintamcn  Plin.,  lib.  7.  re- 
fert  ,  se  sub  Claudio'Hippoccntaurum  cx  /Egypto  allatum  suis  ocu- 
Jis  vidisse.  Quin  ct  Claudius  Cce^ar  in  Tlicssalia  natum  Hippoccn- 
taurum  scrJpsit  ,  eademqiie  dic  inleriisse.  Huic  non  est  absimile  , 
quod  refert  Hieronymus  in  vita  Pauli  Eremitae  ,  Hippocentaurum  , 
.et  Satyrum  Autonio  visum.  Et  Satyros ,  id  est  ,  homines  ex  capra 
ct  homine  permixtos  fuisse  relcrt  Plin.  ibid.  et  Plutarchus  in  6'jL- 
la.  Sub  Constantino  etiam  Satyrum  Alexandriam  perducluin  ex  J£,- 
gypto  ,  sale  conditum  ,  ct  Antiochiam  alkitum  ,  ut  ab  Impieratore 
videretur  ,  memoriae  proditum  c»t.  vide  Alciat.  9.  Parej-g.  38. 
Corras.  5.  Miscell.  2.  adde  de  Hii-^poccntauio  illud  Augustini  ,  5. 
aduersus  Faustum  Manichoeum.  Christiauam  fidem  ,  inquit  ,  Hip- 
pocenlaurum  facitis  ,  nec  equum  pcrfectc  ,  ncc  liomincm  :  nobis  sp- 
fi  Christo  servire  permittitc.  Apud  Hicronymum  diglo  loco  Hippo- 
centaurum  hominem  cquo  niixlum  Antouius  definit.  jjddit  etiain  , 
i)arbarum  nescio  quid  infiendisse  et  Jregisse  polius  verba  ,  quam  lo- 
quutum  ,  Satyrum  aulem  se  talcm  vidisse  rcfcrt  ihid.  Anlonius  , 
haud  grandem  homiuiculum  ,  aduncis  narjbus  ,  fronte  cornibus  aspc- 
jata  ,  cujus  pars  cxlrema  corporis  in  caprarum  pedes  desinebat.  ad- 
jilit  ctiain  loquutum  ,  et  ejus  vcrba  icfcrt ,  quae  ibid.   vicIg. 

(3)  Perifide  erit.  vulg.  Haloand.  Iiinc  colljge ,  inptilem  adjcctip- 
juem  non  vitiare  utilcm  obligationcin. 

(4)  Qua  faclu|n  flli.enum  pfomitlitur.  /.   38.  supr.  h.  t. 

(5)  Vide  /.   95.   i/ifn.  supr.   h.   t. 

(6)  /.    ii:>..   infn.  Infr.  h.   t. 

(.7)  /.   32,   J.   22.  suj)r.   de  donat.  inler  yirum. 

(8)  Nam  si  ex  causa  douationis  stipulatio  sit  inlGrposila  ,  corifor- 
mr  \m  tempus  matrinionii :  ideoque  ncn  valet  ,  /.  3.  ^.  lu.  /.  li. 
supr.  dc  donulion.  inlcr  ^'irum.  /.  4>  ^-  de  dijnationib..  ante  nu- 
ptias.  sin  alia  jusla  causa  stipiilatiouis  interpcncudas  fuit  ,  uliquc 
)!-ata  esse  potest.  Pcnna  constringi  iion  possunt  nuptioe  ,  /.  i34.  Injr. 
h.  t.  quas  nihil  vctat  pra;miis  allici. 

(9)  Id  cst ,  et  raro.  Accursius»  nunquam.  yilii ,  ncc  rara. 


(10)  Yidj2  l.  3i.   supr.   h.  t. 

(11)  /.  3i.  supr.  h.  t.  l.  61.  supr.  de  contr.  empt.  /.  4''  $•  ^- 
supr.  de  legat.    i. 

(12)  Perimetur.   Haloand. 

(i3)  /.    140.   infn.  Infr.  h.  t.  ^.   2.   Inscil.  de  inutil.     stipulat. 

(14)  Dixi  /.  93.  sitpr.  h.  t. 

(i.j)  Vide  /.   72.   in  pr.  et  fin.  supr.  h.  t. 

(!())  Ts  (ruiJ.$xW^/ji:VQi>  T^  <rv<;cl<ri:v  t»;  fyO)t*5'  ''•  Erlr.g.  efi^. 
ex  lib.  43.  tit.  I,  c.  98.  Stipulaliones  dictae  ,  quod  per  eas  firnii- 
tas  obligationum  constringitur.  Paul.  5.  sentent.  7.  ^.  i.Hincnou- 
nuUi  coiiigunt  ,  stijiuhTtioncs  csse  coutractus  stricti  "juris  ,  ideoque 
in  stipuiatiouibus  obligatioucm  ct  scntentiam  catenus  nasci  ,  et  fer  - 
ri  ,  quatcnus  lingua  nuncupatuia  cst  ,  ut  hic.  sccus  in  bonce  fidei 
judiciis.  Hinc  Catcllianus  Cotta  in  niemor.  in  verbo  J.ocavit  ,  scri- 
bit  ,  VinctK  locatione  facta  colono  ,  ca  lcgc  ,  ut  dimiili.un  parlem 
fructuum  colligenciorum  domino  daret,  coh^num  tencii  ad  prseslan- 
dam  dimidiam  aliorum  fiuctuum  ,  quo  casii  in  vinea  arborcs  plap- 
tavcrit.    Goth.  vide  Cujac.  lib.    i^.  observat.  cup.   3i.  S.   L. 

(17)  /.    126.   in  fn.  Infr.  h.   C.  adde  /.   25.  supr.  dc  liberat. 

(18)  Vide  /.  38.  §.  18.  supr.  h.  t.  l.  26.  Supr,  d»  reb.  dub, 
l.  47.  supr.  de  oll,  et  act.  l.   Sg.   supr.  de  pactis. 

(19)  Addc  /,    110.   in  /in.   Infr.   h.  t. 

(20)  /.  27>  infn.  l.  72.  ^.  i.  supr.  h.  t.  l.  6.  supr.  de  oblig. 
l.  loi.  Infr.  de  rcgul.  An  idem  iu  usucapiouibus?  vide /.  G.  supr. 
de  usurput. 

(21)  /.    120.    Infr.    h.    t. 

(22)  Vide  /.   87.   sitpr.   de  reb.   crcd. 

(23)  lu  futurum  lempus  coUat»  conditioncs  non  sunt  ncc^sMiria:. 
Quod  ftiluruin  cst  ,  ncccsse  non  cst  evenirc  ,  cum  possit  non  cvc- 
Iiirc  :  et  iiicertuin  ,  id  cst  ,  nec  veruin  ,  ncc  fajsum.  II.tc  cst  i^ei.- 
tentia  Aristotclis  ,  Cluysippi  ,  ct  Stoicoruiu  oipnium  ,  quam  Juris- 
consulti  scqunntur  ,  qui  fere  oaines  ab  Stoicis  iuslituti  sunt  :  ct 
ideo  partus  fufuri  stipulationcm  ccnscnt  inccrtain.  /.  'jo .  supr.  h.  t. 
addc  /.  16.  supr.  de  injusto.  A  superioribus  disscntit  Paul.  /.  28. 
fn  fin.  Supr.  de  jud.  ait  enim  ex  scuteutia  Diodori  ,  fulura  ,  an- 
tcquam  fiant  ,  esse  vera  vcl  falsa.  v.  Cujac.  hie.  sic  sentio,  resfu- 
tiiras  actn  nondum  csse  ;  futuras  tajncn  ccrto  cxtituras  ;  alloquin 
futuroe  non  csscnt. 

(24)  Pcrirait.  ffal.  peremit  ,  si  ita  non  sit.  Quod  non  cst  ,  w- 
ccsse  est  non  csse. 

(25)  Si  ita  sit  ,  sc,  Quod  cst  tcl  fuit  ,  ncccsse  c.-l  e««c  tcI  fmssc, 
Conditiones  ese  sunt  neccssarix. 


LIBER  QUADRAGESIMUSQUINTUS. 


489 


De  puberibus. 
101.  Idem  Jib.   4-   <ie  Prcescriptionibus. 

PUberes  (i)  sine  (2)    curaloribus  suis    (3)    possunt  (4) 
ex  stipulatu  obligari  (5). 

De  cvktione  et  sumptibus  litis. 
102,   Idem  lib.   5.  Responsorum. 

VT^Enditores  emptori  caverant  pro  e\iclione .,  quanti  ejus 
interesset  :  [  sed  et  ]  specialiter  adgnituros  ,  si  in 
lite  (6)  mota  sumptus  fecisset  ,  einplori  stipulanti  pro- 
miseraiit  :  post  mortem  eraptoris  ,  unus  ex  venditoribus 
ad  judicium  vocavit  (7) ,  pretium  sibi  deberi  dicens  (8)  : 
heredes  (9)  ejus  ,  qui  sumptus  in  defensione  causae  fa- 
ctos  ,  cum  probarent  pretium  solutuin  fuisse  ,  ex  stipula- 
lione  petebant.  Modestinus  respondit  ,  si  [  in  ]  eas  iin- 
pensas  venditores  promiserunt ,  quae  ob  lilem  de  proprie- 
tate  institutam  faclae  essenl :  minirae  ex  stipulatu  peti  pos- 
se  ,  quod  erogatum  est  (lo)  ,  dum  alter  ex  venditoribus 
prelium  ,  quod  jam  fuerat  exsolutum  ,  petit. 

De  homine  libero  ,  vel  mortuo.  De  fundo  hostium. 
io3.   Idem  lib.   5.  Pandeclarum. 

Llber  (11)  homo  in  stipulatura  deduci  non  potest :  quia 
nec  dari  oportere  intendi  nec  seslimatio    ejus  prsestari 
polest  :  non  magis  quam    si    quis    dari     stipulatus    fuerit 
inortuum  (12)  hominem  SLUt  fundum  hoslium  (i3). 
De  servo  ,  qui  paelionis  pro  Ubertate  reum  dedit. 
104.  Javolenus  lib.    11.   ex  Gassio. 

CUm  sorvus  pecuniam  pro  libertate  pc^clus  est  ,  et  ob 
eam  rem  reura  (i4)  dedit  (i5)  :  quamvis  servus  ab 
alio  (16)  manumissus  est  ,  reus  (17)  tamen  recte  obliga- 
tur.  quia  non  quaeritur  .  a  quo  mauumittaLur  (i8),  sed 
ut  mauumiltatur. 


De  alteniatione  ^  et  mora ,  et  rei  interitu. 
io5.  Idem  lib.  1.  Epistolarum. 

STipulatus  sum  ,  Damam  aut  Erofem  sermm  dari  ; 
cum  Damam  dares ,  ego  quominus  acciperem  ,  iu 
mora  fui  5  mortuus  est  Daraa  :  an  putes  me  ex  stipulatu 
actionem  habere  ?  Respondi  :  Secundum  Rlassurii  Sabini 
opinionein  puto  te  ex  slipulatu  agere  non  posse  :  nam  is 
recte  exisliinabat  ,  si  (19)  per  debilorem  raora  non  esset , 
quominus  id  ,  quod  debebat ,  solveret ,  continuo  (20)  eum 
debito  liberari. 

De  fundo. 

106.  Idem  lib.   6.   Epistolarum. 

QUi  ex  pluribus  (21)  fundis  ,  quibus  idem  nomen 
impositum  fuerat  ,  unum  funduiu  sine  (22)  ulla  no- 
ta  (23)  demonitrationis  stipuktur  ,  incertum  stipulatur  : 
id  est  ,  eum  fundum  slipulatur  ,  quem  promissor  (^4) 
dare  voluerit.  tamdiu  autem  voluntas  promissoris  iu  (^5) 
pendenti  est  ,  quamdiu  id  quod  promissum  est ,  solvatur. 

De  emancipatione. 

107.  Idem  lib.   8.  Epistolarum. 

UTrum  lurpcm  (26)  talem  stipulationem  putes  ,  an 
non  ,  qusero  :  Paler  naturalis  filium  ,  quem  Titius 
habebat  in  adoplionem  (27)  ,  heredem  instiluit  ,  5/  pa- 
tria  (28)  potestate  libercdus  esset  :  paler  (29)  eum  ado- 
ptivum  (3o)  non  alias  emancipari  voluit  ,  quara  (3i)  si 
etiam  (3^)  dedisset ,  a  quo  slipularetur  (33),  certam  sum- 
mam  ,  si  eiim  manumisisset  :  post  emancipalionem  adit 
heres  filius  :  pelit  nunc  pecuniam  pater  ex  stipulatione 
supra  relata.  Respondit  :  Non  [  puto  ]  turpem  esse  cau- 
sam  stipulationis  ,  utpote  cum  aliter  fiiium  emancipaturus 
non  fuerit.   nec  potest  videri  injusta    causa    stipulationis  , 


(t)     Aliud  in  pupillo.  v.  hic.  Cujac.  et /.  7.  C.de  contiah.  stip. 

(2)  Curatoreni  eliam  habentes.  /.  3.  infin.  C.  de  in  integr.  rest. 

(3)  Quos  habent  sc. 

(4)  Imo  non  possunt  :  datur  enim  eis  restitutio.  /.  1.  iii  fin. 
C.  de  inutii.  stip.  l.  1.  supr.  de  in  iniegr,  rest.  An  diceraus  obli- 
gari  ,  ut  hic.  sed  restitui  cx  d.  l.  i  ?  An  vero  pupillos  ciiratorem 
habentes  ,  vondentes  aut  contrahentes  non  obligari  :  non  habcntes  , 
obligari  quidem  ,  sed  restitui  ?  An  potius  puberes  sine  curatoribus 
suis  posse  obligari  :  impuberes  sine  tutore  non  posse  :  et  quidem  il- 
los  recte  obligari  ,  sed  restitui  ? 

(5)  Nuptias  contrahere  ,  /.  20.  supr.  de  ritu.  ct  solutum  acci- 
pere  ,  /.  7.  §.  2.  supr.  de  minoril^  jorare  ,  /.  9.  ^.  4-  supr.  de 
jurejur.   hereditatem  restituere   ,  /.    i.  5-    i4-   "Supr.  ad  SC.    Treh. 

adire  hereditatera  .  argt.  l,  i5.  in  fin.lnfr.  de  appellat.  at  non 
Tcndere.  /.  3.  C.  dc  in  integr.  rest.  Gotii.  Puto  hic  legendsun  es- 
»e  obligarc  ,  argum.  d.  l.  3.  junct.  l.  9.  Supr.  de  auctor.  tut.  ne 
manifesia  statuatur  antinomia  ,  neque  obst.  /.  11.  §.  14.  Supr.  de 
act.  empt.  Cujus  soiutio  est  ex  /.  14.  supr.  de  e«cept.  rei  Judic. 
nempe  qood  non  sit  causa.  Coacordat  /.  i.  C.  de  aucfor.  prcB- 
stand.  S.  L. 

(6)  Proprietalis  scil. 

(7)  Ad  judicium  vocantur  hercde»  etc.  i^ulg. 

(8)  Utpote  nondum  solutuni  ab  emptore. 

(9)  Sic  restitne  ,  heredes  emptoris  sumptus  in  defensionc  etc. 

(10)  Ego  ct  Titius  rcm  tibi  vendidimus  :  de  evictione  quoqiie 
tibi  cavimus ,  et  specialiter  ,  si  in  iite  mofa  sumptus  fccisses  ,  eos 
loddi  tihi  proinisimus.  Titius  a  tuis  heredibus  prctium  rei  sibi  jam 
solutum  cxigere  voluit ,  sumptus  in  eo  judicio  heredes  tui  fecerunt? 
Eos  sumptus  tibi  non  debeo.  Cur  ?  sumptus  in  lite  dc  re  vendita 
evicta  factos  oaiitum  proniisisse  \adeor  :  non  autem  factos  in  lite  de 
prctio  :  indefinita  promissio  ad  rcm  ,  de  qua  actum  fuit  ,  cocrccn- 
da  ,  non  ad  aliam  extendcnda.  An  cos  sumptus  amittes?  rainimc  : 
eos  enim  a  Titio  repetes  ,  quod  tcmere  tc  in  jus  vocaverit.  /.  79. 
supr.  de  judiciis. 

(11)  /.  83.  |.  5.  supr.  h.  t.  l.  1.  5.  9.  supr.  de  oblig.  l.  182. 
Infr.  de  reg.  jur.   J,   2.   Inst.  de  inutii.  stip. 

(12)  /.  29.  m  fin.  /.  83.  ^-  7-  supr.  h.  t. 

(i3)  Qui  nec  legari  potest  ,  nisi  casij    aliquo   emi    possit.     /.  9. 

Tom. llh 


l.  104.  5-  2.  Supr.  de  legat,  i.  adde  /.  ultini.  supr.  de  act.  empt. 
vid.  quse  scripsi  ad  d.  l.  9. 

(i4)  Expromissorem.  /.  7.  5  8.  supr.  de  dolo.  l,  37.  in  fn. 
supr.  de  oper.  libcrt. 

(i5)  Quid  ,  si  non  dedit  ,  sed  simpliciter  promisit  ?  tenebitur 
actione  in  factum.  /.  3.   C.  an  sejyus  pro  suo  facto. 

(16)  Quam  a  domino  suo, 

(17)  Is  ,  qui  spopondit  pecuniam  pro  libertate  servi. 

(18)  Quid  ,  si  doininus  moram  in  manumittendo  faciat  ?  conve 
niri  poterit.  /.   53.  supr.  de  judiciis.  /.  5.  supr.  de  manumissionibus, 

(19)  /.  8.  supr.  de  nautico.  l.  23.  supr.  de  oblig. 
/20)  «VfvT  u'5*'  5  ipso  jure.   Cujac.  hic. 

(2()  Aliud  erit  ,  si  nuilum  fundum  habuit.  /.71.  snpr.  deleg.  i, 
l.  6.  supr.  de  auro. 

(22)  /.   75.  supr.  h.  t.  l.    ii5.  Infr.  h.  t.  l.  6g.  §.  4-  supr.  de 


jure 


dot. 


(23)  Dixi  /.  6.  supr.  de  Jx.   C. 

(24)  Ejusve  hercs.  /.  75.  supr.  de  legat.  i.  Imo  legatarii  e-s 
elcctio.  /.  20.  supr  de  legat.  i.  §.  22.  Inst.  de  leg.  Imo  ,  here= 
dis.  d.  1.  71.  /.  32.  §.  i.  Supr.  de  legat.  1.  Dic  :  Quaudo  pro- 
roittitur  ,  vel  legatur  incertum  cx  incertis  (  puta  ex  pluribus  fun- 
dis  umis  )  promissoris  est  electio  ,  ut  hic.  et  heredis  ,  /.71.  supr. 
de  legat.  i.  idem  dicendum  ,  si  certuni  ex  ccrtis  (  puta  ex  pluri 
bus  Stichis  unus  Stichus  )  ,  /.  32.  5.  i.  supr.  de  legat.  i.  sin  ve- 
ro  incertum  ex  certis  (  puta  unus  ex  duobus  servis  )  ,  d.  l.  20.  vel 
gcnus  kgatur  ,  clectio  est  legatarii.  /.  3^.  supr.  de  legat.  i.  §.  22, 
Instit.  de  legat. 

(25)  Vide  /.    i38.   in fn.  Infr.  h.  t. 

(26)  /.   26.   supr.  h.  t. 

(27)  Jll.   adoplione. 

(28)  Pafris  adoptiyi  potestate. 

(29)  Adoptiviis. 

(30)  Adoptivus  ,  Hahand.  et  recte  ,  ut  Infr.  h.  t.  in  fti%.  ibid, 
Si  aliquid  Rdoptivus  pater.  Potest  tamen  ferri  Florentina. 

(3i)  Adde  /.  ultim.  infn.  supr.  quarum  rerum. 

(32)  Al.  ei. 

(33)  Id  est  ,  quam  si  dedi.sset  reunrj. 

6? 


4c)o  D     I     G    E     S 

si  ali([uiil  adopiivus  pater  liabere  voluerit  ,    propter  quod 
a  filio  posl  cniancipalioucm  niagis  curarelur  (i). 

De  dotc ,  dc  conditione  penclente ,  ex  fcicto  inccrtce 
personce.  i.  De  obligntione  coUata 

in  (irhitriian  debitoris. 
io8.  Idem  lib.    lo.   Epistolarum. 

ATilio  ila  slipulatus  sum  ,  Si  (2)  qua  niihi  nupserit , 
dcccni  dolis  cjiis  nornine  dare  spondcs  ?  quserebatiir, 
au  consislat  lalis  slipulatio  (3)  ?  Respondit  :  Si  stipulan- 
ti  luilii  dos  ila  proniissa  cst  ^  Qucimcuncnie  uxoreni  duxc- 
ro  ,  dolis  ejus  noniine  deccm  dare  spondes?  nihil  iii  causa 
est  ,  ([uare  ea  pecunia  condilione  ex[)leta  non  debealur. 
nam  cuin  conditio  (4)  etiam  ex  incertae  (5)  personse  faclo 
parere  obligalioncm  possit  :  veluli  ,  Si  quis  in  Capitolium 
asccnderit  ,  dcccni  dare  spondcs?  Si  quis  a  me  decem  pe- 
tierit  ,  tot  daie  spondes  ?  cur  non  idem  ,  et  in  dote  pro- 
inissa  respoiideatur  ,  ratio  reddi  non  potest. 

%.  1.  rsuJla  promissio  potest  consislere  ,  quse  ex  volun- 
late  (6)  promillentis  slatum  cnpit. 

De  alternatione. 
109.  PoMrONius  lib.   3.   ad  Quintum  Mucium. 

SI  ila  stipulatus  fuero  ,  Decem  (7)  aut  quindccim  cla~ 
bis  (?>)?  decem  debentur.  -]-  Iiem  si  ita  (9)  ,  Post 
annvni  aut  bicnniuni  dabis  ?  post  biennium  debentiir.  Quia 
in  slipulationibus  id  servatur  :  ut  (juod  minus  [esset(io),] 
([UGd((ue  longius  (11)  ,  esse  videretur  in  obligalionem  de- 
duclum, 

De  adjecto  obligationi.  1.  De  ceste  mulicbri. 
110.  Idim  lib.  4-  ad  Qu.intum  Miicium. 
O/  mihi  ,  et  Titio  ,  in  cujus  poleslate  (12)  non  sim  , 
O  stipuler  dcceni  :  non  tota  decem  ,  sed  sola  quinque 
milii  debenlur.  pars  enim  aliena  (i3)  deducilur  ,  ut  quod 
ixlraneo  inutilitcr  slipnlatus  sum ,  non  (i^)  augeat  meam 
pariem. 

§.  1.  Si  stipulalus  fuero  de  te ,  Festem  (i5)  tuam  , 
qucv-cunque  muliebris  cst  ,  dure  spondes  ?  magis  ad  men- 
tem  (16)  stipulaniis  ,  cpiam  ad  mentem    promittentis  ,  id 


T    0    R    U    M 

rcferri  dcbcat  :  ut  quid  in  re  sit  ,  aeslimari    debeat  ,     non 

quid  senserit  promissor.  ilaque  si  solitus  (17)    fuerat  pro- 

missor  muliebri  (juadam   veste   uli  ,    nihilominus  debetur. 

De  stipulalione  ,  per  te  non  fieri  ,  quorainus  mihi 

uli  liceat. 

lii.   Idem   [  lib.   5.   ad  Quintum  Mucium  ]. 

Sl  stipulatus  fuero  ,  pcr  (18)  te  nonfieri.,  quominus  mihi 
illa  domo  uli  liceat  ,  an  etiam  si  me  non  prohibeas  , 
uxorem  (19)  autem  meara  prohiberes  ,  vel  contra  (20) 
uxore  mea  stipulata  me  prohibeas,  an  committatur  stipu- 
latio  ?  Et  latius  (21)  est  hasc  verba  sic  accipi.  ]Nam  et  si 
stipulatus  fuero  ,  per  te  non  fieri  .,  cniominus  mihi  via  , 
itinere  ,  actu  [  que  ]  uli  liceat  :  et  [  si  ]  non  ma  ,  sed 
alium  (22)  nomine  mco  ingredienlem  ,  prohibeas  ,  scien- 
dum  erit  commilti  stipulaliouem. 

De  electione  et  mutatione  voluntatis.  i.  De  stipulatione 

salisdationis. 

112.   Idem  [  lib.   i5.  ad  Quintum  Mucium  ]. 

Sl  quis  slipulatus  sit  ,  Slichuin  ,  aut  Pamphilum ,  utrum 
ipse  vellet  (23) ;  quem  elegerit ,  petet  ,  et  is  erit  so- 
lus  in  obligatione.  '\'  An  autera  mutare  voluntatem  possit, 
et  ad  alterius  petitionem  transire  ,  cparrentibus  respicien- 
dus  erit  sermo  stipulationis  ,  utrumne  talis  sit,  Queni  co- 
luero  ,  an ,  Quem  vohim  :  nam  si  lalis  fuerit  ,  Quent  vo- 
lucro  ,  cum  semel  elegerit  ,  mulare  voluntatein  non  (^4) 
polerit :  si  vero  tractum  (25)  habeat  sermo  illius  ,  et  sil 
talis  ,  Qucm  volam  ,  donec  Judicium  dictet  (26)  ,  mutan- 
di  potestat(^m  habebit. 

5.  1 .  Si  quis  ita  stipulatus  fuerit  ,  Pro  centum  aureis 
satisdabis  (27) .''  et  reum  dederit  in  istara  summara  :  Pro- 
culus  ait  semper  in  satisdalionis  stipulatione  venire  ,  cjuod 
inleresset  (28)  stipulantis  :  ut  alias  tota  sors  inesset ,  ve- 
luti  si  idoneus  (29)  promissor  non  sil  j  alias  minus  ,  si 
in  aliquid  idoneus  esset  debitor  :  alias  nihil  ,  si  tam  locu- 
ples  esset  ,  ut  nostra  n(m  intersit  satis  ab  eo  accipere  , 
nisi  quod  plevunque  idonei  non  lani  palrimonio  quam  ti- 
de  quoque  aestimarentur. 


(i)  Hinc  Plaiilus  in  Sticho  :  Nunquam  ,  inqnit  ,  nimis  curare 
possunt  parentem  suiim  Jilim.   Cujac.  hic. 

(2)  Hic  fiindalur  sponsio  nexiis  (  Galli  gage  appellant  ).  Hujns- 
niodi  sponsiones  licite  ficri  in  lucta  ,  cursu  ,  saltu  ,  et  aliis  ,  quae 
viitiitis  caiisa  fiunt  ,  refert  Zasius  hic  ,  l,  3.  supr.  de  alcatorilus. 
l.    1"].  in  Jin.  siipr.  de  jjrcescr. 

(3)  Consistit :  atque  hic  nulla  sabest  causa  promittencU.  /.  2. 
5-  3.  Supr.  cle  doli  niali.  Imo  subest  ,  donandi  animus  scil.  Faf- 
sujn  est  igitur  ,  quod  Iiic  dicitur  ab  intcrprctibus  ,  Zasio  scil.  et 
aliis  ,  conditionem  esse  jiro  causa. 

(4)  Id  est  ,  sfipulatio  conditionalis.  Idem  dicendum  in  erogntio- 
ne  pietatis  causa  facienda  ,  l.  i^.  C.  dc  episc.^non  ideiu  in  dona- 
tione,  vide  Zas.  hic. 

(5)  Stipiilatio  condilionalis  in  incertain  pcrsonam  coUata  valet. 

(6)  Id  cst ,  si  volara  ,  /.  8.  sitpr.  de  obligationih.  aliud  est  ,  si 
dictum  sit  ,   Cuin  i^olucro.  l.   46.  §.  -2.  supr.  h.  t. 

(7)  Jungc  ex  eodeni  libro  /.  43.  supr.  de  lcgat.  2.  Goth.  vide 
Goedd.  de  contrah.  stipulat.  c.  4-  mim.  63.  Ans. 

(S)     Ft  responsiim  sit  ,  promitto.  l.   12.  /.  83.  5.  4.  Jupr.  h.  t. 

(9)  d.  l.    12.  in  Jin.  l.  43.  in  fin.  sitpr.  de  leg.  2, 

(10)  Jn  summis,  minor  :  in  tempore  longius  tempus  spcctatur.  v. 
c.   3o.  de  rcgul.  in  6. 

(11)  /.    12.  supr.  h.  t.  l.   17,  lufr.  dc  rca.  jur. 

(12)  -Addc  /.38.  5.    17.  supr.  h.  t. 

(i3)  Alicna  in  obligationeni  deducitur.  vulg.  in  obligationc,  Ilal. 

(»4)  Jus  adcrescondi  locnm  non  babct  in  conlraetibus.  v.  tamen 
.Socin.  reg.  214.  Ancharanuni  i.  qu  38.  Socinns  illo  loco  ncgat 
siipcriorcin  scntcntiam  obtincrc  in  assignationc  libcrtoinun.  Item  in 
doratione  facta  a  Principe  ,  /.  r,  C.  si  lihcralitatis  imperialis  so- 
ciiis  sine  hcrede  decesserit.  lih.  lo,  til.  i^-  non  olilincre  quoqiic 
in  nsufructu  , /.  1.  in  fin.  supr.  de  nsufr.  adcresc.  si  intcrsit  pro- 
missoris  ycI  stipulatoris  ,  /.  fundus  ille.  G4.  supr.  de  contr,  empt. 


in  donationc  mortis  causa,/,  unic.  5-  '4*  ^*  de  caducis  toUendis . 
in  niortis  causa  capione,  /.  morlis  caiisa.  18.  supr.  de  donat.  mnrtis 
causa.  Scd  cur  jus  adcrescendi  non  locum  habct  in  contractihus  ? 
non  alteri  ,  scd  sihi  tantuiu  quisquc  YcUe  slii^ulari  intcUiaiitur  j  iii 
id  enim  stipulafiones  inventae.  v.  Ancharanura  ,   i.  qu.  38. 

(i5)  V.  /.  23.  supr.  de  aiiro.  Goth.  vide  Hotomaun,  lib.  3, 
obs.  c.    i3.  Ans. 

(16)  /.  99.  siipr,  h,  t.  I.  23.  supr.  de  leg.  3.  /.  6.  Iifr.  de  ik- 
ceptilat. 

(17)  V.  /.  33.  supr.  de  auro. 

(18)  Mihi  domo  uti  liecre  stipulatus  sum  ?  et  uxori  mcae  iisum 
stipulatiis  sum  ,  ut  hic. 

(19)  Vid.  /.  2.  $.  I.  /.  4-  §•  '•  '•  8.  in  fin.  supr.  de  usu.  t, 
pemdt.  supr.   de  servituie  legata.  l.  21.  supr    de  precario. 

(20)  U.vor  sibi  ufi  domo  licere  stipulata  cst  ?  et  mihi  quoqus 
uti  stipnl.ita  intelligitur. 

(21)  TlKxTVjspof.  Latitudo  slricto  juri  oppouitur.  /.  1.  C.  ut 
actiones. 

(22)  /.  20,  Supr.  tjuemadm.  seruit. 

(23)  Ut  /.  84.  §.  9.  /.  log.  in  fin.  supr.  de  leg.  i.  alias  ex 
conditionc  dctracta  siipulator  non  cligit.  Nain  in  disjunclivis  elcctio 
est  debitoris.  /.  10.  infin.  supr.  de  jure  dot.  Goth.  vidc  Gocdd, 
de  contrah.  stipulat.  c,  8.  n.  200.  Ans. 

(24)  d    §.    9. 

(26)  Verbum  uolam  ,  cst  cxtensivum  sive  parataticuin  in  futii- 
rnm  :  ut  volcbam  ,  in  praeteritum.  adde  /.  a.  in  Jin.  supr,  ex 
quib.  causis. 

(26)  Id  est  ,  litein  contcsletiir. 

(27)  Haec  proniissio  factum  continet.  addc  /.  G8.  /.  72.  Supr.  h.  t. 

(28)  /.    i35.  5.  3.  infn.  Infr.  h.  t. 

(^9)  liOGiiplcs'.  /,  97.  5.  i.  supr.  h.  t.  L  i3    supr.  de  re  jud. 


LIBER    QUADRAGESI  MUSQUINTUS. 


49» 


De  poena  et  de  prorogatione  temporis .    \.  Dcfidejmsorihus     si  dies  in  slipulatione  per  errorem    omissus    fuerit  ,    cum 
prccslandis .,  et  re  vendita  libcranda. 
11 3.   Proculus  [  lib.   i.  Epistolarum  ]. 


CUm  stipulatus  sim  milii  ,  Procule  ,  si  opus  arhilratu 
meo  ante  Kalendas  Junias  effectuni  non  sit  ,  poenam, 
cc  proLuli  diem  :  pulasne  vere  (i)  nie  posse  dicere  arbi- 
tratu  meo  opus  effectum  non  es^e  ante  Kalendas  Junias  , 
cum  ipse  arbilrio  raeo  aliana  operi  laxiorem  dederim  ? 
Proculus  respondit  :  INon  sine  causa  dislinguendum  est  , 
inieresse  utrum  per  promissorem  niora  non  fuisset  ,  quo- 
minus  opus  ante  Kalendas  Junias  ila  ,  uli  stipulalione  com- 
prehensum  erat  ,  perficeretur  ;  an  cum  jam  opus  eflici 
non  posset  ante  Kalendas  Junias  ,  stipidalor  diem  in  Ka- 
lendis  Auguslis  protulisset  ?  nam  si  tum  diem  stipulator 
protulit  ,  cum  (2)  jam  opus  ante  Kalendas  Junias  effici 
non  poterat  ,  puto  poenam  essc  commissam  ;    nec  ad  rem 


id  ageretur  ,  ut  certo  die  sisleres  ,  imperfecla  eril  slipula- 
tio.  non  secus  ac  si,  rjuod  pondere  (i4)  ,  numero  ,  men- 
sura  conlineiur  ,  sine  adjectione  ponderis 


numeri ,  men- 
surse  stipulatus  essem  :  vel  insulani  aedificari  ,  non  dc- 
monslrato  loco  (i5)  :  vel  fundum  dari  ,  non  (16)  adjecto 
nomine.  Quod  si  ab  inilio  id  agc  batur ,  ut  f£uocun(|ue  dic 
sisleres  ,  et  si  non  sletisses  ,  pccuniam  dares  :  cpiasi  ([usc- 
libet  stipulatio  sub  conditione  concepta,  vires  habebil  : 
nec  ante  committetur  ,  quam  fuerit  declaratum  ,  rcum  pro- 
mittendi  sisti  non  posse. 

$.  I.  Sed  et  si  ita  stipulalus  fuero  ,  Si  (17)  in  Capi- 
toliuni  (18)  non  ascenderis  ,  vel  Alexandriam  (19)  non 
ieris  ,  cenlum  dari  spondes  ?  non  stalim  commitlLlur  sti- 
pulatio  ,  f|uaravis  Ciipitolium  ascendere  ,  vel  Alexandriam 
pervenire  potueris  :  sed  cum  cerlum  (20)  esse    coeperit  te 


pertinere,  quod  alicjuod  tempus  ante  Kalendas  Junias  fuit,     Capitolium  ascendere  ,  vel  Alexandriam  ire  non  posse. 
quo  stipulalor  non  desideravit    id  ante     Kalendas    Junias  *'     -     '•  '        '-    ■-    -■•      '  ^.     - 


eflici  ,  id  est  ,  quod  non  est  arbitratus  ut  fieret  ,  quod 
fieri  non  poterat  :  aut  si  hoc  falsura  est  (3)  ,  etiam  si 
stipulatus  (4)  pridie  Kalendas  Junias  mortuus  esset  ,  poe- 
na  commissa  (5)  non  esset  ;  cjuoniam  mortuus  arbilrari 
non  potuisset  ,  et  alic{uod  lempus  post  morlem  ejus  opcri 
perflciendo  superfuisset  :    et    propemodum  ,     etiamsi    ante 


^  2.  Item  si  cjuis  ita  stipuletur  :  Si  Pamphilum  non 
dederis  ,  centum  dare  spondes?  Pegasus  respondit  non  aiue 
coramitti  stipulationem  ,  quam  desisset  posse  Pam;ihiUis 
dari.  Sabinus  autem  existunabat  ,  ex  sententia  conlraheu- 
tiuin  ,  postquam  liomo  potuit  dari  ,  confestim  ageiidiun  : 
et  lanidiu  ex  stipulatione  non  posse  agi  ,  quamdiu  pcr  (21) 
promissorem  non  sletit  ,  quominus  hominem  darct:  idque 


Kalendas  Junias  futurum  esse  coepit  ,  opus  ante  eam  diem     deiendebat  exemplo  penus  (22)  legata?.    [  Mucius  ]  etenim 


effici  non  posse  ,  poena  commissa  est. 

§.  1.  Cum  venclerel  aliquis  ,  pr  raisit  emplori  /?ci?e/«5- 
sores  prxstari  :  et  rem  venditam  libcrari  :  cjuse  ut  libere- 
tur  ,  nunc  desideral  emptor  :  in  mora  est  is  ,  qui  ea  sti- 
pulatione  id  futurum  promisit.  Quoero  quid  (6)  juris  sit? 
ProcuKis  respondil  :  Tanti  litem  aeslimari  oportet,  quanti 
actoris  interest  (7). 

De  mora. 


114.  Ulpianus  [  lib.    17.  ad  Sabi 


] 


il  fundum  (8)  certo  die  praestari  stipuler  ,    et  per  pro- 
>  missorem  stcterit  ,  f[uominus  ea  die    pra;sletur  :    con- 


hcredem  ,  si  dare  potuisset  penum  ,  ncc  dedisset,  conle- 
slim  in  pecuniam  legatam  teneri  scripsit  :  idque  utiHtatis 
causa  receptum  est  ob  defuncti  (23)  voluntatem  ,  et  ipsius 
rei  naluram  (a^)-  "^"  Il''flt'e  polest  Sabini  sententia  reci- 
pi ,  si  stipulatio  non  a  conditione  cocpit  :  vehiti  (^5)  ,  Si 
Famphilum  non  dederis  ,  tantum  darc  spondes  ?  scd  (26) 
ita  concepta  sit  [  stipulatio  ^].^  Paniphilum  dare  spondes  ? 
Si  non  dederis  ,  tantum  dari  spondes  ?  quod  sine  dubio 
verum  erit ,  cum  id  (27)  actum  probatur  ,  ut  si  homo 
datus  non  fuerit  ,  et  homo  et  pecunia  debealur.  •]•  Sed 
et  si  ita  cautum  sit  ,  ut    sola  pecunia    non    solulo  hominc 


secuturum  me  c[uanti  mea  intersit    (9)  moram    facti  (10)     dcbeatur  ,  idem  defendendum  erit  :  cjuoniam  fuissc  vol 
non  esse. 

De  die  vel  loco  omisso.   De  conditione  negatioa. 

ii5.   Papinianus  (11)  [  lib.   2.   Quaestionum  ]. 

ITa  (12)  stipulaliis  sum  ,    Te  sisti  [  in  ]  cer/o  loco  :  si 
non  (i3)  steteris  ,  quinquaginta  aurcos  duri  spondes  ? 


las  probatur  ,   ut  homo  solvatur  ,   aiit  pecunia  petatur. 
De  Jidejussione  c[uanto  minus  a  reo  consec|ui  poterit. 
116.    Idem   hb.    4-   Qua:slionum. 

DEcem  slipulalus  a  Titio,  postea  quanto  (28)  minus  (ig) 
ah  eo  consequi  posses  ,  si  a  Msevio    slipularis  :     sine 


(i)  Non  videtur  committi ,  ciim  mea  vohintate  prolata  sit  dics 
operis  faciendi :  sed  tamen  distingne  ,   iit  Infr.   h.  t. 

(2)  Qui  profcrt  ttmpus  debitori  ,  cum  cerlum  csset  opus  suo 
tempore  uon  posse  peifjci  ,  poenam  committi  nou  impedit.  adde 
/.   2.   supr.  si  quis  caulionib. 

(3)  Id  cst ,  Si  ,  cum  protuli  diem ,  promissor  satis  habuit  tcm- 
poris  ad  opus  perficiendum. 

(4)  Al.  stipulaLor. 

(5)  /.  i5.  Infi:  de  nni>ationib.  l.  3.  supr.  de  cond.  et  dernonsir. 
adde  /.  5.  supr.  dc  precario. 

(6)  De  hac  clausula  (hxi  /.  88.  Supr.  ad  /.  Falcid. 

(7)  /.   i"^5.  5.   3.  infin.  Infr.   h.  t. 

(8)  Dixi  /.  78.  5.   I.  supr.  h.  t. 

(9)  ^-  $•  3-  id  est  ,  rei  preliiim  ,  et  si  qiiid  phiris  intercst  cir. 
ca  rem  ,  at  noa  fructus.    vidc  cjute  scripsi  ad  /.  \.  supr.  de    usur. 

(10)  Al.  factam. 

(ti)  ^''ide  ad  hanc  lcgem  Ilipenscm. 

(12)  Vidc  Alciat.  i.  paradox.  11.  Mcnoch.  2.  de  arhitrariis  ju- 
diciis,  casu  498.  Goth.  AddeCharond.  verisimil.  Ub.  i.  cap.  i3.  Aus. 

(i3)  Hic  agitur  de  stipulatione  pcenali  non  in  faciendo  con- 
cepta.  . 

(i4)  Pula  frumentiim  .  /.  94.  supr.  h.  t. 

(i5)  /.  95.  supr.  h.  t.  l.  2.  5.  5.  supr.  dc  co  ,  quod  certo  loco. 

(16)  /.    106.  supr    Ji.  t. 

(17)  Vide  Cujac.    i\.  nl<!.   32. 

(18}  5-  4-  l'^^t.   h.  l.  PoleoLaliva  cst  hoec   condilio.    Cur    autera 


tam  srepc  in  jurc  Romano    hujus  conditionls    fit    mentio  ?    nempe 
quia  in  Capitolium  ascendcbant  sacrihcaturi ,  vel  votum  exsolutui-i. 

(19)  Forte  ad  frumenlum  ibi  cocmendiiin. 

(20)  Idcm  igitiu-  cst  ,  ac  si  quis  stipulutus  esset  ,  cura  morietur 
sibi  dari.  vide  Cujac.  ibid. 

(21)  /.  27.  injin.  supr.  h.  t.  Goth.  vide  Goedd.  de  contrah. 
stipulat.  cap.  5.  n.  55.  Zas.  lib.  1.  singidar.  respons.  cap.  4-  ct 
Emund.   Mcrill.  lib.   i.  obs.  c.   27.  Ans. 

(21)  /.    I.  supr.  de  pen.  lci^ata.  /.  i.^.S.  in  fin.Supr.adl.Falcid. 
(23)  Qiii  penum  dari  ,  tiut  pccuniam  solvi  voUiit. 
(2.1)  Quia  pcnus  dari  facile  potost. 
(25)  Adde  /.  44-  $•  6.  supr.  de  oblig. 
(•26)  Al.  sed  si  ita. 

(27)  Id  cst,  cum  adjecta  crit  stipulationi  pcenalis  clausula  ,  r.ito 
maiicnte  pacto  ,  utraque  uli  licebit.  /.  10.  5-  '•  ^'W-  ^''-'  P^ctis. 
I.  16.  supr.  de  transact.  Cur  crgo  qua:runt  doctorcs  ,  Num  in  (lu- 
bio  pcenalis  stipulalio  pr.TCcucntem  novct  ,  cum  novatio  nominatim 
ficri  dcbeat  ?  ct  quidcm  iiou  novari  tradit  Zas.  1.  Resp.  4-  V}^^ 
])oen;e  seu  accessoria  tanti  momonti  csse  non  debent,  ut  suum  prin- 
cij)alc  innovcnt  et  immutent.  Idern  tamcn  limitat  rcgulam  in  sti- 
pulationibus  lacti. 

(28)  Hujus  articuU  Thcodorus  Ilcrmopolites  _^trcs  significationcs 
adfcrt  ,  70  (8poc5t4)?  ,  t«  m  7nci;T;A4~5, to  f/JiJr.)  oAwc,  id  cst  ,  si  tar- 
de  ,  si  partein  ,  si  niliil  omnino  dat.   vid.  Cujac.   hic. 

(29)  /.  42.  Supr.  dc  Tebus  crcd.  /.21.  Infr.  de  solut.  /.  l5». 
Jnfr.  de  verb.  sign. 


^92 


DIGESTORUIM 


ilubio  Mieviiis  universi  periculum  polest  subire.  sed  et  si 
deoein  petitris  a  Tilio,  Mawius  non  erit  solutus ,  nisi  (i) 
judicatuni  Titius  fccerif.  Paulus  nolat.  JNon  enim  sunt  duo 
lei  Ma^vius  et  Titius  ejusdem  obligalionis  ,  sed  Maeviiis 
sub  coiiditione  debct  ,  si  a  Titio  exigi  non  polerit.  igitur 
ncc  Titio  convento  Msevius  libcratur  ,  qiii  (2)  an  debi- 
turus  sit ,  incerlum  est  :  ct  solvcnte  Tilio  non  liberatur 
M.Tvius  ,  qui  nec  tencbalur  ,  cum  conditio  sdpulationis 
deflcit  :  nec  Masvius  pendcnte  stipulalionis  conditione  re- 
cte  potest  couveniri  5  a  Maevio  cniia  ante  Tilium  excus- 
sum  nou  rccte  petelur. 

De  electione  et  clivisione  stipulationis. 
117.   Idem  lib.    12.   Quasstionum. 

SI  centiim  honiines  ,  quos  ego  he.ress'e  nieus  elegisiet  , 
stipulatus  ,  antequam  ejigercm  ,  duos  bercdes  relique- 
ro  :  numero  (3)  dividitur  stipulalio.  diversum  eril  ,  si 
jam  electis  homiuibus  successerint. 

De  eo  qui  hona  fide  servit.    i.  De  verho  hodie  dari. 

2.   De  alternatione  et  ehctione. 

ii8.   Idem  lib.   27.   Quaestionum. 

Llber  homo  ,  qui.bona  (4)  fide  servit  mihi  ,  quod 
stipiilanti  mihi  promillit  ,  prope  est  ,  ut  omnimodo 
sit  utiic  ,  quanivis  ex  re  mea  proraittat  :  nam  quid  aliud 
dici  pctest  ,  quominus  liber  horao  tensatur  ?  nec  lamen 
ideo  ,  si  stipulanti  eidem  ex  eadem  causa  spondeam  ,  te- 
nebor  :  queujadmodum  etenim  halxbit  ejus  actionem  ad- 
versus  me  ,  quod  ab  alio  slipulatus  quasrerel  mihi  ?  hoc 
ilaque  (5)  laiere  fructuario  servo  ,  vel  alieno  ,  cjui  bona 
fide  servit  ,  comparabitur.  servus  autem  frucluario  si  pro- 
Eiiitat  ex  re  ipsius  ,  vel  alienus  ,  qui  bona  hne  servit  , 
emplori  :  nulla  de  peculio  dabitur  in  dominum  actio  : 
nam  in  his  causis  domini  esse  inlelligunlur. 

5-  !•  Veccni  hodie  dari  spondes  ?  Dixi  posse  vel  (6) 
eo  (7)  die  pecuniam  pcti  :  nec  videri  pneniaturius  agi  , 
non  finito  slipulalionis  die  :  quod  in  aliis  temporibus  ju- 
ris  cst.  nani  peti  non  dehet  (juod  intra  tenipus  coinpre- 
hensuni  solvi  polest  :  in  proposito  enim  dieni  non  diiferen- 
dae  actionis  insertum  vidcri  ,  sed  quo  praesens  ostcndatur 
esse  responsum. 

§.   2.  Decem  niihi  ,   aut  Titio  ^  utrum  ego  vehm^  dare 


spondes  (8)  .''  Ex  eo  ,  quod  mihi  dandum  est  ,  certi  sti- 
pulatio  cst  5  ex  eo,  quod  ilh  solvendum  (9),  incerli  (1.0). 
finge  mea  interesse  ,  Tilio  (ii)potius  quam  mihi  solvi: 
quoniam  pocnam  promiseram,  si  Titio  solutum  non  fuisset. 
De  doli  clausula. 

119.  Idem   [  lib.   36.    Qua^slionum  ]. 

DOli  (12)  clausula   (i3),     quaj   slipulalionibus  subjici- 
tur  (i4)  :   »'on  pcrtinet  ad  eas    partes    stipulationis  , 
de  (i5)  cpiibiiS  nominatim  cavetur. 

Dc  tacita  conditione  ad  pnesens  tempus  relata. 

120.  luEM  [  lib.   37.   Quajstionum  ]. 

SI  ita  stipulalus  fuero  ,  FLmc  sunimam  centum  aureo- 
rum  dari  spondes  ?  (16)  eisi  (17)  maxime  ita  exau- 
diatur  ille  sermo  ,  Si  modo  cenlum  aureorwn  est  non 
facit  condilionem  haec  adjectio  :  c|uoniam  si  centum  non 
sint  ,  stipulatio  nuUa  (i8)  est.  nec  placuit  instar  habere 
condiiionis  sermonem  ,  quia  non  (19)  ad  futurum  ,  sed 
ad  prajsens  tempus  refertur  ,  etsi  contrahentes  rei  verita- 
tem  ignorant. 

De  doli  clausula.   1.   De  conditione  ,  si  coacubinse 

consuetudo  repctatur.   2.   De  verlo  , 

cummorieris.  3.  De  doli  clausukc^ 

et  de  heredihus. 
121.  Idem  lib.    ii.  Responsorum. 

f'X  ea  parte  cautionis  ,  Dohanque  maluni  huic  rei pro- 
J  missionifjue  ahesse  ,  cu>futurum(jue  esse  ,  stipulatus  est 
dle  ,  {.popondit  ille  ,  incerti  (20)  agetur  ,  sfipulatioms  uti- 
iiter  iiiterponendae  gratia. 

$.  1.  Midier  (21)  ab  eo  (22)  in  cujus  mairimonium  (aS) 
convcniebat  ,  stipulata  fuerat  ducenta  (24)  ,  si  concubi- 
me  (25)  tempore  matrimonii  (26)  consuetudinem  repetis- 
set  (27)  ,  nihil  causse  esse  [  respondi  ]  ,  cur  [  ex  stipu- 
latu  ,  ]  quae  ex  bonis  moribus  (28)  concepla  fuerat  ,  mu 
licr  intq)Iela  conditione  ,   pecuniam  adsequi  non  possit. 

§.  2.  In  insulam  dcporJato  (29)  reo  proraitteadi  stipu- 
latio  ita  coucepta  ,  cum  morieris  f  dari?  non  nisi  morien- 
te  (3o)  eo  committitur. 

%.  3.  Ex  facto  rei  promiltendi  doli  stipulatio  Iiere- 
dem  (3i)  ejus  tenet  ,  sicut  ex  cactcris  aliis  contractibus  : 
veluli  mandati  ,  depositi. 


(0     /.  71.  5-    '•   Jnfr.  de  fulcjussnrib. 

(a)  /.  60.  supr.  niandati.  Privalio  prxsupponit  habituin.  dixi 
/.  43-  $•  9'  supr.  dc  cedilitio. 

(3)  /.   54.  Supr.  h.  t.  l.   29.  in  fn  Infr.  de  solutionib. 

(4)  /■   54.  supr.  de  adq.  rer.  doin. 

(5)  Similis  cst  dicendi  forma  in  /.49.  inftn.  infr.  defdejussorib. 

(6)  iitqui  iucivilis  est  crcditor,  qui  cum  sacco  illico  promisso- 
rem  adit.  /.   io5.  infr.  de  solut. 

(7)  Eodem  die.  i'ulg.  Ilal.  Imo  non  eodom  dic.  Nam  qui  hoc 
anno  ,  vel  hoc  meiise  dare  promisit  3  non  lcnetur  nisi  omnihus  par- 
libus  anni  vcl  mcasis  praeterilis  ,  ^.  uh.  Inst.  de  iimtUib.  solve  : 
Ttrbum  hodie  ,  siguificat  idem  ,  quod  nunc  ,  ncc  dilationis  scd 
dcmonstralionis  caus.i  ponitur. 

(8)  Quaeritur  ,  an  mihi  iuvilo  possis  solvere  ?  utique  nisi  aliud 
tautum  sit. 

(y)     Titius  cnim  est  adjcctus  solutionis  causa, 

(10)  .Atqui  certa  cst  quantitas,  nempc  dcccm.  Ergo  et  ccrti  actio 
tojnpctrre  dcbet.   /.   76.  supr.  h.  t. 

(11)  Vide  /.  24.  infr.  de  reg.  jur. 

(J2)  /.  22.  supr.  h.  t.  l.  12  1.  /.  i35.  infn.  infr.  h.t.  1.3.  C. 
de  rrcept.  arbilr. 

(•3)  Gcncralis.     , 

('4)  Vide  /.    i35.  in /in.  infr.  h.  t. 

(i5)  Vide  /.  53.  supr.  h.  i. 

('fi)  Vide  Emanuelcm  Coslara  lib.  i.  select.  c.  a.  MoUnneum  ad 
'•    ••  5-  "  slipulanli.  nuin.  8.  sitpr.  h.   t.   Mod. 

(•7)  Id  est  ,  licct  ex  mrnte  contrahentium  hunc  '.«rmoncin  (  qui 
scquitur  )  inessc  intcrprctir. 


(18)  Imo  valet.  /.   108.  5-   'O.  supr.  dc  leg.   i. 
(?9)  Vide  /.    100.  snpr.  h.  t.  l.  i-] .  supr.  de  reb.  crcd.    l.     10. 
supr.  dc  cond.  et  demcnstr. 

(20)  Dolum  qui  promisit  abesse  ,  ct  .ihfuturum  ,  si  promissum 
non  servaverit  ,  convcnielur  actione  incerti  ad   iiitcresse. 

(21)  Cum  niibcret  sc. 

(22)  Id  est ,  a  viro. 

(23)  In  cujus  manum  conveniebat.  Cnjnc.  9.  ad  Ulp.  et  sic  edi- 
tio  Hugonis  a  Porta.  in  cujus  matrimonio  convcuicbat.  vulgat.  Hal. 

(24)  Poen,ie  nomine  scil. 

(25)  Tunc  a  se  ,  ct  propter  nuj>tias  rejectcc. 

(26)  Id  esl ,  post  nuptias. 

(27)  Fingamus  itaquc  virum  diutius  concubina  carcrc  non  potuis- 
se,  et  concubinam  reduxissc,  an  ex  hac  stij)ulatione  cum  ^  agi  potcrit? 

(28)  Fit  enim  contra  bonos  mores  ,  si  quis  uxori  adjuugat  con- 
cubinam.  Ex  hoc  loco  nolare  possumus  ,  niale  Constitulioncm  do 
concubinis  ,  quse  extat  in  /.  i.  C.  de  concubinis.  Constairtiiio  tri- 
bui  ,  cum  eain  ante  Constantinum  obtinuisse  ,  hic  locus  indicot  , 
tt  /.  ult.  in  fn.  supr.  de  divortiis.  et  Paul.  2.  sent.  20.  J.  un. 

(7;;)  Et  sic  civiliter  mortuo.  /.  i.  ^.  penult.  supr.  de  bon.poss. 
coiitra  tabulas. 

(3())  Naturalitcr.  Casus  mortis  non  trahitur  ad  casum  deportatio- 
nis  ,  ut  hic.  ct  /.  77.  ^.  4-  supr.  de  leg.  2.  /.  5^.  5-  i-  sujr.  dc 
coiidit.  et  dcmonstr.  Iino  trahitur ,  /.  i3.  ^.  i.  supr.  de  donat. 
int.  rir.  l.  29.  J.  5.  in  fn.  supr.  de  lil)eris.  /.  i5.  supr.  qitaiido 
dies  ligat.  quin  comparatur  tVportatio  morti.  vid.  /.  i.  ^.  8.  in 
fn.  snpr.  de  bon.  posscss.  contra  lab.  vid»  hic.  Cujac. 

(3i)  /.  4y-  supr,  de  oblig. 


L  I  B  E  R     Q  U  A  D  R  A  G  E  S  T  M  U  S  Q  U I  N  T  U  S . 


2?fe  obligatione  pecimios  clehitce. 
122.  Sc^voLA  lib.   28.  Digesioium. 

OUi  (1)  Roraae  rautuana  pecuniam  (2)  acceperat  sol- 
vendam  in  loiiginqua  provincia  (3)  per  (4)  «nen- 
ses  tres  (5),  eamque  ibi  dari  slipulanti  spopondisset  (6): 
post  paucos  dies  (7)  Romaa  teslato  (8)  creditori  dixit  , 
paratinn  se  esse  Romca  (9)  ecnn  numentre  ,  deiracfa  ea 
surnnia  ,  quam  creditori  suo  usuraruni  nomine  dederal  (10). 
Quoesilum  est ,  cum  in  integrum  (1 1)  summara  (12)  ,  gua 
stipulalione  obligatus  est  ,  obtulerit ,  an  eo  loco  (i3)  ,  in 
quo  solveuda  promissa  est ,  sua  die  (i4)  integra  peli  pos- 
sel  ?  Rcspondit  pesse  slipulatorem  sua  die  ibi  (iB)  ,  uLi 
solvendam  slipulatus  est ,   petere. 

5.  1.  Callimachus  (16)  mutiiam  pecuniam  nauticam  (17) 
accepit  a  Sticho  servo  Seii  in  provincia  Suria  ,  civiiate 
Beruto  usque  Brentesium  (18)  ,  idque  credilum  esse  in 
omnes  navigii  dies  ducentos  sub  pignoribus  (19)  et  hypo- 
ihecis  merciLui  a  Bernlo  comparalis  ,  et  Brentesium  per- 


493 


ferendis  ,  et  (20)  qiias  Brentesio  emptnnis  esset ,  et  pet 
navem  Beruto  invecturus ;  convenitque  inter  eos  ,  uti  , 
cuni  CaUimacIms  Brentesium  pcrvenisset  ,  inde  intra  idus 
Septemhrcs  (21)  ,  quce  tunc  proximcc  futuroe  essent  ,  aliis 
mercihus  emptis  ,  et  in  navcm  missis  ,  ipse  in  Suriani  per 
navigium  frofrciscatur  :  aut  si  intra  diein  suprascriptam 
non  reparasset  (22)  merces  ,  nec  enavigasset  de  ea  civita- 
le  ,  redderel  universam  continuo  pe(  unicnn  quasi  perfvcto 
navigio  ,  et  prcsstaret  sumptus  omnes  prosequeniibus  (2  3) 
eam  pecunicnn  ,  ut  in  urbem  Rumcmi  eam  deportarenl  : 
eaque  sic  recte  (2^)  dari  fieri  fide  roganti  Slicho  servo 
Lucii  Titii  (25)  promisit  Ccdlimachus  :  et  cum  (26)  ante 
idas  suprascriptas  secundum  conventionem  mercibus  in 
navem  imposilis  ,  cum  Herote  (27)  conservo  (28)  Stichi , 
quasi  in  piovinciam  Suriam  perventurus  enavigavit  (29)  • 
Quaesitum  est  nave  submersa  ,  cum  secundum  cautionem 
CallimacJnjs  mei-ces  [  debito  (3c)  ]  perferendas  in  navem 
misisset  (3i)  eo  tempore  ,  quo  jam  "(32)  pecuniam  Bren- 
tesio  reddere  Romas  perferendam  deberet  :    an    (33)  nihil 


(I)  Hiijus  Irgis  novara  interpretationem  vidc  .Tpud  Ant.  Fabr.  i". 
conject.  I.  Goth.  Adde  Rodcric.  tract.  de  annuis  rrditib.  c.  18. 
nurn.  i^.  Ant.  Fab.  i.  conjeet.  I.  Zauger.  de  exccpt.  part.  3. 
Cap.   1.  num.    118.   Ans. 

(i)     Ptila  trcceutos  aureos. 

(3)  Puta  Epbesi. 

(4)  Post  menses  tres  ,  vulg.  Tlal.  et  male.  Pcr  tres  nienses  ,  id 
est  ,  tribus  pensionibus,  ut  Grseci  ,  \i%  t^iw  ^;)v^j».  l.  »2.  suyr. 
de  uswns.   adde  /.   !\o.  siipr.   de  rel?.  cred. 

(5)  Hanc  lcgera  totain  explicat  Ferretus.  pr.xter  c^uem  yide  etiam 
Guibcrfum  Costanum.  lih.    1.   cjtUEst.  c.  5.  Mod. 

(6)  ^t.  spopondciat. 

(7)  Pula  curn  nondum  existerct  primus  mensis  ,  nondumque  ul- 
Ise  debcrci.tLir  usurae, 

(8)  Tcbtato  diccre  ,  est  testibus  praesentibus  dicere. 

(9)  Hujusmodi  oblatio  debitori  noa  prodest:  oliert  enim  incon- 
gruo  ioco  et  tempore. 

(10)  Id  est  ,  prorogaverat  j  licct  enim  usuras  dare  pro  mutuo. 
l.  57.  supr.  cle  pactis-  l.  2.  §.  6.  supr.  de  doli  except.  l.  ult.  C. 
de  usuris.  sive  ,  ut  Seneca  ioquitur  ,  in  antecessum  ,  t'»  Trp(i,xpslt». 

(II)  Ut  nihil  desit. 

(12)  Id  est ,  cum  integram  snmmam  oKtulerit.  hinc  sumitur  de- 
cidendi  ratio  ,  cujus  hic  sensus  est ,  Debitor  ,  cui  solvendi  jus  est 
trinis  pensionibus  :  sed  fanicn  loco  credjtori  utili  (  puta  Epbcsi  )  , 
si  ante  praestitutum  teinpus  inttgram  snivimam  creditori  obtulerit 
alio  loco  ,  quam  Ephesi  ,  crcditorem  cogcre  non  potest  ,  ut  pccu- 
niam  accipiat.  nam  et  ante  statutum  teiupiis  Ephesi  in  integram 
summam  a  creditore  convcniri  non  potest.  Hinc  coUigunt  ,  debito- 
rcm  integram  pecuniara  olterendo  ,  sibi  praejudicium  attulisse  jnara 
si  nihil  obtulisset,  primo  mense  una  tantum  portio  forle  ab  eo  pe- 
ttretur.  l.  8.  5-  3.  infn.  sitpr.  de  pign.  acticn.  vid.  Cujac.  hic. 

(i3)  Ephesi. 

(i4)  Id  est ,  primo  mcnsc. 

(i5)  Ut  alibi  ci  invito  solvi  non  possit.  /.  9.  supr.  de  eo,  qund 
certo.  /.16.  5'-  inft:  de  fidejuss.  volenti  fossil.  I.i3']. §.2. iiijr.h.t. 

(i6)  Facli  narratio. 

(17)  Id  est  ,  ea  lege  acceptam  ,  ut  quamdiu  navigaretur  ,  tamdiu 
pecunise  periculum  ad  crcditorcm  pertlncrct.  /.  3.  sapr.  de  nautico 
fxnore.  In  eo  cnim  diflert  crcditum  nauticum  a  meditcrranco.  Nau- 
ticum  cnim  crt  periculo  crcditoris  :  terrestrc  pcriculo  dcbitoris  : 
lioc  aVc;c<VJuvo»  ,  ilbid  (iriKit^u.o^j.  Ea,  qurf  non  sunt  pcricido  crc- 
ditoris  ,  a  Rbodiis  vocanfur  iyyxix  kxi  «hi  Juvx-  Ex  ca  differen- 
tia  duse  alise  nascunUir  ,  ut  nanticae  usurae  etiam  ex  pacto  ,  /,  7. 
supr.  de  nautico.  et  ut  infinitae  ,  et  immens?e  dcbeantur.  Paul.  2. 
scntent.  i^.  y  3.  infn.  ut  ita  magis  ferat  ,  qui  majus  pcriculum  adit. 

(18)  Id  est ,  Brundusium,quEe  Graecis  BpsyT«V;ov.  Fcsto  Brenda. 

(19)  Ita  solebant  cicdere.   /.   4-  l    6.   supr.   de  nautico. 

(20)  Hinc  innuitur  foenus  «/-^(jiOTfpoirAai/.  Naui  sciendum  est  cre- 
ditorem  nauticum  interdmn  pciiculum  suscij  erc  in  onme  navigatio- 
nis  tempus ,  ut  hic.  vel  ad  certum  usque  portum.  Ideo  Graecis  duo 
pi cuniarum  nauticarum genera  sunt,  (Tspo-rrKoix  scil.  ct  oiirporeijerKoUi 
id  est  ,  in  quibus  rcditus  ,  ct  rcmcatus  pcricuUim  suscipitur. 

(21)  Adjecta  est  illa  conditio  providenter ,  ut  inlra  Idus  Septcm- 
brcs  Brentcsio  ycla  solYoret  cyitandi  pericuU   causa  ;  qnod    post  icl 


fere  terapus  a    mari    summum    immineat    pcriculum    imminentibue 
Virgiliis  ,  ut  notavit  Alciatus  ,    10.   Parerg.    19. 

(22)  Id  est  ,  emisset  ,  ut  /.  9.  ^.  penult.  supj\  da  stutaliberis^ 
Libertas  pecunia  reparari  non  potpst  ,  ubi  Grseci  ,  lib.  48.  Basil. 
vertunt  dyopxi^sa-B-cf,!  ,  oivTxyCpdZst»  et  dvTKpooTi^-^a-^-x!.  Horat.  i. 
Carm.  3i.  JTina  Syra  ^  lepaVata  rnerce.  Ciccro  3,  in  Verrem^ 
ex  agro  reparare. 

(23)  Prosequi  ,  est  in   judicio  petere. 

(24)  Ptecte  dari  ,  iioc  est  ,  hac  ipsa  nominatim  formula  crcditores 
stipulabantur  ,  ut  hic.  dixi  ad   /.    11.  5-   2.   infr.  de  duob.   reis. 

(25)  Quem  primum  vocavit  Scium  ,  in  pr.  sapr:  k.  t.  hic  vocat 
Luciiiin  Titium.  Sic  Philosophi  promiscue  utuntur  his  nominibus 
Blonis  et  Tbeonis  ,  ut  prObat  ex  Plutarcho  et  Tertulliano  Cujacius, 
2.   olscrvat.    11. 

(26)  Sed  cum  non  cmte  .,  Alciat.  g.  Parerg.  3o.  quod  non  pla. 
cet  Cujacio  ,  quo  noniine  reprehenditur  quoque  Alciatus  a  Roberto , 
6.  i^iKfpt.  lect.   I. 

(27)  Hujusmodi  servum  (  quem  Grseci  iifpfJi,oLKl\is'^ov  vocant)  crc= 
ditores  cum  debitoribus  mittere  solebant  exigendee  pecuniaj  nautic<e 
causa  sua  die.  /.  4«  $■  i.  supr.  de  nautico  fcenore.  l.  23.  in  pruic. 
supv.  de  olligat. 

(28)  Conservus  ,  qui  simul  servit.  Horat.  2.  Serm.  sive  vicarius 
est ,  sive  conservus. 

(29)  Id  est  ,  alio  profectus  cst  ,  quam  in  civitatem  Berutum ;  de- 
flexit  ,  rectam  cursum  non  servavit  ,  ulterius  progressus  est  :  idque 
eo  teinpore ,  quo  redderc  pecuniam  Romae  debuisset  :  sic  interpre- 
tatur  Robert.   i.  rccept.    i. 

(30)  Al.  Beryto. 

(3i)  In  nave  niansisset  ,  Dnaren.  hic.  in  navem  misisset ,  sed  eo 
temporc  etc.  id  est  ,  cum  jara  non  longc  abessent  Idus  ,  certumque 
esset  jam  intra  Idus  Bruudusium  appcllcre  non  posse.  Ciijac.  hic. 
et  2.  obs.    II. 

(32)  Hic  articulus  nota  est  tarditatis  :  quoniam  eo  tempore  eer- 
tura  erat  ante  Idus  navigationem  ficri  non  posse. 

(33)  Nunc  tempus  est ,  verus  ut  status  causae  consideretur.  Is  au- 
tem  rerlus  esse  non  poterit  ,  nisi  si  negotii  ,  et  facti  speciem  bene 
intcllexeris  :  de  qua  taraen  inter  maxiiuos  Jurisconsultos  discepta- 
tur.  sit  igilur  hsec  hypothesis ,  Intra  Idiis  Septcmbres  proximas  pe- 
cuniffi  nauticae  debitor  in  Syriain  proficisci  promiserat  :  Ante  Idus 
Septembres  non  est  profectus.  Lic  est  sensus  Alciati  etDuareni.  ve 
antc  Idus  Scptembres  profectus  est  quidem  qiiasi  in  Syriam  perven- 
turus  juxfa  conventionem  ,  scd  tamen  enavigavit  ,  id  est  ,  rectuin 
cursura  Syrioe  non  tenuit  ,  alio  dcflexit :  is  est  sensus  Roberti  ,  vel 
ante  Tdus  solvit ,  sed  eo  temf/ore  ,  quo  Eroti  scrvo  creditoris  pecu- 
niam  reddcre  debuit ,  id  cst  ,  cum  non  longe  abcsscnt  Idus  ;  solvit , 
inquara  ,  sed  consensu  Erotis  servi  crcditoris  :  Post  Idus  navis  est 
submersa  :  esfne  excusandus  debitor  ob  conscnsiim  Erotis?  Haec  est 
Cujacii  interpretatio  ,  et  vera  decisio  est,  Erolis  consensum  doiuini 
conditioncm  dtteriorem  facere  non  poluissc  inopportunae  navigationi 
conscntiendo,  /.  3.  C.  dc  pactis.  l.  penult.  supr.  depositi.  l.  i33. 
irifr.  de  jvg.  jur.  Paiia  sunt  enim  ,  post  Idus  navem  solvere  ,  ac 
tiinc  solvere  ,  cum  intra  stafuta  leropora  navis  Bcrutum  pervenirc' 
non  potuit. 


41)4 


DIGEST0RU1\I 


prosit  Ilerotis  consensus  ,  qui  cum  eo  missus  erat ,  cuiquc 
iiihil  amplius  de  pecunia  supvascripta  post  diem  conven- 
tionis  permissum  vel  mandalum  erat  ,  quam  ut  eam  re- 
cep(am  Romam  perferret  :  et  nihilomiims  actione  ex 
slipulalu  Callimachus  de  pecunia  domino  Stichi  te- 
neatur  ?  Respondit ,  secundum  ea  cjiise  proponereutur  , 
tcneri.  'f  Iiei^  (i)  qusero,  si  CaUimacho  post  diem  suprascii- 
ptam  navigante  ,  Heros  suprascriptus  servus  conseuserit  , 
au  actionem  domiuo  suo  semel  adquisitam  adimere  potue- 
rit  ?  Respodit  ,  non  potuisse  ,  sed  fore  exceptioni  locum  , 
si  (2)  servo  arbitrium  datum  esset  eam  pecuniam  quo- 
cunque  tempore  in  quemvis  locum  reddi. 

§.  2.  Flavius  Hermes  hominem  Slichum  mauumissio- 
nis  causa  donavit  (3)  ,  et  ita  de  eo  stipulatus  est :  Si 
honnnem  Stichwn  ,  de  quo  agilur  ,  queni  hac  die  tibi 
donationis  causa  jnanutaissionisque  dedi  ,  a  te  heredeque 
iuo  tnanumissus  vitidiciaque  liheratus  non  eint  :  quod  dolo 
nialo  meo  non  ^at  : ' poeticB  noniine  qidnquaginta  dari  sti- 
pidatus  est  Flavius  Hermes  ,  spopondit  Claudius.  Quaero, 
an  Flavius  Ilermes  Claudium  de  libertale  Stichi  conveni- 
re  potest  (4)  ?  Respondit  nihil  proponi  ,  cur  non  potest. 
'^  llem  quccro.,  an  si  Flavii  Ijermetis  heres  a  Claudii  he- 
rede  poenam  suprascriptam  petere  voluerit  ,  Claudii  heres 
Jiberlatem  Sticho  prsestare  possit  ,  ut  poena  liberetur  ? 
Respondit  posse.   -f-  Item  quajro  ,  si  Flavii   Hermetis    he- 


res  cuni  Claudii  herede  ex  causa  suprascripta  nolit  agere, 
an  nihilominus  Sticho  libertas  exconventioiie,qua3  fuil  inier 
Hermetem  et  Claudium,  ut  slipulatione  suprascripla  osten- 
ditur,  ab  herede  Claudii  prsestari  debeat^  Respondit  debere. 

§.  3.  Coheredes  ,  cum  pra;dia  heredilaria  diviserant  (5), 
unum  proedium  comnmiie  (6)  reliquerunt  sub  hoc  pacto  : 
ut  (7)  si  quis  eorum  parleni  suani  cdicnare  voluisset  , 
euin  ccl  (8)  coheredi  suo  vel  ejus  successori  venderet  cen- 
tuni  vigiiitiquinque  :  quod  si  quis  ahter  fecisset ,  poenam 
cenlum  invicem  stipulati  sunt.  Quajro  ,  cum  coheres  mu- 
her  coheredis  liberorum  tutores^g)  saepius  (10)  testato  (11) 
convenerit  ,  et  desideraverit ,  ut  secunduin  conventionem 
aut  emerent  ,  aut  venderent  ,  hique  nihil  tale  fecerint  , 
an  ,  si  mulier  extero  vendiderit  ,  poena  ab  ea  centum 
exigi  possit  ?  Respondit  ,  secundum  ea  quse  proponeren- 
tur  ,  obslaturam  doh  (12)  maU  exceptionem. 

5-  4-  Agerius  (i3)  hliusfamilias  servo  Pubhi  Masvii  sli- 
puianti  spopondit ,  se  daturuin  quidquid  patreni  suuni 
Publio  Mctivio  debere  constitisset.  Qugesiluni  est  (i4)  5  pa- 
tre  defuncto  antequam  (i5)    constisset  ,  quid    quantumque 


ui ,  si    adversus    heredem    ejus    actum    fuisset , 


deberet 

ahumve  successorem  ,  et  de  debito  constiiisset  ,  Agerius 
teneatur  ?  Respondit  ,  si  (16)  condilio  non  exlitisset  ,  sli- 
pulalionem  non  commissam. 

5.  5.  Seia  lieres  unius  tutoris  cum  herede  pupillae  trans- 


(1)  Quid  juris  cst ,  si  Heros ,  servus  Titji ,  navigationi  post  Tdus 
(  cum  dctitor  ante  Idus  iii  Syriam  proficisci  tenelur  )  conscntiat? 
doniino  non  noc£t  ,  nisi  temporis  ac  nayigationis  proferendse  pote- 
statem  a  domiuo  liaLuit. 

(2)  Ita  in  Basilicis  soriptum  extat,  53.  tit.  5.  0'  5'o^-si?  Ktp/uxnBKn- 
■S-©-  Tu  Ixytta-ccaiva  vocvri>c.ov  Idvttov,  a  Svm^xi  rrxf,a^T«  ffDiKpovx  a-vja:-^ 
vu-' T^  J'a.)'si<rx/usvu  ^KuTr-rt.v  tov  lavsiii",  si  fiyi'  7^70  tvsTpuwii  irxp^ 
«Jt».  vide  Cujac.  Jiic.  sit  haec  autem  ibrensis  liujusce  parapraphi 
expiicatio:  Pecuuiam  cum  usuris  solve :  Actio.  Tua  pccunia  casu 
fortuito  periit.  Porro  ea  tuo  pcriculo  fuit :  fuit  enim  naidica  :  Ex- 
ceptio.  At  post  diem  ,  quo  pecunia  c\  conventione  reddi  dcbuit  , 
naufi-agio  pcriit  :  Rcplicatio.  Periit  quidem  ,  scd  servus  a  te  mis- 
8us  ad  recupcrandam  pecuniam  nauticara  consensit  ultra  diem  prfe- 
stitutum  navigari :  Duplicatio.  Quaesiio  ,  an  debitor  teneatur  ?  Ue- 
cisio  ,  ex  qua  senteutiam  possis  profcrre  :  Si  servus  prorogamli  teui- 
poris  poteslatem  habuit  ,  dcbitof  non  tenetur  ?  si  non  habuit  , 
teuetur. 

(3)  Claudio  scilicet. 

(4)  Atqui  non  necesse  habct  Claudium  convenire  ,  cum  Consti- 
Jutione  Divi  Marci  ,  /.  38.  supr.  de  libcrali  causa.  servus  traditus 
ipso  jure  fiat  hber.  solve  :  Hcec  lex  ad  seivum  pianumissionis  causa 
donatum ,  d.  lex  38,  ad  scrvum  manumissionis  causa  venditum  per- 
*inet :  c[uanquam  et  hoc  postea  in  donatis  servis  receptum  est.  /. 
pemtlt.  siip}\  qui  sine  manum.  l.  1.  C.  si  mancip.  ita  fuerit  alie- 
nat.  ut  manumitt.  Scd  Scsevola  ,  qui  de  jure  temporibus  Marci  ct 
Commodi  rcspoHdit  ,  verba  Constitulionis  nondum  ad  servos  dona- 
tos  porrectae  secutus  cst.  ct  ita  scntit  Cujacius  ,  i.  obscrvat.  29. 
Goth.  Adde  Revard.  ^'ar.  lib.   1.  c    i3.  Ans. 

(5)  Divisissent.  vulgat.  Haloand.  Divisiones  ut  fiant  ,  vide 
/.  4o.  5-  2.  suvr.  de  pacUs.  l.  77.  j.  18.  supr.  de  legat.  i.Gpth. 
Tide  Goedd.  cle  coiitrah.  slipulat.  cap.  n.  num.  68.  Joann.  a 
Sande,  decis.  Frisic.  lib.  3.  tit.  4-  defin.  4.  Meuoch.  lib.  2.  ar- 
bitr.  cas.   3^.  Ans. 

(6)  Indivisum   ad   lcmpus  scil.  /.    i4-  §•  2.  suj)r.  comin.    divid. 

(7)  Jus  irpoT(^*W(U!  patlo  et  conventionc  adquiri  potcst :  ut  hic. 
iU  ct  in  auctione  proximo  competit.  /.  16.  supr-  de  rcb.  auct. 
jud.  possid. 

•  (8)  /.  75.  supr-  de  contrah.  empt.  l.  21.  $.  5.  supr.  de  aclio- 
(lib.  empt.  Num  id  licct  ?  sic  sanc.  Pactp  eiiim  coerceri  potest  li- 
bertas  aiienandi.  /.  iSf).  §.  3.  infr.  h.  t.  l  3.  C.  de  condict.  ob 
caus.  dat.  l.  iilt.  C.  de  rcb.  alicn.  et  locandi  .  /.  02.  C.  de  locat. 
stipulationc  ,  non  paoto.  /.  61.  snpr.  de  pactis.  T)c  ywe  7rpoTti*i!<rt<ii(  , 
Kcu  retractus  ,  vjde  quse  notavi  ad  Novellam  Fiiderici  ,  de  jure 
trporijutiiTfUi- 

^  Eandein  vim  habct  prolcslatio  facta  cohctcdi  ,  et  cohcrpdis 
ti>lon, 


(10)  Denunciatio  seu  intcrpellatio  extra  judicium  facta,  regnlari- 
ter  dcbitorem  in  mora  constituit  ,  ut  hic.  L.  si  pentim.  24.  sun: 
quando  dics  legator,  nisi  id  cxtra  judicium  petat  crcditor  ,  qiiod 
ei  nudo  olHcio  judicis  Ajbeatur  ,  /.  cum  postulassem.  44.  supr.  de 
damn.  nisi  ipse  creditor  ante  interpcilationem  ,  seii  antequam  debi- 
torem  interpellaret  ,  recipiendi  debiti  moram  ipse  admiserit.  hoc 
enim  casu  iiuda  interpellatio  cxtra  jndicium  nou  sufHcit  ,  scd  iitis 
contislatio  exigitur  ,  /.  sed  etsi.  17.  siipr.  de  constiluta  pecim.  idcm 
dicciidmn  ,  quotics  crcditor  dolum  aliquem  admisit  iu  re  ita  pise- 
ter  tcnjpus  exigenda.  de  quo  vide  Socinum  ,  regul.   191. 

(11)  \  idc  /.38.  supr.  de  minorib.  Nc  liinc  coiligas,  neccssariura 
esse  ad  moram  contrahcndam  vel  cfiicieudam  ,  saspius  ut  intcrpclie- 
tur  icus.  Sufficit  enim  una  interpeUalio  ,  modo  liat  opportuno  ioco 
ct  temporc  ,  nec  rem;ttatur  vci  inlermittatur.  /.  32.  siipr.  de  usii- 
ris.  Caiteruin  vox  sa:pius  ,  hoc  ioco  innuit  rcum  sispius  interpcila- 
tum  ,  et  quidem  ex  abundanti.  Qiiod  cx  abundauti  fit  ,  cx  eo  jus 
non  sumitur.  vide  Cujac.  8.  ad  Afric.  fol.  2o3. 

(12)  Pactum  ne  liccat  alii  quam"  cohercdi  vcndcrc,  coberede  ino- 
ram  fucicntc  in  emendo  ,  vendenti  coli.:redi  fratidi  iion  csse    dehet. 

(i3)  Augerius.  uulg.  vid.  ad  Imnc  §.  Duar.  in  libcllo  ,ciijus  ti- 
tul.  est  Scccvola.  Toin.  i.  fol.  i5o3.  Holomaun.  1.  fibs.  8.  Gotli. 
Pro  intcrpretatione  hujus  5.  vid.  Bellapert.  hic.  Charond.  lib.  i. 
yerisimil.  cap.  21.  Ans.  Adde  Alciat.  lih.  i.  disptmct.  cap.  12. 
Costam  ,  lib.    i.  sclcct.  cap.  23.  S.   L. 

(14)  Nam  utcunque  su]icriora  vcrba  conditioncm  casualem  faciunt, 
nempc  si  constiterit,  quid  quantunqtic  debeat  pater  etc.  ambigitur 
de  co  tamen ,  utruni  hic  sit  stipulatioois  sensus  ,  Si  vivo  patrc  li- 
tcm  cura  eo  contestatani  constiterit :  An  vero  ,  si  quandoque  con- 
stitcrit. 

(i5)  Faoti  promissio  mortc  solvitur. 

(16)  Hic  qnot  occurrunt  intcrpretationcs  ?  Connanus  et  Pacitis 
ajuiit  ,  Jurisconsultum  non  rcsponderc  ad  intcrrogala  ,  scu  hoc  re- 
sponsum  ^liv  vpi^  tT®*  esse  :  Duarenus  ct  Cujacius  hxc  vcrha  ad 
facti  quoestionein  rei(.nunt  ,  ac  si  ScKvola  diccrct ,  Si  id  actum  fuit  , 
ut  conditio  impleretur  vivo  patrc  ,  ncc  fuerit  iuiplcta  ,  sti|'uiatio 
non  commitlitur  ,  ctiarasi  pojt  morlcm  patris  iiupieatur.  Vcrisimi- 
lius  cst  autcm  ,  id  actum  fuis!,e  ,  uf  promissor  teneatur  ,  uon  si 
quocunque  tcmpore  ,  stA  si  vivo  tautuin  p.atre  de  dcbilo  constite- 
rit,  ct  ita  conditio  imposita  fidejussori  ,  si  rcus  non  sohrrit  ,  ita 
accipitur  ,  si  vivus  non  solverit  ,  /.  16.  '",A"  «"''••  de  fidcjuss. 
Hotom.  1.  obs.  8.  particulara  5/»  Jiic  accipit  j>ro  quia ,  utin/.  28. 
i'f/r.  de  /lo»'.  Ut  sit  sensus  :  Quia  conditio  noii  cxtitit  vivo  dcbi- 
torc  ,  ^deo  slipulatio  non  cst  cominKsa.  Quod  crcditoribus  diligati- 
ter  notandura  cst ,  ut  scilicct  ,  vivi  crcdtlores  cnm  dcbitorc  ratio 
n«s  incant  :  nc  alioquin  actioncnj  adyersus  cnm  ,  qui  alicnc  uomi- 
Dc  promiserit  ,  amiltant. 


LIBER    QUADRAG 

actione  pacto  (i)  solo  facta  majorera  partem  solvit ,  re- 
siduam  cavit  :  sed  illico  negavit  heres  se  transactionem 
servare  '■  et  apud  judicem  tutelze  (?.)  egit ,  et  victus  pro- 
vocavit  (3)  ad  compelenlem  judicem  (4)  »  Pt  ^b  eo 
quoque  ad  Principem  idem  provocavit  :  et  injusta  haec 
quoque  provocatio  ejus  pronunciata  e^t  :  quacsilum  est  , 
cum  per  hercdem  pupillae  mora  intercesserit  ,  quorainus 
pecunia  in  stipulationem  deducta  ab  herede  tutoris  solve- 
retur  ,  nec  unquam  petierit  ,  an  ei  hodie  debeantur  usu- 
rse  ab  herede  tuloris  ?  Respondit  ,  si  Seia  non  (5)  ces- 
.sassf  t  ex  siipulatione  pecuniam  offerre  ,  jure  (6)  usuras 
non  deberi. 

§.  6.  Duo  fratres  heredilatem  inter  se  diviserunt  (7)  , 
et  caverunt  sibi  ,  nUiil  (8)  se  conlra  eam  divisioneiii  fa- 
cluros :  et  ,  si  contra  quis  fccissct  ,  pcciiam  altev  alteri 
promisit  ':  post  mortem  alterius  qui  supervixit  ,  petit  ab 
heredibus  ejus  hereditatem  ,  quasi  (g)  ex  causa  fideicom- 
missi  sibi  a  patre  relicti  debitam  :  et  adversus  eum  pro- 
nunciatum  est  ,  quasi  (10)  de  hoc  quoque  transactum  fuis- 
set  (ii)  :  Qua?situni  est  ,  an  pojna  commissa  esset  (12)  ? 
Respondit  ,  poenam  secundum  ea  ,  quae  proponuntur , 
commissam  (i3). 

[  (  TOr  TOT  )  DE  VERCORUM  OBLI- 

GATlONIBtJS.    ] 

De  turpi  stipulatione . 
123.  Papiiniaintjs  lib.    I.  Definitionum. 

SI  (i4)  flagilii  (i5)  faciendi  (i6)  vel   facti    (17)     causa 
concepla  sit  stipulatio  (18),  ab  initio  (19)  iioa  valet. 
De  die- 
15,4.   Idem  lib.   2.  Definitionum. 

/Nsulam  imra  biennium  illo  loco  (20)  (edificari  spondes  ? 
anle  (21)  finem  biennii  stipulatio  non  committitur  , 
quamvis  reus  promiltendi  non  aedificaverit,  et  tantum  re- 
sidui  teraporis  sit  (22)  ,  quo  sedificium    extrui  non  possit. 

(i)  infr.  vocat  transactionera.  Goth.  Vide  ad  hnnc  %.  Zanger, 
dc  exccpt.  part.  3.  cap.  2.  n.  i^g.  Ans.  Adde  Aiigust,  hb.  i. 
etnendat.  cap.  3.  Menoch.  de  arbitr.  judic.  cas.  220.  et  Akiat. 
Ub.   I,  dispxmct.  cap.   i3,  S.  L. 

(2)  1(1  est ,  Prietoiem. 

(3)  Nota  ordinem  appellandi  a  judice  tutelse  ,  id  est ,  Praetore, 
ad  competentcm  judiccm  ,  id  cst  ,  Prcefectum  urLi  ,  et  ab  eo  ad 
Pnncipem  ,  ut  in  /.  38.  supr.  de  minorih.  Trina  provocatio  non 
admittitur  Codice  ,  Nc  liceat  in  ima  eademque  causa  teriio  pro- 
yocare. 

(4)  Id  est,  Prsefectum  urbi. 

(5)  Et  si  Scia  ante  cessassct.  Alciatus  ,  i.  dispunct.  l3.  rc- 
preLensus  a  Roberto ,  2.  recept.  3. 

(6)  Oblatio  sola  usuras  impcdit.  An  ipso  jure  ? /,  i.  supr.  qui- 
hus  mod.  ususfr.  l.  32.  supr.  de  peculio.  l.  6.  supr.  de  sen^is  ex- 
portand.  l.  gS.  5.  2.  infr.  dc  sohit.  Molina;us  negat  tract.  deusu- 
Jis  uum.  296.  dixi  ad  /.  19.  C.  de  usuris.  obsignationem  enim  et 
depositioncm  cxigi.  vide  /.   2.  C.  de  usuris.  et  Cujac.  hic. 

(7)  Ita  soleut  sjepissime  fratres  dividcre  ,  transactionis  causa. 
/.  5b.  supr.  de  pact.  l.  36.  supr.  famil.  ercisc  l  2.  C.  de  trans- 
!1*^*'-P  ^"''^  Gcedd.  de  contrah.  stip.  c.  12.  n.  3^.  Ans.  Ad- 
de  Francisc.  Connan.  commcut.  jur.  civil.  Ub.  6.  c.  3.  num.  8.  S,  L, 

(8)  Divisionem  a  se  factum  is  imjuignat  ,  qui  ab  herede  socii 
partem  cum  socio  divisam  petit  jurc  fidcicommissi. 

■  ^^Vv^'-^"''^'"™  testamcn:o  paterno  invicem  rogati ,  ut  qui  f  rior 
sine  hbens  vita  fungeretur  ,  partcm  suam  fratri  supersliti  restitue- 
ret.  Qiiamolirem  uno  ex  eis  mortuo  sine  liberis  ,  cum  alios  hcredes 
scnpsisset  ,  ab  cis  frater  superstcs  hercditatem  petiit  ex  causa  fidei- 
commissi. 

C'o)  Scntentije  rationcra  adscribendam  esse  ,  hinc  Accursius  col- 
Jigit.  quod  an  verum  sit  ,  vid.  l.   i.   C.  de  appeUat. 

<ii)  Quaeri  potest  ,  unde  hic  innotuerit  judici  ,  de  fideicommisso 
quoque  transactum  ?  Sola  divisio  per  se  non  cst  idoneum  argumen- 
lum  remissi  fideicoinmissi.  Dicendum  cst  alia  argumenta  iudicem 
raoYisse.  Yide  Cujac.  hic.  Yid.  /.  35.  supr.  de  pnct. 


ESIMUSQUINTUS. 


495 


neque  enim  stipulationis  status ,  cujus  dies  certus  in  exor- 
dio  fuit  ,  ex  postfaclo  mulalur.  ^  Idque  et  in  stipulatio- 
ne  judicio  sistendi  causa  facta  placuit  :  scil.  ut  ante  diem 
stipulatio  non  comraittatur  ,  si  certum  esse  coeperit  pare- 
re  (23)  stipulationi  residuo  tempore  non  posse. 
Dc  eo  ,  quod  dari  oportet  oportehitve. 
125.   Paulus  lib.   2.   Qua-stioiium. 

CUm  (24)  stipulamur  ,  Quidquid  te  dare  facere  opor- 
tet .,  nihil  aliud  in  stipulationera  deducitur ,  quain  (2j) 
quod  pra^senti  die  debeiur  :  hoc  enim  solum  haec  stipula- 
tio  demonslrat. 

T)e  ralione  temporis  ante  ^onditionem  existcntem  prcete- 
rili  hahenda.    1,   De  proprietate  et    usufructu.     2.  De    U- 
herto  ,   qni  sorlcm  pationo  suo  reddi  ,    usuros  impersonali- 
tcr  reddi  stipulatus  est.   3.   De  promissione  impossibili. 
126.    Idem  Hb.   3.   Quaestionum. 

SI  ita  (26)  stipulatus  fuero  ,  Si  Titius  Consul  factus 
fuerit  ,  tunc  (27)  ex  hac  die  in  annos  singulos  dena 
dare  spondes  ?  post  triennium  conditione  existeule  ,  trigin- 
ta  peti  poterunt  (28). 

5-  1 .  Titius  a  Majvio  fundum  detracto  (29)  usufructu 
stipulatus  est  ,  et  ab  eodem  ejusdem  fundi  usumfructum: 
duae  (3o)  sunt  stipulaliones  5  et  minus  est  in  eo  usufru- 
clu  ,  quem  per  se  quis  promisit  ,  quam  in  eo  ,  qui  pro- 
prietatem  corailatur  :  denique  si  ille  usumfructum  dederit, 
euraque  stipulalor  non  utendo  amiserit  ,  tradendo  postea 
fundum  detracto  usufructu  liberabitur.  Non  idem  contin- 
git  ei  ,  qui  funduin  pleno  jure  promisit  ,  et  usumfructum 
dedit  ,  deinde  amisso  eo  proprietatem  sine  usufructu  tra- 
didit  :  ille  liberatus  cst  dando  usumfructum  :  hic  nulla 
parte  obligationis  exoneratur  ,  nisi  pleno  jure  fundum  ef- 
fecrrit  stipulatori*. 

§.  2.  Chrjsogonus  (3i)  Flavii  Candidi  servus  actor 
scripsit  (32)  eoram  subscribenle   (33)    et    adsignanle    (34) 

(15)  Id  est  ,  an  inciderit  in  poenam  is  ,  qui  contra  legem  diyi- 
sionis  agit  dc  fideicommisso  ,  de  quo  transcgcrat. 

()3)  Ipso  jure.  Imo  non  videtur  commissa.  /.  35.  in  fn.  supr. 
de  pact.  l.  9.  supr.  de  transact. 

(»4)  Dixi  /.   26.  supr.   h.  t. 

(i5)  Si  plagii.  vulgat.  adde  /.  19.  /.  27.  supr.  A.  t.  Flagitii  vo- 
cem  Cujacius  sumi  posse  ait  pro  stupro  :  unde  flagitare. 

(16)  In  quamcunque  personam  ,  etiam  bannitum.  vid.  Ripens- 
hic.  num.  6.   7.   8. 

(17)  Quia  daretur  ex  turpi  eausa.quin  et  ad  alia  flagilia  posscE 
eodcm  uiodo  quis  invitari. 

(i8)  Et  votum. 

(19)  An   ipso  jure  ?  vid.  hic.  Ripens.  num.   i. 

(20)  /.   ii5.  supr.  h.  t. 


(21)  Vide  l.  8.  /.   72.  5. 


supr. 


h.  t. 


(22)  Legendum  videtur  ,  non  sit  etc.  idque  evinci  ex  sequcDtibus 
potest  ,  ibi ,  ctsi  certum  essc  cceperit  ,  parere  slipulationi  residuo 
tempore  non  posse. 

(2  3)  Pareri.  i>ulg.  Hal. 

(24)  Disi  /.  76.  5.    I.  /.  89.  supr.  h.  t. 

(25)  Vide  /.  76.  5.  1.  supr.  h.  t.  l.  23.  supr.  de  seruit.  prced. 
ttrban. 

(26)  Dixi  /.  64.  Supr.  h.  t.  Goth.  Vide  Corras.  mistell.  lib.  5- 
e.   II.  S.  L. 

(27)  Vide  /.  64.  supr.  h.  t. 

(28)  Imo  non  poterunt.  /.   17.  supr.  dc  usuris. 

(29)  /.  56.  5.  penull.  l.  58.  supr.  h.  1. 1.  36.  5.  i.  supr.  deusufr. 

(30)  /.  29.  supr.  h.  t. 

(3i)  Chrysogonus.  vulg.  Hal. 

(32)  Scripsi.  Hal. 

(33)  Subscriptio  sola  adversus  eum  ,  qui  subscripsJt ,  probat.  I.  g. 
5.  3.  supr.  de  jure  dot. 

(34)  Id  est ,  an  nullo  otsignantc.  hinc  Cornufiis  apud  Persium  , 
Adsigna  ,  Marce  ,  tabeUas.  addc  /.  6,  C.  de  fidejmsor.  hii.c  col- 
liguut  pcr  sigilluni  probari  coascnsura.  addc  l.  2.  C.  de  reb.  alien. 


496 


DIGESTORUM 


domino  meo  nccepisse  (i)  eum  a  Julio  Zosa  (2)  rcm 
n^ente  Julii  Quintiliani  absenlis  mulua  denaria  milie  : 
quce  dari  (3)  Quintiliano  ,  hevedive  ijiis  ,  ad  quem  ea 
res  pertinebit  ,  Kalendis  Novetnhribus  ,  quoe  proximm  sunt 
futurcv  ,  stipulatus  est  Zosas  libeptus  ei  rem  ageiis  Quiii- 
tiliani  ,  spopondit  Candidus  donunus  meus  :  suh  dic  su- 
prascripta  si  salis  eo  nomiite  factum  non  erit  ,  tunc  ,  quo 
post  sohitur  ,  usurarwn  nomine  denurios  octo  prosstari , 
stipulatus  (4)  cst  Julius  Zosas  ,  spopondit  Flavius  Can- 
didus  domiims  meus  ,  subscripsit  ei  dominus.  Respondit  : 
ler  (5)  liberam  persouam  ,  quse  neque  juri  nostio  sub- 
jecta  est  ,  neque  bona  fide  nobis  servit  ,  obligationem 
nullam  adquirere  possumus.  Plane  (6)  si  liber  Jiomo 
nostro  nomine  pecuniam  daret  ,  vel  suam  ,  vel  nostram  , 
ul  nobis  solveretur  ,  obligalio  nobis  pecuiiia?  crediiae  ad- 
quireretur  ;  sed  quod  libertus  (7)  palrono  dari  stipula- 
tus  est  ,  ut  nec  ad  solutionem  proficiat  (8)  adjeclio  ab- 
sentis  ,  cui  principalrler  obbgatio  quaerebatur.  •[-  Super- 
est  (9)  qua-ramus  ,  nn  ex  numeratione  ipse  ,  qui  con- 
tiaxit  ,  pecuniani  creditam  petere  possit  ?  nam  quotiens 
pecuniam  mutuam  dantes  ,  eandem  stipulamur  ,  non  duae 
cbligatioups  nascuntur  ,  scd  uua  (10)  verborum.  Plane  si 
proecedat  (11)  numeratio  ,  sequatur  stipulatio  (12)  ,  non 
est  dicendum  rccessum  a  naturaU  obbgatione  (i3).  Se- 
quens  (i^)  slipulatio  ,  in  qua  sine  adjectione  nominis 
usuras  stipulatus  est  ,  non  eodem  vitio  laborat  :  neque 
enim  maligne  (i5)  accipie^dum  est  ,  eidem  stipulalum 
usuras  ,  cui  et  sorlcm  ,  videri  :  ideoque  (i6)  in  liberti 
persona  valet  slipulalio  usurarum  ,  el  cugitur  eam  patro- 


no  ccdere  (17)-  plerunque  enim  iia  slipulQtionlhus  vcrba , 
ex  quibus  obligatio  (18)  oritur  ,  inspicienda  suul  (iq)  ; 
raro  (20)  inesse  lempus  ,  vel  (21)  coadilionem  ,  ex  eo  , 
quod  agi  apparebit  ,  intelligendum  cst  j  nunquam  (22) 
prrsonam  ,   nisi  e\pressa  sit. 

5.    3.    Si  ila  stipulatus  fucro  ,     te   sisti  ,     et     nisi    stete- 
ris  (23)  ,  alicjuid  dari ^   quod  promittenli  impossibile  est : 
detracta  (a^)  secunda  stipulatione  ,    prior    manet    utilis  ; 
et  perinde  erit  ,  ac  si  le  sisti  stipulatus  essem. 
De  pupillo  ,  et  ejus  fidejussore. 

127.  Sc.svOLA  lib.   5.   Qua?stiouum. 

SI  pnpillus  (25)  sine  tuturis  cuidoritate  Stichum  promit- 
tat  ,  et  fidejussorem  dedit  ,  servus  autem  posl  mo- 
ram  a  pupilio  factam  decedat  :  nec  (26)  fidejussor  erit 
propter  pupilli  moram  obligatus,  nulla  enim  ititelligitur  mo- 
ra  ibi  Jieri^  ubi  (27)  nulla  petitio  (28)  e5f:esse  autem  (29) 
fidejussorem  obligatum  ad  boc  ,  ut  vivo  homine  conve- 
nialur  ,  vel  ex  raora  sua  (3o)  postea. 

De  duohus  reis  stipulandi.  De  alternaliotie. 

128.  Paclus  lib.    10.   Qua-slionum. 

SI  duo  rei  stipulandi  ita  exstitisseut  ,  ut  alter  Btiliter  , 
alter  inuliliter  stipularctur  ;  ei  qui  non  habet  promis- 
sorem  obbgatum,  non  (3i)  recte  solvitur:  quia  non  aUe- 
rius  noraine  ei  solvitur  ,  sed  suae  obligationis  ,  quae  nul- 
la  est.  "Y  Eadem  ralione  qui  Stichum  aul  Pamphilum  sti- 
pulatur  ,  si  (3^)  in  unum  coustilerit  obligatio  ;  quia  alier 
slipulatoris  erat ,  etiara  si  desierit  ejus  esse  ,  non  recte 
solvilur  :  quia  utraque  res  ad  obligationem  ponitur  ,  non 
ad  soluiionem. 


(i)  Hinc  oritur  piima  qnaestio  ,  An  cx  niiiDeratione  pecuniae 
ficta  a  liI>erto  ,  adquiratur  patrono  obligatio  ?  utique.  infr.  h.  t.  in 
vers.  plane  si  liber.  ct  vers.  sapercst.  Ilem  an  etiam  ipsi  liberto  ? 
haec  sit  secunda  qnfestio ,  cui  respondetur  infv.  ex  d.  vers.  superest. 

(2)  Goza  ,  vulg.  et  sic  deinccps.   infr.  h.  t. 

(3)  Hic  libertus  dari  patrono  stipulalur  ,  unde  nascitur  tcrtia 
qysstio  ,  Au  valeat  stij)ulalio  sortis  concepta  in  personam  patroni? 
uon  \alet.  infr.   vers.  per  libcratn  personain. 

(4)  Hic  in  stipulationem  dcducuntur  usurae  impei-soiaallter  ,  id 
est  ,  nec  stipiilantis  ncc  ejus  patroni  pei-sona  exprcssis.  Hinc  nasci- 
Uiv  quarta  quaestio  ,  Cui  usurae  debeantur  ?  vid.  infr.  h.  t.  in  vers, 
seq.  stipul. 

(5)  Rcspotisio  ad  tertiam  qiaoestionem.  l.  38.  §.    17.  supr.   h.  t. 
(G)     JRcsponsio  ad  primani  quaestionem.    vid.    /.   9.    5-   ^-    ^t^pr- 

de  reh.  cred., 

(7)  Libertus  patrono  stipulari  directe  non  potest ,  licet  iu  li- 
l-erto  quaedam  sint  reliquia;  serviiutis. 

(8)  Cur  ita  ?  h;ec  fiiit  voluntas  contrahentium  ,  uoa  ut  absenli 
patrono  solvi  possit  ,  sed  ut  ei  obligatio  qusei-atur. 

(9)  llcsponsio  ad  secundam  qua;»lionem. 

(10)  Verborum  scil.  /.  6.  in  fiti.  l.  17.  iiifr.  de  nov.  hic  vide- 
tur  non  adquiri  obligatio  e.^  numeratione  ipsi  servo  ,  cum  aUeri 
pecuniara  fuerit  stip.ulatus :  eaqiie  dubilandi  est  ratio. 

(11)  Dic  eo  casu  ,  duas  csse  obligatioues  :  unam  qiiae  rc  ;  alte- 
riiii  ,  quae  verbis  perticitur. 

(12)  Numeratio  (  facta  a  liberto  scilicet  )  utilis  non  vitiatur  per 
itiutiiem  (  faclarn  patroni  conscnlicntis  nomine  )  proinde  libertui 
ex  t.ili  numeratione  sibi  et  patrono   adquirit  obligationem. 

(i3)  Id  esl  ,  ab  ea  ,  quae  ex  jiaturaii  actu  et  uumcratioue  na- 
seitur. 

(i4)  Pvcsponsio  ad  quartam  qujestionem. 

(i  ■))  Unde  haec  constat  malignitas  ?  Libertus  hic  slipulatur  rau- 
tuam  pccuniam  reddi  patrono  ,  stipulatur  vero  impersoaaliter  dari 
usuras.  Si  maligne  velimus  interpretari  ,  cidcm  usuras  intelligetur 
stipulatus  ,  et  pecuniam  dari.  Si  ita  est  ,  neutra  stipulatio  (  utpote 
in  altcrius  personam  concepta  )  valebit  ,  actus  peribit  :  ne  ita  sit  , 
diceudum  cst  libertum  hoc  casu  videri  sibi  nsuras  stipulatum  ,  ne 
scil.  actus  pereat.  /.  80.  supr.  h.  t.  Maligna  cst  igitur  interprcta- 
tio  ,  quae  actum  vitiat  .  atque  ita  tantum  hic  utilitas  «ctus  vakt  , 
ut  obligatio  sorlis  cx  numeratione  uni ,  id  cst  ,  patronu  ,  Tisuraruuj 
altcri  ,  id  cst  ,  liberto  adquiri  possit. 


(16)  Td  est ,  ut  malignam  ilbm  inlerpretatlonem  vllemus. 

(17)  IJ  observatiir  in  similibus  casihus  ,  in  quibus  rcceptum  esl, 
ut  quod  quis  alterius  noinine  adquisivit,  id  ei  cogalur  cedere.  /.  10. 
5.  6.  supr.  maiid. 

(18)  Realis  ,  non  verh.ilis. 

(19)  Nam  si  hic  verhis  contractam  obligationem  inspiciamus  , 
patrono  nulla  adquiritur  obligatio  :  si  re  contractara  ,  adquiritar. 

(20)  Nam  interdum  ex  uatura  rei  vcl  conlractus  intclligitur  dies, 
vcl  conditio. 

(21)  Sensus  cst ,  In  stipulatione  diem  ,  vel  conditionero  non  ha- 
bente  recfe  intclligitur  dies  ,  vcl  conditio.  Cui  boiio  haec  dlcuntur  ? 
ut  intelligas  in  posteriore  slipulatione  usuraruin  non  videri  repeli- 
tam  pcrsonam  patroni  ,  quae  in  priori  ,  ncmpe  sortis  ,  nominata 
fuerat. 

(22)  Sensus  cst  ,  Pcrsona  cxtranea  a  conlrahcntibus  nunqiiam  in. 
telligitur  in  contractii  ,  idcoque  nec  pntroni  persona  censebitur  re- 
petita  in  posterlore  stipulatlone.  addc  /.  99.  supr.  h.  t, 

(23)^StiterIs.  vulg.   Hal.  vide  /.  97.  supr.  h.  t. 

(24)  Utile  per  inutile  non  vitiatur. 

(25)  /.  24.   Supr.  h.  t. 

(26)  Id  est  ,  nec  pupilliis  ,  nec  cjiis  fidcjussor. 

(27)  Ex  obiigatione  petitlo,  ex  petltioiie  mora  nascitur.  Idcoque, 
lihi  nulia  obligatio  ,  ibi  nulla  pctitio  :  ubi  nulla  pelitio  ,  ibi  nnUa 
niora.  /.  40.  supr.  de  reb.  cred.  /21.  supr.  de  usur.  l.  SS.  infr. 
de  reg.  jur.  Ex  sola  naturali  obligatioue  nulla  pelitio  conceditur  , 
ideoque  super  ea  sola  non  potcst  mora  fingi  vcl  judlcium  fciri. 

(28)  Et  obligallo  :  hinc  collige,  Pupillum  sinc  lutoris  anctorltate 
non  obligari  clviliter.  An  saltcm  naturalitcr ,  vide /.  i.  in  fin.  infr. 
de  novation. 

(29)  Hinc  colligc,  Fidcjussorom  his  casihus  conveniri  ctcondemna- 
ri  posso  ,  quamvis  pupillus  convcniri  non  possit  ex  sola  naturali 
ohligatione.  DIccs  iiiiquum  csse  ,  ut  in  plus  obligetur  fidcjussor  , 
quam  rcus.  /.  Iit..  infr.  de  fidcjussoribus.  solye  :  in  plus  non  obli- 
gahltur  ,  scd  cnicaclus. 

(30)  /.  88.   in  fin.  suvr.  h.  t. 

(3i)  Adjecto  stipulatioui  inutilitcr  non  rcctc  sofvltur:  is  cnlin  pro 
non  adjccto  habetur ,  cujus  jiersona  ncc  ad  obllgalionem  noc  ad  so- 
lulioncm  valet.  adde  /.    ii-  et  12.  infr.  We  stirulut.  scivor. 

(32)  Si  rora  tuam  aiit  incam  mihi  promiscns  :  uoa  vale4  oWiga- 
tio  in  le  mea.  /.   16.  /.  3i,  .utpr.  h.  f. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUINTUS, 


497 


De  condidone  conjunctiva  cel  disjunctiva. 
129.  ScjEvola  lib.   12.  Quacstionum. 

SI  quis  ita  slipulatus  fuerit  ,  decem  aiireos  das  (i)  ,  si 
navis  venit  (2)  ,  el  Titius  Consul  faclus  est  (?))  ?  non 
lilias  dabitur  ,  quatn  si  utiumque  (4)  factum  sit.  -j-  Idem 
in  contrarium  ,  dare  spondes,  si  nec  navis  venit,  nec  Titius 
Consul  factm  sit  ?  exip;enduni  erit  ut  neutrum  factum  sit. 
•f-  liiiic  similis  sciiptura  est,  si  ?ieque  (5)  navis  venit  , 
neque  Titius  Consul  factus  sit  ?  At  si  sic  :  (6)  Dahis  , 
si  navis  venit  ^  aut  Titius  Consul  factus  SiV.?  suilicit  uiuun 
factum.  •]^  Et  conlra  ,  Dabis  ,  5/  navis  non  venit  ,  aut 
Tiiius  Consul  factus  non  est  ?  sufiicit  unum  nou  factum. 

Si  pater  filio  stipuletur  ,  vel  contra. 

i3o.  PAULrs  lib.   i5.   Qusestionum. 

QUod  dioitur  ,  pitreni  (j)  filio  ulHiler  stipulari  ^  quasi 
sibi  ille  stipularetur  ,  Iioc  (8)  in  his  verum  est  , 
quae  juris  sunt  ,  quaeque  adquiri  patri  possunt:  alioquin 
si  factum  conferatur  in  personam  fibi  ,  inulilis  erit  slipu- 
latio  5  veluti  ut  tenerc  ei  vel  ire  a^ere  liceat.  ■^  Conlra 
autem  filius  [  etiam  ]  ,  ut  ire  patri  liceat  ,  stipulando  , 
adquiret  ei  :  imo  et  quod  in  suam  personam  conferre  non 
p  olest  ,  hoc  patri  adquiret. 

De  stipulatiom  neque  per  te  neque  per  heredem  ficri. 
1.   De  adjecto  solutioni. 

i3i.  Sc.?:vOLA  lib.    i3.  Quxstionum. 

JUlianus  scripsit  ,  si  ,  neque  pcr  ie  (9)  neque  per  he- 
rede^^m  tuuni  Tiliuni  fieret  ,  quomiims  mihi  ire  iiceat  , 
stipuler  non  solum  Titium  teneri  ,  si  prohibeat  ,  sed 
etiam  c^^iieredes  ejus. 

§.  1.  Qui  fuudum  sibi  (10)  aut  Titio  clari  stipulatur  , 
quamvis  iundus  Titio  tradilus  sit  ,  nihilorainus  (11)  pe- 
tere  iundum  polest ,  ut  sibi  de  evictioue  promitlatur  :  nam 
inlercst  ejus  ,  quia  mandali  aclione  fuudum  recepturus  sit 


a  Titio.  sed  si  donationis  causa   Tifium    interposuit  ,    di- 
cetur  ,   tradilione  protinus  reum  liberari  (12). 
182.   Paulus  lib.    i5.   Quaistionum. 

QUidam  (i3)  cum  fibum  alienum  (i^)    susciperet  (i5) 
tradenti  proiuiserat   certam  pecunios 


cuin  aliter  ^  quani  ut  filium  observasset 
modum  domo  eum  propulerit  (iG)  ,  vel 


quantitatein  ,  si 
quaero  ,  si  post- 
moriens  nihil  ei 
teslainento    reliqueril    ('17)  ,   au     stipulatio     commiltatur  5 
et  quid  intersit  ,   ulrum  iilius  ,  aii  aUnunus  ,    vel  cognatus 
agentis  fuerit  ?   Prffiterea  ((ua;ro  ,  si  filiam    suura     quis  1;- 
gitime  in  adoptionem  dederit ,  ot  ila  ut  suprascriplum  cs-t  , 
slipulalio  intercesserit,  eumquc  pater  adoptivus   exhereda- 
verit  vel  emancipaverit  :  an  stipulatio    committatur  ?  Re- 
spondi  :  stipulatio  utilis  est    in    ulroque    casu  :    i^itur    si 
contra  conventionem  factum  sit  ,  coinraittetur  slipulatio. 
•f-  Sed  videamus  primum  in  eo  qui    iegiiime     adoptavit 
an  possit  commitli  ,  si  eum  exheredaveril   vel    emancipa- 
verit?  haec  enim  pater  circa  filium  solet  (18)  facere  (19) : 
igitur  (20)  non  aliter  eum  ,  quam  ut    fibum    observavit. 
Ergo  exlieredatus  de  inofllicioso  agat.   Q,jid  ergo  dicemus, 
si  et  meruit  exheredari?   Emancipatus  plane  et  hoc  reine- 
dio  (21)  carebit  (22).   Quare  sic    dcbuit  interponi  slipula- 
tio  ,   ut  si  eum  emancipasset  vel  exheredasset    (^3)  ,    cer- 
lum  quid  promitlereC.   Quo   tamen  casu  commissa  stipula- 
lione  potest  quaeri  ,  an  exbcredato  permiltendum  esset  di- 
cere  de  inoiFicioso  ;   maxime  si  patri  uaturali    hn-es     exli- 
tisspt  :   an  victo  (2^)  deneganda  est    ex     stipulatu     aclio  ? 
Sed  si  ei  qui  slipulatas  est  ,   uon  debuit    denegari  :   victo 
filio  nec  ipsi  deneganda     erit    debitae     pscunia?    exsecutio. 
'f-    In    eo    aulem    qui  non  adoptavit  ,     quem    intellectum 
liabeat  ha3c  conceplio  ,   Si  eum  aliier  quani  ut  fiUuin  ob- 
servasset  ,  non  prospicio  :   au  et  hic  exigimus  exheredatio- 
nem  vel  emancipationem  ,  res  in  exlraneo  (23)    iueptas  ? 
Sed  si  is  ,  qui  legilime  adoptavit  ,  nihil  facit  contra  ver- 
ba  stipulationis  ,  cum  utitur  patrio  jure  :   in    eo  (26)  qui 
ha3c  non  fecit,  dicit  supervaouo.  dici  tameu  poterit  com- 
missam  esse  siipulalionem. 

§.  i.Fihusfamilias  (27)  ita  stipulatus  est,  Quantam  (28) 


(i)  Dabis,.  vulgat.   Haloand. 

(2)  Vencrit-    vulgnt.  Haloand. 

(3)  Factus  sit.  Hal. 

(4)  Pliu-cs  si  conditioncs  conjunctim  sunt  positse  ,  vel  adfirman- 
do  ,  vcl  negando  ,  omncs  cxisterc  necesse  est.  /.  5.  supr,  de  condit. 

inst.  l.   i3.   ^.   2.  supr.  de  reb.  dubiis. 

(5)  Haec  parlicula  conjunctiva  est  ,  non  disjunctiva  ,  lioc  loco. 
vid.   Cujac.  ad  /.    i33.   m}r.   h.   t.   ads^ersus  Alciatum. 

(6)  Plures  si  condiliones  disjuactiiu,  vcl  adtirmaudo  vel  ncgaa- 
do  posiia;  sunt ,  sufficit  unani  earum  existere. 

(7)  Vid.   /.  39.   supr.   h.  t. 

(8)  Differcnliam  corum  ,  quas  juris  sunt  et  facti  ,  observa. 

(9)  /.  4.  5.    1.  supr.  h.  t. 

(10)  /.    55.  supr.  h.  t.  l.   33.   infr.  de  solution. 

(11)  Adde  /.    27.   w/z'.   da  so^utvniib. 

(12)  Donator  non  tenetur  dc  cvictione.  /.  8.  supr.  de  donat. 
l.  2.    C.  de  et'icl.  Ans. 

(i3)  Non  ut  adoplator. 

(i4)  Forte  natnralem  ,  aut  alinnnura  ,  vel  cognatum  dantis. 

(i5)  Ea  lege  scii.  ut  liabcret ,  custodiret ,  tractaret  non  inburaa- 
no,  ncc  crudelitcr  ,  sed  ut  cum  baberet  in  fidem  et  clientelam^suam. 
inde  clientes,  susccpli  appcllantiir  ,  auctorc  Sorvio  6.  jEneid.  Sal- 
vian.  lib,  5.  de  gubernatione  Dei  -.  Quaeruiit  au.\ilia  et  patrocinia 
majorum  ,  nihil  susceptis  tribiuml  ,  scd  sibi.  Augustinus  quoistio- 
nibus  mixtis  :  Numquid  ,  si  mal.ie  vilae  sir,  Advocatus,  conlra  su- 
sceptum  ejus  provocabitur  ?  hoc  cst  ofncium  Advocati  ,  ut  seciui- 
duin  juris  ordinem  suscrpti  sui  causara  peroict.  Numquid  poterit 
vita  ejus  ,  si  turpis  cst  ,  obessc  causae  suscc])ti  ?  vide  Cujac.  hic. 
Hinc  susccpti  ,  tcstes  csse  non  possunt  accusatori.  Paul.  5.  ic;i<.  i5, 
§.  i.  in  fragmcntis  Collationis  Leguin  3Iosaic'Uum.  tit.  g.Eodeiu 
vocabnlo  ulitur  ctiain  Julms  Scvcriuus  m  prceceptis  Relhoricis :   Fa- 

rom.in. 


miliaris  tamen  ,  cujus  fit  mentio  in  /.   6.   §.   5.   C,  de  his  ,   qiii  ad 
Eccl.  conf.  nou  nialc  ad  susceptum  refertur. 

(16)  Id  est  ,  abdicaverit.  /.  6.   C.  de  patria  pwtestate. 

(17)  Id  est  ,  eum  praetericrit. 

(18)  Non  tamcn  praesumitur  pater  qui  non  diligit  filium,  vide 
Alciat.    i.    prcesiimpt.    i/j. 

(19)  Non  tamon  temere  debct  facere. 

(20)  Ita  legeiidum  puto  ,  quod  si  non  aliter  eum  ,  quam  ut  ft- 
linm  ohsei\>avit  ,  ut  sit  senius ,  Adoptivo  crga  parcnten;  adoptanteni 
iuolTiciosi  querclam  merito  compelerc  ,  immerito  non  corapetere. 

(21)  Id  cst ,  quorcla   inofliciosi. 

(22)  Solent  enim  parentes  Iiberos  justc  cmancipare.  Emancipatio 
non  est  actus  paterno  amori  contrarius.  adde  tamcn  ,  non  posse  in- 
vitum  emanciparc  sine  ratione.    'Nov.   89.   cap.    11. 

(23)  Qui  ita  stipulatur  ,  si  mc  exhcrcdas  ,  noa  hoc  agit  palam  , 
ct  principalitcr  ,  ut  instituatur  bercs  ,  sed  ut  ne  notetur  ,  vcl  ne 
rubore  sufiundatur.  Est  enim  injuriae  spccics  cshercdari  ,  /.  8.  supr. 
de  inoffic.  l.  multi  non  notce.  18.  supr.  de  liber,  et  po.slh.  Quae 
stipulatio  non  valeret ,  si  palam  conciperetur  ,  si  mc  heiedcm  non 
feccris.  Pactmn  onira  de  fiitura  siiccessionc  iion  valet.  Porro  mulla 
tacite  fieri  jus  est  ,  qua;  c.v,presse  jus  uQii  sit  facere.  /.  njj.  uifr.  de 
rcg.  jur.  addc  Cujac.   Nouell.    18. 

(24)  Id  est  ,  racrilo  ,  non  c.xheredato. 

(25)  /.   8.   5.   8.   supr.   dc  bon.  poss.   conti:   tah. 

(26)  Id  est  ,  in  susceptore  fiustra  exigitur  ,  ut  emancipet  ,  vel 
exberedot ,  pcenre  vitand,^  causa  :  nec  enim  co  noraiiic  poe«.im  coin, 
raittit  :  sed  quod  inalc  tractet  susceptuiu  ,  euni  abjicieado  vel  oinit. 
tendo 


(27)  Adde  /.  5i.  /.   78-  supr.   h.  t. 

(28)  /.  4;.  infin.  infr.  ds  Jidcjussodb. 


63 


49^ 


DIGESTORUM 


pecuniain  Tilio  creiVuHTo  ^  fiifc  tiia  essejuhes?  et  eman- 
cipadis  crediJit  :  palri  uoii  dcbcbit  fidejussor  ,  t^uia  uec 
rCHs  ei  tcuetur. 

De  stipnlationc  neque  prr  te  ^   neque  per  heredom 
tuum  fieri. 

i33.   ScjEVOLA.  lib.    i3.  Quscstionum. 

SI  sic  stipulalus  sim  ,  neque  per  te  ,  neque  per  heredcm 
tuum  vini  ficri  spondes  ?  et  egi  quod  niihi  vim  fece- 
ris  :  Hecle  remanere  (i)  factum  heredis  iu  slipulalione. 
nam  et  ex  i])sius  posteriorc  vi  potesl  committi  slipulalio  : 
nou  enim  ad  unam  vim  pertinet.  Nam  sicul  et  ipsius  (2) 
Gt  heredis  (3)  caput  ,  ila  ipsius  vis  vel  S3e[)ius  facla  com- 
plectilur  ,  ut  condemnelur  ,  quanti  interesl.  aut  si  sic  vo- 
lumus  faclam  e^ise  slipulationem  ,  Neque  (4)  pcr  te  ,  ne- 
que  per  heredcm  tumn  fleri?  ut  ad  uaam  vim  primam 
teneat  (5);  si  vim  fecerit ,  amplius  ex  heredis  (6)  com- 
niitti  non  poterit  (7)  :  ergo  si  [  actum  ]  sit  quasi  ex 
ipsius  vi  ,  tota  consumpla  sit  :  quod  non  est  veruia. 

I)c  libertate  matrimonii.  i.  De  tacita  repetitione  eoriim 
ds  quibus  in  prqfatione  convenit.  2.  De  eu  qui  literis  ca~ 
ict  se  prcvstcfuruni.  3.  De  una  sdpulalioiie  pluribus  pactis 
subjecla. 

134.   pAULtJS  lib.    i5.   Responsoram. 


^I"^Ilia  (8)     quoD  ex  alio  fllium  habs! 
-fl      nium  coit  Gaio  Seio  habenli  filif 


Bbat  ,  in  matrimo- 
iam  :  et  tempore  ma- 
triraonii  consenserunt  (9)  ,  ut  filia  Gaii  Seii  f/lio  Titiie 
desponderctur }  et  intcrpositum  est  instrumenlum  ^  et  adje- 
cla  pcena  ,  si  quis  eoruni  nuptiis  impediniento  fuisset  :  po- 
tea  Gaius  Seius  constaute  inalriraonio  diem  suum  obiit  , 
et  filio  ejus  noluit  (10)  nubere.  Qu?ero  ,  an  Gaii  Seii  he- 
redes  leneantur  ex  stipulalione  ?  Respondit  ,  ex  slipula- 
tione  qu«  proponeretur  ,  cum  non  secundum  bonos  (n) 
jnores  interposita  sit  ,  agenti  exceptionem  doli  mali  obsta- 
luram  :  quia  iulioneslum  (12)  visum  est  ,  vinculo  (i3) 
poenae  malriinonia  obslringi  ,  sive  fulura  ,  sive  jam  con- 
Uacla. 

§.    I.   Idem  respondil ,   plerumque    ca    quca  prcrjituoni- 


kis  (i4)  convenisse  concipiunfur  ,  etiam  iii  stipulitionibus 
rcpetila  creduntur  :  sic  (i5)  tamen  ,  ut  non  ex  ea  repeti- 
tione  inutilis  eflicialur  slipulatio. 

§.  2.  Idem  respondit  ,  cum  Septicius  literis  suis  prae- 
stalurum  se  caverit  pecuniam  ,  et  usuras  ejus  semisses  , 
quse  apud  Sempronium  deposita;  siut :  si  iuter  prcesentcs 
actuui  est  ,  intclligendum  eliam  a  parte  Lucii  Tilii  prae- 
ccssisse  (16)   verba  stipulalionis. 

§.  3.  Idem  respondit  :  quoliens  pluribus  (17)  speciali- 
tcr  pactis  stipulaiio  una  omnibiijS  subjicitur  ,  quamvis  una 
iuterrogalio  ,  el  responsum  unuin  subjicialur,  lamen  proin- 
de  (18)  liaberi  ,  ac  si  singulae  species  in  stipulationem 
deducta;  fuisseut. 


De 


De 


.  usuris.    J  •   Ue  piirgatione  rnorcv.   3.  De  servo 
ea  lege  dato  ne  quibusdam  personis  serviret. 
4.   De  doli  clausula. 

i35.   Sc^EVOLA  lib.   5.  Responsorum. 
[   QI  ]  ita  quis  promiseril  ,   Decem  tibi  daho  ,  qua  (19) 

^  die  petieris  .1  et  eorwn  usuras  in  dies  (20)  triginta  : 
quaero  ,  usurse  ,  utrum  ex  die  stipulationis,  an  ex  die  (2^) 
qua  petita  sors  fuerit  ,  debeantur  ?  Respondit  ,  secundum 
ea  quse  proponerentur  ,  ex  die  slipulaliouis  deberi  :  nisi 
aliud  actum  nianifeste  probaretur. 

$■  I.  Item  *qua^situm  est  ,  quando  pecuniam  reddere 
debebo  ,  cum  primum  pelierit  (22)?  Resjiondit  (^3),  ver- 
b'a  quas  proponereulur  ,  ex  die  quo  slipulatio  facla  esset, 
initium  capez-e. 

$.  2.  Seia  cavit  Lucio  Titio  ,  quod  mandante  eo  hor- 
tos  emi^sset ,  cum  (24)  pretium  omne  cum  usuris  ab  eo  re- 
ccpisset  ,  se  in  eum  proprietatcin  horiorum  transluturam  ; 
deiude  in  conlinenti  inler  ulrumque  convenit ,  ut  intra 
Kcdend.  yiprilcs  primis  unitrrsani  summam  mandator  nu- 
mcraret  ,  ct  hortos  accipcret.  Quaerilur,  cum  ante  Ralend. 
Apriles  non  omne  prelium  cum  usuris  a  Lucio  Tilio  Seiae 
solutum  sit  ,  interposito  tamen  modico  tempore  (25)  re- 
liquum  prelium  cum  usuris  Seiae  Titius  solvere  paralus 
fuerit,  neque  Seia  accipere  voluil  ,  et  usque  ia  hodieruum 
per  Tiiium  non  slet  ,  quominus  reliquum  solveret  ,  an 
[  si  ]  nihilominus  Lucius  Titius  Seiae  universam  pccuniam 
solvere  paraius  sit  ,  ex  stipulalu  agere  possit  ?    Respondit 


(i)  Adde  /.  22.  supr.  dc  ezcrpt.  rci  jucl.  Gotii.  Pvo  intchectu 
liujns  lcg.  vide  Leonin.  emend.  l.  7.  cap.  20.  Ans.  Adde  Ant.  Au- 
gustin.  tib.   i.  emend.  cap.  5.  S.  L. 

(2)  Ipsius  viin.   fful. 

(3)  Et  hcredes  capit.   Tlal. 

(4)  Hsec  particula  factum  promissoris  et  cjus  liercclis  continet, 
Est  cnim  haec  conjunctiya  ,  interdura  disjuncliva.  vide  Cujac.  hic 
udi/ers.  Alciat. 

(.'"))     Vim  primam  pertineat  ,  si  yim  fecerit  ainplius  ctc.  lial. 

(6)  Ex  hcredis  facfo  conimitti.  t-u/g. 

(7)  Non  possit.  Hal.  non  poterit  «Vuv«Vt6»;  :  quasi  ex  ipsius 
ri  ttc.  Alciat.  g.  parcrg.  18.  ita  restituit  ex  antiquo  libro  :  quod 
ab  co  pcrfidiosc  factum^notat  Cujac.  /;;c. 

(8)  Uixi  /.  97.  5.  2.  supr.  h.  t.  Golh.  vide  Cujac.  Ub.  iG. 
obs.  33.   Goedd.  dc  contrah.  stipul.  cap.  6.  72.   1^3.  Ans, 

(9)  Desponsationes  a  parcutibus  ,  ULcrorum  nominc  ,  convenlio- 
rie  interdum  fiebant.  Deslinabanlnr  vero  nxorcs  liberls  tesfamcnlo  , 
ut  et  intcr  vivos  citra  convenlionem.  vide  Cujac.    16.  obs.  33. 

(10)  Consponsiones  parentum  non  tenuerunt  libcros  non  adstipu- 
jan:cs , /.  11.  supr.de  sponsal.  l.  2.  supr.  de  ritu.  hinc  illud  Pam- 
}  hili  m  Andiia,  act.  i.  sceiui  6.  l^roh  deum  atquc  hominum  fi- 
dcm  ,  quid  est  ,  si  non  liaec  contumeiia  cst  ?  iixonin  dccrevit  scse 
d^ue  mihi  hodie  :  nonne  oporfuit  prae.scisse  ine  ante  ?  nonre  jirius 
«omuuinicatuni  nportuil  ? 

(11)  Cur  ita?  vid.  iufr.  h.  t. 


(12)  Imo  non  cst  inhonestum ,  /.  71.  5-  '•  supr.  dc  cond.  et 
dcm.   hodie  videtnr  non  inhonestum  ex  Noucll.  Leouis  8. 

(i3)  Matiinionia  debeiit  esse  libcra.  /.  19.  siipr.  h.  t.  l.  i^.  C' 
de  nupt.   l.   79.   in  fin.  supr.   de   cond.  et  dein. 

(i4)  Praefationibus  sive  pactis  ,  quae  continentur  (  ut  dics  ,  con- 
ditio  ,  res  )  subjectis  in  stipulationibus  repetita  videnlur.  5*  ^- 
infr.  h.   t.  l.   4-   '"  fin.  supr.  de  pact.   l.  20.  supr.  de  cedil. 

"(i5)  /.  126.  5:  2.  supr.  h.  t.  1.  m3.  5.  4.  supr.  de  leg.  i.  /. 
idt.  supr.  dc  fid.  libcrt.  Goth.  Vid.  Gcedd.  de  ccniruh.  et  com- 
mitt.  stip.  cap.  8.   n.  69,   Ans. 

(16)  Paul.  .').  seiit.  5.  5.  2.  in  fin.  §.  17.  Inst.  dc  inutil.  stip. 
5.   ult.  Inst.  dc  liter.  oblig. 

(17)  /.    i4o.  iifr.  h.   t. 

(18)  Perindc.   i'ulg.   Hal.  vid.  5^    '•  ^upr.  h.   t.  l.og.supr.  h.  t. 

(19)  H;)PC  vcrha  adnionitionera  habcnt  potius,  quani  dibtionem  j 
l.  48.  supr.  h.  t.  ncc  sorti  ,  nec  usuris  ,  datur  his  vcrbis  dilatio. 
Hujusmodi  sfipulafio  pura  cst. 

(20)  Usitras  in  dicbiis  Iriginta  nonnimqiiam  stipulari  vcteros  cou- 
siicli.   /.   ^(\.  supr.  de  i^eb.  cred. 

(21)  Id  est  ,  an  cx  niora, 

(:'.■>.)  Cum  primnm  petieris.  Hal. 

(23)  Rcspondit  secundum  ca  ,  qua;  proponerenliir.   n//^.   ILtl. 

(24)  Ilal.  ct  cum. 

(■.>.^)  Vide  /.   !o5.  infr.  de  soUuionibus. 


LIBER    QUADR  AGESIMUSQUINTUS. 


499 


possc  ,  si  non  multo  post  (i)  obtulisset  ,  nec  mulieris 
fjuicquiim  propler  eam  moram  interesset  :  quod  omne  ad 
judicis  cognilionem  remiltendum  est. 

^.  3.  Ea  (2)  lege  donalura  sibi  esse  a  Seia  servum  et 
tradilum  ,  lU  ne.  acl  fratrem  cjus  ,  aul  filxum  ,  aut  u.vo- 
rcrn  ,  aut  socruiii  perveitiret  ,  scripsit  :  et  haec  ita  slipu- 
lanle  Seia  ,  spopondit  Titius  ,  qui  posl  biennium  lieredes 
ndiquit  Seiam  et  fralrem  ,  cui  ne  s nviret  ,  espressum  erat. 
Qua^ritur  an  Seia  cura  fratre  et  coherede  ex  stipulatu  age- 
re  possit  ?  Respondit  posse  in  id  (3)  quod  ejus  inlerest. 

5'  4-  Filia  ([uap  de  inoflicioso  agere  insli(uit  et  transe- 
git  ,  postea  cuai  heredihus  stipulatione  interposita ,  et  snb- 
jecta  doli  (4)  clausula  ,  apud  Pra:fectum  (5)  de  falso  le- 
stamento  ei^it  ,  nec  probavit.  Quaero ,  an  ex  doli  (6)  clau- 
sula  possit  conveniri?  Respondi  ,  nihil  ad  eam  stipula- 
tionem  id  quod  poslea  actum  proponeretur  ,  perlinere. 
De  variatione  in  noniine  rei.  1 .  De  servitutihus , 
i36.  Paulos  lil).   5.  Sententiarum. 

ST  sub  (^)  una  significatione  diversis     nominibus  ea  res 
qua?  iu  stipulatura  deducitur  ,  nppellatur  :     nori  iufir- 
mat  obhgationem  ,  si  (8)  alter  altero  verbo  uiatur. 

5.  1.  Si  qui  viam  (9)  ad  funcluni  suum  c?fin  slinulatus 
fuerit  ,  postea  fundum  partenive  ejus  anle  constitutam  ser- 
vitutem  alienaverit  :  evanescit  stipuiatio. 

De  continuitale  et  interruptione .  1.  De  clissensu.  1.  De 
€0  quod  certo  loco  dari  dehet.  3.  De  insula  facienda. 
4.  De  dificultaie  prc^stalionis.  5.  De  eo  (juod  est  iinpos- 
silnle  promitienti.  6.  De  eo  quod  natura  vel  jure  impossi- 
hilc  est.   7.   De  stipulatione  pcB/iali. 

iSy.   Venuleius  lib.    1.    Stipulationum. 

COnlinuus  (10)  actus  stipulanlis  ct  prorailtenlis  esse  de- 
het:  ut  (11)  lamen  aliquod  monientum  nalurae  inter- 
venire  possit.  ct  comminus  (12)  responderi  stipulanti  opor- 
tet  :  ca^^terum  si  post  interrogalionem  aliud  acceperit  (i3), 
nihil  proderit  ,  quamvis  eadem  die  spopondisset. 

§.  1.  Si  hominem  stipuiatus  sim  ,  et  ego  de  alio  (i^) 
sensero  ,  tu  dft  aho  :  mhil  acti  erit.  nam  stipulatio  ex 
utriusque  consensu  perficiiur. 

5.  2.  Cum  ita  slipulaius  sum  ,  Epliesi  dari  ?  inest  (i5) 
tempus  :   quod  autem  accipi  debeat  ,   quaeritur  ?  et    magis 


esi  ut  lotani  eam  rem  ad  iudicem  ,  id  est  (i6)  ,    ad    vi- 
rum  (17)  bonum  remittamus  ,    qui    aestimet    quanto  tem- 
pore  diligens  palerfamihas  conficere  possit  quod  facturuin 
se  proraiseril.   ut  qui  Ephesi  daturura  se  spoponderit ,  ne- 
que  duploraate  (iB)  ,  diebus  ,  ac  uoctihus  ,  et  omni  tem- 
pestate  conlempla  iler  conlinuari  (19)  cogatur  •,  neque  laiu 
delicate  progredi  debeat  ,   ut  reprehensione    dignus     appa- 
reat  :   sed  habita  ratione  temporis  ,  ajlatis  ,   sexus  ,     vale- 
tudinis  ;  cum  id  agat  ,  ut  malure  perveniat  ,  id   est  ,  eo- 
dem   tempore  quo  plerique    ejusdem     conditionis    homines 
solent  pervenire.  eoque  transaclo ,  quamvis  Rorace  reman- 
serit    (20)    nec  possit  Ephesi  pecuniara    dare  ,     uihilomi- 
nus  ei  recte  condicetur:   vei  quia  per  ipsum  steterit  ,  quo 
minus  Ephesi  daret  :    vel  quoniam  per  alium  Ephesi  pos- 
sit  dari  5   vel  quia  ubi([ue    (21)    potest    solvere:     nam  et 
quod  in  diem  debetur  ,  ante  (22)  solvi  potest  ,    licet  peti 
non  potest.   quod  si  duplomate  usus  ,  aut  fehci  navigatio- 
ne  ,  maturius  quam  quisque  pervenerit  Ephesum  ,  confe- 
stim   obligatus  est  :   quia  in  eo  quod   terapore    atque  faclo 
fiuitum  est  ,   nullus  (23)  cst  conjectura'  locus. 

5-  3.  Itera  qui  insulam  fieri  spopondit  ,  non  utique 
conquisitis  undique  fabris  ,  et  plurirais  operis  (»4)  adhi- 
hitis  ,  feslinare  dtbet  \  nec  rursus  utroque  (23)  aut  altero 
contentus  esse  :  sed  modus  (26)  adhibendus  est  secundutu 
rationem  diligentis  asdificatoris  et  temporura  locoruinque. 
ilcm  si  non  inchcetur  opus  ,  id  tanlura  aeslimetur  ,  quod 
in  illo  iulervallo  eriici  potuit  :  transactoque  (27)  tempore 
quo  insulani  consummare  oportuerit ,  si  poslea  cedificetur, 
liheretur  reus  :  sicut  liberatur  qui  se  daturum  spopondit  \ 
si  quandoque  tradit. 

§.  4-  fllud  inspiciendum  est  ,  an  qui  centum  dari  pro- 
misit  ,  confestim  (eaea!u«-  ,  an  vero  cesset  obligatio  ,  do- 
nec  pecuniam  conrerre  possit  ?  quid  ergo  ,  si  neque  domi  • 
habet  ,  neque  (28)  inveniat  credilorem  ?  Sed  ha:c  rece- 
dunt  ab  impedimento  nalurali  ,  et  respiciunt  ad  faculta- 
tem  (29)  dandi.  Est  aulem  facultas  ,  personse  (3o)  com- 
raodum  incommodumque  ,  non  rerum  quae  promitlitur. 
et  alioijuin  ,  si  (juis  Slichura  dari  spoponderit  ,  qusere- 
mus  ubi  sit  Stichus  :  aut  si  uon  multura  referre  videatur, 
Ephesi  daturum  se  ,  an  quod  Ephesi  sit  ,  cum  ipse  Ro- 
mae  sit  ,  dare  spondeat.   nam    hoc    quoque    ad  facullalein. 


(1)  Secus  ,  sL  multo  post.  /.   23.  supr.  de  recept.  qui  arhitr. 

(2)  Vide  quae  notavi  ad  /.    1.22,  j.    3.   supr.    h.    t.    addc   /.    61). 
5-    3.   supr.  de  leg.  -i. 

(3)  /.   68.  /.72.   /.   81.  /.    112.   5.    I.  /.    ii3.   infn.  supr.  h.   t. 
l.  ult.  supr.  si  cjuis  in  jus  i^oc.  l.    i3.  supr.  de  re  iud. 

(4)  13e  qua  vido  /.    119.   supr.   h.   t. 

(5)  Urbi  scJI    nam  apud  Praefcctum    urbi   dc    falso   agitur.    vide 
/.   24.  infr.  ad  lcg.   Crrn.  de  falsis. 

(6)  Mdc  /.    119.   infr.  h.  t. 

(7)  '•  6.5.  5.    1,   supr.  h.   t.   Golh.   Tidc  Goedd.  de  contrah.  sti- 
piil.  cap,  3,  n.    17.  Aus. 

(8)  Yide  qua;  notavi  ad  /.    i.  §.   2.   supr.   k.   t. 

(9)  ^-    l4o-  iiifn.  in/r.  h.   t.  l.    11.  snpr.   de  seri'iiutih. 

(10)  /.    12.   infi:  de  duohuF.  reis.  adde  Forcatulum  8i.  Necynni.  3. 

(11)  Intervalluui  quodnam  stipulalionem    vitiet  ,  vidc    apud    Al- 
ciatum    j.  parcrg.   3. 

(12)  Comiinis.  vulg.  quominuJ  ,   Hnl.  i.  c.  slatim  ,  e  vcstigio. 
(i3)  Aliiid  agere  coeperit.  uulg.  Hal.  secus  si  noa  coeperit.  /.  i. 

5.    I.  supr.  h.   t. 

(i4)  /.   22.  supr.  h.  t.  adde  /.  7.  in  fin.  supr.  de  dnli  mdi. 

(i5)  Promissio  localis  ,  veluti  si  promittam  Ephesi  dari ,  tcmpus 
hqbet.  /.  2.   §.   6.  supr.  de  eo^  quod  certo.  I.  \i .  ^.  \ .  supr.  hnc  tit. 

(16)  Contluuum  id  essc  iion  dcsiuit ,  iu  quo  uiomenlum  aliquod 
inlervcnit. 

(17)  Jtidox  pro  viro  hono  :  ut  vir  bonus  pro  judicc  intclligituf. 
ifidc  /.   j8.  infr.  judicaliun  solvi. 


(i8)  Duplomate  ,  id  e«t  ,  diebus  etc.  vulg.  diploraate.  Hal.  Du- 
plomata  bic  ,  ct  /.  27.  in  fin.  infr.  ad  leg.  Corn.  de  falsis.  sunt 
codiciiii  ,  qui  dantur  cursu  publico  utentibus  :  quac  et  tractatoriae , 
/,   3.    C.   de  cursu  puhlico.  lih.    12.  tit.  5i.  et  corabinae  dicuntur  , 


•9-i)V 


;t  cvectioues.  Cuj.   hic.  Alciat.   lib.  dr  i^erb.  signif. 


putat  kgendum  sic  csse  ,  cuin  lelici  diplomate  uli,  qui  priepropere 
agat.   duplomale  uli  ,  courir  la  poste. 

(19)  Continuare.  vulg.   Hal. 

(20)  /.    122.  supr.  h.  t. 

(21)  /.  38.  5.  16.  supr.  h.  t.  L  \.  5.  1.  supr.  de  cond.  et  de- 
momtrat.  l.  7.  supr.  de  re  jud.  l.  5o.  supr.  de  obl.  l.  i6-  /•  38. 
5.   3.   /.  70.   infr.   de  solution. 

(22)  /.  38.   S-   3-   I>f'^-  de  solution.  l.    17.   C.  de  fdoicomm. 

(23)  Quid  ila  ?  Nnioria  non  indigcnt  prebahonc.  /.  i.  §■  8. 
supr.  de  dote  prcelegata. 

(24)  Pliirimis  opcrariis.   Hal.   vulg. 

(23)  Nec  riirsus  uno  aut  altcro.  vulg.  uiio  atque  altero.  Haloand. 
(2G)  /.    58.    §.    F.  5»/^/-.  Incati. 

(27)  /.   91.  '§.   3.   supr.  h.  t. 

(28)  Vidc  /.  9.  in  /in.  supr.  de  usur. 

(29)  Tacitffi  conclitiones  cx  sequo  subintclligcnd.ie  ,  binc  Sencca  : 
subest  lacita  cxccptio  ,  si  potueio  ,  si  dehobo  .  4.  de  benefic.  Sg. 
De  tacitis  couditiouibus  ,  vidc  Uldcndorpiura  in  Topicis  ,  m  loco 
ab  auctoritate  ,  seu  prarjudiciis.  nuni-   5. 

(30)  Vidc  /.    125.  infr.  deverbor.i  si^nif. 


DIGESTORUM 


tlancli  pertinct  :  quia  h\  pecunia  ct  in  Sticho  illud  com- 
inunc  csl  ,  quod  proniissor  iu  pra?spn(ia  dare  non  potest. 
Et  ciucralilcr  causa  (i)  dillicultalis  ad  inconimodum 
proiuissoris  ,  non  ad  impediinentum  stipulatoris  pertinet  : 
ne  incipiat  dici  ,  eum  quoLjue  dare  non  posse  ,  qui  alie- 
mim  servnm  ,  quem  dorainus  non  vendat ,  dare  promiserit. 

§.  5.  Si  ab  eo  slipulalus  sim  ,  qui  efficere  non  possit  , 
cum  alio  (2)  possibile  sit  :  jure  factam  obligationem  , 
Sabinus  scribil. 

§.  6.  Cum  quis  sub  hac  conditione  stipulalus  sit ,  5/ 
rem  sacrarn  ,  uiU  religiosain  Tiiius  iendiderit  ,  vel  for-um., 
oiU  basilicam  (3)  ,  et  hujusmodi  res  quae  publicis  usibus 
in  pcrpetuum  relictae  sint  ,  ubi  omnino  condilio  jure  ini- 
pleri  non  polest  (4)  ,  vel  id  faccre  ei  non  liceat ;  nul- 
lius  momenli  fore  stipulalicnem  ,  proinde  (5)  ac  si  ea 
condilio  quae  natura  irapossibilis  est  ,  inserta  esset.  nec 
ad  rem  pertinct  :  quod  jus  mutari  potest,  et  id  quod  nunc 
impossibile  cst  ,  postea  (6)  possibiie  fieri  :  non  enim  se- 
cuudum  fuluri  tcmporis  jus  ,  sed  secundum  praesentis  , 
acstimari  dcbet  stipulalio. 

-  §.  7.  Si  ul  (diquid  JiaL  ,  stipulemur  :  et  usitalius  et  ele- 
gantius  esse  Labeo  ail  ,  sic  (7)  subjici  pojnam  ,  Si  ita 
faclimi  non  erit.  at  cum  quid  ne  fial  ,  stipulcmur  ,  tunc 
hoc  raodo  ,  Si  adxersus  ea  faclum  eril  ,  et  cum  alia  fie- 
ri  ,  alia  non  fieri  ,  conjuncle  slipulcmur  ,  sic  comprehen- 
dendum  ,  Si  v.on  feceris.   Si  qiiid  udversus  ea  Jeceris. 

§.  8.  Praeterea  scicndum  esl  ,  quod  dari  slipulemur  , 
non  posse  uos  uni  (8)  ex  hei-cdibus  adquiri  :  sed  neces- 
se  esse  omnibus  adquiri.  at  (9)  cum  quid  fieri  ,  stipule- 
mur  ,  ctiam  unius  personam  recte  comprehendi. 

i)e  eo  quod  ccrlis  nundinarum  dielus  dari  dehet. 

I.   Tjc  cdternatione. 

i38.   Idem  iib.   4-   Stipulationum. 

EUm  f[ui  certarwn  nnndinaruni  dichus  dari  stipulelur  , 
prirao  die  petei-e  posse  Sabinus  ait.  Proculus  autem 
et  caeteri  diversoe  scholce  auclores  ,  c|uamdiu  (10)  vel  exi- 
guum  tempus  ex  nundiiiarum  spalio  superesset  ,  peti  pos- 
se  exislimant :   sed  ego  cum  Proculo  sentio. 

§.    1.    Cum  pure  stipulatus  sum  ,  illud  aid    illud  dari  , 

licebit  (u)  tibi  ,  quoliens  voles ,     mutare    voluntalem     in 

eo  quod  pra;s!aturus  sis  (12)  :   qnia  diversa  (i3)  causa  est 

voluiilatis  expressaj ,   ot  cjus  quie  inest:. 

De  duphv  slipulntione. 

iSg.   Idem  iib.   6.    Slipulationum. 

CUm    ex  causa  duplae  stipulalionis  aliquid  intendimus, 
venditoris  heredes  iii  solidum  omnes  conveniendi  sunt, 


omnesque  (i^)  debent  subsislere  :  el  quolibet  eorura  de- 
fugiente  ,  ca^leris  subsislere  nihil  prodest ;  quia  in  solidum 
delendcnda  est  venditio  ,  cujus  (i5)  indivisa  nalura  est. 
sed  cum  uno  defugicnte  omnes  defugisse  videantur  ,  ideo- 
que  omnes  teneanlur  ,  unicuique  pro  parte  heredilaria 
praslalio  incumbil. 

De  nuniero  slipulcUionum.    2.    Si  slipulatio  acl  eum  casuni 

perveneril  ,  u.  quo  incipere  ncn  potest. 

i4o.   Paulus  lib.   3.   ad   JNcralium. 

F;Luribus  (iG)  rebus  praepositis  ,  ita  slipulalio  facta  est, 
ea  omnia  quce  suprascripia  sunt    dari?  propius    est 
ut  tol  (17)  slipulationes  ,  quol  res  sint. 

§.    I-    Dc  hac  stipulatione  ,   Annua  ,    hima  ,     trima  die 
id  argentum  cjuaqua  dic    clari  ?    apud    Yeteres    variatum        »J 
fuit.   Paulus  :  sed  verius ,  et  hjc  tres  (i8)esse  irium  sum- 
marum  stipulationes. 

5-  2.  Etsi  placeat  exlingui  (19)  obligationem  ,  si  (20) 
in  eum  casum  inciderit  ,  a  quo  incipere  nou  potest :  non 
tamen  Iioc  in  omnibus  verum  est.  ecce  slipulari  viam  , 
iter  ,  actum  ad  fundum  communem  socius  non  potest  : 
et  tamen  si  is  ,  qui  stipulatus  fuerat ,  duos  heredes  reli- 
querit  ,  non  extinguitur  stipulalio.  et  per  partem  domi- 
norum  servitus  adquiri  non  (2 1)  potest  ;  adquisila  tamen 
conscrvatur  ,  et  per  partem  domini  (22)  :  hoc  eveuit  , 
si  (23)  pars  praedii  servientis  ,  vel  cui  servitur  ,  alterius 
domini  esse  coeperit. 

De  electione  ,  de  impuhere.  3.  De  adjecto  in  stipulatione^ 

oniisso  in  responsione.   4-   De  loco  el  die. 

5.   De  (uljccto. 

i^\.   Gajus  iib.   2.   de  Vcrborum  obligationibus. 

SI  servus  aut  filiusfamilias  iia  stipulatus  sit  ,  lUam  rem 
aut  illam  ,  utram  (go  velim  ?  non  (2^)  paler  ,  do- 
minusve  ,  sed  filius  servusve  deslinare  de  allerulra  de- 
bet  (25). 

§.  1.  Extranei  quoque  persona  si  comprehensa  fuerit  , 
veluti  hoc  modo  ,  IJtram  earum  Titius  eiegerit  (26)  ,  non 
aliter  slipulator  altcrutrius  pclendae  facullalem  habet  , 
quam  si  Tilius  elegerit.  « 

§.  2.  Pupillus  ,  licet  ex  (27)  c|uo  fari  cocperit  ,  recle 
stipulari  potest ,  tamen  si  in  parentis  potestate  est ,  ne  (iS) 
auctore  quidetn  palre  obligatur  :  pubes  vero  qui  in  pole- 
slate  est  ,  proinde  ,  ac  si  pateriamilias  ,  obligari  solel. 
•j"  Quod  autcm  iu  pupijlo  dicimus  ,  idem  et  in  filiafami- 
lias  irapubcre  dicendum  est. 

§.  3.  Si  ita  fuero  stipulatus  ,  Miln  aut  Titio  :  et  tu 
mihi  (29)  dalurum  (3o)  te  spondes  :    secundum    omuium 


(1)  /.   2.  5-   2.  supr.  h.  t. 

(2)  Cura  alii.  Haloand.  Facerc  pronuftens  qiiod  faccre  ncscit  , 
faccrc  pcr  sulji-tittitiim  dcbtt.  Baldus. 

(3)  Dixi  ad  l.  83.  5.  5.  sxt],r.  h.  t. 

(4)  Imo  polest.    /.    39.   in  fin.  suju:  Je  legat.    \. 

(5)  Pcrindc.  //«/.  Conditio  impossibilis  jurc  ct  natura  ,  quam- 
li})ct  stipulalioiieni  vitiat.  Bcdd. 

((>)     Adde  cap.   5i.   de  reg.  in  G. 

(7)  Vid.  /.71.   suyr.  h.  t. 

(8)  /.   33.  iu  firi.  supr.  de.  paclis. 

(9)  Stipulalio\landi  ,  non  facicndi  ,  uno  heredc  eTcpresso  transit 
ad  omnes. 

(10)  /  42.  supr.  h.  t. 

(11)  Vidc  /.    loG.   in  fm,  supr.   7t.   t. 

(12)  Antc  Jitis  contcblationcm.  vidc  /   112.  supr.  h.  t. 
(i3)  Vide  d.  /.112. 

(i/|)  Aclus  omncs  quolics^tangit  indivisibiliter  ,  omnes  citari  de- 
licnt.  BalJ.  l.  85.  §.  autepenult.  supr.  h.  t.  vidc  quae  notayi  ad 
/.   ■).().  l.  Gg.   5-    '•  in  Jin.  supr,  dc  evictionib, 

(i))  Yidc  /"   72.  supr.  h.  t. 

(iG)  /,   134.  in  Jin.  supr.  h,  t.  Dinumeralio  rcrum  in  jiraefatio- 


nibus  facta  ,  vidctur  in  compcndio  vcrLorum  repctita.  Bald. 

(17)  Imo  nou  tot.  /.   29.   supr.   h.  t.  \ide  Zas.    2.  Antinnm. 

(18)  Stipulatio  pcr  lcmpora  distributa  ,  intelligitur  cssc  pluralis. 

(19)  /.  98.  supr.  h.  t.  5.  2.  i'crsic.  ilem  contr.  Inst.  de  inutit. 
stipulat. 

(20)  Qiise  ab  initio  impediuntur,  ex  postfacto  resolvunlur.  Bald. 

(21)  /.  2.  supr.  h.  t.  l.   17.  supr.  de  serwit.  l,    6.    ^.    I.   supr. 
comm.  pradior.  I.   25.  supr.  fumilicE. 

(22)  Doniinii.   Hal, 

(23)  Ul  in  /.   i3G.  m  /?n.  supr.  h.  t. 

(24)  /.   7G.  supr.  h    t. 

(25)  A  oluntas  cuim  est  corum  ,  quee  coLserent  anirao    et  inlcllc- 
clui  ,  ncc  iiotcst  ab  cis  scparari. 

(2G)  Yidc  /44-  ^"/"'-  '»•  t.. 

(27)  /.   70.  supr.  h.  t.  5-    ><>•   inst.   dc  inutilib.  stip. 

(28)  \'idc  cjiiie  dixi  ad  /.   1.   C.  qui   admilti.    5-    'O.    Inst.    dc 
inutiitbus  stipulat. 

(29)  DivcDritas  ,    quae    obligationi  nihil   detrahit  ,  stipulatioucm 
non  vitiiil. 

(30)  Inipersonalilcr  j  sccus  ,  si  uniun  promisissct.  /.    83.    5-    ^* 
supr.  h,  t. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUINTUS. 


opiuicncm  ad  intcrrogalurn  te  respondere.  quia  constal 
mihi  soli  adquiri  obligalionera  :  Tilio  autem  dunlaxat  re- 
cte  solvitur. 

§.  4.  Si  inter  eos  qui  Honia?  sunt  ,  talis  fiat  supiila- 
tio  (1)  ,  Hodie  Carthaf^ine  dare  spoudcs  ?  Quidani  pu- 
tant  non  semptr  videri  impossibilcm  causam  stipulationis 
contiueri  :  quia  possit  (2)  contiugere  ,  ut  tam  stipula- 
tor  ,  quam  promissor  ,  anle  aliquod  lempus  suo  quisque 
dispensatcri  notum  fecerit ,  in  eum  dicm  fuluram  sUpula- 
tioneni,  ac  demand;»ssct  promissor  quidem  suo  dispensatc- 
ri  ,  ut  daret  ^  slipulator  aulem  suo  ,  ut  acciperet.  qucd 
si  ila  faclum  fuerit  ,  poterit  valere  stipulatio. 

§.  5.  Cum  mihi  auL  Tilio  slipulur  ,  dicilur  ahain  qui- 
dem  rem  in  personam  meam  ,  aliam  in  Tun  dcsiguaii 
non  (3)  posse  ,  veluti  mibi  dtcem  aut  Tilio  bominem. 
si  vero  Titio  ea  res  sokita  sit  ,  quae  in  ejus  persona  de- 
signala  fuerit  :  licel  ipso  jure  non  liberelur  promissor  , 
per 


non  recte  adjiciatur  ,  non  ideo  miuus 
ntiliter  procedere  stipulationem. 


50T 

nostra    persona 


non    liberelur    promissor 
exceptionem  tamcu  dtiendi  possit. 
«.   6.   Ten.-pora  vero  diversa    designari    pcsse  ,     veluti  , 
mihi  Kahndis  Januuriis  ,  aut   Titio  Kalendis  Felruariis  ? 
o  etiam  citeriorem  (4)  diem  in  Titii  perscr.am   conlcrn 
veluti  ,  mihi  Kalendis  Fehruariis  ,   Tido  Jialendis 

itellige- 
,    nuhi 


I 

posse  . 

Jamiariis  ?  Quo  casu    talem    esse   •lipulationem 


mus  ,   Si  Tilio    Kahndis    Januariis    non    dedcris  , 
Kalendis  Februariis  (5j  dare  spondes  ? 

5.   7.   Sed  rursus  mibi  quidem    pure  ,     aut    Titio 
conditione  stipulari  possum.     Coi.tra    vero  ,     si    mib 
conditione  ,  aut  Titio  pure  :   inulilis  erit  tola    slipulalio  , 
nisi  in  nieam  personam  coudilio  extiterit.  sciUcet  [quia] 


sub 
sub 


Dd  ad  me  ,    vim 


accepent     obbgatio  , 
ila  dcmum  tractar: 


djcctio 
uibil  polest  valere.  Iloc  tamen  ila  dcmum  tractan  polest, 
6i  evidenler  apparel  pure  Tilii  persona  adjecta  :  alioquin 
cum  ](a  stipulor ,  Si  ncvis  cx  Jfrica    venerit  ,     mihi   aut 

Titio  dari  ipohdcs  :  Tilii  quoque  persoua  sub  eadeiu  con-     alterutro  peti^.  parlcs  (sS) 
ditione  adjici  viuetur. 

§.  8.  Ex  hoc  ;;pparet  si  diversa  (6)  condilio  in  meam 
per.scL.m  ,  diversa  iu  Titii  ,  posila  sit  ,  nec  in  meam 
personam  extilcrit  condilio  ,  totam  (7)  stipulationcm  nul- 
lius  iTifn.enti  iuluram  :  exlaiite  vero  mea  condili(.ne  ,  si 
quidem  Tilii  quoque  eouditio  exlilerit  ,  poterit  vel  Titio 
solvi  ;  si  vero  illius  persona  defecerit  ,  c|uasi  non  adjcc(us 
habebitur. 

§.  9.  Ex  his  omnibus  apparet  ,  licet    aiterius    persona 


T  I  T.     II. 

DE  DUCELS  (8)  REIS  COKSTITUENDIS  (9). 

Dffinilio. 

I.   MoDESTiKus  lib.   2.   Piegularum. 

QUi  stipulalur  ,   reus   (10)  stipulandi  (ii)dicitur  :     qui 
promitlit  ,  reus  promiltendi  babetur. 

De  conslitutione  ct  dissolutione  olligationis  in  solidum. 
2.   Javolewtjs  lib.   3.  ex  Plaulio. 

CUm  duo  eandcm  pecuniam  aut  promiserint  (12),  ftut 
slipulali  sunt  :  ipso  jnre  et  singuli  (i3)  in  soli- 
dum  debenlur  (i^)  ,  et  singuli  debenl  (i5).  ideoque  pe- 
tilione  (16)  ,  acceptilalione  (17)  unius  lota  (18)  solvitur 
obligalio. 

De  novalione.    i.   De  constitutione  et  dissolutione 
olligationis  in  solidum. 

3.  Ulpiaivus  lib.  47-   ad  Sabinum. 

IN  duobus  reis  promittendi  frustra  timetur  novatlo  (19)  j 
nam  lieet  anle  prior  responderit  ,  posterior  elsi  ex  in- 
lervallo  (20)  accipiatur  ,  consecjuens  est  dicere  pristinam 
cbJigationem  durare  ,  et  scc[utniem  accedere.  et  parvi  re- 
fert  (21)  ,  simul  spondeant  ,  an  separadm  promittant  : 
cum  hoc  aclum  (22)  inter  eos  sit  ,  ut  duo  rei  conslituan» 
tnr  ,  neque  ulla  uovatio  fict  (23). 

5.  1.  Ubi  duo  rei  facli  suat  ,  potest  vel  ab  uno  (24) 
eorum  solidum  peti.  hoc  est  enim  duorum  reorum  ,  ut 
unusquisque  eorum  in  solidum  sit  obligatus  ,  possitque  ah 
tem  a  singulis  peti  posse  , 
nequac[uam  dubium  est.  quemadmodum  et  a  reo  et  fide- 
jussoie  petere  possumus  (26).  utique  enim  ,  cum  una  (27) 
sit  obligalio  ,  una  et  (28)  summa  est  :  ut  sive  unus  sol- 
vat  ,  omnes  hberantur  ,  sive  solvatur  ab  alterc  ,  liberatio 
conlingat. 

Quonwdo  interrogancktm  et  respondendum. 

4.  PoMPONius  lib.   24.   ad  Sabinum. 
1~\Uo  rei  promiltendi  ,  sive  ita  interrogati  ,    spondetis  ? 


respondeant  (29)  j  spondeo  , 


spondemus 


sive 


eeordinatio  in    futu- 
solut.    Inio   potest. 


(1)  Yidc  /.  24.  supr.  de  oper.  lihertor.  $.  5.  Jnst.  eod. 

(2)  Ex  prseordinatis  aliquid  rcdditur    possibile  ,  et    utilc  :  quod 
alias  ratione  impossiljilitatis  fuisset  inulilc.   De  futuris  potest    aliqua 
certiludo  haberi  per  aliquod  prarordinaluua      " 
lum  inducit  praesentiam  futurorum. 

(3)  /.  34.  5.    2.  /.  98.  S-  5.  $.  6.  m/r 
/.   44-   §•   4-   suj^r.   de  oblig. 

(4)  Al.  citeriore  die. 

(5)  /.  98.  5-  4-  "ifr-  de  solutionib. 

(6)  Addc  /.    126.  5.    2.  supr.  h.   t. 

(7)  Yitiato  prineipali  ,  vitiatur  aecessorium  :  et  e  contra.  Ba!d.^ 

(8)  Stipulandi  et  promittrudi.  L.  8.  C.  40.  3.  Inst.  17.  vtpt 
a^XiiKyyiJi!».  Noi^ell.  99.  Tr^pi  iitx^fiifW  llo-  52.  Eclog.  ex  lib. 
43.  tit.  2.  Duo  rci  sunt  ,  qui  vcl  siuguli  dtbcnt  in  solidum  ,  vtl 
quibus  singulis  in  solidum  debctur. 

(9)  Hic  titulus  nuitatus  cst  niagna  cx  parte  t^ct  Novcll.  99.  quam 
vidc.  Caetcrum  de  duobus  reis  conslituendis  accipe  active  vtl  passi- 
Tc  :  duo  rei  constituunlur  ut  dc1  endi  ,  ita  et  slipulandi. 

(10)  Reus  dicilur  et  slipulandi,  ct  promittendi.  Dicitur  etiamcre- 
dtndi  ,  debcndi  ,  satisdandi  ,  accipieudi. 

(11)  Dicitur  ct  icus  stipulando  ,  ct  promittendo.   Fest. 
(12)  Aut  promiscrunt.  vulgut.  Hcd.  Golb.   Ad  banc  l.vid.  Eon- 
cbcgall.  tt  3oann.  Zang(r.  dc  e.xccpt.  pcirt.  3.  c.  5.  «.  89.    Ans. 
(i3)  Et  singuljs  iu  joliduBi  dtlcliir.  yulg.  JJal, 


(i4)  5.   I.  Inst.  h.  (. 

(16)  Hodie  beneficium  divlsionis  competit.  Noi'.  99.  c.   r. 

(16)  /.  5i.  injin.  supr.  de  ewictionib.  l.  3 1.5.  i .  infr.  de  noyat. 

(17)  Et  acceptilatione.  uulgat.  acceptilationcque.  Hal.  vide  inte- 
rim  dc  hoc  et  l.    i3.  infin.^et  l.    16.  injr.  de  acceptilat. 

(18)  Eclog.  ibidem.  cap.  2.  Imo  non   tota  solvitur.    arg.    l.    I. 
5.    18.  in  fn  supr.  depositi. 

(19)  Ex  duabus  priucipalibus  obligalionibus   noa  sequilur   nova- 
tio.  Bald. 

(20)  Duo  rei  possunt  constitui  ,  etiam  intervcniente    modico    m- 
tervallo. 

(21)  Imo  ,  multum  refert.  Inst.  eod.  vers.  nam  si  prius. 

(22)  /.  8.  §.  2.  infr.  dc  novationib. 

(23)  Fiat.  vulg.  Hal. 

(24)  Id  est  ,  polest  creditor  a  q.uo  vull  petere  :  sed  tninen  Irodie 
beneticium  divisionis  babct.  Nov.  99. 

(26)  Id  cst ,  crcditor  potest  non  tantum  plures  rcos  simul  conve- 
nirc  ,  sed  et  quemlibct  corum   pro  virili. 

(2G)  Vel  in  solidum  ,  vel  in  partein  :  bodie  corapctit  fidcjussorr 
Lciitficium  di.scussionis.  •  /•    i 

(27)  Facit  /.  9.  supr.  dc  ysac^.  Imo non una.  /.  9.  m/in.  injr.lut. 

(28)  Una  etiam  sununa.   Hal. 

(29)  Inst.  eod  in  princ.  id  est  ,  nihil  intcrest  ,  in  rcorum  con- 
sliluUon*;  rei  wtantur  vtrbo  singulari  Ycl  plurali. 


5o2 


B 


I     G     E 

spondcmus  : 


S     T     0     R    U     M 


ila  intenogau  ,  Spondes  ?  respondissent 
,cie  obligantur. 

Be  operis. 

5.  JuLiANUS  lib.   22.  Digestoriim. 

NEnio  (i)  est  ,  qui  nesciat  alienns  (2)  oi>eras  pro- 
mitti  posse  ,  et  fidejussorem  adhiberi  in  ea  obliga- 
jione.  et  ideo  nihil  prohibet  duos  reos  stipuUmdi  consti- 
lui  ,  vel  promittendi  :  sicut  si  ab  eodem  fabro  duo  rei 
idipulandi  easdem  operas  stipulentur  5  et  ex  contrario  duo 
fabri  ejusdem  peritia;  easdem  operas  promiltere  intelligun- 
tui-  j  et  duo  rei  promittendi  fieri. 

Si  ex  duohus  interrogatis  ufms  responderit.  i.  De  fi~ 
dejussore.  2.  Si  cx  duohus  interrogantihus  uni  respondea~ 
iur.  3.   De  iemporis  spatio  ,  et  dc  aclu  interposilo. 

6.  Idem  lib.  62.  Digestorum. 

DUos  reos  proniittendi  facturus  ,  si  utrumque  interro- 
gavero  ,  sed  (3)  alter  dumtaxat  responderit :  verius 
puto  eum  (4)  qui  respouderit,  obligari  ,  neque  enim  sub 
conditione  interrogatio  in  utriusque  persona  fit ,  ut  ita 
demum  obligelur  ,  si  alter  quoque  responderit. 

^.  1.  ].>uobus  autem  rei  conslilutis  ,  quin  liberum  sit 
stipulatori  ,  vel  ab  utroque  (5)  ,  vel  ab  altero  dumta- 
xat  ,  iidejussorem  accipere  ,   uon  dubito. 

§.  1.  Sed  si  a  duobus  reis  stipulandi  interrogatus  re- 
spondisset  ,  uni  (6)  se  spondere :  ei  soli  teuelur. 

^.  3.  Duo  rei  sine  dubio  ita  constitui  (7)  possunt  , 
ut  [  et  ]  temporis  ratio  habeatur ,  intra  qnod  ulerque 
respondeat,  •]'  Modicum  (8)  tamen  intervalhma  tempo- 
rls  ,  item  modicus  actus  (9)  ,  qui  modo  conlrarius  obli- 
gationi  non  sit  ,  nihil  impedit  ,  quominus  duo  rei  sunt. 
Fidejussor  quoque  interrogatus  inter  duorum  reorum  re- 
sponsa  ,~si  responderit  ,  potest  videri  non  irapedire  obli- 
gationein  reorum  :  quia  nec  longum  spatium  interponitur, 
oec  is  actus  qui  contrarius  sit  obligationi  (10). 

De  puritate.,  die .,  condilione. 
'j.  Florentinus  lib.  8.   Instilutionum. 

EX  duobus  reis  promiitendi  alius  (11)  in  diem  vel  sub 
conditione  obligari  potpst  (12)  :  nec  enim  impedi- 
menlo  crit  dies  ,  aut  condilio  ,  quominus  ab  eo  qui  pure 
obligalus  csl  ,  petatur. 


De  eo  quod  actuni  est  spectundo. 
8.   ULPiANtJS  lib.    1.  Responsoruni. 

HIs  verbis  ,  ea  qucB  prcestari  stipulanti  tibi  spopondi- 
inus  ,  interesse  (i3)  ,  quid  inter  contrahenles  actum 
sit.  nam  si  duo  rei  facti  sint  ,  euin  qui  absens  (i4)  fuit  , 
non  teneri  :  praisentem  autein  in  solidum  esse  obligatum: 
aut  si  minus  ,  in  partem  (i5)  fore  obslrictum. 

15"^'  verhis  pcl  alio  niodo  contrduttur.    1.  De  inipari 
obligatione.   2.  De  loco  et  tenipore. 

9,  Papinianus  (16)  lib.  27.  QuEestionum. 

EAndem  rem  apud  duos  pariter  deposui  ,  utriusque  fi- 
dem  in  solidum  seculus  \  vel  eaodem  rem  duobus  si- 
militer  commodavi  :  fiunt  duo  rei  promittendi.  quia  noa 
tantum  verbis  stipulationis  ,  sed  et  ca;teris  contractibus  , 
veluti  emptione  (17)  ,  veriditione  (18)  ,  locatione  (19)  , 
conductione  ,  deposito  (20)  ,  commodato  (21)  ,  testamen- 
to  (22).  utputa  si  pluribus  heredibus  institutis  testator 
dixit  ,    Titius  et  (23)  Mxoius  Sempronio  deceni  dato. 

5.  1 .  Sed  si  quis  in  deponendo  penes  duos  paciscatur  , 
ut  ab  altcro  culpa  quoque  praeslaretur  :  verius  est  non 
essc  duos  reos  ,  a  quibus  impar  suscepla  est  obligalio. 
"Y  Non  idem  probandum  est  ,  cum  duo  quoque  culpaiu 
promisissent  ,  si  aheri  postea  pacto  culpa  remissa  sit  : 
quia  posterior  conventio  quae  in  alterius  persona  interces- 
sit  ,  statum  ,  et  naturam  obligaliouis  ,  quae  duos  inilio 
reos  fecit  ,  mutare  non  potest.  quare  si  socii  sint ,  et  com- 
munis  culpa  intercessit  ,  etiam  alteri  (24)  pactum  cura 
altero  factum  proderit. 

5.  2.  Cum  duos  reos  promitlendi  faoerem  (^5)  ,  [  et  ] 
ex  diversis  locis  Capuae  pecuniam  dari  stipulatus  sim  :  er 
persona  cujusque  ratio  proprii  temporis  habebitur.  nam 
etsi  maxime  parem  causam  suscipiunt  ,  nihilorainus  in 
cujusque  persona  ,  propria  (26)  singulorum  consistit  obli- 
gatio. 

De  conipensaiione. 


10.   Idem  lib.   37.   Qiia^slionum. 
promiltendi  socii  non    sint    (27)  ,     aon  (28) 
rco    pecuuiani 


SI  duo 
proderit  alleri  ,  quod  stipulator    alle 
debel. 


(i)     Ncgatlones  diicc  aclfirinaat.  ■Ncmo  ncscit,  id  ^st,  omncssciiint. 

(2)  Id  est ,  alias.  ut  /.  3.  sup7\  de  rei  ^ind.  vid.  Ciijac.  5.  obs. 
35.  alias  faclum  alicmim  iinitiliter  promitlitur,  /.  G5.  infiii.  infr. 
de  Jldejuss.   adde  /.   5^.  in  fin,  siipr.   de  uerb.  oblig. 

(3)  Intcrrogavero  ,  et  aller.  Hal. 

(4)  Ex  duobus  ititerrofjalis  ,  (jui  respondet  ,  obligatus  intelligi- 
Iw.  vide  j.  2.   infr.  h.  t. 

(5)  l.  {\o.  infr.  de  fidojuss.  W 

(6)  Duobus  intcrrogaulibus  ,  ei  tantum  qucCritur  obligalio  ,  cui 
Mjponsum  est  ,  ut  hic.  el  c  contia.  in  pr.  supr.  h.  t. 

(7)  Vid.   Goedd.   de  conti:  stip.  c.  4-  »•    '8.   Ans. 

(8)  /.    12.  injr.  h.  t.  l.    iS^,  supr.  de  i^erb.  oU. 

(9)  rf.   /.    12.   /.    I.   §.    I.  et  d.  i.   137.   supr.  de  verb.  vbb'g. 

(10)  Principali. 

(11)  5.   ult.   Inst.   h.  t. 

\f>.)  V.  Molinaeus  ad  l.  1.  §.  si  quis  simpliciter.  niim.  28.  dc 
veibor.  olHg.  Mod. 

(i3)  Duobus  in  solidum  obllgatis  ,  si  in  unius  pcrsona  obligatio 
no«  potest  consiblerc  ,  aitcr  ia  solidum  obligalur  :  liu  jninua  ,  in 
Tird.tii. 

(i/j)  5-    '2    Inst.  dc  inutdib.  stip. 


(i5)  Imo  in  solidum.  /.   2.  supr.  h.  t. 
(16)  Julianus.  Hal. 

■(17)  Duo  rei  dcbcndi  iu  emptionc  ,  couductione  ,  locallonc ,  de- 
posito  ,  commodato  et  lcstainento  ficri  possunt. 

(18)  /.   47.   supr.   lacat. 

(19)  d.  l.   47.  ct  l.    i3.  5.  9.  /.  26.  supr.  hcat. 

(20)  Facit  /.    I.  5-    '4-  5-  ^'*  '•    '7-  ^"/"''  depositi. 

(21)  /.   5.   in  fn.   l.  6.   /.   7.  supr.  commodi.it. 
(i2)  /.    17.  infr.   h.   t. 

(23)  Titius  ai;t  Majvius.  vidc  /,   8.   5-    ••  "tipr.  de  le^at.  i.  /.  t(?. 
supr.   de  leg.   1.  l.   25.  supr.  de  lcgat.   3.   vide  C.uj.   G.  observ.  35. 
(■-vj)  /.   21.  ^.   5.  /.  25.  supr.  dc  pact- 
(2J)  Et  c\  divcrsis.  vulg.  si  cx  diversis  locis.   Halnand. 

(26)  Imo  una  cst  ,  non  dnplex.  /.  3.   infn.  siipr.   h.   t. 

(27)  Aliud  crit ,  si  sint  socii,  v.  /.  25.  supr.  de  pact.  l.  5.  supr. 
de  compdisat. 

(28)  Npn  polcst  unus  ex  r^s  dcbcndi  comprr.sarc  ,  quod  .Mt.^ri 
stipulator  dcbet ,  ut  hic.  ,si  tamen  vice  rautua  fidcjnsscrlnt,  etiamsi 
socii  noii  sint  ,  rccte  unus  pio  qua  partc  tcnetnr  ,  quasi  fidcjn-s)r 
compensat  ,  qnod  alteri  dcbetur.  /.  5,  supr.  de  conipcnsat.  r.  Cu- 
j.ic,  d.  loco  ad  Afiic. 


LIBER    QUADR  AG  ESIHUSQUINTUS. 

<ntpt*  oi}^>^tyyJaiv  ,  hoc  est  ,  Dc  his  qui  vice  mutua 

Jidejusserunt.   i .  Si  noii  exprimatur  , 

ut  sint  duo  rei. 


5e3 


11.  Ideji  lib.    11.   Piesponsorum. 

REos  promiltendi  ,  vice  (i)  mutua  fidejussores  non 
itjutililer  accipi  convenil  (2)  :  reus  ilaque  stipulan- 
(]i  actionem  suam  dividere  (3)  si  vclit  [  neque  eniai  di- 
videre  cogendus  esl  ]  ,  poteiit  eundem  ut  principaleni 
reiim  ,  item  qui  fidejussor  pro  altero  cxlilit  ,  in  partes 
convcnire  :  non  secus  ac  si  duos  piomiliendi  reos  divisis 
actionibus  conveuirel. 

§.  1.  Cum  tabulJs  esset  comprehensum  ,  ilhtni  (4)  c^ 
ilhim  ceiitum  ciureos  sti/nilalos ,  neque  adjeclum  ,  ita  uJ 
duo  rei  slipulandi  cssent :  virilem  (5)  parlem  singuli  sli- 
pu]ati  videbantur. 

§.  1.  Et  e  contrario  cum  ita  cautum  invenireiur  ,  tot 
aureos  rccte  (6)  dctri  slipuhilus  cst  JuUus  Carpus  (7)  : 
spopoudimus  ego  Autonihus  Achillcus  (8)  ,  et  Cornelius 
Dius  (o)  :  pailes  viriles  dtberi  :  quia  noii  fuerat  adje- 
clum  singulos  in  sclidum  spopondisse,  ita  ut  duo  rei  pro- 
miltendi  fierent. 

Si  olter  hodie  ,  (tUer  postera  die  responderit. 

I.   Dc  pvpillo  vel  servo. 

12.  Venulejus  lib.   2.  Stipulationum. 

SI  ex  duobus  qui  promissuri  sint,  hodie  (10)  aller  ,  al- 
ter  postcra  (11)  die  rcsponderit  ;  [  prolutus  (12)  ] 
lion  esse  duos  reos.  ac  ne  obligalum  quidcm  inlelligi  eum 
qui  postera  die  responderat  :  cum  actor  ad  alia  (i3)  ne- 
gotia  discesserit  ,  vel  promissor  ,  licet  pcractis  illis  rebus 
lesponderit. 

5-  1.  Si  a  Tltio  et  pupillo  sine  tutoris  auctoritate  sti- 
pulatus  lucro  eadcm  decem  ,  vel  [  a  ]  servo  :  et  quasi 
duos  reos  promiltendi  constitui  ,  obiigatumcjue  Tilium  so- 
lum  (i4)  Julianus  seribit:  quanquam  si  servus  spopondc- 
ril ,  in  octione  de  peculio  eadem  observari  debeut  ,  ac 
si  liber  fuisset. 


Si  reus  correo  succesierit. 
i3.  Idem  lib.  3.  (i5)  Stipulationum. 

SI  reus  promitlendi  altero  (16)  reo  heres^i^)  extiterit, 
duas  obhgationcs  eum  sustinere  dicendum  est.  nam 
ubi  quidem  altera(i8)  differentia  obligationum  esse  possil, 
ut  in  fldejussore  ct  reo  principali  ,  constitit  aheram  ab 
ahera  perinii:cum  vero  ejusdem  du»  potestatis  (19)  sint, 
non  polest  reperiri  ,  qua  ahera  polius  quam  ahcram  con- 
sumniari  :  ideoque  etsi  reus  stipulaudi  lieres  exliteril,  duas 
species  obhgationis  eum  suslinere. 

De  stipuhlionihus  prcBtoriis. 
14.  Paulus  lil).   2.   Manualium. 

ET  stipulaiionum    Prsetoriarum    duo  (20)  rei  fieri  poj* 
sunt. 

De  alicrnatione. 
i5.   Gajus  hb.   21.   de  Yerborum  obhgationibua. 

SI  id  quod  ego  et  Titius  stipulamur  ,  in  singulis  perso- 
nis  proprium  (21)  intelligaiur  :  non  poterimus  duo  rei 
slipulandi  conslitui.  veluti  (22)  cum  usumfructum  aut  do- 
tis  (28)  nomine  dari  stipulemur.  idque  et  Julianus  scri- 
bit.  Idem  ait  et  si  Titius  et  Seius  decem  ,  aut  Stichum 
qui  Tilii  (2^)  sit  ,  stipulati  fuerint  :  nou  videri  eos  duos 
reos  stipulandi  :  cum  Tilio  decem  tanlum  ,  Seio  Stichus 
aut  decem  debeantur.  quaj  sentenlia  eo  pertinet,  ut  quam.- 
vis  vel  huic  ,  vel  ilU  decem  solverit  ,  vel  Seio  Stichum , 
nihilomiuus  alteri  obligatus  raanel  (25)  :  sed  dicendum 
est  ,  ut  si  decem  alteri  solverit ,  ab  altero  liberetur  (26). 

De  obligalione. 
16.   Idem  hb.   3.   de  Yerborum  obiigationibus. 

}7X  duobus   reis  stipulandi  si  semel  unus    egerit    (27)  , 
-J  alteri  promissor  offerendo  (28^  pecuuiam,  nihil  agit. 


s 


De  legato. 
17.  Paulus  hb.   8.   ad  Plautium. 
Ive  a  certis  personis  heredum  (29)  nominatim  legatum 
esset  ,  sive   ab  omnibus  excepto    aliquo  :     Alilicinus  , 


(i)  Duo  rci  ejusdcm  pecnnise  ,  non  inutiliter  fiJcjuLcnt  vicc  mti- 
tiia.  Duo  rei  debeiidi  non  vidcntur  vice  mutua  iidejiilicre  ,  nisi  id 
actum  sit  nominatim  ,  etiam  si  socii  sint  ;  nam  ea  parte  Joannes 
Tetus  Glossalor  improbaiidus  est.  v.  Cujac.  4-  cd  Afric,  in  cxpli- 
catioiie  §.  mulier.  l.    17.   supr.  adSC.    Fellejan. 

(■2)  Alias  duo  rci  dcbcndi  (  ut  et  stijailaudi  ,  infr.  h.  t.  )  non 
lidentur  vice  mutua  fidcjubcre  ,  nisi  iiominatim  idactum  sit.  yid. 
tiujac.   acl  ISovcll.  99. 

(3)  /.   5i.   5-   2.   infr.  dc  fiJejiissorib. 

(4)  Vidc  qusc  nolavi  ad  /.   5G.   svpr.  de  i'crh.  cblig. 

(5)  Cojxdse  natnra  est  ,  ut  rcs  dividatur  in  pecpiales  partes ,  ad- 
dc  /.  43.  sujir.  de  re  judic.  adde  quse  scripsi  ad  Authent,  si  (fuan- 
do.   C.   dc  cousliluta  pecunia. 

(G)  Hac  formula  recte  duri  ,  veteres  passim  utebantur  in  con- 
Iractibus,  ut  hic.  et  l.  122.  5,  i.  sujn:  de  verhor.  cblig.  l.  40. 
supr.  si  certum  petatitr.  Cato  cap.  146.  de  re  rustiea.  \arro  "i.de 
re  rust.  2.  rectc  icstitui  ,  /.  73.  ijfr.  dc  verhor.  signif.  rccte  dc- 
fcndi  ,  /.  5.  ^.  3.  infr.  judicatum  solvi.  rccte  praestari  :  dixi  ad 
/.  71.  infr.  de  verhor.  signific.  rccte  cavere  ,  /.  2.  supr.  dc  usufr. 
carum  ferum.  rcctc  irc  ,  agere  ,  /.  20.  supr.  de  scrvit.  prcediorum 
rustic.  rccte  alque  ordinc  faccre  ,  /.  1'.  5.  1.  supr.  ad  SC.  VcL 
lcjan.  dixi  ad  /.  27.  ^.  j.  vers.  recte.  supr.  de  liberali  causa.  re- 
cte  promitlcre  ,  /.  pen.  supr.  de  transact.  recle  pronunciare.  /.  i. 
5-   1.  /.  38.  iMp-.  de  additio  edicto. 

(7)  Carpius.  ^^ulgat.  Hal. 

(8)  iircLillejus.  Hal. 

(9)  Corndius  divus.  Hal.  Cornclius  dividi  in  partes  viriles  de- 
bcre  dixi  ctc.  vulg. 

(10)  /.  6.  injin.  supr.  h.  t.  l.  iS^.  supr.  de  verb.  oblig.  GoiXi. 
Yid.  Goedd.  de  coutr.  slip,  c.  4.  n.  i3.  21.  Ans. 


(u)  Quod  postera  die  fit,  non  fit  in  continenti  :  diei  diversitas 
liotabile  est  temporis  intcrvalluin. 

(12)  Probatur.  Hal.  promitto.  ^ulg.  alii  prolocutus.  alii  prola* 
tus  ,  id  est,delatus.  vera  Hdoaudri  lectio:  nisi  forte  legas  Procu/us. 

(i3)  Aliud  negotium  quid  est  ?  exlraneuin,  non  pcrtinens  adpri- 
mum  ,  quod  nihil  liabet  commune  cum  co  ,  de  quo  agitur.  adde 
/■   G.  in  fin.  supr.   h.   t. 


(i4)  Addc  /. 


supr. 


h.  t. 


(i5)  Libro  septimo. 
(sG)  Alteri.   vulgat.  Hal. 

(17)  /.   5.  infin.  infr.   de  fdejuss. 

(18)  Alicjua.    Hugo  a  Porta. 

(19)  Polestatis  sint,  non  pofest  reperiri  alterara  potius,  qnamal- 
teram.  fulg.  non  potest  reperiri ,  quare  altera  potius ,  quam  altcra 
consuinatur.   Hal. 

(20)  /.  18.  infr.  ratam  rem.  Goth.  Vide  Edraund.  Mcrill. /«/>. 
singul.  different.  cap.   20.   Ans. 

(21)  Iti  co,  qiiod  non  potest  nisi  nni  eonvcnire  ,  duorum  reorum 
constitutio  non  procedit ;  cujus  rei  hic  tria  adferuntur  exempla. 

(22)  Primum  exempkiin  de  usufructu.  facit  /.  23.  §.  3.  supr,  d« 
usufruct.  l.  9.  iiifin.  infr.  tit.  proxim. 

(23)  Alterum  exemplum  de  dote.  facit    /.  8.  infr.  tit.  proxim. 

(24)  Tcrtium  cxemplum  de  re  pi-opria  slipulaulis. 

(25)  Stricto  jure. 

(2G)  Ex  sequo  ct  bono. 

(27)  /.  9.  supr.  de  vcrhor.  obligat.  l.  Sj.  infr.  de  solut.  nota  • 
elfcclum  litis  contestationis. 

(28)  Et  solvendo. 

(2<))  Vid.  /.  9.  supr.  h.  2; 


5o4 


DIGESTORUM 


Sabinus ,  Cassius  ,    pro   bercditariis    (i)    partibus    tolurn 

eos  legatum  debituros  aiunt ,  quia    beredilas    eos    obligat. 

idem  est  cum  onines  bercdes  noininantur. 

Dc  facto  correi. 

i8.   ror.iPONixis  ]ib.   5.  ex  Plautio. 

EX  duobus  reis  ejusdera   Slicbi  promilteudi    faclis  ,   al- 
lerius  lactum  alteri  f(uoque  nocet  (2). 
De  capitis  deminutione. 
ig.   Idem  bb.   3y.   ad  Quintum  Mucium. 

CUni  duo  eandem  pecuniam  debent  ,  si  unus  capilis  di- 
minutione  exemptus  (3)  est  obligatione  ,  alter  non 
liberatur  :  multum  (4)  enim  interest  (5)  ,  uiium  res 
ipsa  solvalur  (6)  ,  an  persona  liberetur.  cum  persona 
liberatur  ,  manente  obligatione :  alter  durat  obligatus.  et 
ideo  si  aqua  et  igni  inlerdiclum  est  ,  alicujus  fidejussor 
poslca  ab  eo  datus  lenetur. 

T  I  T.     III. 

DE  STIPULAXIONE  (7)  SERVORUM  (8). 

Si  setvus  sibi  ,  vel  domino  ,  impersonaliter  stipuletur. 
i.  De  servo  alieno  bona  fide  serviente.  2.  De  servo  com- 
muni.  3.  Si  servus  servo  stipuleiur.  4-  De  servo  commu- 
ni.   5.   De  servo  frucluario.  6.  De  servo  communi. 

1.  JuLiANUS  lib.    52.  Digpstorum. 

CUm  servus  stipuktur  (9)  ,  nibil  (10)  interest  ,  si- 
bi  ,  an  domino  ,  an  vero  sine  (n)  aberulra  eorum 
adjcclione  dari  slipuletur. 

§.  1.  Si  servus  tuus  qui  mibi  bona  fide  serviebat  ,  pe- 
culium  babuerit  quod  ad  te  pertineat  (12)  ,  et  ego  ex  eo 
pecunia.m  Tilio  credidero  :  nummi  tui  manebunl.  stipu- 
lando  autem  mihi  servus  eandem  pecuniam  nihil  aget  : 
vindicando  ergo  eam  pecuniam  tu  consequi  potcris. 

§.  2.  Si  servus  communis  ,  meus  et  tuus  ,  ex  peculio 
quod  ad  te  solum  perlinebat  ,  mutuam  p.ecuniam  dederit: 
obhgationem  tibi  adquiret.  et  si  eandem  inihi  noniinatim 
stipulalus  fuerit  ,  debitorem  a  te  non  liberabit :  sed  uler- 
que  nostrum  babebit  actionem  ,  ego  ex  slipuLalu  ,  tu 
quod  pecunia  tua  numerata  sit  :  debitor  lamen  me  doli 
mali  excepiione  summovere  poterii. 

§.  3,  Quod  servus  meus  meo  (i3)  servo  dtri  stipula- 
tur  ,  id  perinde  baberi  debet ,  ac  si  mihi  stipuletiir  •  item 
quod  tuo  servo  stipuiatur  ,  perinde  ac  si  tibi  stipulatus 
csset  :  ut  altera  stipulalio  obligaiionem  pariat ,  alteim  nul- 
lius  momenti  sit. 


5.  4-  Communis  serviis  duorum  fi^)  seivorum  perso- 
nam  sustinet  :  idcirco  si  proprius  meus  servus  communi 
meo  el  luo  servo  stipulatus  fuerit ,  idem  juris  erit  in  hac 
una  conccptionc  vcrborum  ,  quod  futurum  esset  ,  si  sepa- 
r.iliin  dua3  stipuLTliones  conceptae  fuissent  ,  altera  in  per- 
sonam  mei  servi  ,  ahera  in  personain  tui  servi.  neque 
existimare  debemus  ,  partem  diinidiam  tantum  mihi  ad- 
quiri  ,  partem  nulhus  esse  monienti  :  quia  persona  servi 
conimuuis  ejus  conditionis  est  ,  ut  in  eo  quod  aher  ex 
dominis  polest  adquirere  ,  aUer  non  potest  ,  perinde  (i5) 
habealur  ,  ac  si  ejus  solius  esset ,  cui  adquirendi  faculta- 
tem  lial^eat. 

5.  5.  Si  fructuarius  servus  stipulatus  esset  fructuario  , 
aut  proprietario  ;  si  quidem  ex  (16)  re  (17)  fructuarii 
slipulatus  esset  ,  inutilis  est  stipulalio  :  quia  utrique  (18) 
ex  re  frucluarii  actionem  adquirere  (19)  potuisset.  sed  si 
aliud  (20)  stipulatus  fuisset  ,  proprietarium  petere  posse  : 
et  si  promissor  fructuario  solvisset  ,  liberatur. 

^.  6.  Cum  servus  communis  Titii  et  Mevii  stipulatur 
in  hunc  modum  ,  Deccm  Kalcndis  Titio  dare  spondes  ? 
si  decem  Kalend.  Titio  non  dedcris  ,  tunc  Mcevio  viginti 
dare  spondes  ?  duse  (21)  slipulationes  esse  videntur  \  sed 
si  Kalendis  dccem  dala  non  fuerint  ,  uterque  doininus  ex 
stipulatu  agere  polerit  :  sed  in  secunda  obligatione  Maevio 
promissa  (22)  Titius  exceptione  doli  surnmovebitur. 
2.   Ulpianus  lib.   4-   ^d  Sabinum. 

SErvus  communis  ipse  (^3)  sibi  stipulari     non     polcst  : 
quamvis  constaret  eum  se  slipulari  doinino  posse.   non 
enim  se  domino  adquirit,   sed  de  (2^)  se  obhgalionem. 

De  servo  universitalis. 
3,   Ipem  lib.   5.  ad  Sabinum. 

SI  servus  Reipublicjc  ,  vel  municipii  ,    vel    coloniae  sti- 
puletur  :  puto  (23)  valeie  stipulationem. 

De  scrvo  commnni. 

4.  Idem  ]ib.   21.   ad  Sabinum. 

SI  servus  coinmunis  sibi  et  uui  ex  dominis  stipulelur  , 
perinde  est  ,  ac  si  oranibMS  (26)  dominis  et  uni  ex 
his  slipuletur  :  veJuti  Titio  el  Msevio  ,  et  Tilio.  el  pro- 
babile  est  ,  ut  Titio  dodrans  ,  Ma:vio  quadrans  dcbeatur. 

5.  loEM  lib.    48-   ''f]  Sabiimm. 

SErvus  communis  sic  (27)  omnium  cst  ,  non  qnasi  sin- 
gulorum  tolus  :  sed  pro  parlibus  uliipie  indivisis  ,  ut 
intelleclu  (28)  magis  partes  habeaut  ,  (piaui  covpore.  tt 
ideo  si  quid  slipulatur  ,  ve]  quaqua  alia  ratione  adquirit  : 
oranibus  adquirit  pro   parle  qua  dominium   in  eo  habenl. 


(j)     Imo  pro  viriHbus.   /.    \i\.  siipr.  de  legat.    i. 

(2)  Imo  non  nocet.  /.  32.  5.   4.  sujn-.  dc  iisur.  Goth.  addeMo- 
lin.  dc  di\>id.  et  individ.  parl.   3.   n.    122.  cum  seqq.   Mod. 

(3)  Ilinc  Seneca  4-  dc  bcnpficiis  39.  Effice  ut    idem    status    sit 
cum  cxigis  ,  qui  fuit  cum  promittcrera. 

(4)  Dilfcrentiam  observa  intcr   illa   duo  ,    rem  ipsam    solvi  ,  ct 
personam  hbcrari. 

(5)  Ke  soluta  omnes  rei  libcrari  censentur  ;  una  tamcn  pcrsona 
sqluta  altcra  iu  ol)ligatione  potesi  rcmanere. 

(6)  Id  cst  ,  libcrctur. 

(7)  -^*   3.   /«««.    )8.   trpni  i-rspui-Hirem  lu\v'j-   i{?>.  Eclof;.  •>.  et%. 

(8)  Propriorum  ,  cominuuium  ,  fructuariorum  ,  alienorum  ttc. 
(g)     Stipulatur.   vul^.   Hal. 

(10)  Vide  /.    i5.  infr.  h.   t. 

(i  1)  Id  est  ,  impersonaliter,  l.  7.  ۥ    i.  infr.  h.  t. 
(122  Pcrtinebat.  vulg.  Hal. 

^i3;  5"   '•  J""!-  fod.  l.  ^o.  supr.  de  verhor.  obligat. 
(1  j)  Duorum  scrvorum  personam   scrvus   communis   sustinct  ,  ut 
fiic,  (juauivis  id   diinoilc  bit.    /.  9.   supv.   de  pact.    fit    tamCn.    vid. 


/.   59.  i:  fin.  supr.  nd.  SC.    Trchell. 
(i5)  /.    12.  supr.  de  aucU^r.   tut. 

(16)  /.   28.  infr.   h.  t.  l.  98.   §.  7.   infr.  de  solulionib.' 

(17)  Vel  cx  opcris  suis. 

(i8)  Soli  cnim  fructuario  illo  casu  adquirit. 
(i())  Non  potuissct.   vulg.   Hal.   recic. 

(20)  Lcgc  ,  aliuiulc. 

(21)  /.  44.  infiii.  supr.  de  oblig.  et  act.  /.  9.    supr.    de    sciv. 
exportand. 

(22)  Al.  coiTimissa. 

(23)  Ipsc  sc  sibi.  Con!ius  et  Cujac.   In^t.  eod.  in  vcrbo  ,scd   cuiu 
factus,  in  fm.  addc  /.    18.  5-    '•  '"/''•  /'•  '• 

(24)  Sc(i  dc  se  domino.  Ual. 

(25)  Ktiam  si  ipsa  univcrsitas  non  facilc  cousentiat.  /.    i.  infn. 
supr.   de  adquir.  vcl  amitt.  posS. 

(•afi)  /.    I.   5-  3i.  supr.  dcposit. 

(27)  /.   45.   Siipr.  de  ncquir.  rer.  l.  6fi.  $.   2.   sii;>r.  de  leg.   1. 

(28^  Pars  pro  iiidiviso  ,  inlcllcctu  nj.iiii'*   pars  c>l,qiiain  cirporc. 

dc  (^uo  vidc  oinuino  qu»;  scripsi  ad/. 6.  ^*.  i.supr.  comin.  procdior. 


LIBER    QUADRAGESIMUSQUINTUS. 

ct  noir.inatim  alicui  ex  dcminis  sti- 
adquiial. 
sed  jussu 
adc[uirat, 


Licet  (i)  aulem  ei  , 

pulari  5  vel  traditam  rem  accipeje  ut  ei  soli 
Sed  si  non  (2)  nominatim  dcinino  slipulclur  , 
unius  dominorum  :  hoc  jure  ulimur  ,  ut  soii  e 
cujus  jussu  stipulalus  est. 


cuji;;slal  slipulatio  ?  Cassius  inulilem  esse  slipulalionem 
scri-jsit  ;  et  Julianus  Cassii  sentenliam  probat  :  eoque  jure 
ulimur. 


10. 


JuijANUs  lib.  5?..  Digestorum. 


6.   PoM?oNius  lib.    26,    ad  Sabiimm. 

OFjlius  recte  dicebat  ,  et  per  traditiouem  accipiendo  , 
vel  deponendo  ,  commodando;jue  ,  posse  soli  ei  ad- 
quiri  qui  jussit  (3).  c[use  seutenlia  et  Cassii  et  Sabini 
diciiur. 

7.   Ulpianus  lib.   /[S.   ad  Sabiuum. 

PRoinde  et  si  quatuor  lorle  dominos  liabuci'it ,  et  duo- 
rum  jussu  slipulatus  sit  :  his  soJis  adquirct,  qui  jus- 
serunt.  magisque  est  ,  ut  non  eequaHler  (4)  ,  sed  pro 
porlione  domjuica  totum  eis  adquiratur.  •j'  Idem  puto  , 
et  si  nominatim  ei  slipulatus  esse  proponalur.  naiu  elsi 
oinnium  jussu  slipulatus  sit  ,  vel  omnibus  nomiuatim  : 
non  dubitaremus  omnibus  pro  dominicis  eum  portiouibus 
uoji  pro  viriliiAis  adquireie. 

§.  1.  Si  servus  comuuinis  ab  uno  (5)  ex  sociis  stipu- 
latus  sit  :  si  quidem  nominalim  alleri  socio  ,  ei  soli  de- 
betur.  sin  autem  sine  (6)  ulla  adjectione  pure  stipulatus 
sit  ,  reliquas  partes  is  seryus  cajleris  sociis  ,  prscter  eam 
parlem  ex  qua  promissor  dominus  esset  ,  adquiret,  sed  si 
jiissu  unius  socii  stipuiatus  est  ,  idem  juris  cst  ,  quod  es- 
set  ,  si  eidem  illi  socio  ,  nominatim  dari  stipulatus  csset. 
+  Interdum  etiamsi  neque  ju»su  iieque  nominalim  altei'i 
ex  dominis  stipularetur  :  ei  lamen  soli  (7)  adquirere  eum, 
Juliano  placuit.  utputa  si  quid  forte  slipuletur  ,  quod 
utrique  adiuiri  non  (8)  potest  :  veluti  serviluteiia  (9) 
ad  fundum  Cornelianum  stipulatus  est  ,  qui  fuudus  Sem- 
pronii  erat  ,   alterius  ex  dominis  ,  ei^soli  adquirit. 


8.  Gajus  lib.  sing.  de  Casibus 
TTem  si  alter  ex  dominis  uxoreni  duclurus 
J    servo  dos  (lo)   promitlalur. 

9.   ULiiAiNUS  ]{]).   4B.  ad  Sabinum 


sit  ,  el  lii; 


bomi- 
dqui- 


iTem  si  (li)  servus  duorum  ,  Titii  et  IVJievii 
nem  gui  Titii  erat  ,  stipulalus  fuerit  :  ei  sol 
rit  ,  cujus  non  fuit.  Sed  si  stipulatus  sit  ,  Slichum  sib 
et  Mcwio  et  Tilio  dari  spondes  ?  totum  eum  IMscvio  ad- 
quirit  :  quod  (12)  enim  alteri  ex  dominis  adquirere  nou 
potest  ,  id  ad  eum  qui  ad  ol)iigaliouem     admittitur  ,  per- 


J.    I.   Si  cum  duos  dominos  sei-vus    liaberet  , 
fuerit  illi  aut  (i3)  illi  dominis  suis  :     quoesilum 


siipuJ 
est  , 


SEd  si  ita  siipulelur  ,    Titio  deccm  ,  aut  Mttvio  fundum 
dare  spoiide    ,  quia  incertum  est  utri  eorum   adrpiisie- 
ut  actionem  ,  idcirco  iuulilis  slipulalio  existimandu  est. 


itus 
a« 


s'-.: 


II.   Ulpianus  lib.   48. 'ad  Sabinum. 
si  sihi  aul  Primo  aut  Secundo    dominis  suis  slipu- 
undem     ent    probaudum  ,    quod 
esse    stiptilaliouem.     -1-    Sed 


lus  Mt  :   ct  hic    ta 
aaus   [  dixit  ]     inulilem 


lilrum  adjectio  inulilis  est ,  aut  tola  slipulalio  utilis  non 
est  ?  Puto  adjectiouem  (^i^)  solam  esse  iiulilem  :  eo  enim 
quod  ait  nn/u\  omni  (i5)  adquisiit  ex  slipnlalu  aclionem. 
-j-  An  ergo  in  ca^terorum  persona  solulio  locuin  Uabeat 
exemplo  exlranese  persona;  ?  Et  puto  ,  vel  solvi  eis  possc: 
quemadmodum  cum  ego  milii  aut  Titio  slipuJer.  Cum  (iG) 
ergo  cum  Primo  aut  Secundo  dominis  slipulatio  non  (17) 
constitit  ,  nec  [  aut  ]  solulio  est  ,  illa  ralio  est  :  quia 
non  invenimus  in  cujus  persona  stipulaiio  constitit  ,  lu 
eujus  solutio. 

12.   Paulus  lib.    10.    Quajstionum. 

NAm  cum  utcrque  (18)  obligationis  capax  sit ,  non  in- 
venimus  quis  adjectus  sit  :  quia  iicu    esi     (|ui  pelere 
possit. 

]3.   Ulpianus  lib.   /^H.    ad  Sabiuum. 
Um  enim    stipuJatur     doinino    aut  (19)    extraneo  ser- 
vus  ,  iilrumquc  consistat  ,  et  in    domini    persona   sti- 
pulatio  ,   el  in  extranei  solutio  :   at    liic  to    tcu^oi^  (20)  , 
id  est  ,  oequiindcns  ,  corruinpit  stipulalionem  et  soluliouem. 


c 


De  scrvo  ,  qui  esi  apud  fureni. 
14.   Julianus  lib.   3.   ad  Urseium  Ferocem. 

SErvus  meus  ,  cum  apud  furem  esset,  furi  (21)  dari  sti- 
pulatus  est.  negat  luri  deberi  Sabinus  (22)  :  quia  eo 
tempore  ,  quo  slipulalus  esl  ,  ei  non  serviret  :  sed  ncc 
ego  ex  ea  stipulationc  agere  potero.  Sed  si  detracta  furis 
persona  stipulatus  est  ,  milii  quidem  adquiritur  aclio  :  sed 
iuri  nec  mandali  nec  alia  actio  adversus  me  dari  debet. 


persona  cui  servus  stipidatur  '•   el  de  stipidatione 
impersonali. 
i5.   Florentijnus  lib.   8.   Institutionum. 
Ive  (23)  milii  ,    sive    sibi  ,     sive    con^ervo     siio  ,    sive 
impersonaliter  dari  servus  meus   stipuletur  ,     milii  ad- 
quiret. 


SIv( 
ii 


(0  L  7.  5.  1.  /.  28.  §.  3.  /.  32.  infr.  h.  t.  5,  3.  Imt.  eod. 
l.  37.  5.  3.  supr.  de  adquir.  rcr.  l.  i.  §.  7.  supr.  de  adquir.  .-^/ 
ainiu.  poss.  §.  ulliiii.  Inslit.  pcr  quas  perionus  nobis  oblii^.  l.  3. 
C    per  quas  personas. 

('2)     Non  uni  uoin'i)atim.  uulgat.   Hal. 

(3)  Quod  scrvus  picccu^Jciilc  jussu  domiui  facit  ,  vitktur  AuxTe 
uoKiiue  jubeutis. 

(4)  Id  cst  ,  pro  virili  porlione.  Imo  aqualiter.  /.  ^'^.infr.  h.  t. 

(5)  l.   8.  5-   2.    infr.  de  acceptilai. 

(6)  Jd  est  ,  iiiqiersonalitcr.  l.    i.  supr.  h.  t. 

(7)  Quod  noij  potcst  adqiiiri  pluriLus  ut  singulis ,  quaeritur  iili 
eui  potest  adquiri.  Bald. 

(8)  Servus  dorninuni   rcpinescntal  quatcnus  potesl. 

(9)  -Adde  /.  25.  5.  3.  suju\  de  usufr.  l.  i5.  siipr.  de  duohusreis. 

(10)  Adde  L   i5.  supr.  tit.  piox. 

(11)  Pliiribus  mcis  domiiiis  ,  quibus  fcqualiler  alternative  quari 
pctcst ,  stipnlatus  sum  ?  inutiliter  stipulatus  sum  ;  secus  ,  sl  mihi 
primo  ;  tuac  enini  douiini  ,  ut  adjccti  habeutur,  Idem  si  uni  quK- 
ri  postit.  Bart. 

Tum.m. 


(12)  /.    I.  5.   4-  ^-   7-  infn.  supr.  h.  t. 

(i3)  Alicrnativa  posita  inter  personas  capces  ,  stipulationcm  vi. 
tiat  ;  quia  ,  cui  adquiralur  ,  iucertiim  est.  addfe  /.  10.  /.  11.  /.  12, 
jVi/r.  h.  t.  Altcrnativa  posita  intcr  persDnas  resolvitur  in  conjun- 
ctam  ,  ncn  tanlum  in  ultimis  Toliinlalibus  ,  sed  et  contractibus, 

(i4)  Utilc  per  inuMie  non  vil'atur. 

(if))  Omnibus  ,  ^ulg.   JJal. 

^iG)  Cur  ergo.  vulg.  Jlal. 

(17)  Non  cousistat,  ncc  solutio  sit  :  Hla   ratio  elc.   ^'utg. 

(18)  Addc  /.    128.   supr.   dk  s^erb.  obtig. 

(jg)  Altcrnatio  et  inccrtitudo  cojrrumpuut  stipulatfbiiom  et  solu- 
tioucm.  Bald. 

(20)  u4l.    ia-vX^i»-   V.   Alciat.   2.  dispunct.   20. 

(21)  /.    34.   in  fin.  infr.   h.  t. 

(22)  Sabinus  :  sed  si  ncc  cgo  ei  ea  stipulationc  agcre  potero,  quia 
co  tcmfwc  ,  quo  stipulatio  cst  ,  ei  non  seryircl  ,  scd  si  etc.  Bar- 
tolus  ila  communiter  lcgi  notat. 

(23)  /.    I.  supr.  h.  t.  5.    1.  Imt.  h.  t. 

H 


5oG 


D     I     G     E     S 


Jje  ?ervo  hcrcJiiario. 
16.  Palli;s  lib.   4-   riegiilarum. 

SEiTiis  hoiedilarius    (1)     fuluro  heredi    nominatim     dari 
stipulalus  ,  nihil  agit  :  quia  stipulaliouis  tcmpore  he- 
les  doniiuus  ejus  non  luit. 

Dc  servo  commuiii. 
17.  PoMPONHJS  hb.  9.   ad  Sabinum. 

ST  connnunis  servus  ,  meus  el  tuus  ,  viam  ,  vel  ifer  , 
vel  aclum  slipuletur  siue  adjectione  nominis  nostri  , 
cum  (2)  ego  solus  fundum  vicinum  habeam  :  soli  mihi 
eam  adqiiirit,  quod  el  si  lu  fundum  habcas  ,  mihi  quo- 
cjuc  ia  solidum  servitus  adquiritur. 

3.   De  servo  vel  filio  copti  ah  hostibus.   3.   De 

servo  fmctuario. 

18.   Papikia,isus  lib.    27.   Qujestionum. 

Sl  servns  communis  Msevii  et  caslrensis  peculii  ,  defun- 
clo  filiofamilias  milite  ,  anlcquam  (3)  adeat  insliUi- 
tus  lioreditatem  ,  stipuletur  :  socio  ,  qui  solus  interim  do- 
niinus  invenilur  ,  tota  slipulatio  qua;retur  :  quoniam  par- 
!em  non  facit  hereditas  cjus  qu?e  nondum  est.  non  enim 
si  quis  heredem  existere  filioiamilias  dixerit  ,  slatim  et 
lureditatem  ejus  jam  esse  consequens  crit  :  cum  benefi- 
cium  Priucipalium  Constitutionum  (4)  i"  eo  locum  habct, 
ut  filiusfamilias  (5)  de  peculio  testari  possit  :  quod  pri- 
vilegium  cesgat  (6)  ,  prius  quam  testamentum  aditio- 
ne  (7)  fucrit  confirmatum. 

$.\.  Si  servus  Tilii  et  Masvii  ,  partem  (8)  qua?  Mac- 
vii  est  ,  sibi  dari  stipulctur  ,  nulla  stipulalio  est  :  cum  si 
Titio  dari  stipulalus  fuissct  ,  Titio  adquireretur.  Quod  si 
simplicitcr  coiiccpta  est  slipulatio  ,  veluli  ,  Partem  eam 
c/uce  Moevii  est  ,  dare  spondes  ?  non  adjecto  Mihi  :  pro- 
pe  est  ,  ut  ,  quia  sine  vilio  (9)  concepta  est  stipulalio  , 
sequalur  cjus  personam  ,  cujus  potcst. 

§.  2.  Servus  ,  caplo  (lo)  domino  ab  hostibus  ,  domi- 
no  dari  stipulatus  est.  quamvis  quas  simpliciter  slipulatur, 
vei  ab  alio  accepit  ,  etiam  ad  (11)  heredem  captivi  per- 
tincnt  ;  aliud([ue  sit  juris  in  persona  filii  ,  qnia  nec  lunc 
fiiit  in  polcstate  ,  cmn  slipularctur  ,  nec  poslca  dcprchcn- 
dilur  ut  servus  in  hercdilalcm  (12)  ;  tamen  in  proposito 
potesl  quoeri  ,  nuni  ex  hac  stipulalione  nihil  adquisitum 
heredi  videtur  :  quo  inodo  si  scrvus  hercditarius  dcfunclo, 
aut  eliam  hendi  (i3)  futuro  stipulalus  fuisset  ?  Sed  in 
hac  specie  servus  filio  cxa^quabitur.  nam  ct  si  lilius  ca- 
ptivi  patri  suo  slipulatus  fuerit  dari  ,  res  in  pcndenli  (i^) 
erit  :  et  si  pater  apud  hosles  decesserit  ,  nuliius  momcnii 
videbilur  fuisse  stipulalio  ;  quoniam  alii  ,  non  sibi  slipu- 
lalus  est. 


T     O     R     U     INT 

§.  3.  Cum  servus  fructuarius  (i5)  operas  suas  loca-s- 
S(t  ,  et  eo  nomine  pecuniarai  in  annos  singulos  dari  sti- 
pulatus  essct  :  linito  fructu  ,  domino  (16)  residui  tempo- 
ris  adquiri  stipulationem  Julianus  scriptuni  rclinquit.  quco 
senlentia  mihi  videtur  firmissima  ralione  subnixa.  nam  si 
in  annos  forle  quinque  (17)  locatio  facta  sit  ,  quoniam 
incerlum  est  ,  frnctus  in  quem  diem  duraturus  sit  ,  sin- 
gulorum  annorum  initio  cujusque  anni  pecunia  fructuario 
([usereretur  :  secundum  quae  non  trausit  ad  alterum  stipu- 
lalio  ;  sed  unicuique  tanlum  adquiritur  ,  quanlum  ratio 
juris  permittit.  nam  et  cum  idem  servus  ila  stipuletur  , 
QiLantam  pecuniam  tihi  intra  il/um  dicm  dedero  ,  tantam 
dari  s/jondes  ?  in  pendenti  (18)  est ,  quis  ex  stipulatu  sit 
habiturus  actionem  ,  si  enim  ex  re  fructuarii  vel  operis 
suis  pecuniam  dedero  (19)  ,  fructuario  j  si  vero  aliunde  , 
domino  stipulatio  quaeretur. 

De  seri-o  alieno  hona  fide  diiohus  serfienfe. 

19,  Sc^volA  lib.    i3.  Quoestionum. 

SI  alienus  servus  duobus  bonse  (20)  fidei  serviens  ,  ex 
unius  eorum  re  adquirat,  ratio  facit,  ut  ei ,  ex  cujus 
re  adqnisiit  ,  id  totum  [  ei  ]  adquirat  :  sive  ei  soli ,  sive 
quasi  duobus  serviat.  nam  et  in  veris  (21)  dominis  quo- 
liens  utrique  adquiritur  ,  totiens  partes  adquiri.  caelerum 
si  alii  non  adquiratur  ,  alium  solidum  habiturum.  igitur 
eadem  ratio  erit  et  in  proposito  ,  ut  hic  servus  alienus 
qui  mihi  et  tibi  bona  fide  servit  ,  mihi  solidum  ex  re 
mea  ad(piirat :  quia  libi  non  potest  adquiri  ,  quia  non  sit 
ex  re   tua. 

De  lihero  homine  hona  fide  serciente.    l.   De  serro 
hona  fide  pmsesso. 

20.  Paulus  lib.    i5.  Qmesiionum. 

LPoer  homo  (22)  bona  fide  mihi  servit  (^3)  :  stipula- 
tur  ex  re  mea  ,  vel  [  ex  ]  operis  suis  Siichuin  ,  qui 
ipsius  est.  magis  est  ,  ul  milii  adqnirat  ;  quia  et  si  scr- 
vus  esset  meus  ,  adquirerct  jnihi  ;  ncc  enim  illuJ  dici 
debet  ,  quasi  ille  quoque  in  peculio  ejus  csset.  sed  si  ex 
rc  mea  Stichum  qui  meus  est  ,  stipulatur  ,  sibi  adquirct. 
5-  1.  Apud  Labeonem  ila  scriplinn  esl  :  Filium  et  fi> 
liani  in  sua  poleslate  paler  intestatus  relinquil  :  filia  eo 
animo  fiiit  sempcr  ,  ut  existimaret  nihil  ad  se  ex  hercdi- 
late  palris  pertinere  :  dcinde  fralcr  ejus  filiam  procrea- 
vit  ,  cl  onm  infantcni  reli(]uit  ;  lutores  servo  avito  cjus 
imperaverunt  ,  ut  ab  co  ,  cui  res  avi  herei:lilatis  vendide- 
ruiit  (24)  ,  stipularetur  ,  quanla  pccuciia  ad  einn  perve- 
nissct  (25)  :  Ex  ea  slipulatione  quid  pupilla:  ad^juisitum 
sit  ,  pcto  rcscribas.  Paulus:  Est(piidem  verum  ,  boua  (26) 
fide  posscssum  servum  cx  re  cjus  ,  cui    servit  ,    slipulan- 


(0  l.  18.  5.  2.  /.  28.  infin.  l.  3f^,  infr.  h.  t.  l.  27.  infin. 
supr.  de  pactis.  l.  l\\.  vcrs.  quod  si  stipuiatus.  suj^r.  de  reb.  cred. 
1.  73.  5.  '•  supr.  dc  verI>or.  oblig.  Golh.  Wdc  QoeM.  de  contraJi. 
stip.  cap.    10.   ".   61.   ot  Lconin.   amcnd.  l.  6.   c.   \  l^.  num.  b.  Ans. 

(2)  1(1  cst ,  cum  niihi  soH  atlf[uivi  possit.  /.  20.  5-  3.  supr.  dc 
usufr.  l.    i5.  supr,  tit.  prox. 

(3)  Privilcgiiini  (latuni  alicni  tcslaincnti  facicndi  ,  viui  non  lia- 
Let  ,  nisi  ex  t  slainento  adeatiir  licredilas.  • 

(4)  Ad(!e  /.   •?,.  5.   2.  supr.  familiae. 

(5)  l'"iliiislaniilias  dc  'cciilio  custicusi  tcslari  jjOiCsI. 

(6)  Id  csl  ,   1  endet. 

(7)  Adilionc  hcrcdilalis  tcstanicntiiin  coiidrinalur.  vid.  /.  ig.  ia 
fin.   C.  de  testamcnti.i. 

(8)  Scrvns  ac  silii  htijxilaji  non  potcsl.  /.  1.  sH/r.  h.  t. 

(9)  Pars  sli]  idatiouis  non  viliosa  valct  in  jicrsona  cjr.s  ,  ciijus 
ncinine  vahie  potcst. 

(10)  Vidc  /.  73.  §.   I.  in  fin.  supr.  de  verbor.  oblii^. 

(11)  /.   I.  /.    ii.   ^j".    I.  /.  aa,   ^.  •?..  infr.  de  cuptivis. 
(15)   Ut  Ecrviis  iiT  liorcditatc.   Uul. 


(i3)  Vidc  /.    16.  supr.  h.  t. 

(i.'l)  /.    II.  in  fin.  infr.  dc  acceplitut. 

(i,'"))  /.  'j.j.  ^.  \.  supr.  de  iisufr. 

(16)  \'\d.  (jii;e  scripsi  ad  /.  32.  ^'.  '^.  supr.  de  usu  ct  iwfr.legato. 

(17)  Kt  ila  non  in  infinitnm. 

(18)  /.   25.   5.    I.  supr.  de  usufr. 

(19)  Dcdcrif.   Jhdoand. 

(30)  Bona  fidc.  vulg.  Ilal.  Qiiod  iini  bonre  fulci  posscssori  qu.-c- 
ri  non  potcst  ,  allcri  adipiiritur. 

(ai)  B(>n;«  fidci  po.^scssorcs  in  friictihii.s  ct  catcris  commodis  .iil- 
((iiircndis  pro  doniinis  liabentur  :  et  sic  argumentuin  a  doinints  ad 
boii.-B  fidci  pos.scssorcin  siiinptiiin  obscrva. 

(•^2)  Homo  qni  bona.  vulgat.  Ilal.  v.  /.  23.  5-  '•  supr.  dc  ad- 
quir.  rer.  doniin. 

(23)  Si  sti|MiIalur.   Hal.  vidc  Cujac.    17.  obs.  5. 

(jjj)  Vendiderat.  Hal. 

(2.5)  Pcrvcni.^sct  cx  ea  stlp'il.itiouc ,  quiJ  uc  pupill.x , /Ai/.  <\  ea 
nc  stipiilalio  qiiid   pupill.-e  .  1  ulg. 

(v»6)  /.   19.  infin.  supr.  h,  t. 


L  I  BE  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S  IM  U  5  Q  U 1  M  U  S.  5o; 

dqnirCTe  :  sed  si  res  qwe    ex    heredilate     pura  (16)  saspendi  non  (17)  polest.    -f-  Quid  ergo  si  sub 

'  ccnditiooe  slipulelur?  nec  lioc  casu  vsileat  slipulatio:  quia 

1^"^  vires   accioit  stipubtio  ,  quamvis  pelitio 


0  ctiia 


tem  ,  poasessori 

ari  conimunes  fuerunt  ,  in  vendilionem  heredilatis  yc-uc- 
nmt  ,  non  videtur  ex  re  pupilix  totom  pretium  stipulari: 
ideoque  nlrisque  (i)  adquiri. 

Ce  ser\'0  communi. 
21.   VE^ULEirs  lib.    1.  Slipnlationum. 

SI  servus  communis  ita  stipuletur  .  Kalend.  Jamuriis 
dec^m  Titi?  aut  .1/irt'io  diymin-s  ,  u/er  eorum  tunc  rr- 
pr/  ,  dartf  spondcs  ?  iuutilem  esae  stipulationem  Julianus 
scribit  ;  quia  nou  possit  in  p?ndenti  (2)  esse  stipulatio  : 
nec  apparcre  utri  eorum  sit  adquisitum. 

De  sen-o /ruc-uario  rel  usuario. 
Neratics  lil>.   a.  Respcnsorum. 
'"Ervum  fructuarium  ex    re    domini   (3)    inutiliter    iiu- 
iario  stipulari  :     domino  (4}  ex  re  Cructuarii    uliU- 
t<?r  iti^niiari. 
^  23-  PiCLrs  lib.  9.  ad  Plautium. 

JLiAdera  de  eo  dicenda  sual  ,     cui  usus  (3)  legalos  est. 
24.  ^tEATics  lib.   2.   Respous^ru.Ti. 

ET  si  duorum  usu!>iruolus  sil  .  quod  ex  operis  s^Jis  al- 
teri  eorum  stipulatus  sit  .  pro  ca  donlaxat  parle ,  ex 
qua  ususfructus  ejus  sit  .  adquiri  ^6). 

De  sen-o  hereditario  et  sen-o  captzfi. 
25.  Yesuleics  lib.    12.  Stipulationum. 

SI  '7^  senrus  kcredztarius  (8;  stipulatus  furrit  ,  et  fi- 
dejussores  acceptril  ,  posieaque  aclila  fuerit  hereditas: 
dubilatur  utrum  ex  die  interpositae  slipnlationis  lempus 
cedat  .  an  ex  adila  hertdilale  ?  ilem  si  servos  ejus  qai 
tpuJ  hosles  sit  ,  fidejuss  'res  acceprrit  ?  Et  Cassius  exisii- 
mat  tempus  ex  (q)  eo  computandiun  ,  ex  quo  as;i  cum 
eis  potuerii  (lo^  i^d  est.ex  quo  adeatur  hereditas, aut  post- 
Iiminio  dominus  revertatur. 

26.  Paulus  lib.    I.  Manualium. 

USusCructus  sine  '11}  persona  esse  non  (12^^  potest  :  et 
ideo  (i3}  servus  h-reditarius  inutiliter  usumfructum 
stipnlatar  ''14).  le::ari  autem  ei  ''i5)  posse  usuruSructum 
dicitur  ,  quia  di  s  {jus  ncn  cedil  statim:  slipulaUo  autem 


ex  praesenti  (^i^)  vires  accipit 
ex  ea  suspeusa  sit. 

De  sen\t  communi ,  et  de  <eno  fntctuario. 
27.   Ideh  lib    2.  Mauuahum. 

SEr^-us  communis  (^19)  ,  sive  eraat  ,  sive  stipuletur  , 
quamvis  pecunia  ex  (20)  pecalio  detur ,  quod  alterum 
ex  domiuis  seqmtur  ,  utrique  tamen  (^ai)  adquirit.  diver- 
sa  y^22)  causa  esl  fructuarii  servi. 

De  seno  hereditario. 
28.  Gaics  lib.   3.  de  Yerbomm  obligationibus. 

SI  ex  re  domini  domino  aut  fracluario  ^rvus  stipulatus" 
fuerit  ,  domino    quidem    adquiri   obligationem    luha- 
nus  (23)  scripsit  :   solvi  autcm   tructuatiu  ^«w»c  iiuasi  (24) 
quoiihel  ad";ecta. 

^'.   1.  Si  servtts  communis  ex  re  unius  stipulatus    erit 
magis  placuit  utrique  (23)  advjuiri  (2{5j:sed  euai  cnjus  es 
re  facta  est  stipiJatio  ,  cum    socio    communi    di\-idimd<»  , 
aut  societatis  judicio  de  parte  recup?n.nJa  recte  acturan 
idemque  esse  dicendum,  et  si  ex  o'ieris  (37)  suis  olteri  ex 
dominis  servus  ad  uirit. 

^.  2.  Si  ipsi  domiai  singuli  eadera  deceni  servo  com- 
rauni  dari  futriut  slipulati  ,  el  semel  (2S)  i-esponsum  se- 
cutom  fuerit  .  duo  lei  stipulondi  erunt  :  cu:n  pl-sceal  dv>- 
miuum  (29)  servo  dari  stipulari  posse. 

r.  3.  Siculi  uni  nominatim  stipulando  (3o),  ei  soli  ad- 
qnirit  :  ita  placet  ,  et  si  rem  emai  uomine  uuius  ex  do- 
minis  ,  ei  soli  servxim  ad-^uiiere. 

■'-  Item  si  eredat  peounijia  ,  ut  uni  ex  dorninis  solvs- 
retur,  vel  qaodlibet  aliud  negolium  gerat  :  posse  eum  110- 
miaalim  exprimere  ,  ui  uni  ex  doruiuis  resliiualur  aut 
solvatur. 

5.  4.  Hlud  quaesitum  est  ,  an  heivdi  futuro  servus  he- 
reditarius  stipiilari  po5>it  ?  Proculus  negavit  :  quia  is  eo 
t-^mpore  exlraneus  .^3i)  es(.  Cassius  respondil  posse  (32); 
qaia  qui  postea  hrres  exlii:rit  ,  videielur  ex  (33)    murtis 


icripii  ad  /.   4-    Supr.    de    diverfis   temp--ralil:iis 
4.  ccnject.  3.  Goth.  "Xide  Leon.  cm,rn- 


(1)  Filiae  iestatari»  ei  aepoti  cjusdem. 

(2)  Petenii.  HaL 

(3)  l-i  C5t  ,  pioprietarii. 

(4)  '-   39.   Jn/r.  h.  t.   l.  t>5.   5-  6.  Supr.   de  xuufiact. 
V.5)     /.    14.  Suyr.  de  usu. 
(6)     ^oquiritur.  »'u/». 
(?)     Vid.  q3«  icrip' 

pfcstcript    adde  Anton.  Fabr 
di'..  lih.  5.C.  9.  n.  a.  Aa«. 

(5)  /.   35.  Infr.  h.  t. 

(9)  /.  I.  Supv.  de  difers.  tewtporal.  Imo  non  eedit  cx  eo  tem- 
p-3re  .  q;jo  agi  jotest  ,  sed  illico  ab  ipsa  interposita  stipnlitione  , 
/.  4-  Supr,  de  di^-ers.  temporr.'itus.  solve  :  hic  de  actorlbas  ,  iUic 
de  reis  lo^qaitur.  vide  Cujac.    16.   ols.   38, 

(10)  Polaerit  ,  non  es.  quo  adeatur.  Govean.  i.  Variar.  3i. 
nolvKU.    3.    ol'!1\'.    19. 

^i)  /.  61-  in  Jin.  Surr.  de  adq.  nr.  id  e>t.  si  dejit  per?opa  , 
tji  debeatnr  ,  non  «nl«,i5tit.  Goth.  De  diffcrertia  inter  sti;r.j?f"rw 
nein  Dsuafractu?  quem  ier*-i-  herelitariui  stirulattir  ,  et  ksat  im 
u  a.*-uct.ii  serro  beredllaiio  rilictum.  vide  KdmuDd.  Merill"  liL. 
sing.  differtnt.   c.    ii.   Ans. 

^12)  itno  p^test :  nam  in  siniili  donalio  sine  periona  esse  folest, 
diii  ad  /.   5.    C.   de  riatura!i'.iu  li'>€ris. 

(13;  Imo  non  ideo :  qaia  Iieix^d.tarias  serviis  stipHlando .  >ieredi- 
iati  stipulan  inteUigitQr.  Hcrcdjtas  autem  ricem  pirsonae  lepr^tiea- 
tat.  dicam  infr.  h.  t. 

(i4)  Atqm  heredftae  ricem  perjon»  repr3E=entaL  /.  34.  supr.  de 
aJquir.  rer.  soUe  :  bic  cas.u  sp^-ciaU>  est  ,  her^ilas  enlbi  acc  nti 
Llc  «atiidare  potest .  quod  esse  debet  io  usufractu.  /.  i.  supr.  usu- 
fi-ict.  quemadmodum  cayeat. 

(i5)  Vide  /.  18.  supr.  quil-us  modis  luusfruct.  l.  82.  mfin,  supr. 
de  It^at.   3. 


(16)  Purum  non  suipeniit-jr :  coiitractiis  piiri  non  suspenJuotur, 
ulHma  taroen  volunta<  susp-endi  jiotcst-  /.  uli.  infin.  supr.  comiu.prsBd. 

(17)  Imo  pot?st.  /.  ult.  infn.  supr.  comiH.  pracd. 

(iS}  Imo  ,  non  scmper  ex  prjeseaa  ,  cjio  pcndcre  possit  stipi» 
liiiO.  /.   »3.  rsrs.  Uiide  elegznter.  Supr.  ad  L.g.  Falcid. 

(ig)  De  serro  communi  vide  Edmund.  Mirill.  iib.  sLsg.  diffir. 
c.p.  ai.  Ans. 

(ao)  Ex  eo  pecalio.     vulgat. 

(21)  Sed  tamcn  is ,  cujiis  n^.n3ine  focta  cst  stipnl-itio  ,  peciiniara 
a  socio  recnpcrat  ,  judicio  ccmmuai  dividiiado ,  rel  pro  socio.  /.  aS. 
5.    1.  iivr.  h.  t. 

(^2-2)  Imo  ead«n  :  nam  scrvus  ex  r?  unios  dominortim  adquirens, 
pariim  uni  doniiiso  ,  partim  allcri  adtjuirit ,  /.  iS.  5-  6.  supr.  de 
w.u&uci.  solve  :  bic  nFqtuim  ,  illic  jas  strictam  continetnr. 

(■j3)   /.    I.    ^.   penult.   suvi:  h.   t. 

(a4'>  /.  98."  5-7-  i'fr.  d'e  s3'utionif^us.  Qui  ut  reiis  stipulandl  in 
stipnlatione  esse  non  polest ,  ut  adjectus  valvt :  ideoquv  ei  solni  poterit. 

(•j5)  Imo  uni  taatum.  /.    19.  supr.  k.  t. 

(q*S)  /.   27.  supr.  h.  t.  l.   45-   if-f-  rf'  adquir.  rcr. 

'i~^  Commryie  cssc  debet.quod  quieritur  ei  fructib;»?  coramoai' 
bas.   Bald. 

(^S)  Molfo  magis  ,  h  bi? .  ficit  /.  4-  *^/"*-  «^*  du-bus  rnis. 

(70)  Dominus  scrvodari  siipnlari  potest.  /.  39.  s.'ipr.  de  verh.ohlig. 

{So)  Servus  stipulari.  emere  ,  crederc  ,  iu  utiHtatcm  unius  domi, 
iior'im  potest.  /.  5.  .wr.  h    t.  l.  3;.  jf.   3.  supr.  de  adqiiir.  iwr. 

(30  Et  mJlius.  /.   3.  supr.  de  peculio. 

(3a)  Imo  ,  non  potest  ,  /.  iG.  /.  18.  j{.  2.  supr.  h.  t,  solvc  : 
Lic  stipulalar  sub  nomine  a^M^iativo  :  ibi  sub  nomiac  piopriri. 
Imo  ,  adhoc  non  posse  vidctur  ,  /.  3.  $■  6.  supr.  de  n-gotiis.  s;c 
cst  ;   videtur  scil.  si  JH  Jnnajom  spectemHS :  aliud  cst,  si  SBviaiUt^ia. 

(:3)  /.    i3S.  infr.  de  reg.  jur. 


5o8 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     ]\I 


tempore  (lofuncto  successisse  :  qure  ralio  illo  argumento 
comniendaliir  ,  quod  lieredis  familia  ex  (i)  mortis  lem- 
pore  fimesta  (2)  facta  inteiligitur  ,  licet  post  alif|iiod 
tempus  Iieres  exlilerit  :  manifeslum  igilur  est  servi  slipu- 
lalionem  ei  adquiri. 

De  servo  cornmum. 
0.9.  Paulus  lib.   72.  ad  Edictum. 

SI    conunuuis  seryus  sic  (3)    stipulatus  sit  ,     cleceni  illi 
(hmino  ,  eaileni  cleceni  alleri  dare  spondes  ?    dicemas 
duos  reos  essc  stipulandi. 

Si  scnnis  cxLraneo  slipidelur. 
3o.   Idem  lib.    1.   ad  Plaulium. 

SErvns  alienus  (4)  alii  nominalim  stipulaudo  ,     non  ad- 
cjuirit  domino. 

De    iertyo  fmcluaria   ,    vel   houa   ftde   pOSSCSSO. 

3i.    Idkm  lil).   8.   ad   Plautium. 

ST  jussu  frucluarii  aut  bonrc  lldoi  possessoris  servus  sli- 
jHiletur  :  ex  (5)  quibus  causis  nou  solet  iis  ad([uiri  , 
domino  ad([uirit.  i\on  idem  dicelur  ,  si  nomen  ipsorum 
in  stipulalione  positum  sit. 

Si  duoruni  sit  ususfruclus  iii  servo, 
32.  Idem  lib.   9.   ad  Plaulium. 

SI  cum  duorum  ususfructus  esset  in  scrvo  ,  [  ct  }  is  ser- 
viiS  uui  nominalim  stipulalus  sit  ex  oa  rc  quae  ad  utros- 
fjuc  pcrtiuct  :  Sabinus  ail  ,  quouiam  soli  obligalus  essel  , 
videndum  esso  ,  quemadmodum  aller  usuarius  (())  par- 
lem  suam  reciperc  possit  ,  quouiam  inlcr  eos  uulia  (7) 
communio  juris  esset  :  sed  vcrius  cst  ,  utile  (8)  conunu- 
ni  dividundo  (9)  judicio  inter  eos  agi  posse. 

De  honn  fide  possesso.    1.   Si  diio  xisunifructum 

l.abeant  ,   i'(i  honci  fidc  possidennt, 

33.   IniM  lib.    14.   ad  Plautiuni. 

SI  liber  homo  vel  alieuus  qui  bona  fide  servit  ,  ex  re 
allerius  (10)  jussu  possessoris  slipulelur  :  Julianus  ait 
Jiberum  quidem  sibi  adquirere  ,  sorvum  vero  don^ino  ; 
quia  jussuin  domino  colia^rcat. 

§•  I.  Si  duo  rei  stipulandi  usumfruclum  in  scrvo  ha- 
beant  ,  vel  quibus  bona  fide  serviebat  ,  et  jussu  unius  a 
debitore  siipuletur  :  ei  solj  ad(£uirit. 


De  homine  libero  qui  se  puUtl  sennim. 

34.  Javolenus  lib.    2.   ad  Plauiium. 

ST  servus  testanienlo  manumissiis  ,  cum  se  liberum  esse 
ignoraret  ,  et  in  causa  bereditaria  maneret  ,  pecuniam 
hcredi  siipulatus  esl  :  niliil  debebitur  heredibus  ,  si  modo 
scierinl  eum  testameiito  manumissum  i  quia  non  potest  vi- 
deri  juslam  (11)  servilulem  servisse  iis  qui  illum  liberum 
esse  non  ignorabant.  -^-  Dislat  isla  causa  ejus  qui  liber 
emptus  bona  fide  servil  :  quia  in  eo  et  ipsius  et  emptoris 
existimatio  consontit.  ccetermn  is  qui  scit  homiiiem  Tibe- 
runi  esse  ,  quanivis  ille  couditioni.m  suam  ignoret,  ne  (12) 
possidere  quidem  euiii  potest  videri. 

De  serfo  hercdiiario. 

35.  MoDE-STiNLS  lib.   n.   RpgularuilT. 

SErvus  hereditarius  (i3)  et  lieredi  (i^)  futuro,  et  here» 
ditati  (i5)  recle  stij-ndalur. 

De  habilo  pro  derclicto. 
•36.  Javolejnus  lib.    i^.   Epistolarum. 

QTJod  servus  stipulatus  est  ,  queln  dominus  pro  dereli- 
cto  habebat,  nuliius  est  moiuenti :  quia  qui  pro  (16) 
derelicto  rem  babel  ,  omnimodo  a  se  rejecit  ,  nec  potest 
ejus  operibus  uti  ,  qiiem  eo  jure  ad  se  perlinere  noluit. 
quod  si  ab  alio  adprehensus  est  ,  slipulalione  ei  adquire- 
le  poterit  :  nam  el  htcc  genere  (17)  quodam  donalio  est. 
"[-  Inter  heredilarium  enim  sorvum  ,  et  eum  qui  pro  de- 
relicto  habclur  ,  pliuimum  interest  :  quoniam  alter  here- 
dilatis  jure  relinetur  •,  nec  polcst  relictus  videri ,  qui  uni- 
verso  hereditalis  jurc  conlinclur  :  alter  volunlate  domini 
derelictus  ,  non  (i8)  potest  videri  ad  usunl  ejus  perliue- 
re  ,  a  quo  relictus  esl. 

De  scr\0  conimuni. 
37.   Po^MPONius  lib.   3.   ad  Quintum  Mucium. 

SI  communis  servus  ita  slipuletur,  Lucio  Titio  ^  et  Gaio 
Seio  dari  spondes  ?  qui  sunl  domiui  illius  :  pro  viri- 
libus  (19)  partibus  eis  cx  slipulationc  debetur.  si  vero  ita, 
iJominis  meis  dare  spondcs  ?  pro  parte  ,  qua  domini  es- 
scnt.  si  vero  ita  ,  Lucio  Titio ,  et  Gaio  Sejo  ,  dominis 
meis  dare  spondes  ?  dubitarelur,  ulrumne  (20)  viriles  par- 
les  ,  an  pro  dominica  porlione  ois  d(4>eretur  ?  Et  interes- 
set  (21)  quid  cujus  demonslrandi  gralia   esset    adjecium  , 


(i)  Hcreditalis  aditio  ad  mortis  tempus  rotrofrahitur.  vid.  /. 
i38.  /.    193.  iiijr.  de  rfgitl.  jur. 

(2)  Sic  Varro  ,  4-  tic-  lingu.t.  Huinatus  dicitur  mortuus  ,  qui 
Jerra  fst  obrutus  ,  ab  ca  quo(l  cum  Romanus  (  sic  cnim  legit  Sca- 
ligcr  )  combustus  cst,  aut  iu  sepiilclinnn  cjus  adjecta  glcba  non  est  , 
aut  si  os  cxcc]  tntn  cst  morlui  ,  ad  familiam  imrgandam  ,  id  cst  , 
doncc  in  puj-ando  (  Fcstus  ,  et  Cicero ,  2.  de  lcgHms.  digitum  ab- 
scnidi  testanlur:  ad  purgandam  familiaui  certo  gcncre  febiui ,  quoil 
vocabanl  Exuerrias  ,  Scaiig.  ibid.  )  humo  non  est  opcrtus  (  neque 
cnim  anle  di(in  oclavuin  sepclicbatur  ,  ut  ait  Scrvius.  Ilaque  intra 
id  tempus  dicebatur  essc  supra  tcrram.  Varro  ,  3.  (/e  vita  fwpuli 
■Romani.  v.  Scaligcr.  il>id.  )  iit  Ponlificcs  dicunt  (  Pontificls  eniin 
hoc  juris  crat  declararc  ,  quo  ritii  familia  funcsta  essc  dcsineret  , 
Md.  Cujac.  G.  obs.  3i.  )  familia  fnncsta  manct.  Haec  Varro  ,  qui- 
bus  et  addi  polcst  iUiid  Cicerouis  ,  cx  1.  de  legiliis.  Ncquc  ncccsse 
'st  ,  inquil  ,  edisscri  a  nobis  ,  quis  finis  sit  fune^lre  familiae.  Res 
'i^i'"-  Ma  ita  habcbat  :  Mortuus  combnrcbatur  :  locus  autem  in 
quo  urcbatur  ,  tJstrina  ;  Condilis  cineribus  ,  funus  dicebatur.  An- 
le  octavum  dicm  uon  sepclicl)atur  :  ct  tunc  dicebatur  csse  super 
lcfiam.  Eo  inicrvaUo  ju.sta  ,  cl  sacrificia  mortu(j  persolvebantur  : 
boc  cnim  geutiliiim  fuit  pro  moituis  sacrificarc.  Post  denicalc  sa- 
u-um  humabalur.  Locus  ubi  humabatur  ,  sejmlcbrum ,  et  nv/u.S'^  , 
I)osita  inscriplione  situs  ,  diccbatur,  Hsec  studiosi  bonarum  lilera- 
nmi,  et  grati  ,  Joseph.  Scaligcro  ,  viro  bcuc  dc  lileris  merito  ,  de- 
])eant.  adde  Brissoniuin  iu  formulis. 

(3)  Id  est  ,  copulalivc  ,  ut  in  /.  9.  i/ifn.  supr.  h.  i. 

(4)  Id  esl  ,  qucni  alicnuin  possidco. 


(5)  Quod  posse>soribus  qnaeri  non  potest ,  adqulritur  cni  potest, 
Barlol.   adde  /,   23.  5.   2.   supr.  di  adq.  rer. 

(6)  Id  cst ,  fructnarlus  ,  ul  in  /.  Sj.  §.  3.  in  fn.  supr.  da  adq. 
rer.  quod  nolandum  est  ,  ut  iutcUigatur  ,  non  x,oj.Vfi)r  tantuiu  110- 
inen  aml)igiiuin  ,  scd  etiain  usiis.    v.   Cujac.    11.   observ.    12. 

(7)  Nulla  dlvisio  juris  ,  vel  inler  eos  sepaz-ata  communio.  Ho- 
lom.  4-  f>bs.  23. 

(8)  Utlli.   Hal. 

(9)  /.  28.  5.   I,  supr.  h.  t. 

(10)  Vid.  /.  5.  supr.  h.  t. 

(11)  Justa  scrvitus  ,  comprobata  jure  ,  ut  /.  6.  supr.  de  slatu 
homin.  l.  28.  supr.  de  noxulih.  alias  apuJ  Tcrent.  injndria,  act. 
I.  sc.  I.  Justa  scrvitus,cst  mitis  el  clemens,  adde  i.  Gaj.  1.5.  1. 
Theophil.  Inst.  de  libertinis.  in  pr. 

(12)  /.  i4-  supr.  h.  t.  l.  22.  supr.  de  adq.  rcr.  /.  i.  5- (>•  *"/>r. 
de  adq-  '''"^  aniin.  pois.  l.    1.   C.  de  rei  vind. 

(i3)  Vld.  /.   i6.  /.  25.  supr.  h. 


(i4)  /.  '6.  /.  28.  5. 


h.  t.  etlam  non  cxpxcsso  nomir 


supr 
(10)  Hcreditas  cnini  vice  (lomini  est  ,  et  «lominuin   repraescntal. 
(iG)  Vid.  /.  I.  supr.  pix)  derclicto.  l.  38,  5-  '•  «"/"'•  de  noxalibus. 

(17)  Vid.  qure  notavi  ad  /.  4't-  ""P''-  ^^  "^H-  '''^''- 

(18)  Alquc  Ita  est  sinc  domino.  vide  /.  23.  supr.  de  UberiU. 

(19)  Imo  ,  pro  d(Jminicis.  /.  7.  supr.    h.    t.   Goth.    vid.    Gocdd 
de  stipulat.  seivor.  cap.   10.  num.   ')').  .'JG.  37.   58.   Aus. 

(20)  UtruiUi^cr  virilcs  partes.   Jlaloand. 

(21)  Al.  interotl. 


LIBER    QUADRAGES  IMUSQUINTUS. 


rt  qiiK  pars  ejus  slJpulalionis  principalem  (i)  causam 
haLeret  :  sed  cnin  ad  nomina  prius  decursum  est  ,  ratio- 
nabilius  esse  videlur  pro  virili  pjute  stipulalionem  eis  ad- 
quiri  ,  quod  dominoruni  vucai)ula  (2)  pro  demonstratio- 
ue  habeantur. 

De  operis. 
38.   Idem  lib.   5.   ad  Quinlnm  Mucium. 

SI  scryus  meus  a  liberto  mco  operas  (3)  sibi  dari  sti- 
pulelur  ,  inulilem  stipulatioiiem  csse  Celsus  scribit  : 
aliter  atque  si  ,  nou  adjeclo  hoc  verbo  Sibi  ,  stipulatus 
ftierit. 

De  servo  fructuario  ,  i>el  bona  Jicle  servienie. 
39.   Idem  lib.   11.  ad  Quintum  Mucium. 

CUm  servus  ,  in  quo  usumfructum  habemus  ,  proprie- 
tatis  domino  (4)  ex  re  fructuarii  vel  ex  operis  ejus 
nominatim  stipuletur  (5)  :  adquiritur  domino  propriela- 
iis.  sed  qua  actione   fructuarius     rcciperare    (6)    possit  a 


509 


domino  proprietatis  ,  requireudum  est.  Idem  si  servus  bo- 
ua  fide  nobis  serViat  ,  et  id  quod  nobis  adquirere  poterit 
nominalim  domino  suo  stipulatus  fuerit  ;  ei  adquiret.  sed 
qua  actione  id  reciperare  (7)  possumus  ,  quaeremus.  Et 
non  sine  ratione  est  ,  qucd^Gaius  nosler  dixit  ,  coudici 
id  in  utroque  casu  posse  domJuo, 

De  coUalo  in  tempus  alienationis .,  vel  manumissionis  ■> 

vel  emancipationis. 

40.   Idem  lib.   33.  ad  Quintum  Mucium. 

QUicquid  contraxit  servus  dum  nobis  servit ,  etiam  si 
slipulationem  contulit  in  alienationem  ,  vcl  manu- 
missionem  suam  ,  tamen  nobis  [  id  ]  adquisitum  erit  (8) 
quia  potestas  ejus  (9)  tunc  ,  cum  id  coniraheietur  ,  no- 
stra  fuit.  -^-  Idque  est  ,  si  filiusfamilias  conlrahul  :  nam- 
que  eliam  quod  in  emancipationis  suae  lerapus  contule- 
lii .,  noLis  dcbebitur  5  si  tameu  dolo  (10)  mjilo  id  feceiiS. 


(') 
(2) 
(■>) 
(4) 

(5) 

C«) 


Priiicipalis  enim  caijga  acccssonain"  rcgit. 
■Vide  quae  scripsi  ad  l.  8.   C.  qui  test. 
l-    10.   sufjr.  de  oper.  Ubert. 


rcguL  jur.  Iino  non  erit.  /.  46.  in/in,  siipr 


Vid.  /. 

Slipulalur. 

Kocirpeiaie. 


supr. 


l.  25.  5»  G'  supr.  de  usufruct. 


(7)  R«upcrars. 
.  (8)  /.18.  infr. 
de  hered.  instit. 

(9)  Id  cst ,  in  CTim  potcstas. 

(10)  Vid.  quae  nolavi  ad  /.  21.  supr.  de  pecidio: 


aio 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


LIBER    QUADRAGESIMDSSEXTUS. 


0 


T  I  T.    I. 
DE  (0  FIDEJUSSORIBUS  (2)  ET  MAN- 

DATORIBUS    (3). 

Cui  obligationi  Jidejussor  accederepotest. 

1.  Ulpianus  lib.  3g.  ad  Sabinum. 

Mui  (^4)  obligationi  fidejussor  accedere  poiest  (5). 


2.  PoMPOMUS  lib.  22.  ad  Sabinum. 

ET  commodali  el  deposili  fidejussor  accipi  potest  :  et 
teneiuv  ,  cliain  si  apud  servum  vel  pupiUuoi  deposi- 
tum  coramodalumve  (6)  fuerit  :  sed  ila  demum  ,  si  aut 
dolo  malo  aul  culpa  lii  fecerunt ,  pro  quibus  fidejus- 
cum  est. 

De  eo  5  qui  satisclare  promisit. 

3.   Ulpiarus  lib.   4^-   ad  Sabiimm. 

QUi  satisdare  promisit;  ,  ila  dejiium  implesse  stipula- 
tionem  salisdationis  videtur  ,  si  eum  dedent  (j)  ac- 
cessionis  loco  ,  qui  ob!ig:iri  potest  (8)  et  couveniri  (9). 
Caeterum  ,  si  dederit  servum  (10)  aut  filiumfamilias  ,  ex 
quibus  (11)  causis  de  peculio  aclio  non  dalur  ;  vel  mu- 
lieiem  qua^  auxilio  Senatusconsulli  uliinr  :  diceuduni  est , 
Ron  esse  impletam  satisdalionis  stipulationem.  '|-  Piane  si 
non  idoneum  fid-'iussorera  dederit  ,   maois  est    ut    satisfa- 


elum  sit  (12)  :  quia  qui  admisit  eum  fidejubentem  ,  ido- 
neum  esse  comprobavit  (i3). 

Dejidejussorejidcjussoris.  1.  De  ohllgationejidejussoris 
et  heredis. 

4.  loEM  lib.    45.   ad  Sabimnn. 

POtest  accipi  fidejussor  ejus  actionis  (i4)  3  quam  habi- 
turus  sum  (i5)  adversus  (16)  eum  pro  quo    fidejus- 
si  ,  vel  mandati  ,  vel  negoliorum  gestorum. 

§.   1.  Fidejussor  et  ipse  obligatur ,  et(i  7)  heredem  (18) 
obligatum  relinquit  ,   cum  Flei  locu/n  oblineat. 

Si  Jidcjussor  reo  ,  vel  reus  reo  successcrit. 

5.  loEAi  lib.   4^'   ^d  Sabiuum. 

GEneralilcr  Julianus  ait ,  eum  qui  heres  extitit  ei ,  pro 
quo  inlerveneral  ,  liberari  ex  causa  acccsfionis  (19), 
ct  soluinmodo  (20)  quasi  heredem  rei  teneri.  'f'  Deuique 
Scripsit  ,  si  fidejussor  heres  exliterit  ei  pro  quo  fidejussit  : 
quasi  reum  esse  obligalum  ,  ex  causa  fidejussionis  libera- 
ri.  Reum  (21)  vero  reo  succedentsm  ex  duabus  causis  esse 
obligatum.  Nec  enim  potest  reperiri  ,  quae  obligatio  quam 
periniat.  at  iii  fidejussore  et  rco  reperitur  :  quia  rei  obli- 
gatio  plenior  est.  INam  ubi  (22)  afiqua  diflEereulia  est  obli- 
galiouum  ,  potest  constitui  alteram  per  alterasn  perimi  : 
cura  vero  duae  ejusdem  sint  polestatis  ,  non  potest  repeii- 
ri  ,  cur  ahera  potius  quara  aUera  consumeretur  (aS). 
•f"  Refert  autem  hasc  ad  speciem  ,  in  qua  vult  ostende- 
re  non  (24)  csse  novum  ,  ut  dune  (25)  obligationes  in 
unius  persona  concurraut.   est  aulem  species  talis :   Si  reus 


(i)  L.  8.  C.  4i-  ct  Nocelt.  4-  vapl  fxa:'lxicpi)'j  ^  KinnpiityirZ;}- 
De  fidejussoribus  dotium  ,  vide  C.  Theod.  3.  tit.  i5.  de  fidejiissb- 
ribus  et  maiidatoribus  dotium  ,  L.  5.  C.  20.  de  Gdejii>soribiis  mi- 
norum  ,  2.  C.  ■2.\.  7.  Ectog.  6.  tutorum  vcl  curatoruiu  ,  L.  5. 
C.  57.  et  supr.  lil).  27.  tit.  7.  De  fidcjussoribiis  ,  3.  Inst.  -21.  3' 
ExUa.  22.  irspi  tyyvijTZv.  "]■  Eclog.  i/j,.  de  fide)ussore  et  spouso- 
rc  ,  Paid.  I.  scnt.  20.  Fidcjussor  cst  ,  qui  dicit  /idfjub'0  :  spon- 
sor  ,  qui  dicit ,  spnudeo  :  fidci  promissor  ,  qui  dicit,  Jidei  proinit- 
to.  Cuiac.  ihid.  ct  Paul.  i.  sent.  9.  5-  5.  sic  Harmen.  3.  tit.  6. 
vipl  (yyuinZif  xxi  «xTfijwJjTw.  hitcrea  tamcn  dilierunt  hx  voces  ; 
Expixtmissor  cst  ,  qui  principalitcr  se  obligat  pi'0  non  obligato  , 
ut  servo  :  Fidejussor  cst  ,  qiii  pro  alio  obligalionis  capacc  stipula- 
tione  se  obstringit:  Constilutoi- ,  qui  pcr  niidum  pacttiin.  yiAt  siipr. 
et  C.  de  pccunia  consliuua.  Sponsor  ,  qiii  spontc  interccdit  pro 
alio  :   inandatov  ,  qui  altcri  mandat  ,  ut  crcdat  vel  fidejubcat. 

(2)  Quae  actioncs  compclant  adversus  fidcj iissorem  ,  vide  apud 
Antonium  Fabrum  ,  2.   Conjsct.   12. 

(5)  d.  Noyell.  /|.  addc  Ectng.  T^fpl  fji.xy^xTs'pt)v  26.  tit.  i.  adde 
2().  Eclog.  2.  TTtpi  olvzKpii  ;^tZ'j.  lios  Galli  vooant  Jlc.iponduiLi.  Por- 
10  mandator  est  ,  qui  vcl  iiJcjiiSiOicni  (idcjubcrc  ,  vcl  cicditorcm 
aiii  credcre  rogat. 

(I)  Eliam  natuia.  vidc  Z.  2.  /.  S.  §.  1.  et  seq.  Ltfr.  h.  t.  §.  i. 
Lisl.  h.  t. 

(5)  7.   Eclog.  ex  lih.   26.  tit.    \.  c     i. 

(6)  Vide  l.    I.   in  Jiii.  supr.  coininodati. 

(7)  Fidejussorcs  ,  rei  sunt  acc(;ssorii ,  scu  obli^ati  acccssori»  :  ac- 
ceJunt  enim  aliciiie  i)bligationi. 

(8)  Quid  enini  juvaL  euiu  Odejussorera  dcdissc  qui  aon  possit 
obligari  ? 

(9)  /.  I.  supr.  qui  satisd.  Fldcjussor  locnples  intclligiUir  noo 
Santum  ex  facullatibus ,  scd  ct  cx  convenicndi  facilitate.  /.  i.supr. 
si  quis  in  jus  i'ocat.1.  -x.I.  7.  Supr.  quisatisd.  7.  Eclog.  i^.  cap.  2. 

(10)  /.   20.   in  Jin.   Lifr.  h.  t. 

(1 1)  Cur  ila  ?  nam  t.\  fidcjussione  servi  non  tcnetur  dominus  , 
uisi  iii  rcm  doinini  ,  vcl  peculii  fidejusserit .  7.  Eclog.  ex  lib.  18. 
ik.  5.  cap.  37.  f  2. 

(12)  Dio  tamcn  ,  ul  in  /.    10.  supr.  qui  satisd. 

(i3)  d.  l.   10.  /.   1.  ^.   10.  supi:  de  separat.  l.  5.  5-  3.  in  fin. 


Infr.  jud.  sol.i. 

(i4)  Id  est ,  fulurce.  vide  /.  5o.  supr.  dc  peculio.  7.  Eclog.  ex 
lib.   26.  tit.   i.   cap.  3. 

(i5)  Qtiam  habiturus  sum.  Advcrsus  eum  ,  pro  quo  fidejugsi  , 
vel  mandati  ,  vel  ncgotiorura  gestorum  actionem  habeo.  Gt.^ci  ita 
dividiint  hanc  scnlciitiam  ,  ul  mmet  Cujacius  ,  8.  ad  Ajric.  fol. 
201.  idquc  pixibat  lex  5i.  J.    1.  supr.  dc  (sdil. 

(16)  d.  l.  5i. 

(17)  Et  suuiu  heredem.  i>ulg.   Hal. 

(18)  /.  5.  Lfr.  h.  t.  5.  2.  Insl.  ct  l.  24.  C.  h.  t.  l.  8-  C. 
mandati. 

(19)  Intercessionis.  /.  24.  C.  h.  t.  Fidcjussor  reo  principali  suc- 
ccdciis ,  lenctur  ut  heres  ,  non  ut  fidcjussor  ,  /.  3.  s:ipr.  dr  sepa- 
ral.  l.  i3.  supr.  de  duobus  reis,  l.  93.  in  princ.  et  Jin.  Lfr.  de 
solut.  et  ita  accessoria  obligatio  cxtinguitur.  Cur  ita  ?  quotics  duoe 
qualilatcs  concurrunt ,  qnae  simid  ,  et  uua  coasislere  non  possuut  , 
et  (  iil  i*a  Ipqnaraur  )  ineompatibilcs  sunt  ,  altenditur  polcntior  ct 
plenior.  Potcntior  cst  auleni  ]ninci,|)alis ,  quam  acccssoria  ,  lu  hie. 
i>ej-sic.  nec  eni/n.  in  Jin.  1/ifr.  h.  t.  alias  ctiam  dicitur  potcntior, 
quse  bcnignior.  /.  3.  Supr.  de  his  quce  in  lest.  dcl.  l.  18.  Supr. 
de  manwiiiss.  tcstim.  qiiae  fovctiir  jiire  comnnmi  ,  uon  .'ipeciali- 
yids  /.  7-  supr.  da  injusto.  qu.ie  nocct  magis,  quam  prodest, /.  3. 
in  fin.  Surr.  dc  SC.  Si/aniano.  naturalis  ,  quam  accideatalis  ,  vi- 
dc/.  3.  ei  ibi  Bart.  Supr.  de  tutclis.  magis  probibitiva  ,  quanj 
permissiva  ,  /.  28.  supr.  coin^n.  di'id.  l.  3  supr.  de  suipcct.  Cj 
spccialiii  ,  quam  gcncralis.  vide  /.  49-  "»,/''»»  Supr.  dj  tcgnt.   3. 

(20)  Imo  ,  et  ut  hcrcs  ,  ct  nt  fidcjussor  tenctur  ,  /.  3.  supr.  de 
scparat.  solvc  :  Obligatio  fidejussoris  co  casu  plenior  fuit  qu.mj  rci. 

(31)  Scnsus  cst  ,  Kcus  rco  succedens ,  tcnctur  duabtis  obligatioini- 
bus,  ut  hic.  fidcjussor,  seu  accessio  snccedens  rco  principaii  ,  niia 
tantinn  act-ione  tcndir.  Cur  tain  varic?  Acccssio  facile  a  principa- 
ii  tolli  potcst.  Piiucipalis  aiquc  pri«cipalcni  facilc  tollcre  non  po- 
tesU  Qiiid  ,  si  fidcjussoiis  oJ)ligatio  siit  pltjuior  ,  quauj  prir.cipaU»  ? 
'vide  /.   3.  supr.  de  scparat. 

(2>.)  /.    i3.  supr.  de  duobus  rcts. 

(23)  Consiunatur.  Haloajid. 

(24)  /.   21.  5.    I.  infr.  h.  t.  l.   10.    sitpr.  de  acf.  einpt. 
(■jj)  Vidc  /.   10.  siipr.  de  acl.  cmpt. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEXTUS. 


rr 


prcmittendi  rco  promittentli  heres  extiterit  ,  duas  obliga- 
tiones  sustinet.  [  Ilcm  ]  Si  reus  stipulandi  extiteril  lieres 
rei  sfipulandi  ,  duas  sp^cies  obligalionis  suslinebit,  plaue 
si  ex  ;iltera  earum  egeiit  ,  utramque  consumel  :  videlicet 
quia  natura  (i)  obiigaliouum  duarum  quas  haberet  ,  ea 
esset  ,  ut  CLim  altera  earuni  iu  judicium  deducerelur  ,  al- 
tera  consumerelur  (2). 

De  /rdejiissore  adjecto  ex  infeiraUo.    1.   De  puritate  , 

die  ,  conditione.    1.   Cui  obligaliuni  Jidej ussor 

accedcre  polest. 

6.   Idem  lib.   47-   '^^  Sabinum. 

STipulatus  sum  a    reo  ,     ncc    accepi    fidejussorem  ;  po- 
slea   (3)  volo  adjicere  fidejussorcm   :    si  i.djecero  ,     il- 
dej ussor  obligatur. 

$.  1.  Et  parvi  refert  >  utrum  pure  fidejussorem  obli- 
gem  ,  an  ex  die  (4)  ,  'iir'  sub  condilione. 

5-  2.  Adbiberi  autem  fidejussor  lam  futurae  (5)  ,  r{uam 
pracedenti  obligatioui  polcsl  :  dummodo  (6)  sil  alirjua  , 
Vul  naturalis  (7)  futura  obligatio. 

rj.  JuLiAKUs  bb.   53.  Digestorum. 

QUod  enim  soluluni    repeti    non    potesl    (8)   ,     conve- 
niens  est  hujus    (9)     ualuralis   obligalionis    fidejusso- 
rtm  accipi  posse. 

Si  fidcjussor  Grcvce  accipiatur.  l.  Cui  ohUgadoni  ac- 
cedere  potest.  2.  Si  post  lileni  coniestatcnii  accipiatur.  4- 
0«'  ohligalioni  accedere  potest.  5.  Quatenus  ohligatur. 
12.  De  fidejussore  Jidejussoris. 

8.     ULPTAKrs  lib.  47-  aJ  Sabinum. 

GFv.a^ce  (10)  fidejussor  [  et  ]  ita  accipitur  (11)  ,  7^ 
€lJi.ij  Tiai  Ki^hivco  (12)  ,  /£-)&)  ,  ^iKa  ,  id  est  ,  mea 
fide  juheo  ,  dico  ,  i^olo  ,  sive  0iiKv[xat ,  id  est ,  cum  de- 
stinatione  quadain  aidini  volo  :  sed  et  si  ^^^/  ^    id    est  , 


ajfirmo  ,  [  dixerit  ,  ]  pro  eo  erit  ,  atque  si  dixerit  ■hiyoo^ 
id  est  ,  dico. 

5.  1.  Piseterea  scieudura  f  cst  ]  ,  fidejussorem  adhibc- 
ri  omni  obligaiioni  posse  (i3)  ,  sive  re  (i^)  ,  sive  vcr- 
bis  ,  sive  ccn^^eusu. 

5.  2.  Pro  eo  eiiam  qui  jure  (i5)  honorario  obligatus 
est  ,  posse  fidcjussorem  accipi  sciendum  est. 

§.  3.  Et  post  (16)  litem  ccnleslat.-m  fidejussor  accipi 
potest  :  quia  ct  civilis  et  naturahs  subcst  obligalio.  et  hoc 
et  Juliauus  adtniiiit  :  eoque  jurc  utimur.  -^  An  ergo  con- 
demnato  reo  exceplione  uti  possit  ,  qusrrilur  ?  INam  ipso 
jure  nou  fiberalur.  Et  si  quidem  judicati  {y-f)  actionis 
acceptus  non  est  ,  sed  (18)  tantum  litis  exercitationis:  re- 
ctissime  dicelur  uti  eum  exccptione  i)osse.  si  vcro  acce- 
plus   fuerit  eliam  tolius  causce  :   cessabit  exceptio. 

5.4--^  tuiore  ,  qui  testamento  datus  est ,  si  fuerit  fi- 
dejussor  (19)  datus  :  tenetur. 

%i.  5.  Sed  et  si  cx  delicto  (20)  oriafur  actio  ,  maeis 
putamus  teneri  fideiussorem. 

5.  6.  Et  generaliter  omnium  (21)  ohligalionumjidijus- 
sorcm  accipi  posse  ,  nemini  dubium  est. 

§.   7.  lliud  commune  est  in  uuiversis  ,     qui    pro    aliis 

obligantur  (22)  ;  quod  si  fuerint  in  (^3)    duriorem    (24) 

causam  adhibiti  ,  placuit  eos  omnino  (26)  uon    olAigari  : 

in  leviorem  (26)  plane  causam   accipi  possunl  :     Propter 

quod  in  (27)  minorem  summam  recte   fidejussor     accipie- 

tur.  -j-  Iiem  accepto  reo  pure  ,  ipse  (28)    ex    die  vel  sub 

ccndjiionc  accipi  potcst.   enimvero  si  reus    snb  ccndiiiontf 

sit  acceptus  ,   fidejusso  r  pure  :  non  (29)  obligabilur  (3o). 

§.   8.   Si  quis   Stichum  stipulatus    [  fuerit  ,  ]  fidejusso- 

rem  ita  acceperit  ,  Stichwn   aui  (3i)    decem  Jide   iua  jii- 

bes  ?  non  obligari  fidejussorem  Julianus  ait  ,    quia  durior 

ejus  fit  conditio  ,   utpote   cum  fulurum  sit,  ut  mortuo  (32j 

Sticho   teneaiur  (33).    Marcellus  autem    notat  ,    non    ideo 

tantum  non  obiigari  ,  quia  iu  duriorem   conditionem    ac- 


(i)  Natiira  olligalioiiuni  licec  cst,ut  una  in  judicium  deducta , 
al!cia  |)crii!iatiir. 

(■>)  Irao  ,  non  consumitur.  l.  18.  in  fui.  sujir.  de  pecun.  const. 
l.    18.  supr.  de  oblig. 

(3)  Fidejussor  obligationem  sequi  potest.  5.  3.  Inst.   h.  t. 

(4)  Facit  5-   5.   wrrs.  itom  si.  Inst.  h.  t. 

(5)  Fidejnssor  pr?ecedere  obligationcm  potest.  /.  4.  supr.  h.  t . 
S-  3.  Inst.  h.  t.  l.  5o.  supr.  de  peoul.    I.   35.    in  fin.    siipr.    de 

judiciis. 

(6)  /.  8.  5.  6.  /.   16.   Infr.  h.  t. 

(7)  /.  8.  5.  3.  Infr.  h.  t.  5.  1.  Inst.  h.  t.  l.  i.  5.  2.  in  fin. 
supr.  dc  ccrb.  oblig. 

(8)  Hac  nota  et  hoc  circctu  ,  dignoscitur  naturalis  oLlieatio. 
/.    10.  supr.  dc  oblig. 

(9)  Hnjusmodi.  vulg.  Hal.  Naturali  ohligationi  fidciussor  acce- 
dcre  potest. 

^  (10)  /.  12.  C.  h.  t.  5.  7.  Inst.  h.  t.  vid.  /.  lusupr.delegat. 
•>.  V.  /.  I.  §.  ult.  Supr.  de  verb.  oblig.  Gotli.  Ad  lianc  1.  vide 
i\nton.  Mercnd.  contiw.  lib.   i.  c.  7.  ct  Pctr.  Bellapert.  hic.  Ans. 

('0  e'vTe'K\ofjLxt  ,  s^yyvoioiJixi.  sed  et  si  dixerit  quis  yKtv.^/t/.t^t  ? 
^■i\i,  ,  pcrinde  erit  ,  ac  si  dixcrit,  syyvolr/uxi.  Hugo  a  Porta. 

(12)  Ita  lcgit  ctiam  Theophilus.  xiTiiua»  t'yci  ,  lialoand.  ita  quo- 
quc  hfgitur  in  §.  -;.  I,.st.  h.  t. 

(i3)  /.    I.  supr.  h,  t. 

(i4)  5-   '•  Inst.  h.  t. 

(i5)  V.   /.  52.  5.  6.  siipr.  de  obligat. 

(iG)  Hanc  spcciem  regat  Bart.  alibi  reperiri ,  .sed  male.  v.  /.  5o. 
5-  2.  supr.de  pccul.  facit  /.    1.  supr.  si  ex  noxal. 

(17)  Totins  causaa ,  si  in  universam  causam  fidejussit. 

(18)  Pidejussor  judicio  sisti  nou  tenctur  post  definitivam  senten- 
liam  :  fidejussor  lotius  causte  tenetur. 

(19)  E^m  pupilli  .sdvam  fore  scil.  /.  4.  %.  2.  Infr.  rem  pupilli. 
(5.0)  V.  /.  70.  5.  ultim.  infr.  h.  t. 

(21)  /.    1.  supv.  h.  t.  Idcin  est  in   pignore,    /.    5.    supr.    de   pi- 


gtiorihus. 

(22)  Consiile  Molinaeum  ad  I.  i.  §.  si  stipulanti.  n.  9.  ct  ro', 
et  j.  sed  si  mihi.  n.  3o.  3i.  32.  ct  38.  de  verbor.  oblignt.  Gnte- 
rium  rcsoliit.  part.   1.  c.  22.   Gilbertum  Regium  lib,  2.  tvotvjtetpx' 

yUV    C.    20.    Mod. 

(23)  Inio  obligahifur  .  arg.  l.    i3.  5.  5.  siipr.  de   pignorib. 

(24)  V.  5.  5.  Inst.  h.-t.  7.  Eclog.  ex  lib.  7.  tit.  i.  c.  7.  f.  9. 
adde  exceptionem  ex  /.   l^i.  infr.   h.  t.  et  /.  9.  C.  de  non  numcrata. 

(25)  Eos  non  oinnino  obligari.  Ilal.  Enunciationis  utriusque  di- 
vcrsitas  est  qunedam.  Qui  oninino  non  obligatur,  nullo  modo  obli- 
gatur  :  qiii  aulem  non  oinnino,  aliquateiius  obligari  potesf.  Haloan- 
dri  leclionem  probat  Mynsing.  ad  §.  5.  Inst.  h.  t.  scd  taraen  in- 
terpretari  possis  omnino  ,  id  cst  ,  in  solidum.  Cseterum  hujus  sen- 
tentiae  quaestioncs  vide  apud  Socin.  reg.    1^6. 

(26)  /.  9.  Iiifr.  h.  t.  Goth.  Hanc  Haloandri  transpositionera  im- 
probat  Ruffard.'  Et  facit  /.  11.  5  4'  •*"^"'-  de  interrog.  in  jure. 
Ubi  eadem  verba  pro  absolutc  ncgativis  accipi  ,  dubium  non  cst. 
Usus  tamen  contrariam  scutcntiam  ut  sequiorem  probat  ,  quod  ni- 
miriini  fidcjussor  ad  majorem  sumraam  se  obligans  quam  principa- 
lis  dx;bet  ,  ad  concurrentcm  teneatur  .  neque  obstant  vcrba  lcgis  , 
omnino  non  ,  qu^  rcstringi  debent  ad  praeccdentia  verba ,  in  durio- 
rem  partcin:  ita  ut  omnino  non,  id  est ,  nullo  modo  in  duriorem^ 
partein  obiigetur  :  In  lcviorem  concurrentem  obligari  possit  ,  si 
scilicet  stipulatio  sit  dividua.  arg.  l.  i.  §.  4-  supr.  de  verb.oblig. 
Secus  si  individua  ,  de  qua  /.  83.  5.  2.  supr.  de  verb.  oblig.  Yi- 
de  Ccnsur.  Forens.  lib.  4-  c-    '7-  "•  8.  9.  S.  L. 

(27)  Supcrvacua  adhibita  contractus  naturam  viliant.  dixi  ad 
/.    17.   C.  de  testam. 

(28)  $.  5,  vers.  itcm  si  ille.  Inst.  h.   t. 

(■29)  PIus  enim  est  pure  ,  quam  sub  conditionc  obligari. 

(SoO  Et  ita  in  partem.  /.  9.  infr.  h.  t. 

(3i)  Alternativae  obligationi  fidcjussor  accedcre  non  potest. 

(32)  /.  34.   in  fin.  supr.  h.  t. 

(33)  In  decera  scil. 


•6.2 


T)     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


ceptus  csl  ,  sod  quia  [  et  ]  in  aliam  (i)  potms  obl-iia- 
tioncm  acctptus  csl.  dcnique  pro  eo  qui  deceni  promisc- 
rit  non  polerit  ,  fidejiissor  ita  accipi  ,  ut  dccem  ant 
Stuhum  proniillat  ,  fjuamvis  eo  casu  uon  (2)  fit  ejus 
durior  condilio.  .  ,        .  . 

f  q.  Idem  Julianns  ait  :  Si  is  ,  qxn  hommem  aul  dc- 
ceni  dari  stipulalus  fuerat  ,  fidcjussorem  ila  accepcrit  , 
Hominem  out  devem  ,  uirum  ego  velim  ?  non  obligabit 
eum  :   q"i'i  durior  (3)  ejus  condilio  liacta  est. 

r  10.  Conlr.a  (4)  autem,  si  is  ,  qui  hominem  aut  de~ 
cem  utrum  ipse  stipulalor  volel ,  stipulalus  est  :  recle  fi- 
deiussorem  ila  accipicl ,  deceni  aut  hominem  ^  utruin  tu 
voles  ?  fit  f  tenim  (  inquit  )  lioc  modo  fidejussoris  condi- 
Jio  melior  (5). 

^.  11.  Scd  clsi  reum  sic  inlcrrogayero  ,  Slichum  ct 
Pamphihim  (6)  ?  fidejussorcm,  Stichum  aut  PamphiUim  ? 
recte  interrogem  :  ffuia  levior  ('j)  fidejussoris  coudilio  est. 

%.  12.  Pro  fidcjussore  (8)  jidcjussorem  accipi  ,  ne- 
.quaquam  dubium  est. 

De  fidcjuhente  pro  parte. 
g.  Po:^iPOMitJS  lib.    26.  ad  Sabinum. 

Fldejussores  et  iu  partem    (9)    pecuaias  ,  ct   in  partem 
rci  recle  accJpi  possunt. 

Pe  hencflcio  diuisionis.    1.   De  flio  fidejuhente  pro  patre. 
10.   UlpiAISUS  lib.    7.   Dispulalionum. 

SI  dubitel  creditor  ,  an  fidejussores  solvendo  sint  ,  et 
un;js  ab  eo  elcf^lus,  paratus  sit  offerre  (10)  cautionem, 
nt  suo  periculo  confidejussores  (11)  couve.uianlm-  in  parle: 
dico  audiendum  (12)  eum  esse  :  ita  lamen  (i3)  et  si  satis- 
dationes  offcrat  ,  et  omnes  confiflcjussore. ,  c|ui  idonci  esse 
dicunlur  ,  pra;sto  sint.  nec  enim  semper  facilis  est  nomi- 
iiis  emolio  (i4)  ,  cum  numeralio  tolius  debili  nou  sil  in 
CKpedito. 

^.1.  Ita  denium  inter  fidejussores  flivi>iitur  actio  , 
si  (i5)  uon  inficientur  :  nam  inliciaulibus  auxilium  divi- 
sionis  non  est ''indulgendum. 

^.   2,  Filiubfamilias  pro  (iG)   patre  poteril    fidcjubere  : 


nec  cril  siiie-  efleclu  haec  fidejussio.  primo  fjuidem  quod 
sui  juris  effectus  ,  polerit  teueri  in  id  (17)  ,  quod  facere 
poltst :  dein  ,  quod  ct  dum  in  polestate  luanet  ,  condem- 
nari  potest.  Sed  an  pater  es.  hac  causa  quod  jussu  ,  te- 
nealur  ,  videaraus  ?  Et  puto  ad  omnes  conlractus  quod 
jussu  (18)  etiam  refcrii.  sed  si  ignorante  palre  pro  eo  fi- 
dejusserit  ,  ccssat  ista  actio  :  tanieu  fjiuasi  in  rem  palris 
versum  sit  ,  potest  agi  cum  patre.  Plane  s:  [  is  ]  ejnan- 
cipatus  solverit  (19)  ,  utiiis  ei  actio  debsbit  competere  : 
in  polestate  etiam  manenli  eadem  actio  compelit ,  nisi  de 
pecuiio  castrensi  pro  patre  solverit. 

Ad  S enatusconsxdtum  3Iacedonianum. 
11.  JuLiAjvus  lib.    12.   Digcstorum. 

QXJi  conlra  SenatusconsuUum  (20)   fihofamilias  credide- 
rit  ,  mortuo  (21)  eo  fidejussorem    a    patre     accipere 
noii  polest  :  quia  jieque  civilem-  (22)    ueque    honorariam 
adversus  patrem  actionem  iiabct  5   iiec    est  ulla     (28)    he- 
reditas  ,   cujus  noniiue  fidejussores  obligari  possent  (24). 
De  peculio. 
12.    Idem  lib.  43.    Dig(>stcrum. 

PLane  ejus  actionis  uomine  ,  fpias  (23)    de  pcculio   ad- 
versus  eum  competil,  fidejussor  recte  accipitur. 
De  manditore. 
i3.  Idem  lib.    14.  Digeslorum. 

SI  mandalu  meo  ,  Tilio  deceni  credideris  ,  et  mecum 
mandati  egeris  :  xion  (26)  lil)erabimr  Titius.  sed  ego 
tibi  non  aiiter  condemnari  debebo  ,  cjuim  (27)  si  actio- 
nes  ,  quas  adversus  Tilium  liabes  ,  mihi  prajsliteris.  Ilcm 
si  cuui  Tilio  egeris  ,  ego  non  (28)  li!)erabor  :  sed  (29) 
in  id  duutaxat  libi  obligatus  ero  ,  quod  a  Tilio  servare 
non  potueris. 

iS";  rms  successerit  Jidejussorl. 
14.   Idem  lib.   47-   Digestoruiu. 

CUrn.  reus  pronittendi  fidejussori  suo  heres  (3o)  exsti- 
tit ,  obligalio  fidejussoria  perimitur  :  fjuid  ergo  est  ? 
tanquam  (3i)  a  reo  debitum  petatur  ,  et  si  (3^)  exceplio- 
ne  fidejussori  corapctente  (33)  usus  fuerit  ,*lTi  lactum  re- 
plicijio  dari  debebit  ,  aut  doli  niali  proderit. 


(0  Allud  est  in  diiriorcra  ,  aliud  in  nliam  conditioncm  accipi 
sou  oblicari :  lioc  iHo  latius  est ,  idcoque  lidejussGr  non  tcuetur.  fa- 
cifc  l.   1^1.  iiifr.  h.   t.  o ,  .      ,       f, 

(2)  Imo  fit :  nain  duae  siinl  res  in  oLligalione  ndejussoris.  /.  I2,S. 
in  f.n.  Miiv  ■   de  \>erl).  nblig.  una  in  obli^utionc  priiicipali. 

(3)  Toilitnr  cnimclcclio  fidejiit^sori ,  qui»  reo  priacipali  competit. 

(4)  Valct  slipidalio  sc. 

(5)  Qiiia  clcclio  cpiiE  reo  principali  adcropta  est  ,  hic  conceJi- 
jtur  fidejiissori. 

(6)  IJai-c  ,spond<!S  ? 

(7)  Levior  cst  cjns  condifio  ,  qyi  disjnnciive  oMigntur  ,  qnAm 
qui  conjunctivc  :  in  hiijus  ^>bligalioiic  duse  ros  suDl,  in  illius  obh- 
gatione  unica. 

(8)  Primo  ,  sccundo  ,  tertio  ,  ct  sic  deinceps  :  quamquani  id 
rDro  accidat. 

(9)  Sic  rcus  in  fundum  ,  fidcjtissor  in  usumfructura  ,  obligari 
potest.  V.  /.  70.  5-  ^-  ^"fi-  ^^-  ^'^*^^-  '•  ^-  5-  7-  *"/"'•  h.t.  5-5. 
Inst.  h.  t.  sic  ]>ignus  ia  partem  dari  polcst  pcnsionis  .  l.  5.  ^.  i. 
ii'jrr.  in  fjiiib.  caus.  piij;nus. 

(10)  V.  l.   3.  5-  6.  qucd  i'i  aut  clani. 

(11)  C;elcri  fidcji.s^orcs  convcniantiir  in  partem.   HaL 

(lu)  Nnta,  f.dcjussori  conjj^ctere  triplcx  benelicium  :  Excussionis 
sive  di.sciissionis  ,  qu()ti»'s  cireditor  dubitat  ,  an  reliqui  6dejussoics 
rint  solvcfdo.  I'cin  Ej  islolffi  1).  Hadriani  ,  quoties  cerlum  c-.l  eos 
csse  solvcndo-  Tcilinm  bencficium  cedcndarum  ,  quo!ies  vnlt  univcr- 
fiura  debitum  solvcrc  ,  et  jura  sibi  cedi  adversus  confijejuisotcj.  y. 
Bald.  hic. 

(i3)  Ita  tamen  ,  nl  ct  satisdaliones.   Hal. 

(i^)  Sotvdis  [ivQ  alio  ,  emcre  ejas  nonicn  videtiir. 


(i5)  Adde  l.  67.  in  fiji.  supr.  pro  socio. 

(16)  /.   8.    C.  h.   t.  l.   9.    C.  quod  curti  eo 

(17)  In  id.quod  fcclt.  Einanuel  Zcarcs  ,  i.  06^.17.  mctus  Ilar- 
mcnop.  loco  3.  tit.  6.  ubi  ita  logitur  ,  ,,V  ^'«'•oii  iw:tiia-i'j  iTili<nor  , 
quo  nou  movcri  dcbuit.  Nam  tir  ea-^*  tV  |iJ«-ios-  ivoin<Tf>  ,  Basili- 
cis  ,  7.  Eclog.  ex  lib.  2G.  tit.  i.  c.  9  5-  3.  aliud  eslquam  in  id, 
quoJ  facere  polest.   v.   Cujac.  9.   obs.    17.   in  pr. 

(18)  /.    1.  suf-r.  aitod  Jtissu. 

(19)  /.    78.   Sitpr.  dd  twZ».   obhg. 
(y.o)  Macedouiauum. 

(•ii)  /.    18    sitpr.  ad  SC.  Maccdon. 

(•P.2)  Ubi  neqiie  civilis ,  ucque  boaoraria  est  obllgalio  ,  ibi  fide- 
jussor  accipi  non  potcst. 

(23)  Est  hodie  qi,;(!edam  heredltas.  v.  l^ov.    nS.  c.    i. 

(•24)  Possint.   Hal. 

(2.'))  /.   35.   Iiifr.   k.  t.  1.   3.    5.   9.   supr.  da  pecul. 

(2'))  Imo  liberabilur.   v.  /.   5.   in  fin.  supr.  h.   t. 

X27)  V.  /.  36.  infr.  h.  t. 

(23)  /.71.   infr.  h.  t. 

(29)  /.  68.  injin.  in'r.  h.  t.  l.  27.  in  Jin.  supr.  manduU. 

(3a)  /.   93.  in  Jin,  infv.  de  solut. 

l}\)  Si  tr.iqoam.  H>d. 

(3^)  Rcus  principalis  Gdcjussori  suo  snccedcns  non  r)ctc«t  adver- 
siis  crcditorem  uti  ca  cxccptione  ,.qua  lidcjussor  iiti  aJvcrsus  ouni 
potuit.  Quid  ,  si  usus  fucrit?  in  faclum  aul  doli  mali  rt^plicationc 
sumniovebitur. 

j(.S3)  ISon  competente,  Ila  lcgit  et  cmcndat  Antou.  Fab^r  ,  !• 
conjcct.  5.  quein  vidc 


LIBER    QUAD  RAG 

Si  reus  nolit  fidejassorem  uti  e.vceplionc.    i.  Si  urais 

ex  Jidcjussoribus  alicjuid  dederilj  ne  a  se 

peteretur. 

i5.  Idem  lib.  5i.  Digestorum. 

SI  stipulatus  esses  a  me  sine  (i)  causa  ,  et  fidejusso- 
rem  dedissem  ,  et  nollem  eum  exceplione  uti  ,  sed 
potius  solvere,  ut  mecum  niandati  (2)  judicio  ageret(3): 
fidejussori  ,  etiam  invito  (4)  me  ,  exceplio  dari  debet. 
iDlerest  enim  cjiis  pecuniam  reliuere  (5)  potius  ,  quam 
solutam  stipulaiori  a  reo  repelere. 

§.  1.  Si  ex  diiobus,  qui  apud  te  fidejusserant  in  viginti, 
alter  ,  ne  ab  eo  peleres  ,  quinque  liln  dederit  vei  promi- 
serit  :  nec  (G)  alter  liberabilur.  et  si  ab  allero  quinde- 
cim  petere  iuslilueris  ,  uuUa  exceplione  summovens  :  re- 
liqua  autem  quinque  si  a  priore  lidcjussore  petere  iusti- 
tueris  ,  doli  mali  exceptione  summoveris. 

De  eo  ,  apud  qiiem  reus  noti  est  ohligatus.   1.   De  eo  ., 

quod  certo  loco  dari  dehet.  3.  Cui  ohhgaiioui  Jidejussor 

accedere  potest.   4-   De  naturali  ohligatione.  5.  De 

die  et  conditione.   6.   De  fidejussione  , 

si  reus  non  solverit. 

16.  Idem  lib.   53.  Digestorum. 

Fldejussor  obligari  non  potest  ei  (7)  apud  quem  reus 
promittendi  obligatus  non  est.  Quare  [  si  ]  servus 
comnmnis  Tilii  et  Seuipronii  ,  nominatim  Tilio  dari  sti- 
pulalus  fuerit  ,  et  fidejussorem  ita  interrogaverit ,  Titio 
aut  Semprdnio  id  darc  spuncles  ?  Titius  quideifi  pelere  a 
fidejussore  poteril  ;  Sempronii  \ero  persona  in  hoc  solum 
interposila  videbitur  ,  ut  solvi  ei  ante  litem  conteslatam  , 
et  ignorante  vel  invito  Titio  ,   possit. 

§.    I.   Qui  certo  loco  dari  proniisit  ,  aliquatenus  durio- 
ri  conditioni  obligalur  ,  quam  si  pure     interrogatus    fuis- 


ESIMUSSEXTUS.  5i3 

set :  nullo  (8)  eaim  loco  alio  ,  quam  in  quem  promisit, 
solvcre  invito  stipulatore  potest.  Quare  si  reum  pure  in- 
terrogavero  ,  ei  fidejussorem  cum  (9)  adjectione  loci 
accepero  ,  non  obligabitur  fidcjussor. 

5-  2.  Se(^  et  si  reus  Roma;  conslitulus  ,  Capuas  dari 
promiserit  ,  fidejussor  (10)  Epjiesi  5  perinde  noa  obliga- 
bilur  fidejussor  ,  ac  si  rcus  sub  coudiiione  promisisset  , 
fidtjussor  autem  in  diem  cerlam  vel  pure  [  promisisset  ]. 
5.  3.  Fidejussor  accipi  potcst,  quotiens  est  aliqua  obli- 
gatio  civilis  (ii)  vel  naluralis  ,  cui  applicetur. 

5.  4.  ^aiurcde.s  (12)  ohligatiuncs  nou  eo  solo  a^stiman- 
lur  ,  si  actio  aiiqua  corum  uoraiue  compnit  :  verum  etiam 
cum  (i3)  soluta  pccuuia  repeti  nou  potesl.  Nam  licet  rai- 
nus  proprie  debcre  dicantur  nalurales  debitores  ,  per  (i4) 
abusionem  inlelligi  possunt  debilores  :  el  qui  ab  liis  pe- 
cuniam  recipiunt ,  debitum  (i5)  sibi  recepisse. 

5.  5.  Stipulatione  in  diem  concepta  ,  lidejussor  si  (16) 
sub  conditione  acceptus  fuerit :  jus  ejus  iu  peudenti  crit. 
ut  ,  si  ante  diem  conditio  impleta  fuerit  ,  non  obligetur  : 
si  concurreret  (17)  dies  et  couditio  vel  eliam  diem  tou- 
ditio  secuta  fuerit  ,  obligetur. 

^.  6.  Cum  fidejussor  hoc  modo  (18)  acceptus  esset  , 
Si  rcus  quadraginia  ,  quae  ei  credidit ,  tion  solverit  ,  fide 
tua  esse  juhes  ?  \erisimile  est  id  actum  ,  ut  cum  appella- 
tus  reus  non  Sjlvisset  ,  fidejussor  leuerelur  (19).  scd  et  si 
reus  ,  antequam  appellaretur  ,  dccessisset  (20),  fidcjus- 
sor  obligatus  erit  :  quia  hoc  quoque  casu  verum  csset 
reum  non  solvisse. 

Dc  actione  cechnda  fidejussori. 
ij.  IcEM  liL.   89.   i)igeslorum. 

FldeJLissoribus  siiccurri  solet  ,   ut  stipulator   compellatur 
ei  qui  solidum  solvere    paralus    est  ,     vendei-e    (21) 
cacterorum  nomina. 


(1)  Stipulatio  sine  causa  est  ineflicax.  l.  2.  §.  3.  supr.  de  do- 
li  luali. 

(2)  Competit  enira  mauaati  judiciura  fidcjutsori  adveisus  rcuiw. 
/.  4-  supr.  h.  t. 

(3)  Ageietur.  vulg.   Hal. 

(4)  Fidejussor  potest  iili  exceptione  adversus  contractum  ineffi- 
cjcem  iiivito  debitore  ,  seu  reo  principali.  Item  reus  non  })ot£ot  con- 
tractum  iaefiiL-accm  coufirmare  iu  pnejudicium  tidejussoris. 

(5)  /.  3.  Suj}r,  de  compensat. 

(6)  Confidejussori  non  prodest.  /.  23.  supr.  de  pact. 

(7)  Hujus  rei  excmpla  peti  possunt  ex  /.  29.  /\i).  56.  70.  §.  5. 
iufr.  h.  t.  t.  7.  supr.  de  cxcept.  l.  i.  5-  2.  in Jin..supr.  de  uer- 
li.r.  ohlig.  t.  I.  C.  dc  cxcept.  $.  4-  inst.  de  replicationih.  I\oi>. 
Si.  in  pr. 

(8)  V.  /•  9.  supr.  de  eo  quod  certo  luco.  v.  l.  111.  supr.  de 
verhor.  oblig. 

(9")  Quia  levior  est  ejus  oLligatio  qui  pure  ,  quam  qui  certo  lo- 
co  idare  proinittit.  Levia»  autcm  obliguri  reus  non  potcst  ,  qu;'m 
iidcjussor. 

(io)  Quo  lemotiori  loco  promittimiis  ,  co  durius  obligamur  : 
Iviic  £i;  ,  ut  fidcjussor  rciwoliori  loco  quani  rcus  obligai'i  non  possit. 

(11)  /.  G.  in  /in.  supr.  li.  t.  ^.  j.  Inst  h.  t.  l.  i3.  supr.  de 
cor.d.  indeh.  l.  14.  in  Jiii.  supr.  de  pignorih.  l.  9.  /.  io.supr.de 
SC.   Blaccdon.  l.    l.  §.   7.  supr.  de  pecun.  conslit. 

(i'2)  Yidc  /.  10.  supr.  de  obligat.  et  aclion.  Porro  hunc  para- 
Siaptuiiu  Holom.  3.  ohs.  5.  pulat  ex  glossa  in  textum  irrepsisse  , 
it  cx  /.    10.  snpr.  di  ohligat.  et  actionib.  huc  tiausiatum  esse. 

(i3)  Vidc  /.  7.  supr.  h.  t. 

(14)  Qui  natura  dcbet  ,  non  propric  ,  sed  abusive  debitor  intel- 
ligilur.  /.  10.  injin.  infr.  de  verb.  sign.  Cur  proprie  aut  abusi- 
Te  ?  propriuni  id  dici  iion  potcst  ,  quod  cflectum  iion  habet.  Na- 
taralis  obligatio  Jure  civih  actionis  eflectHm  non  liahct.  Qui  }udi- 
cio  conveniri  potcst  ,  pro])ric  dcbitor  cht  :  hinc  crcditi  appcllatio 
j.iopiie  11011  pcTtinet  ad  cam  pa-nam  quae  peti  noii  pokcst,  scd  tan- 
luiu   repcti.  /.   94.  in  Jin.   infr.  de  solut. 

(id)  Q;ii  natucAli  juic  dcbitum  rccipit,  suura  reccpisse  intelligitiir, 
Ivm.lU. 


(16)  Sensus  est :  Qui  sub  iiicerta  conditione  obligatur  ,  durius 
obiigaliir,  quam  qui  sub  ccrla.  Incerta  quohbet  momeiito  evenire 
potcst  :  Ccrtic  cvcutus  siio  tcinpore  tantum  accidit.  Idcoque  reus 
principahs  sub  ccrla  ,  fidejussor  sub  incerta  conditione  obhgari  non 
potcst,  ne  alioquin  dnrius  ,  qiiam  reus  principalis  obligefur.  Et 
lamcn  cjus  stipulatio^is^ ^iou  omaiuo  vaniis  ct  irritus  est  eftectus. 
Nam  si  fidcjussoris  conditio  ante  rci  conditioncm  evcnit,  iion  obli- 
gatur  :    si  in  diem  t&mpuS^  incidit,  vel  post  evenit ,  obhgatur. 

^17)  Si  coiicurrerit.  uulg.  Hal. 

(ib)  Vide  Scholiura  apud  Harmenopulum ,  5.  tit.  6,  l.l\%.snpr. 
de  i'eihor.   ohligat. 

(19)  Nam  raora  rci  ,  fidejussori  nocet.  /.  49-  $•  '•  '•  ^^-  ^upr. 
dc  uerh.  ohlig.  Reus  qui  interpellatus  non  selvit  ,  moram  commi- 
sit.  /.  32.  supr.  de  usur. 

(20)  Scnsus  est ,  conditio  imposita  fidcjussori  ,  si  reus  non  sol- 
i'erit  ,  ita  accipitur  ,  si  viviis  non  solverit.  vide  quae  notavi  ad  /. 
122.   §.    4-   inftn.  supr.  dc  verb.   ohli^at. 

(21)  Ccdcre.  Hahand.  Crcditor  fidcjussori  solventi  cederc  debet 
actiones  ,  quas  habet  in  rcUquos  fidejiissores.  Et  hoc  quidcin  cst  be- 
ncficium  ,  quod  ccdendarum  actionum  intcrprctes  yocant ,  quo  IV 
dejussor  unus  solvens  ,  in  confidejussorcs  utitur  ad  viriles  portioius. 
Est  autcni  hujus  gcneris,  ut  fidejussor  posat  solutioncm  dencgare 
creditori  ,  autequam  actiones  ah  eo  ccssas  accipiat.  Post  sohitioncm 
vero  creditor  nullam  aclionem  habct  ,  idcoquc  fidejussori ,  qui  sol- 
verit  ,  nihil  pote.st  ccdi:  nisi  forte  sohitionem  praecesscrit  paclum  de 
cedendis  actionibns.  Ilaec  bcncficia  fidojussoribiis  coui|^<'tunt  adversus 
crcditorcin,  ut  sciUcct  primo  dlscutiat  rctim  principalcivi  (  boc  be. 
neficium  ordinis  dicitur  )  ut  aclionctn  suam  oequaUtcr  dividat  ad- 
versus  omncs  fidcjtissores  (  hoc  hcneficiiun  divisionis ,  scu  cplstoloe 
Divi  Hadriani  Notariis  notissiniiim  )  nf  accopta,  pecunia  ah  ur.o  fi- 
dcjussorc  ,  Ccdat  ei  actiones  advcrsns  uhquos  (  hoc  bcncficuim  cc- 
dendarum  actionum  vocatur  ).  Advcrsus  rctim  ipsum  principalcm, 
vcl  mandati  ,  vcl  ncgotiorum  gcstortim  actionc  uti  potcst.  /.  .\.  supr. 
h.  t.  l.  3o.  /.41.  m  fn.  infr.  h.t.  /.11.  C.  h.  t.  l.  76.  uifr.  de 
sohit.  7.  Eclog.  cx  tih.  iQ>.'tit.  I.  c.  37.  Goth.  Yidc  narlmann, 
Pistor,  qucEst.  4^.  Ans. 

65 


D'IGESTORUM 


De  delegatione. 
i8.  Idem  lib.  90.  Digestorum. 

QUl  clcbitorcm  suiun  delcgat(i)  ,  pccuniam  dare  intel- 
ligitur  ,  cjuanla  ei  dtbclur  :  et  ideo   si  fidrjussor  dc- 
Ljttrcm  suum  deltgaverit ,  quainvis  cum  c[ui  solvendo  noii 
erat  ,  coulestim  mandati  (2)  agere  potest. 
De  senofiilcjussorc. 
19.   Idem  lib.   4-   cx  jMinicio. 

SErvus  inscio  domino  pro  qnodam  fidejusserat  ,  et  eo 
nomiue  pecuniam  solverat.  QuKrebatur  dominus  pos- 
setne  ab  eo  ,  cui  solula  esset ,  repetere  ?  Respondit  :  iu- 
tcreit  (3)  quo  nomine  fidejusserit.  nam  si  (4)  ex  causa 
peculiari  fidejussit  ,  tunc  id  quod  ex  peculio  solverit,  re- 
peiere  dominus  non  poterit  \  quod  (5)  ex  dominica  cau- 
sa  solverit,  vindicabitur  :  si  vero  exlra  (6)  causam  pe- 
culii  fidejusserit  ,  quod  ex  pecunia  dominica  solverit  , 
ar-que  vindicabitiir  \  quod  ex  peculio  ,  condici  poterit. 
20.  Javolejnus  lib.    i3.  Epistolamm. 

SEd  [  et  ]  si  servi  dominus  pecuniam  solverit ,  repete- 
re  eam  uon  ab  eo  pro  quo  fidcjussit  ,  sed  ab  eo  cui 
numeravit  ,  poterit  :  cum  servus  fidejussionis  nomine  obli- 
gari  non  (7)  possit  (8).  Sequitur  crgo  ut  ab  eo  ,  pro 
quo  fidejusserat  ,  repeti  non  posset  (9)  :  cum  ipse  a?re 
^licno  obligatus  sit  ,  nec  solutione  liberari  ejus  pecunice 
nomine  potucrit  ,  cujus  obligalio  ad  servum  non  pertinuit. 

De  Senahtsconsiilto  TrebelUaio.  De  honor,  possess.  con~ 
tra  tab.  i.  De  eo  qui  dualus  fidejus,si,.nibus  tcnetur.  2. 
De  seivo  manunusso.  3.  Si  reus  vel  fidejussor  stipulatori 
iuccesserit.  De  posscssione  reriini  dchitoris  data  creditori, 
4-  De  €o  qui  dualiis  Jidejussionibus  tenctur.  5.  Sijide- 
jussor  stipulatori  hcres  extiierit. 

21.  ArnicANrs  lib.  ^j,  (10)  Quaestionum. 

HEres  a  debilore  hcreditario  fidejussorcm  accipit ,  deln- 
de  hereditatem  rx  Trebelliano  restiluit  :  fidcjussoris 
obligationcm  in  suo  statu  manere  (11)  ait,  Idcmfjue  in 
hac  causa  scrvandum  ,  quod  servarelur  ,  cum  heres ,  con- 
tra  quem  emancipatus  filitis  bonorum  possessionem  acce- 
pit,  fidejussorem  accepit.  Idcoque  ia  utraque  specie  trans- 
eunt  actioncs. 

5-  1.  iNon  est  novum(i2)  ul  fidcjussor  duabus  obliga- 
lionibus  ejusdem  pecunise  nomine  teneatur.  nam  si  in  dieui 
acceptus  ,  mox  purc  accipiatur  ,  ex  ulrarjue  obligatur  :  et 
si  fiJejussor  confidcj  ussori  heres  extiterit  ,  idem  crit. 


5.  2,  Servo  tuo  pecuniam  crcdidi  ,  eum  tu  manumisi- 
sti  ,  deinde  (i3)  eundem  fidejussorem  acccpi  :  si  quidem 
in  eam  obligalionem  fidejubeat,  qiine  adversus  te  iutra  (r^) 
annum  sit  ,  obligari  eum  ait  :  sin  vero  in  naturalcm 
suam,polius  (i5)  ul  nihil  agatur  ;  non  enlm  intelligi  pos- 
se  ,   ut  quis  pro  (16)  se  fidejubendo  obligetur. 

-j-  Quod  si  hic  sei-vus  manumissus  (i^^)  ,  fidejussori  suo 
hercs  existat  ,  durare  causam  fidcjussionis  putavit  :  et  ta- 
mcn  nihilominus  naturalcm  (18)  obligatiouem  mansuram  ; 
ul  si  obligado  civilis  pexeat  ,  solutum  repetere  non  (19) 
possit.  nec  his  controrium  esse  ,  (juod  cum  reus  fidcjus- 
sori  Jicres  existat  ,  fidejussoria  obligatio  tollatur:  quia  lunc 
duplex  obligatio  civilis  cum  eodem  essc  noii  polest.  Re- 
tro(2o)  c[uoque  si  fidejussor  servo  manumisso  heres  exsti- 
terit  ,  e.idem  adversus  eum  obligatio  manct :  quamvis  et 
naturalitcr  teucalur  ,   nec  pro  se  quis  fidejubere  possit. 

$.  3.  Quod  si  slipu!ator  (21)  reum  heredem  instituent, 
onmimodo  fidcjussoris  obligationem  peremit ,  sive  civilis  , 
sive  tantum  naturalis  in  reum  fuisset  :  quoniam  quidem 
nemo  polcst  apud  eundem  pro  ipjo  obligatus  esse.  Qucd 
si  idcm  stipulator.  fidcjussorem  hcredem  scripserit  ,  pro- 
culdubio  solam  fidejussoris  obligationem  peremit.  Arf^u- 
mentum  rei  (22)  ,  quod  si  possessio  rerum  debitoris  da- 
ta  (23)  sit  creditori  :  aeque  dicendum  est  fidejussorem  ma- 
nere  (2^)  obligatum. 

5.  4-  Cum  [  et  ]  tu  et  Tiiius  ejusdem  pecuniae  rei  es- 
setis,  eum  qui  pro  te  fidcjussit  (20)  ,  posse  et  pro  Titio 
fidcjubere  (26)  respondit  :  quamvis  eandem  pccuniam 
cidcm  dcbilurus  sit.  ncc  tamcn  inancra  eam  creditori 
futnram  :  nonnullis  ei;im  casibus  emolumcntura  habitu- 
ram  :  vcluti  si  ei  pro  (juo  ante  fidejussisset  ,  hercs  exi- 
stat  ,  tunc  enim  confusa  prima  obligaiione,  posteriorem 
duraturam. 

^.  5.  Cum  fidejussor  reo  stipulandi  heres  extiterit  ,  quoe- 
ritur  an  ,  quasi  ijise  a  se  esegerit ,  habeat  adversus  reum 
maudaii  actionem  ?  Respondit  ,  cum  rcus  obligatus  ma- 
ncat  ,  non  posse  intelllgi  ipsum  a  se  fidejussoiem  pecu- 
niam  exegissc :  ilaque  ex  slipulatu  potius  (27)  cjuam  man- 
dati  (28)  agere  debebit. 

De  hereditate  jacente.  De  universitate. 

22.    Florentinis  lib.   8.   Insiitutionum. 

MOrtuo  rco  promittcndi  ,  et    ante    aditam    hcrcditatcm 
fidejussor  accipi  potest  :  quia  heredilas  pcrsona;  (29) 


(i)  Dolegatio  sclutlo  cst.  Solvit  ,  qui  delegal  eHum  debitorcm. 
l.  11.  ^.  2.  sujjr.  mnndati.  l.  2.  C.  de  novat.  vide  qusc  notavi  ad 
l.   8.  5.  3.  supr.  ad  SC.   Vellcian. 

(2)  Advtrsns  reum  principakm  scil.  /.  4-  iupr.  h.  t. 

(3)  In  scrvo  scil.  nou  iu  filiofamil.  vide  l.  3.  j.  9.  in  fn.  su- 
pr.  de  prcnl. 

(4)  Gencrali  mandato  non  continelur  potestas  fidcjubendi  ,  ni 
jpsa  Odejussio  ]  ertincat  ad  res  comnnssas  vel  mandalas. 

(5)  Qund  si  ex  dominica.  vidgat.  Hal.  id  csf ,  ex  non  peculiari. 

(6)  Yidc  quae  notavi  ad  /.  54.  supr.  mandati. 

(7)  /.   3.  supv.  h.  t. 

(8)  Credilor  sc.  An  naturaliter?  negat  Accurs,  ncg.nt  etiam  Bar- 
toi.  vcl  ideo  quod  Lcx  resistat  ejus  ohligationi.  Asscntior  Dccio  in 
d.  l.  22.  existiraanti  servum  naturalitcr  obligari  ,  quia  consciisit.  l. 
'i-  5-  2.  infr.  h.  t.  l.  i3.  /.  6L  supr.  de  cond.  indeb.  l.  i^.su- 
py.  de  obl.      -  ^        '^  ^ 

(y)     Non  possit,  i>ulg.  Hal. 

(10)  Yidc  Cuj.  7.  ad  Afric.  fol.   i33.  et  seq. 

(••)  Actioiics  quas  htrcs  ipse  quKsiit,  non  transennt  in  fidcicom- 
inissaruim  ,  cumvc  qui  contra  tabulas  venit ,  nisi  facta  ccssionc.  vi- 
de  /.  73.  supr.  ad  SC.   Trebell. 

(12)  /.   10,  iuj,r.  de  act.  empt.  l.   i3,  supr.  de  duoh.  reis. 


(i3)  Pobfqi:ara  tu  cum  mannmisisti. 

(i4)  De  p;  culio  aciio  daliir  in  doniinum  post  manumissionem  ser- 
Vi  inira  aniinm.  vidc  /,    i,  5-  6,  supr.  quando  dc  pecul.  aclio. 
(i5)  Potius  est,  ut  nihil. 

(16)  Sccus ,  pro  alio.  vide  /,    if).  supr.  ad  SC.   Vcllcian. 

(17)  Maniimissiis  fidcjiissorem  dcdcrit,  deinde  fidcjussori  suo.  Hal. 
vide  /.  95.  5-   3.  infr.  de  soltit. 

(18)  Vidc   qnre  notavi  ad  /.  20.  in  fni.  supr.  h.  t. 

(19)  /.   83.  iiifi:  de  soiut.  l.    i3.  supr.   de  cond.  indcb. 

(20)  Tid.  /,  60.  supr.  de  cond.  et  dcmonstr. 

(21)  /.  71.  infin.  pr.  infr.  h.  t,  /.  qS.  5.  a.  infi:  de  solut. 

(22)  Rci,  hoc  cst,  quod.  Hal. 

(23)  Et  hona  vcndifa. 

(24)  Non  manere.  Ita  legil  et  enicndat  Anton.  Faber  ,  i.conject. 
17.  qucm  vide. 

(a5)  Scparalim  sc. 
(iG)  Eliam  scparatim. 

(27)  Id  cst ,   ut  stipulatoris  heres  ,  iion  ut    fidejiissor   quondam 
apud  eundcm. 

(28)  Imo  mandati  agct.  /.   11,  supr.  mandati. 

(29)  Fidejussor  daii  potest  pro  pcrsona  rcprascntala.  Tidc  Mbciic. 


LIBER    QUADRA  GESIMUSSEXTUS. 

vice    (i)    fiiiigitur  ;     siculi    niuuicipium  (2)  ,     ct    decu- 


5i5 


ria  (3)  ,  ei  socielas. 

De  adjecto  solutioni. 
23.  Marcianus  lib.  4'  Kegularum. 

SI  mihi  aut  Titio  dccem  slipulatus   fueriin  ,  Tilius  fide- 
jussoreni    accipere    non    potest  j    quia    solutionis    (4) 
tanlum  causa  adjeclus  cst. 

Si  reus  intercessori  heres  ex  parte  exiiterit. 
24.   M.ARCELLus  libro  sing.  Responsorum. 

LUcius  Tilius  ,  cuni  pro  Seio  Iratre  suo  apud  Septi- 
cium  intervenire  vellet  ,  epislolam  (5)  ita  eniisil : 
Si  petierit  a  ie  frater  meus  ^  peto  dcs  ci  mimmos  fide 
et  (6)  periculo  meo.  Post  cpiam  epistolam  Septicius  Seio 
pecuniam  numeravit  :  deinde  Titius  inler  reliquos  el  Seium 
fratrem  pro  terlia  parte  reliquit  heredem.  Quaero  an  ,  quia 
adversiis  Seium  debitorem  Septicii  confusa  (7)  sit  actio 
pro  tertia  parte  qua  Titio  fratri  siio  heres  extjlit  ,  cum 
coheredibus  ejus  agere  in  soliJum  possit  ?  Marcelius  re- 
spopdit  ,  cum  coherede  Seii  non  pro  majore  ,  qua.n  he- 
leditaria  parte  mandati  agi  posse. 

De  fidcjussore  pupilli  ,  prodigi  ,  furiosi. 
25.  Ulpiakus   ]ib.   ii.  ad  Ediclum. 

MArcellus  sciibit  ,  si  quis  pro  pupillo  sine  lutoris 
auctoritate  obligato  (B)  prodigove  ,  vel  (9)  furio- 
so  (lo)  fidejusseril  :  magis  esse  ,  ut  (11)  ei  non  subve- 
niatur  (12)  :  quoniam  (i3)  his  mandati  (i^)  actio  non 
competit. 


De  Lencficio  dii'isionis. 
26.  Gajis  lib.  8.   ad  Edictum  provinciale. 

INler  fidejussores  non  ipso  jure  (i5)  dividiiur  (i6)  obli- 
gatio  ex  epistola  D.  Hadriani  (17)  :  et  ideo  si  quis 
oorum  ante  exactam  (18)  a  se  partem  sine  (19)  herede 
dccesserii,  vel  ad  inopiam  pervenerit  ,  pars  ejus  ad  (20) 
tcelerorum  onus  respicit. 

27.  Ulpianus  lib.  22.  ad  Edictum.     . 

SI  plures  sinl  lidejussores  ,  unus  pure  ,  alius  in  diern  , 
vel  sub  condilione  acceptus  (21):  succurri  oporlet  ei , 
(jui  pure  acceptus  est  ,  dum  existere  conditio  polest :  sci- 
licet  ut  interim  in  virilem  convenialur.  scd  si  cum  con- 
ditio  extilit  ,  non  est  solvendo  (22),  qui  sub  conditione 
acceptus  est  :  restituendam  actionem  in  pure  acceptum 
Pojnponius  scribit. 

§.  1.  Prseterea  si  fidejussor  (^3)  extiicrit  fidejussori  (24), 
sive  plures  :  .-eque  (2 5)  hic  quoque  peilincbit  ad  eandem 
causam.  in  quorum  persona  seque  locum  habebunt  ca  nus 
sunl  a  Divo  Hadriano  constitula. 

5.  2.  Prsilerea  si  qua;ratur  an  solvcndo  sit  principalis 
fidejussor  :  etiam  (26)  vires  (27)  sequcniis  fidejussoris  ei 
adgreganda;  sunt. 

§.  3.  Sicul  ipii  fidejussori  ,  ita  heredibus  (28)  quoquc 
eorum  succurrendum  ,  Pomponius  scribil, 

§.  4-  Si  fidtjussor  fueril  principalis  ,  el  fidejussor  fide- 
jussoris  :  non  polerit  desiderare  fidejussor  ,  ut  inter  se  et 
tum  (29)  fidejussorem  pro  (3o)  quo  fidejussil,    divi  datur 


(i)     "Vide  /.   3i.  infn.  supr.  de  hercd.  inst. 
(2)     Municipium  ,  decuria  ,  societas  ,  Hcet  piuiibus  pcrsonis  con- 
slcnt ,  uniiis  tamen  personae  viccm  sustinent. 

(3)  Curia.  vide  l.  i.  C.  cle.  decurial.  urb.  RomcE.  l.  ii.  tit. 
i3.  dixi  ad  l.  25.  5-  i-  supr.  de  adquir.  vcl  onutt.  hered.  l.  3. 
^.   4-  supr.   de  honuvum  possess. 

(4)  l.  56.  §■  2.  supr.  dc  veihorum  obligation. 

(5)  Litcrae  praejudicant  sciihenti. 

(6)  t.  is.  §.  i3.  .utpr.  minidali.  Quid  de  litcris  commenda- 
tonis,  quas  ciedcntife  l-i(.die  vulgus  appcilat,  diccndum  ?  ulique  fa- 
miliares,  etiam  cominindatoriie  non,  oLiigaut.  /.  12.  §.  12.  sui>r. 
mandati.  i  ultim.  C.  cjuod  cuin  eo.  Si  tamcn  quis  scripserit  ( laii- 
dulenter  ,  idoneo  liomini  cxtranto  pccuniam  credi,  obligatur./.^. »;//«. 
supr.  de  ddto.  Quid  ,  si  procuratori  tuo  ,  iuslitori  ct  similibuii  pcr- 
sonis  bene  credi  scripicris  ?  tcneris  ,  /.  5.  §.  10.  supr.  de  iiiuuv- 
ria.  niullo  magis  si  cis  (  ut  tuae  voluiitatis  consciis  )  fidem  adliibe- 
ri  mandavcxis. 

(n)  Qualenus  i'eus  debendi  succcdit  mandatori  ,  eatcuus  conAin- 
ditur  actio  mauduli. 

(8)  Potcst  cnim  jurc  obligari  pupiilus  et  fnriosus  ex  dclicUi  , 
\cl  quasi  contiaclu  ,  /.  4<3.  supr.  de  ohligat.  et  actionib.  coqiic  ca- 
su  non  subvciiitur  liacjussori  ,  /.  70.  §.  4  in  fin.  infr.  h.  t.  ex 
stipulatione  veio  hujusniodi  personse  obiigari  non  possuat.  /.  G.  su- 
pr.  de  verhor.  obligut.  ct  ila  ic'j.vs  conliariae  conciliandae  surit.  vi- 
dc  Cujac.  adde  /.  6.  sujrr.  dc  verhor.  vhligat.  Gothofr.  Adde  Lto- 
uin.  eiuendat.  lih.  i.  cap.  19.  nuin.  i.  et  Goedd.  de  coiitr.  sti- 
pulat.  cap.  7-  num.   i3i.  Ans. 

(9)  Privilegia  ininoribus  concessa  ,  ad  prodigos  et  furiosos  cx- 
tciKiunlur. 

(10)  Obligatio  sine  curaloris  sni  auctoritate  scil. 

(11)  Utnon  eis  subvenidtur.  per  in  integrimi  restitiitioncm  sc.  quo 
iiiam  his  (  (idejussorib.  sc.  )  et  inandali ,  etc.  Coutius  2.  lect.  5. 
Kfcvard.  2.  varuir.  9.  legit  ,  ut  idco  ci  suhvenialur,  quo  nomine  a 
iloberto  reprehenditur  ,  2.  recept.  idt. 

(12)  Advcrsus  slipulalorcm. 

(i3)'Qnamvis  mandati  artio  non  corapetat.  Cuj.ic.  ad  /.  19.  su- 
pr.  de  usurp.  Id  est  ,  quamvis  mandali  actioncm  is  non  habcat. 
Verus  scnsus  est,  pro  pupilio  ,  furioso  ct  prodigo  sine  tutore  jure 
ohiigatis  recte  intcrvcuit  fidcjiissor.  Dciiiquc  fidcjiissor  tenetur  , 
ttiainsi  in  pupillum  etc.  mandati  aGfioncm  non  habtat. 
(wj)  /.  2.  supr.  de  pign. 
(i5)  Sed  ptr  cxc^j.tiouem.  /.  aS.  fiifr.  h.  t.  Quse  ipso    jurc   di- 


visa  sunt ,  semper  sunt  divisa.  Qnx   divisa  sunt    ope    exccptioiii*  , 
aiite  exccptionem  oppositam  non  ccnscntur  divisa, 

(16)  Dc  bcncficio  ccdenJarum  aclionum  ,  disi  ad  /.  16.  supf.h. 
t.  De  beneficio  ordiuis  dicam  ad  No\-clt.  4-  c«P>  i-  Hic  autem 
agitur  de  bcncficio  divisionis  seu  epistoljE  D.  Hadriani.  de  bcncficio 
divisionis  agitur  exprtsse  in  /.  10.  supr.  et  -i-j.  §.  i.  in  l.  28,  iiifr 
et  l.  10,  iiifn.  C.  h.  t.  utrumque  notariis  .idmodum  notum  e^t 
cl  familiare  :  dnm  creditorum  gialia  cavcre  vti  stipulari  solcnt  ,  ut 
fidejussorcs  disLilis  vcrbis  b(aefi;io  divisionis  ct  epislolre  D.  Hadria- 
ni  renuncicnt,  Bcntficiuiu  divisioiiis  datum  fidcjiissoribns  cxtensuia 
cst  a  Justiniano  ad  coireos  constitutEe  pecuniffi  ,  /.  ult.  C.  de  consl. 
ct  tandem  ad  correos  ipsos  dcJ-mli  priiicipales.  JS'oi'ell.  99. 

(17)  Eiislolae  bujus  iit  mcntio  in  §.  4-  Inst.  h.  t.  l.  ulliin.  C. 
de  const.  pecun.  Ante  Hadrianum  idem  qtioquc  constilutum  fuit  a 
Prretori))us.  inter  fidcjussores  (  inquit  Paul.  i.  sent.  20.  §.  ult.  ) 
ex  Edicto  Praetoris  si  solvendo  sint ,  liagt  singuli  in  sohdam  tenean- 
tur  ,  obligatio  dividitur. 

(18)  Id  cst  ,  aute  iitcm  contestatam. 

(19)  Inopiffi  specics  cst  mori  sine  iierede  ,  ut  fHC.  et  iajuriae.  §. 
i.  liistit.  quib.  cx  caus.  manuin. 

(20)  Inopia  fitlejnssoris  ante  bcneficium  divisionis  petitum  ai 
confidcjussoicm  j)crtiuet. 

(21)  QiiKTitur,  quomodo  intcr  variae  conditionis  fidcjussores  A- 
Yidcnrix  sint  actiones  ? 

(22)  Vide  /.   28.   infr.  h.  t. 

(23)  Fidejussor  beres  cxfitcril.  uidg.  Ex  hls  duabus  divcrsis  ^o- 
clionibus  duK  nascHntur  quoestioncs.  Prior  .,  qnomodo  inter  fidcfus- 
Mics  dividendffi  sint  a:lioncs?  Aitcra  ,  quomodo  uuo  fidcjuwsorum 
altcri  succcdente  intcr  eum  et  rcliquos  fidejussoics  sunt  dividentlae 
actiones?  .   .  •>»... 

(24)  Potest  enim  pro  fidcjussore  fitlejussor  arccipi.  /.  8.  m  Jhn. 
iupr.  h.  t.  Polcst  ctiam  fidcjus.-^ori  fidcjussor  dari.  /.  4.  supr.  h.  t: 

(25)  Fidcjussoribus    datum    bcncficiura    ad    fidejussores  fWcjusso- 

rnm  pcitinet.  .     ^ ,  .  ,         ,  .•  .  •     • 

(26)  Quo  pfimi  fidcjussons  fidcjnssor  locuplctior  cst  ,  co  princi- 
i)«lis  ipse  fidejnssor  locupfetior  inleliigilur. 

C.27)  Principaiis  vidctur  .solvonde) ,  si  idoneum  liaftcat  hdejussorci». 
(28)  Etiaro  fidcjiissornm  bercdibus.  ■ 

("9)  l-  49-  S-   '•  '"^'■-  ''•  '•  ^-  ^-  ^*  "^^   ^onstit.   id  csl,  iil  btv- 
nctifium  divisionis  ,  ct  ci^istokc  D.  nadriaiii  detur. 
(3o)  At.  qui  pio  co. 


5i6 


digestoru:m 


obligatio  :  ille  enira  loco  (i)  rei  est:  nec  potest  reus  (2) 
dcsiderare  ,  ut  inter  se  et  filejussorem  dividatur  obligatio. 
Proinde  si  ex  duobus  fidejussoribus  alter  fidejussorem  de- 
derit  ,  advcrsus  eum  quidem  non  dividilur  obligalio,  pro 
quo  intervenit :  adversus  confidejussorem  (3)  niagis  est  ut 
dividatur. 

28.  Paulus  lib.   25.  ad  Edictum. 

SI  contcndal  (4)    fidejussor   cseteros    solvendo   esse   (5)  : 
ctiam  exceptionem  (G)  ei  dandam  ,  Si  non   et  illi  sol- 
^•etido  sint. 

De  conditione  impossihili. 

29.  Idem  lib.    18.  ad  Edictum. 

SI  sub  impossibili  (7)  conditione   stipulatus  sim  ,    fide- 
jussor  adJiiberi  non  potest  (8). 

De  ignorantia  rei  principulis. 

30.  Gajtjs  lib.   5.  ad  Edictum. 

Fldejubere  pro  alio  potest  quisque  ,    etiam  (9)  si  pro- 
missor  ignoret  (lo). 

De  solutione  ante  diem. 
3i.   Ulpianus  lib.   23.   ad  Edictum. 

SI  fidejussor  ,  vel  quis  alius  pro  i'eo  ante(ii)djem  cre- 
ditori  solverit:  exspectare  (12)  debebit  diem  quo  eum 
solvere  oporluit. 

De  exceptionihus . 

32.  Idei\i  lib.  76.   ad  Edictum. 

EX  persona  (i3)  rei  et  quidem  invito    (i^)    reo  ,  ex- 
ceplio  et  crstera  rei  commoda  fidejussori  ,  caeleri^gue 
accessionibus  (i5)  competere  polcst  (16). 

Si  hominem  petiium  reus  liherum  heredemque  rdiquerit. 

33.  Idem  lib,   77.   ad  Edictum. 

SI  eum  hominem  quem  a  Titio  pelieram  ,  pro  quo  sa- 
tis  de  lite  (17)  accepcram  ,  Tilius  libcrum  heredera- 
que  reliquerit :  si  quidem  re  vera  ipsius  fuit  ,  dicendum 
est  judicium  in  eura  (i8)  transferri  5  et  si  pon  patiatur 
id  fieri  ,  committi  stipulationem.  si  autem  (19)  mcus  pe- 
titoris  fuit  ,  neque  jussu  meo  hereditatem  adierit  ,  fidejus- 
sorcs  tenebunlur  ob  rem  non  defensam  :  si  autem  adierit 
ine  jubeute  ,  siipulatio  evanescit  (20).  Plane  si  meus  fue- 


rit ,  et  idcirco  differam  aditionem  ,  ut  cum  vicero  ,  tunc 
eum  jubcani  adire  ,  ct  interim  ob  rem  non  defensam  age- 
re  veiim  -.  non  commiltitur  stipulatio :  quia  vir  bonus 
uon  (21)  arbilraretur. 

Quatenus  intercessores  ohligantur. 
34-   Paulus  hb.   72.  ad  Edictum. 

HI  qui  accessionis  loco  promittunt,  in  leviorem  causam 
accipi  possunt ,  iu  deleriorem  (22)  non  possunt.  Ideo 
si  a  reo  mihi  stipulalus  sim ,  a  fidejussore  miiu  am  Tilio, 
ujeliorem  (23)  cau^ara  esse  fidcjussoris  Julianus  putat:  quia 
potest  vel  Titio  solvere.  Quod  si  a  reo  mihi  aut  Titio 
stipulatus,  a  fidejussore  milii  tantum  inlerrogem  ;  in  de- 
leriorem  caiisam  acccptum  fidejussoi-em  Juliauus  ait  . 
-f-  Quid  ergo  ,  si  a  reo  Stichum  aut  Pamphilum  ,  a  fi- 
dijussore  Stichum  ii.terrogem  ?  utrum  in  deteriorem  cau- 
snm  accepius  est  sublata  electione ,  an  in  meliorem  ?  quod 
et  verum  est  :  quia  mortuo  eo  liberari  potest  (2^). 

De  Jidejussore  servi  ,  vel  domini  de  peculio  ohligati. 
35.  Idem  lib.  2.  ad   Plaiiliura. 

CUm  fidejubeat  aliquis  pro  servo  ,  in  solidura  tenetur , 
eliam  si  nihil  in  peculio  sit :    plane  si    pro    domino 
fidejubeat,  cum  quo  de  (^5)  peculio  est  (26)  5  duntaxat  de 
pccuho  tenebilur  ,  quod  tuuc  crit  ,  cum  res  judicatur. 
De  actione  fidejuasori  cedenda. 

36.  luEM  lib.    i4-   ad  Plaulium. 

CUm  is  ,  qui  et  reum  el  fidejussores  habens,  ab  uno  (27) 
ex  fidcjussoribus  accepla  pecunia  praestat  (28)  aciio- 
nes  :  poteril  quidcm  dici  nullas  jara  esse,  cum  (29)  suum 
pcrceperit  ,  et  perceptione  oranes  liberati  sunt  ;  sed  non 
ila  est.  non  enim  in  solulum  accepit  ,  scd  (luodaramodo 
nomen  debitoris  vendidit  (3o)  ,  et  ideo  habet  acliones  , 
quia  lenelur  ad  idipsura  ,  ut  pracstet  (3i)  acliones. 
De  errore. 

37.  Idem  lib.    17.   ad  Plautiura. 

SI  quis  ,  postquam  tcinpore  (3?.)  Iransacto  libcratus   est, 
fidejussorem    dederil  ,    fidejussor    non    tenetur  :    quo- 
niam  (33)  erroris  fidejussio  nuUa  est. 


(1)  Fidcjussor  prlncipalis  fidcjussori  6uo  subaltcrno  rci  loco  est: 
confidejussoiis  tidcjussori  non  est. 

(2)  Fidejussor  priucipalis  adversus  Cdejussorem  suum  bencficio 
divisionis  uti  non  potcst  ;  adversus  fidejussorem  confidejussoris  po- 
tttt  :  At  e  conu-ario  fidejussor  potcst  pelere  ,  ut  reus  priucipalis 
prius  discutiatur.  Noi'.  4-  cap.    i. 

(3)  Puto  legendum  esse  coiifidejussoris  covfidpjussorem. 

(4)  Si  velit  uti  beueficio  divisionis.  de  quo  dictinn  csc  in  /.  26. 
supr.  h.  t. 

(5)  Tunc  tantum  audltur.  l.  10.  §.  1.  C.  h.  t.  5.  4.  Inst.  h. 
i.  Pau).    I.  seiit.  20.  §.  unic. 

(6)  Quia  non  ij^so  jure  dividitur  inter  eos  actio.  /.  26.  supr.  h.  t, 

(7)  Impossibile  in  princlpali ,  inipossibilc  est  in  accessorio,  Bald. 

(8)  Cur  ita?  coUige  ex  /.    iG.   supr.  h.  t. 

(9)  Fidejubcre  etiam  pro  ignorante  possumus. 

(10)  Facil  /.  3.  iii  fin.  supr.  de  negotiis.  1.  20.  in  fin,  tupr. 
mandat. 

(11)  /.  22.  /.  5i.  supr.  mandat. 

(12)  Anle  diein  pro  alio  solvens  non  potcst  adversus  eum  agere 
ante  dicm.  Baldus.  ■   . 

(i3)  Adde  /.  46.  infr.  h.  t.  l.  7.  5-    '•  supr.  de  exceptionibus. 
0^)1.    i5.  supr.  h.  t.  l.  uhiin.    supr.    de  pact.  l.   19.  supr.  dc 
txceptionib. 

(i5)  Accessoribus.  mlgat. 

(16)  Possunt. 

(17)  Cautio  dc  lite  ,  cst  cautio  judicatura  solvi.  ut  /.  11.  infr. 
judicatum  solvi.  vide  Cujac.   10.  obscivat.  29. 

(18)  Instantia  judicii  Iransit  in  eum  ,  qui  jurc  succedit.  Baldus. 

(19)  HoiiJo  ineus  ,  id  est,  pelitoris.  ^-utgat. 


(20)  Adde  /.   2.  infr.  judicatum  snlvi. 

'(21)  In  Ibrmiila  ,  y(/«/i6YUM/?2  s()l\'i ,  inodo  dicebatur  rectc  defen- 
di  ,  modo  boui  viri  arbllratii.  vide  Ciijac.    10.  observat.  29.  infin. 

(22)  Vidc  /.  8.  5-   ?•  supr.  h.  t.  l.  4  J-   iufr.  h.  t. 

(28)  Nota  leviorem  esse  condilioium  ejiis  ,  qui  pluribus  oliligatins 
est ,  quam  qiii  uni.  Cur  ita  ?  Utile  est  ellgcre  posse,  ciii  solvainiis. 
cuin  ita  ficri  possit  ,  ut  inter  plures  mitem  aliquein  creditorem  rc- 
periamiis. 

(24)  /.  8.  5.  8.  supr.   h.  t. 

(25)  /.   13.  supr.  h.  t. 
(■26)  Aclio  scil. 

(27)  Fidejussore  solvcnfe  rcus  liberatiir.  Inst.quib.  modis  toililur 
obligat. 

(28)  Id  cst  ,  cedit.  vide  /.    17.  supr.  h.  t. 

(29)  Solutionc  naturali  c.\tinguitur  obligatio, 

(30)  Ccssionarius  ccnsetur  cmerc  ,  non  sliupllciter  dissolvcre  obh- 
gationem  :  nec  ccnselur  facta  »oIulionc  simpliciter  dlssoluta  obllg.i- 
tio,  sed  in  ccssionarium  translata.  Bald.  l.  76.  in  fm.  infr.  de  so- 
hit.  /.   i5.  in  fin.  supr.  de  in  rem  vcrso. 

(3i)Fidejussori  solventi  jura  ceduntur  contra  rcum  princlpalem. 
/.  i3.  supr.  h.  t.  l.  27.  infin.  l.  28.  supr.  mandati.  l.  gb.  §.  i  o- 
lufr.  de  solut. 

(32)  Reiis  principalis  tcmporc  libcratus  fidojussorcin  dat  ihulllitoj-, 
ut  hic.  ct  tamcn  solus  fidcjussor  tempore  llberatus  ,  pro  reo  sol- 
vens  ,  habct  mandati  actionem.  /.  29.  in  fin.  supr.  mandati.  quiii 
constituere  possumus  nos  soluturos  post  diein  obligatlonis.  /.  18.  5- 
i.  supr.  de  constituta.  adde  /.  ult.  in  fin.  iiifr,  tntcun  rem. 

(33)  Vidc  /.  57.  supr,  dc  obligat. 


LIBER    QUADR  AGESIMUSSEXTUS.  ,^17 

1.  Idem  respondit  ,  si  in  sollflum    condemnalus    est 


Ve  dectiojie.    1.   Si  credilor  dehitori  siiccesscrit. 
38.   Marcelhjs  lib.   20.  rigestoriim. 

SI  Stichum  aut  Pcmiphiluni  slipulalus  esscin  ^  utrum 
promissor  voluissel  :  non  (i)  possum  fidejussorem  ita 
I  accipere  ,  Stichum  aul  Pamphilum ,  utrum  fidejussor  vel- 
I  let.  quia  futurum  esset  in  ejus  polestate  ,  alium  (2)  vel- 
I    le  ,  quam  rens  voluisset. 

^.  I.  A  Titio  ,  qui  mihi  ex  testamento  sub  conditione 
decem  debuii  ,  fidpjussoreni  accepi  ,  et  ei  hercs  extili  : 
deinde  conditio  legati  exlilit.  Quoei-o  ,  an  fidejussor  mihi 
tencalur  ?  Respondit  ,  si  ei  a  quo  tibi  erat  sub  conditione 
Jegatum  ,  cum  ab  eo  fidcjussorem  accepisses  ,  heres  exti- 
teris  ,  non  poteris  liabere  fidejussorem  obligalum  :  quia 
nec  (3)  reus  est  ,  pro  quo  debeat  ;  sed  nec  res  uUa  qua3 
possit  deberi. 

Si  iinus  ex  ficlejussorihu$  soherit. 
3g.  MoDESTiNus  hb.   2.   Regularum. 

UT  fidejussor  adversus  confidejussorera  suum  agat,  dan- 
da  actio  non  est  :  ideoque  si  ex  duobus    fidejussori- 
bus  ejusdem  quantitatis  ,   cum  alter  electus  a  creditore  to- 
lum  exsolvet  ,     uec  (4)  ei  cessse    sint  actiones  ,  aller  nec 
a   creditore  ,  nec  a  confidejussore  ,  convenielur. 
De  duohus  reis. 
4o.  Tdem  !ib.   3.  Regularum. 

('^Um  duo  (5)    rei  conslituli  sunt  ,     sive  ab    (6)  utro- 
J   que  ,  sive  ab  allerulro  fidejussor  datus  fuerit  ,  in  so- 
lidum  recle  accipietur. 

De  Jidejussorilus.    1.   Ve  actione  curatori  cedenda. 
4i.    Idem  lib.    i3.  R.esponsorum  respondit. 

SI  fidejussores  in  id  (7)  accepli  sunt  ,  quocl  a  curatore 
servari  non  possit  ;  et  post  impletam  legitimam  (8) 
aetatem  ,  tam  ab  ipso  curatore  ,  quam  (9)  ab  heredibus 
ejus  solidum  servari  poluit  •,  et  cessante  (10)  eo  ,  qui  pu- 
pillus  fuit  ,  solvendo  esse  desierit  :  non  (11)  temere  (12) 
uliJem  in  fidejussores  actionem  competere. 


unus  ex  mandatoribus ,  cum  judicati  conveniri  cceperit  (i3), 
posse  eum  desiderarc  ,  ut  adversus  eos  (i4)  ?  qui  idern 
mandaverunt  ,  actiones  sibi  mandenlur. 

Si  reus  pecuniam  ,  fidejussor  aliam  qiiafitiiatem 

promiltat. 

42.  Javolenus  lib.   10.  Episiolarum. 

SI  ita  fidejussorem  accepero  ,  Quod  ego  decem  credicli., 
de  ea  pecuuia  mille  modios  trilici  (i5)  fide  lua  esse 
juhes  ?  non  obhgatur  fidejussor:  quia  in  aliam  (16)  rem, 
qiiam  quse  credita  est  ,  fidejussor  (i^)  obiigari  non  po- 
tcst  :  quia  non  (18)  ut  aestimatio  (19)  rerum  ,  quaj  mer- 
cis  numero  habentur  ,  in  pecunia  numeratA  fieri  polest 
ila  pecunia  quoque  merce  (20)  aestimanda  est. 

De  fidcjussorihus  diversarum  sdpulationum. 
43.  PoMPONius  hb.   7.  ex  Variis  leclionibus, 

SI  a  Titio  stipulatus  fidejussorem  te  acceperim  ,  deinde 
eandem  pecuniam  ab  alio  stipulatus  alium  fidejussorem 
accipiam  :  confidejussores  non  erunt.  quia  diversarum  (21) 
stipulalionum  fidejussores  sunt. 

De  eo  qui  pro  operis  redemplore  fidejussit. 
44-  Javolenus  lib.    11.   Epistolarum. 

STipulalus  es  ,  opus  arhitratu  (22)  tuo  ante  cerlam  dieni 
fieri  :  quod  si  (^3)  ejjectum  non  esset  ,  quanli  (24), 
ut  efficiatur  (2 5)  opus  ,  locasses  ,  tanti  fidejussores  cepi^ 
sti  (26)  ;  et  quia  opus  effectum  non  erat,  alii  locasti  (27)7 
et  cum  posterior  conductor  satis  non  daret  ,  ipse  opus 
fecisti.  Quaero  ,  an  fidejussor  teneatur  ?  Respondit  :  se- 
cundum  ea  verba  stipulationis  ,  quae  a  te  proposita  sunt  , 
fidejussores  non  tcnentur.  non  (28)  enim  id  fecisli  ,  quod 
in  stipulatione  convenerat:  id  est  (29),  opus  alii  non  lo- 
casli  ,  tametsi  postea  locasli  :  ea  enim  locatio  quam  se- 
cutus  es  ,  perinde  est  ,  ac  si  inlerposita  non  essct  ,  etsi 
siatim  tu  opus  facere  coepisses. 


(1)  Imo  postum  :  sic  enim  futura  est  levior  aonditio  Qdcjussoris. 
/.   8.  ^.   7.  sLipr.  h.  i. 

(2)  Vide  /.  42.  ii,fr.  h.  t. 

(3)  TJbi  ncque  res  debita  ,  ncque  reus  est  ,  ibi  fidejussor  intcr- 
cedit  inuliliter  :  nam  acces.sorium  non  potest  esse  sine  prlncipali. 

(4)  Fidcjussor  in  confidejussorem  sine  cessione  non  agit.  vide  /. 
17. _s«/;r.  h.  t.  l.    II.   C.   h.  t.  adde  /.  36.  supr.  h.  t. 

(5)  Debendi  principales  scil. 

(C>)     /.6.  5-   I.  supr.  de  cluob.  reis. 

(7)  Fidejussor  in  casnm  inopiae  debitoris  acceptus  non  tenetur  , 
nisi  facta  excussione  rci  et  heredis  ejus. 

(8)  Lcgilima  retas  quid  ,  dixi  ad  l.  27.  supr.  ds  negot. 

(9)  TJt  beies  rci  principalis  discutiatur  ,  fidejussor  principalis 
rei  petcre  potcst.   fiicit  lex  26.  supr.  h.  t.  Novell.  4.  c.   2. 

(10)  Etium  eitra  denunciationem.  l.  62.     infr.  h.  t. 

(n)  Temcritate  omnis  actio  vacare  debet.  Cicer.  1.  Ojfflc.  Nihil 
e6t  tcmeritate  turplus.  Idem  de  natura  :  Nihil  a  gravitale  sapientls 
temeritatc  disjunctus.  4.  Academ.  l.  6.  siipr.  dc  divort.  l.  64. 
ifi/r.  de  reg.  jur. 

(12)  Qui  se  in  casum  inopiae  debltoris  obligavit  ,  tcmere  conve- 
mtur,  reo  aut  ejus  heredlbus  non  discussis. 

(i3)  Alqiie  ita  post  sententiam.  vide  Accurs.  in  /.  i.  C.  de  jur. 
et  facti  ignor. 

(j4)  Mand;.tor  in  correos  mandandi  actiones   sibi    cedi  postu!aro^ 
potc-st.    Golh.  Adde  /.17.  supr.  h.t.  Et  quando  et  quo  tempore  haec 
ar.tio  cedi  debeat  ,  vide  Cemur.   Forens.  lib.^.cap.i-j.mim.iS.  S.h. 

(i5)  Si  mimmos  credidi ,  non  possum  fidejussorem  accipcre  ,  qui 
pro  his  triticura  dare  spondcat.  Harra.  3.  tit.  6.  m  /in.  Pro  reo  In 
pecimia  obligato  non  potcst  fidejussor  obligari  in  tiitico.  ^aW.  Hlnc 
colligere  possumus  ,  inique  facere  ,  qui  pecunia  rusticis  credita  ,  tri- 
ticum  ab  cis  stipulantur. 

(16)  t  38.  supr.  h.  t.  et  duriorem.  /.  8.  $.  7.  /.  3^.  supr.  h. 
t.  addc  /.  8.  supr,  de  eo  quod  certo.  l.  \.  supr.  de  compcnsat. 


(17)  Aluid  in  constltuto.  /.   i.  §.  5.  supr.  de  constit.  pecun. 

(18)  Sensus  est :  Merces  quidera  pecunia  numerata  recte  sestimari: 
pecuniam  vcro  mercibus  sestimari  nec  posse  ,  nec  debere.  Harm.  ibid. 

(19)  iEstlmatlo  pecuniae  certa  est  ,  /.  3.  supr.  de  iii  litein.  triti- 
ci  est  incerta.  /.  94.  supr.  de  vcrb.  oblig.  Certae  rei  priucipalis  de- 
bltor  esse  non  potest :  inccrtse  vero  fidejiissor. 

(20)  Pccunia  inerces  aestlmautur  ,  at  non  mercibus  ipsa  pecunia. 

(21)  Dlversarum  stlpulationum  fidejussores  non  sunt  confidejusso- 
rcs.  Confidejussores  sunt ,  qui  ad  ejusdem  pecuniae  promlsslonem 
acccdunt.  Confidejussorem  res  facit  ,  non  pcrsona.  denique  confide- 
jussores  sunt  ,  qui  unius  ac  ejusdem  summie  apud  eumdcm  eodem 
tempore  fldejusserunt. 

(22)  /.   24.  supr.  locati. 

(23)  Fidejussor  pecuniam  promittere  potest ,  rco  principall  fa- 
ctum  promittente. 

(24)  Id  est  ,  accepisti  fidejussorem  in  id  quod  intercst  ,  et  sic 
rcus  hic  obllgatur  ad  factum  ,  fidejussor  ad  intcrcsse. 

(25)  Ut  cfficeretur.  Hal. 

(26)  Accepisti.  vulgat.  Hal. 

(27)  Ut  /.    i3.  5-    10.  supr.  locati. 

(28)  Contractus  quem  quis  non  implet ,  non  impleri  non  prodest. 
facit  /.  7.  C.  h.  t.  vide  omnino  ad  hunc  locum  Romauum  ,  cons. 
421.  in  fin. 

(29)  illud  id  est,  est  obscurum.  Quaero  igltur  quld  his  verbis 
Jurlsconsultus  innuat?  Scnsus  est:  Qui  a  fidejussore  stipuhitus  est 
interessc  ,  quo  casu  allo  conduclore  opcris  facicndi  uti  per  moram 
promisRoris  cogetiir  ,  interessc  petere  nou  poterit  ,  si  sccundo  con- 
ducloie  moram  quoque  ficicnte,  ipsemet  opus  fecit.  Nain  ct  si  loca- 
tum  hic  opus  esse  constet  secundo  ahcui  condiiclori ,  quia  lameii 
raoroso  locatum  est ,  magls  postca  ,  quain  altcii  locatuin  opus  dlci- 
tur.  Fidejussor  autem  tenebatur  co  casii  quo  faciendum  verc  opus  lo- 
catuin  fuisset :  stipulator  ipsc  opus  faciens  alteri  vcre  nnn  locavit  : 
nam  intev  locatorem  et  coaductoicm  dlffcreuliam  cssc  oportct. 


5iB  D     I     G     E     S 

I)e  fidejussore  condcmnato. 
45.   Sc.EvoLA  lib.  6.   Digoslorum. 

Fldciiissor  pro  (i)  veiiditore  fundorum  duorum  ,  alte- 
10  eviclo  coiivenlus  ab  emplore,  condemnalus  est  (2) 
cerlam  quanliialcm  :  Qaaesitum  est ,  au  cum  lierede  veu- 
diloris  ante  (3)  diem  quo  judicalum  facere  compellere- 
tur  agere  possit  ?  Respondit  ,  agere  quidem  posse  ;  sed 
ex  (4)  jusia  causa  ad  officium  Judicis  perliuere  ,  quo  fi- 
deiussor  aut  deteudalur  ,  aut  libereiux'. 

Si  contractus  principaUs  non  valeat. 
46,  Javolejsus  lib.   10.  ex.  Posterioribus  Labeonis. 

CUni  Lcx  venditionibas  (5)    occurrere  voluerit  ,     fide- 
jussor    quoque    (6)    liberatur  (^)  ;    eo    magis    quod 
p?r  ejusmodi  actionem  ad  reum  pervenitur. 

De  deporiatione.   1 .  Si  JiliusfaniiL  slipuletur  , 

et  emancipatus  credat. 

4;.  PAriNiAnus  lib.  9,  Qua^stionum. 

SI  dcbitori  deporlatio  irrcgala  est  ,     non    posse    pro  eo 
fidejussorem  accipi  scnbil  Juliaims  ,     quasi    tola  oblt- 
galio  conlra  eum  ex-tincta   (B)  sit. 

§.  1.  Si  lilius  in  causa  peculiari  ita  fidejussorem  acce- 
perit  ,  Quantani  (9)  pecuniain  credidero  ,  Jide  tua  esse 
jubes  ?  et  emancipatus  credat  ;  pati-i  quidem  ,  si  non  cst 
leus  obligalus ,  nou  tenebilur-,  filio  vero,  humamlatis  (10) 
iutuitu  5   obaoxius  esse  dcbet. 

Dc  nadiere.    1.   Dc  niinore. 
48.   Idem  lib.    10.    Quseslionum. 

SI  Tilius  et  Seia  (11)  pro  Maevio  fidejusscriut  ,  subdu- 
cla  (12)  muliere  dabimus  iu  soliduui  (i3)  adversus 
Tilium  actionem  :  cum  scire  poluerit  ,  aul  iguorare  non 
debuei*tt  ,  mulicrem  (i^)  liuslra  intercedere. 

§.  \.  Huic  similis  et  ilia  quaslio  videri  potesl  :  ob 
a?latem  si  restitualur  in  irilegruui  liuus  fidejussor  ,  an  al- 
ter  onus  obligalionis  integrum  excipere  debeat?  std  ita  de- 

(i)  Fidcjussor  pro  vendilore  condemnatus  antequani  solvalur  , 
agerc  polest ,  ut  vcl  liberetur  ,  vel  iudemuis  servetur. 

(2)  Est  in  ccutam.  i>ulgat.  Hal. 

(3)  Eerum  diiaruui  lidcjussor  ,  si  una  evicta  est,  cjusque  nomi- 
iie  condcumatus  cst  ,  advcrsus  rciim  priucipalcm  ejusve  hcicdem  agc- 
re  potc--.l  ,  vel  ut  defcudatur  (  forte  iu  judicio  appellationis  ,  aul 
potius  intra  quadrimestre  tcmpus  datum  judicalis),  \cl  ut  iibcretur: 
ntut  sit,  lidciussor  antc  dicm  justa  dc  causa  advcrsus  rcum  aj:crc 
l^otcst  ut  libcrctur.  /.   38.  in  Jiii.  supr.  rnandati.  l.  10.  C.  mandati. 

(4)  Vidc  /.   38.  in  pr.   et  §.    i.  supr.   mandati.  l.   lo.  C.inutid. 

(5)  Et  donaiionibns,  jJiUa  ,  inter  conjugcs  constaate  uiaUinio- 
liio.   /.    I.  supr.  ile  dvnat.  intcr  uir. 

(G)  Argumciitnm  a  venditione  ad  fidcjussorera  obscrva.  Probibi- 
tus  vcndcre,  in  fraudcm  vcnditionis  pcr  fidcjussorcm  obligaii  nou 
potest. 

(7)  Ciir  ita  ?  vide  /.   i6.  supr.  h.  t. 

(8)  Dcportulus  crcditoribus  obligari  desinit ,  idecxjuc  deporla- 
lus  ,  pro  dcbito  ,  dcportatlone  aatccedcnte  ,  lirit  jiissorcm  iiuilililir 
darc  inlclligitur  ^  cum  co  casu  fidcjussj*-  obligationi  txtiucla;  accc- 
dat.  /.    i4-  injin.  infr.  de  novat. 

(9)  l.    i32.  injin.  fuj^r.  de  nerh.  olilcgat. 

(10)  Aide  l.  78.  supr.  de  ^^eib.  cblis^. 

(11)  Id  est  ,  fciSlicr. 

(12)  Ob  SC.  "\'cl  ciainim.   /.  8.   C.    ad  S(^.    yALicn. 
(i3)  3.  Harmcii.  6. 

(14)  Mulicr  frustra  pro  alio  iuterccdit.  supr.  ad  SC.    J^elleian. 

(i5)  fei  s]iont£  nnnor  ctc.  Cnnan.  lib.  6.  Comment.  Jur.  cit^His. 
ubi  sponte  ojiponit  dolo.  ile  qiio  infr.  rcprcbensus  a  Cujacio  lO. 
otS.  23.  et  optimo  jurc  ,•  ciim  ila  lcgatur  ,  7.  Eclcg.  ca  lihr.  26. 
£.  *.  cap.  44-  iiispo))  0'  aqjM.^  vfocrsKtKp^ii.  scnsus  est  :  Si  giinul 
cum  raiuorc  inttrccsscro  ,  cl  i.s  rcslitutus  foent  ,  tum  dcmum  luiiu 
lotiuu  onus  irrogandum  cst  ,  si  primo  loco  kilcrvcuciim  ;  nisi  ct 
dolo  crcditoris  in  fidcjussorcm  minor  assumjilus  e>t.  3.  Harmen. 
6.  Cic  apcitius:  Si ,  antequam  Caiws  minor  fid(jubcrct  pro  Titio, 
apud  Mxviuai  ,  fidcjusscro  pro  codcm  Titio  ,  in  $oIidjLun  Msevio  te- 


T     O     R     U     1^1 

uium  alleri  toium  irrogandum  est  ,  si  postea  (r5)  minor 
intercessil  ,  propter  (16)  incertum  aelatis  ac  restitutionis. 
Quod  si  doio  creditoris  inductus  sit  raiuor  ut  fideju- 
bcal  (17}  ,  non  (18)  magis  creditori  sucGurrendum  erit 
adversus  confidcjussorem  (19)  ,  quam  si  facta  novatio- 
ne  (20)  circumvento  minore  desideraret  in  veterem  debi- 
torem  utilem  actionem  aibi  dari. 

De  doli  exceptione.  i.  De  pluribus  fidcjussoribus  et 
pluribus  heredibus  fidcjussoruni.j  ct  condiciione  indebiti.  2. 
De  eo  ,  qiiod  certo  loco  dari  debct. 

49.   Idem  lib.    27.   Quaestionum. 

SI  testamento  liberatum  debitorem  heres  omittat  ,  fide- 
jussorem  (21)  aulem  ejus  conveniat;  proderit  exceptio 
dofi  fidejussori  proplcr  improbilatem  (22)  heredis  5  quae 
prodesse  reo  debuerat  ,  si  conveniretur. 

5.1.  Ex  duobus  fidejussoris  heredibus  si  per  errorem  (23) 
aller  solidum  exsolvat  ,  quidam  putant  habere  eum  cou- 
dictionem  ,  et  ideo  njauere  oblij^atum  ccheredem  :  ce^- 
sante  quoque  condiclione  durare  obligationem  coheredis 
probaut  (^4);  proptcrea  cjuod  credilor  ,  qui  ,  dum  se  pu- 
tat  oblij^aluin  ,  partem  ei  ,  qui  totum  dedil  ,  exsolverit  , 
uullam  liubebit  condiclionem.  4«  Quod  si  duo  fidejussoies 
accepli  fuerinl  (  verbi  gratia  )  in  viginti  ,  et  alter  ex 
duobus  Iiercdibus  allerius  fidejussoris  tolum  credilori  ex- 
solverit  :  habebit  quidem  decem  qu.-e  ipso  jure  non  debml. 
coudiclionem  \  au  aulem  et  alia  quiuque  [  millia  ]  repe- 
lere  possit  ,  si  fidejussor  alter  solvendo  esl,  videndum  esl 
ab  inilio  euim  heres  (25)  fidcjussoris  sive  heredes,ut  ipsj 
fidejussor  ,  audiendi  sunt  :  ut  scil.  pro  parte  singuli  ,  fi- 
dejuisores  qui  sunt,  conveniautur.  «j-  S&vcrior  (26)  et  uli- 
lior  csl  in  utroque  casu  illa  scntcnlia  ,  solutionem  non  in- 
debitcT  quanlitalis  non  de.bere  revocari  :  quod  etiain  epi- 
stola  D.  Pii  (27)  significalur  in  persona  fidejussorifi  qui 
totum  essolverat. 

neor  :  qiiia  minorem  teneri  c.\  ca  fidejussionc  iniqiium  est  ,  c^m 
ejiis  atas  fragilis  ,  ct  cxposita  captionibus  ,  restitutioncra  meia^Uur. 
llffic  cst  ratio  Jurisconsulli.  adde  et  aliam  infcriorcm  :  Quia  fidc- 
jussio  mca  antc  miuoris  fidcjubsionem  fcnuit  ,  utilis  fuit  ,  idi(^quc 
eam  ab  iuatili  vitiari  est  iuiqnuui.  Quid  ,  si  una  cuin  jninore  fi- 
dejussi  ?  Cujac.  10.  ohscn-at.  2j.  putat  pro  parte  mc  tencri  :  dc 
quo  alibi  dicam  plenius.  est  cnim  salis  perplexa   ejus  pci   deiiiiitio. 

(16)  Jitas  euim  fragilis  minoris  id  mcrctur.  /.  i.  ^siipr.  de  nu- 
noiihus. 

(17)  Simul  scilicct  cuin  alio  majorc  25.  annis. 

(18)  Argumcntum  a  fjdejussioue  ad  nov-idioaem  obsci^va. 

(19)  JMajorcm. 

(2j)  No^ationc  ciim    minorc    facta  ,  eoqne    circumvcfito  ,    minor 
rcslituilur  ,  /.  27.  J.  3.  supr.  de  miiioribus.  quod  cum  cveniit  ,  d.i- 
tur  crcditoiibus  advcrsus  vclerem  debiloicm  actio  ,  /.  48.  /.  ult.  sii-     ( 
pr.  de  minoribus.  l.   unic.  §.    i.   C.    da    reputation.  quod    inipmiu 
non  cst :    igitur    rcstituto    minorc    adversus    fidcjussoicm  ,  qui  rLiiii      ' 
praecessit,  fidcjussor  a  crcdilorc  in  sjlidum  poterit    cou>cuiri.  nam      [ 
qnae  uitio  ot  actionis  rcstitucndae  crcditori  advcisus   Ttlcrtim  delil- 
torcm  reslittito  raiuorc  ,  cadcMn  militat  in  actione    cidcm    creditcri      , 
icstitucnda  advcrsus  vetcrcin  fidcjuss^rcm  ,  minore  rcstituto:  ccrliim      j 
cst  cnim  fidcjussorem  priraum  loco    rci  haberi.  /.  27.  in  Jin.  supr. 
h.    t.    Possis    hanc    legem    itfi    accipere  ,    difBcilcm    ao    invohifan»      j 
sic  satis. 

(21)  Libcrato  principali,cjus  fidcjussor  cooveniri  non  potcst.   ad-      ! 
dc  /.    19.  supr.  de  e.rcept.  ! 

(22)  Improbus  est  hcrcs,  qui  fidcjussorem  convenit ,  rco  principo-      1 
h  jani  libcrato. 

(23)  In  co  «rt  crror,  quia  pcr  lcgcm  la.  tabul.  cbligatift  crat  di- 
visa  inter  hercdcs  tequal.tci-.  /,   1.  C.  si  certum. 

(24)  Probalur.  vulgit. 

(25)  /.    27.  5,  3.  supr.  h.  L 

(26)  Scd  vcrior.  vulgrit.  Haloand, 

(27)  D.  Ilcrcnuii.  \>ulQat, 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEXTUS.  Skj 

§.  2.  Duo  rei  promiUendi  sepavatim  (17)  fidejussorfis 
dederunt  :  invilus  creditor  inler  omncs  fidojussores  actio- 
ues  dividere  non  cogitur  ,  sed  inter  eos  dnniaxat ,  qui 
pro  singulis  intervenerunt.  plane  si  velit  aclionem  suam 
inter  onmes  dividere  ,  non  erit  proliibendus  (i8)  :  nou 
magis  quam  si  duos  reos  pro  partibus  conveniret. 

§.  3.  Creditor  pignus  distralacre  non  (19)  cogitur  ,  si 
fidejussorem  simpliciler  acceplum  ,  omisso  pignore  velit 
couvenirc. 

§.  4.  Cum  inler  fidejussores  actione  divisa  quidani 
post  (20)  litem  contestatam  solvendo  esse  desicrunt  ,  ea 
rcs  ad  onus  ejus  ,  qui  solvendo    est  ,  non  pertinct   :    nec 

non    enim  dcceptus  vidc- 


c  2.  Qua3.situm  cst  an  {Idejussor,  qui  Capuce  pzcuniam 
se  dalurimi  Romoe  pronusit  ,  si  (1)  reus  promiltendi  Ca- 
p«ss  esset  ,  statim  convtniri  (2)  possit  ?  Dixi  ,  non  (3) 
magis  fidejussorem  conirstim  tencri  ,  qnam  si  ipse  Capu» 
spdpondissct  ,  cura  reus  adhuc  Capuam  pervenire  non  po- 
tuissct.  nec  ad  rem  pcrlincre  ,  cpiod  (4)  hoc  lafere  ne- 
IBO  dubitet  nondum  fidcjussorem  teneri  ;  quia  nec  ipse 
reus  promillcndi  teneretur  :  nom  e  contrario  quoque  ,  si 
quis  responderit  ,  quoniam  dcbitor  Capuaj  sit  ,  fidejusso- 
rem  confestim  teneri  ,  non  habita  ratione  taciti  (5)  pro- 
prii  tcmporis  ,  eventurum  ut  eo  casu  fidejussor  conveiua- 
lur  ,  quo  debitor  ipse  ,  si  Romse  fuisset  ,  non  convenire- 


tur.   itaque  nobis  placct  ,  fidejussoriam   obligationem  con- 
ditionem  lacili  (6)    tcmporis    ex    utriusque  persona    recu- 
perare  ,   tam  rei  promittendi  ,  quam    ipsius 
quoniam  aliud  respondentibus  ,    contra  juns    formaiu  (7) 
in  duriorem  condilionem  acceplus  intelligetur. 

Si  creditor  ct  fidejssor  successerint  dehitori. 
5o.  Idem  Hb.   37.  Quoestionum. 

DEbirori  creditor  pro  (8)  parle  heres  extitit  ,    accepto 
colievede  fidcjussore  :  quod    ad    ipsius   quidcm  por-        A  Mi 
tionem  altinet  ,     obligatio    ratione    confusionis    (9)     inter-     X\.  q 
cidit  ,  aut  (  quod  est  verius  )  sohitionis  (lo)    potestate  ; 
sed  pro  parte  coheredis  (11)  obligatio  salva  est  ,     non  fi- 
dejussoria  ,  sed  hereditaria,  quoniam  major  tollit  minorem. 
De  heneficlo  dii'isionis.   3.  De  pignore. 
4.   De  hencficio  divisionis. 
5i.   Idem  lib,  3.  Responsorum. 

INter  eos  fidejussores  aclio  dividenda  (12)  est  ,  qui  so- 
lidum  ct  partes  viriles  (i3)  fide  sua  esse  jusserunt. 
Diyersum  eiit  verbis  ita  conceplis  ,  Soliduni  aut  parlcm 
virihm  fde  tua  esse  jules  ?  tunc  enim  ab  initio  non  nisi 
viriles  parles  singulos  debere  convcniet. 


auxuio  defendetur  Ktatis  actor  •, 
tiir  ,  jure  (21)  communi  usus. 


fidcjussovis  :  §.   5.  Bonis  damnati  fidejussoris  fisco    vindicalis  ,    intcr 

fidejussores  actio  postea  si  dividi  coeperit  :  ut  hereclis  (22) 
ita  fisci  (23)  rationem  haberi  oportet. 
De  pignore.    1.  De  heneficio  divisionis.  2.  De  JldejussorG 
coloni.   3.   De  plurihus. 
52.  Idem  [  lib.    n.  R.esponsorum  ]. 
Missi  ruina  pignoris  damnum    (^4)     lam    fidcjussoris 
uam  rei  promittendi  peiiculum  spectat :  nca  ad  rem 
pertinebit  ,  fidejussor  ita  sit  acceptus  ,    Quanlo    (^5)  mi- 
nus  ev  prelio  pignoris  distracli  servari  potuerit  :  istis  eniin 
verbis  eliam  totum  contineri  convenit. 

<^     1.  Inter  fidejussores   actione  divisa  ,  condemnatus  si 


Fidcjussor,  cpi  partem  pecuniae  suo  (i4)  nomine  quoque  species  locationis 
vei  rei  promittendi  solvit,  quominus  residui  divisione  fa- 
cta  portioiiis  judicium  aceipiat ,  recusare  non  debet :  eam 
enim  quantitalem  inter  eos  qui  solvendo  sunt,  dividi  con- 
venit  ,  quam  lilis  (i5)  tempore  singuli  debent :  sed  huma- 
nius  (i(3)  est  ,  si  et  alter  solvendo  sit  litis  contestationis 
teiBpore  ,  per  exceptionem  ei  qui  solvit  ,  succurri. 


desierit  esse  solvendo  :  fraus  vel  segnitia  (26)  tutoribus  , 
qui  judicatum  persequi  potuerunt  ,  damnum  dabit.  (|uo(l 
si  divisam  actionem  inter  eos  qui  non  erant  solvendo  , 
constabit  :  pupilli  nomine  reslitutionis  auxilium  implo- 
rabitur. 

^.   2.  Fidejussoves  a  colonis  datos  ,  etiam    (27)  ob  pe- 

dotis  (28)    przediorum    teneri    convenit  :     cum  ea 

■    vinculum  ad  se  trahat.  Nec  mu- 

tat ,  confestim  ,  an    inierjecto    tempore    fidem    suam  ad- 

strinxerunt. 

%.  3.  Plures  (29)  ejusdem   pecunise    credendae    manda- 
si  unus  judicio  eligatur   (3oj  ,  absolutioae  quoque 


cuniam 


tores  ,  cx  ^^.^^  , — .^.^  — o \--j  ' 

secuta  non  liberantur  :  sed  (3i)  omnes  liberantur  pecunia 
soluta  (32). 


(r)  Utcunqne  rcus  principalis  sit  in  loco  solutionisfitlcjussori  con- 
oes&o  ,  iion  idco  lauicii  ex  lei  prsesentia  (idcjussoris  mora  coutrahitur. 
(•j)  Tide  /.   4^'  siqn\  de  judiciis. 

(3)  Sensus  cst  ,  sicuti  fidcjussor  qui  Capnse  dare  promisit,  antea 
ibi  convcniri  non  potcst ,  quam  reus  Capuam  pervcnirc  potuerit  ; 
ne  alioquin  durius  obligeUu'  quam  reus :  ita  qui  Capuae  dare  pro- 
jT.isit  ,  antea  ibi  couveuictur  inutilitcr  ,  quam  ipse  idem  Capuam 
pcrveiiire  possit. 

(4)  "Vide  /.    118.  supr.  de  verbor.  oblig. 

(5)  De  quo  infr.   h.   t. 

(6)  l.    137.  §.'  2.  supr.  de  verb.  oblig. 

(7)  Dc  qua  in  /.   8.   ?.  7.  supr.  h.  t. 

(&)     /.  5.    C.  de  hcred.  acl.  l.  7.   C.  de  pact. 

(9)  Confnnditur  crcditoris  obligatio  ,  sivc  actio ,  quoties  debito- 
ri  suo  succrdit  :  ct  quideni  tola  ,  si  solus  ei  sit  beres  ;  pro  parte 
vero  ,  si  cobcrcdes  alios  babeal ,  ut  hic.  confusionc  debiti  petitio  ita 
extinguitur.  /.  5.  itijin.   C.  de  hered.  act. 

(10)  Crcditca-  dcbitori  succedens  ,  sibi  solvere  videtar. 

(n)  Credilnr  hcres  dcbitoris  advcrsus  suum  fidejussorem  ,  ejus- 
dem  dcbitoris  hcrcdem  ,  agere  potest ,  non  tamquam  fidejussorem  , 
sed  bercdcm.  vide  /.   1.   C.  de  hered.  act. 

(12)  /,    12.  injin.   infr.  rem  pupilli. 

(i3)  /.  f).  supr.  de  fidejuss.  tutor. 

(i4)  Snse  nomine. 

(i5)  Liiis  coiitestatre.    vulg. 

(16)  Divisionis  in  beneficio  ex  Bequo  et  bono  pccunia  jam  soluta 
spectalur,  io  tutofibus  tempus  depositi  officiiattcndilur./.3.C'.(ic  prob. 


(17)  Vlde  /.  40.  supr.  h.  t.  sensus  est  :  qui  scparaUm  pro  reis 
debeudi  fidejusserunt ,  sunt  quidem  fidcjussores  ,  sed  non  habentin- 
ter  se  beneficium  divisionis  et  Epislolae  D.  Hadriam  mvito  creditore. 

(18)  /.    II.  supr.  de  duob.  7'eis.  , 
(iQ)  Z    2.  /.7.  C.h.t.  1.6.  supr.  de  pignorat.  /•  56.  supr.  mandati. 

(20)  Inopia  confidejussoris  post  htem  contestatam  superveniens 
confidcjussorem  non  gravat. 

(21)  Ut  /.  ult.   C.  de  rcstit.  in  integr.  ...... 

(22)  Ut  heredi  fidcjussoris  corapetit  beneficium  divisionis  , /.  27. 
%.\.  supr.  h.  t.  ita  et  fisco  ,  cui  bona  fidejussons  adquisita:  est 
enira  co  casu  successoris  loco  .  /.   2.   C.  ad  l.  Jul.  de fi. 

(23)  Fiscus  succedens  fidcjussori  condemnato  hubct  bcnefacium 
divisionis. 

(2^)  /.  9.   C.  de  pignorat. 

(25)  /.   17.   C.  h.  t. 

(26)  /.   2.    C.  arbitr.  tutela.  .  ..... 

(27)  Simpliciter  fidejubens  videtur  fidejussissc  pro  prmc.pah  et 
accessorio.    Golh.  7idc  Goedd.  de  contr.  slipul.  c.  11.  «.  i^^-Ans. 

(28)  Dos  prffidiorum  quid  sit,  vid.  /.  2.  §.  i-  t.  20.  ^.  i.supr, 
de  instructo. 

(29)  26.  Srnops.  Basil.  2.  c.  49.  5-  4- 

(30)  Hoc  hodie  mutatum  .  vidc  iVoi^.  4.  cap 
Q\)  Plus  ect  solvi  pccnniam  a  fidejussorc  ,    quaui  si 

ce  absolvatur.    adde  /.  28.  in  fin.  /.  28.   C.  h 
de  verh.  oblig. 

(32)  /.   i5.  infin.  C.  h.  t. 


l.  2. 


ipse  a  judi- 
^".  3.  supr. 


520  D     I     G     E     S 

De  capUalt  accusatione. 

53.  Idhm   [  lib.    i5.  Responsorum  ]. 

CApilis    (i) .  postiilati    (2)    fidejussores    ,    ex   contractu 
cilra  ullam  pra;scriplionem  (3)  a    crcditore  ,  qui  reum 
poslulabit  (4)  ,  recie  conveniuntur. 
De  pignore. 

54.  Paulus  [  lib.  3.  Quasstionum  ]. 

SI  in  pignore  contraliendo  deceptus  (5)  sit  creditor 
qui  fidejussorem  pro  mutuo  accepit  ,  agit  conlraria 
pignoratitia  actione  ;  in  quam  actionem  veniet  quod  in- 
leiest  creditoris.  sed  (6)  ea  actio  fidejussorem  onerare 
non  polerit  :  non  enim  pro  pigaore  ,  sed  pro  pecuuia  mu- 
lua  fidem  suam  obliget  (7). 

De  siipulatione  ,  quantam  pecuniam  illi 

quandoque  credidero. 

55.  Idem  [  lib.   11.  Quoestionum  ]. 

SI  ita  stipulalus  a  Seio  fuero  ,  quaiitani  pecuniam  Ti- 
tio  quandoque  (8)  credidero  ,  da.re  spondes  ?  et  fi- 
dejussores  accrpero  ,  deinde  Titio  ssppius  credidero  :  nem- 
pe  Seius  in  oranes  sutnmas  obligatus  cst  ,  et  per  hoc  fi- 
dejussores  quoque  ;  et  (9)  id  quod  ex  bonis  ejus  servari 
potest  omnibus  (lo)  aequo  jure  proficere  debet. 

De  operis.    1.   De  patre  et  filio  ,  domino  el  serco. 

2.   De  nuinmis  alicnis  creditis.  3.  De  furti 

actione.  De  lege  Aquilia.  De  aclione 

populari. 

56.  Idem  lib.    i5.   Qujestionum. 

Sl  quis  pro  (11)  eo  ,  qui  libertus  non  esset  ,  et  operas 
prccstuturmn  se  jurasset  (12)  ,  fidejussor  erit :  non  te- 
nebilur. 

§.  1.  Item  si  filius  a  patre  ,  vel  servus  a  domino  sti- 
pulelur  ,  nec  fidejussor  acceplus  tenetur  ;  quia  non  potesl 
pro  eodem  (i3)  ,  et  eidem  esse  obligalus.  -]-  Ex  diverso 
ergo  palre  a  filio  ,  vcl  domino  a  servo  stipulato  ,  fidejus- 
sor  acceptus  tenetur. 

§.  2.  Si  nummos  alienos  ,  quasi  tuos  ,  miituos  dederis 
sine  (i4)  siipulatione  :  nec  fidejussorem  leueri  (i5)  Pom- 
ponius  ail. 

'^'  Quid  ergo  ,  si  consumplis  (16)  nummis  nascalur  con- 
dictio  (17)  ?  PuLo  fidejussorem  obhgatum  fore;  in  omiiem 
enim  causam  (i8j  acceptus  videtur  ,  quse  ex  ea  numera- 
lioue  nasci  potest. 


T    O     R    U     ISi 

5.  3.  Pro  furti  (19)  actione  fidejussor  acclpi  pote^t. 
Ilem  pro  eo  ,  qui  in  Legem  Aquiliam  commisit.  -1-  Di- 
versa  causa  est  popularium  actionum  (20). 

Fidejussorem  antcquam  reus  debeat  ,  non  convenifi. 
57.  Sc.i:vOLA  lib.    18.   Quaestionum. 

Fldejussor  ,  antequam  reus  debeat  ,  couveniri    nou  po- 
lest  (21). 

De  Jidejussore  coloni.   1 .  Si  facto  rei  perpetuetur 

obligatio. 

58.   Paulus  lib.   22.  Qtiaestionum. 

SI  a  colono  stipulatus  ,  fidejussorem    accepi  ;    una  (22) 
stipulatio  est  plurium  pensionum.  et  ideo  iu  uuiversis 
pensionibus  fidejussor  lenelur. 

§.    1.   Cum  facto  suo  reus  principalis  obligationem  per- 
petuat  (23)  ,  eliam  fidejussoris  durat   obligalio  :  veluti  si 
moram  (24)  fecit  in  Sticho  sclvendo  ,  et  is  decessit. 
De  pignore. 
59.   Idem  lib.   4-   Responsorum. 

13Aulus  respondit  ,  fidtjussorem  ,  in  quem  pignora  a 
confidejussoribus  data  Iranslata  sunt  ,  non  (25)  em- 
ptoris  loco  subslitutum  videri  :  sed  ejus  qui  pignora  ac- 
cepit.  et  ideo  rationem  (26)  fructuum  et  usurarum  habe- 
ri  oporlere. 

De  reo  liberato. 

60.  ScjEvola  lib.    1.   Responsorum. 

CBicunque  leus  ita  liberatur  a  crcditore  ,  ut  natura 
debitum  maneat :  teueri  tiuejussorem  respondit.  curu 
vero  genere  novationis  (27)  transeat  obligatio  :  fidejusso- 
rem  ,  aut  j«.re  ,  aut  exceptione  liberaudum. 

De  tacita  repetitione  ejus ,  quod  in  principali  conlractu 
concenit. 

61.  Paulus  lib.    i5.  Responsorum. 

SI  (  ut  proponitur  )  cum  pecimia  nuitua    daretur  ,  ita 
convenit  ,  ut    in     Ilalia    solveretur  ,    in:elligenduin  , 
maadatorem  quoque  simili  (28 j  modo  contraxisse. 
De  pignce. 

62.  Sc.EvoLA  lib.   5.   Responsorum. 

Sl  fidejussor   crediiori    denunciaverit   (29)  ,     ut    debito- 
rem  (3o)  ad  solvendam    pecaniam   compelleret  ,    rel 


(i)    l.  I.  /.20.  C.  h.  t. 

(2)  Acciisali  ,  rci  scii. 

(3)  Es.ce|itioncm. 

(4)  Postulaveiit.  vulg.  postulayerat.   Hal. 

(5)  /.   9.  /.   36.  supv.  de  pignomt. 

(6)  1(1  est ,  lidejusb.or  sortis  non  tenetur  de  fraudc  a  reo  in  \n- 
guorc  adhibita  ,  quotics  ejus  noniine  non  fidcjussit. 

(7)  0))ligat.  Halnand.  obligavil.   ^-ulg. 

(8)  Quandofjue  lii.c  idem  r.st ,  qiiod  quandncunque ,  ctiam  srepius. 
(^)     Et  in  id.   Hal.  addc  /.    )3.   in  jin.  iupr.  k.   t. 

(10)  An  fidejiissoribus,  ut  volunl  Lalini  ot  Gracci  intcrpretcs  ? 
An  omnibus  suinmis  ?  ut  vult  Cujao.    ii.  obs.  33. 

(11)  Z.  16.  supr.  h.  t.  Golh,  Yid.  Sanncnt.  lib.  i.  select.  cap. 
3.  ct  Goedd.  dc  cviitr.  stip.  c.  6.  n.  iGG.  Ans.  Vidc  Guevarmui 
ad  l.  6.  mim.  1.  de  'J/ic.  Piwsid.  Gorasiuni  toin.  1.  pag.  370. 
Forcatulum  Necyomant.  dialog.  53.  Ans. 

(12)  Juramentum  non  esf  modus  induccndse  obligatiouis  Jurc  ci- 
•yili,  ut  hic.  Jure  Canonico  aliud  ,  e.  dehilores.  c.  cuin  contingat. 
extr.  de  jurfjurand.  facit  cap.  quatmus.  de  pact.  in  6.  undc  no- 
tant  douatioiiem  inta-  ccnjugcs  constantc  ctiam  malriinonio  ractain 
valcro  ,  si  jurala  sit  .  dixi  ad  /.  1.  supr.  de  donat.  intcr  yiruin  ct 
uxorcm. 

(i3)  /.   71.   infr.   h.   t. 

(i4)  Aliud  ,  si  slipulatio  interccssij.  /.  2.   C.  si  ccrt. 

(lij)  Cur  ila  ?  collii^c  c.\  /.   32.  supr,  de  adinin.  et  peric  tut. 


(i6)  Consumptione  mutuuin  dc  rc  allcna  fa«tum  conciKatur,  sivc 
cop.tirmatur.  addc  I.12.  in  fin.  /.19.  ^.\-  supr.  de  rcb.  cred.  l.  7S. 
iiifr.  de  sol. 

(17)  Ut  in  /.   i3.  supr.  de  reb.  cred. 

(iS)  d.  l.  32.  iii  totutn.  l.  ultint.  in  princ.  supr.  quqd  l^gal. 

(19)  l.  8.   §.  5.   supr.  h.  t.  l.   70.   inftn.   infr.   h.  t. 

(20)  In  quibus  scil.  nullus  ceasetur  creditor"  ante  litem  oontesta- 
tam.  addc  /.  6.  infr.  dc  popular.  act. 

(21)  Fotest  autcm  adhihei-i  futurae  oWligationi.  /.  9.  in  fn.  su- 
pr.  h.   t. 

(22)  Qui  pro  colono  fidcjubet ,  pro  pensionibus  «niTcrsis  tei\c- 
tur:  est  eniiu  una  tanlum  stipulatio.  7.  Eclog.  cap.  5"].  .id<.le  /.  8t>. 
sup.  de  vcrb.  oblig. 

(?-3)  Pcrpetualo  principali ,  pcrpctualur  aecessjiiuoi.  /.  91.  ^.4- 
infn.  supi .  de  i'crb.   oblig. 

(2.j)  /.  24.  §.   1.  siipr.  de  iimris. 

(25)  Imo  emptoris  loco.  /.  5.  in  fin.  supr.  dc  di^ract.  pfgn. 

(26)  Fidcjussori  pignora  rcddi  dcbeut  ,  non  vciidi  :  ideoque  fru- 
ctus  corum  soitcm  minuiint.  /.   10.  5-  9-  "«/"'•  ""•"^- 

(27)  /.  4-   C.  h.  t.  7.  Eclog.  c.  72. 

(■i8)  Ex  pcrsona  rci  mandatar  foruoi  sorlilur.  adde  /.  3.  r.tpv.ilt. 
rcbus  auct.  jud. 

(29)  7.  Lchg.  .59. 

(30)  Forlc  uou  idonemn. 


LIBER   QUADRAGESIMUSSEXTUS. 


521 


pigiius  clislralieret  , 
fidejiissor  doli  mali 
non  (2)  posse 


isque  cessavei'it  (1)  :    au    possit  eum 
exceptioue    summovere   ?    Respondit 


63.  Idem  lib.  6.  Responsorum. 

INter  credilricem  et  (3)  debitorem  pactum  intercesserat  , 
ut  si  centum  quse  miitua  dederit ,  ubi  primum  (4)  pe 
tita  fuissent  ,  non  solverentur  ,  ornaraenta  pignori  data 
intra  certum  tempus  liceret  ei  vendere  :  et  si  quo  minO' 
ris  venissent  ,  quodque  sorlis  vel  usurarum  nomine  debe- 
retur  ,  id  credilrici  redderelur  :  et  fidejussor  acceplus  est. 
quaesitum  est  ,  an  fidejussor  in  universam  summam  obli- 
gari  potuerit  ?  Respondit  ,  secundum  ea  qua3  proponcren- 
lur  ,  teneri  fidejussorem  in  (5)  id  quod  minus  ex  pigno- 
ribus  venditis  redactum  esset. 

De  fidejussore  minoris. 
64.  Hermogekianus  lib.   2.  Juris  Epitoraarum. 

Fldejussor  qui  minori  xxv.   annis  pecuniam  obtulit  ,  et 
in  publico  loco  raetu    in  integrum   reslitutionis    con- 
signalam   (6)  deposuit  ,  confestim  experiri  mandati  puterit. 
De  proniissioiie  facli  alicni. 
G5.   Idem  lib.   6.  Juris  EpiLomarum. 

Slcut  reus  principalis  non  alias  ,  quam  si  de  sua  per- 
sona  promitlat  ,  obligatur  :  ita  lidejussores  non  alias 
lenentur  ,  quam  si  se  quid  daturos  vcl  facturos  prornit- 
tant.  nam  reum  priucipalem  dalurum  vel  facturura  ali- 
quid  frnslra  promittunt  :  quia  faclum  alienum  (7)  inu- 
tiliter  (8)  proraittitur. 

De  servo  ficlejussove. 
66.  Patjlus  lib.'   1.   ad  Neratium. 
Ql  servus  alienus  prn  Titio  fidejussit    et    solvit  :  libera- 
l5  tur  Titius  ,   si  dominus  mandati  conlra  eum  agere  in- 
stituit.   nani  qui  mandati  agit  ,  ratam    habere    solulionem 
videtur  (9). 

De  ficlejussore  injuria  judicis  condemnato. 
67.   Idkm  lib.   3.   ad.  Neratiura. 

I?Xceptioue  quae  tibi  (10)  prodesse  debebat  ,  usus  ,  in- 
^   juria  (u)  judicis  damnatus  es :  nihil  ^12)  tibi  prae- 
stabitur  jure  niandati  (i3).   quia  injuriam    (i^)    quas  tibi 


facla  cst  ,  pcnes  te  manere  ,  quam  ad  alium  transferri  , 
aequius  est.  [  scilicet  (i5)  si  culpa  lua  injustae  damnatio- 
nis  causam  praebuisti  ]. 

De  Jidejussorilms  magistratuum.    1.  De  ficlejussore 

publicaiii.  1.  De  transactione. 

08.   Idem  lib.   3.   Decretorum. 

atuum    (17)    in    poenam  (18) 
non  spopondissent  ,    non  debere 


,      T^Idejussores  (16)  Magislr 
-     X/    \el  multam  ,  quam  no 


convenni  decrevit. 

§.  1.  ProAurelio  Romulo  conductore  vecligalis  centum 
annua  Petronius  Tiiallus  et  alii  fiaejusseraut  ;  bona  Ro- 
muli  fiscus  ut  obligata  (19)  sibi  occupaverat  (20)  ,  et 
conveniebat  fidejussores  lam  in  sortcm  quam  in  usuras  (21)1 
qui  deprecabantur  :  lecia  (22)  subscriptione  fidejussibuis  , 
quoniam  in  sola  ccntum  annua  se  objigaverant ,  non  (23) 
in  oranem  conduclionem  ,  decrevit  (24)  ,  fidejussores  in 
usuras  non  (2 5)  teneri  5  sed  ,  quidquid  ex  bonis  fuisset 
redactum  (26)  ,  prius  (27)  in  usuras  cedere  ,  reliquum 
in  sortem  5  et  ita  in  (28)  id  ,  quod  defuisset  ,  fidejusso- 
res  conveniendos  ,  exemplo  pignorum  a  creditore  distra- 
ctorum. 

§.   2.  Non  possunt  conveniri  fidejussores  ,    liberato  rco 
transactione  (29). 

De  tutore  dcuo  ejiis  filio  cui  ex  fidejussoria  caus  a 

crcit  obligalus. 

69.   TRYrHONiNUS  Iib.   9.   Disputationum. 

r|~>Utor  datus  cjus  filio  ,  cui  ex    fidejussoria  causa    obli- 

A     galus  erat  ,  a  (3o)  semetipso  exigere  debet.  et  quam- 
vJs  leinpore  liberatus  erit  ,  tamen  tutelse  judicio  eo  nomi- 


ne  lenebitur  ;  item  Iicrt 


ob  lutelai 


fide 


,  ^LVi..  ^xv-res  ejus  :  quia  cum  eo 
non  ex  fidejussione  ,  agitur.  Et  quamvis  non  quasi  licJe- 
jussor  ,  sed  quasi  tutor  solverit  ,  etiamsi  tempore  libera- 
tus  est  ,  mandati  actionem  eum  liabere  adversus  reura 
promitlendi  ,  dixi  ;  ha^ret  (3i)  enim  in  ulraque  causa 
adhuc  illius  debiti  pcrsecutio.  nara  ejus  solutioue  libera- 
vit  reum  promittendi  obligalioue  ,  in  quam  pro  eo  (3^) 
fidejusserat :  et  non  titulus  (33)  actionis  ,  sed  deiait  i  cau- 
sa  respicienda  (34)  cst.  licet  enim  is  tutor  ,    qui  fidcjuA- 


(i)  /.  41.  infr.  h.  t. 

(2)  Cur  ?  nou  potest  creditor  ad  agendum  cogi  ,  antequam  velit 
agcre  :  sed  tanien  Baitol.  putat  hanc  legem  corrigi  Nov,  4-  quod 
Lodic  possit  institui  actio  ,  quoties  rcus  non  cst  idoueus, 

(3)  Creditorem.  vulg.   Hal. 

(4)  Valct  pactum  ut  post  unara  ac  simpliocni  denunciationi  m 
crcditoris  ,  debitore  non  solvente  ,  possint  distralii  pignora.  Bald. 

(5)  l.   17.   C.  h.  t. 

(6)  l.    7.   5,   2.  supr.  de  minorih.  l.  56.   5-    '•  supr.  munchiti. 

(7)  Factiun  alienura  promittitur  inutiliter.  /.  38.  ^.  i.  iupr.  de 
verb.   obl. 

(8)  Imo  ,  uliliter  alienum  factnm  prorpittitur.  /.  5.  supr.  dc 
cluob.  reis. 

(9)  Qui  fundat  se  in  actu  ,  ratificat  actum.  Bald.  adde  /.  2. 
infr.  ratam  rein.  id  est ,  raandati  actione  ,  et  sic  actu  qui  uti  de- 
siderat  ,  eum  ratum  habere  intelligitur. 

(10)  Fidejussor. 
(u)  /.  5.  /.  21.  princ.  l.  5i.  supr.  de  evict. 

ralam  rem.  l.    10.  in  fin.   C.  mandati.  l.  8.  /. 
adde  /.  3.  5-   I'  supr.  de  pignorih.  l.  5o.  $.    i. 
/.   27;.  5.  2.  supr.  de  recept.  qni  arb.  l.  65.  ^. 
Treb.  l.  5o.  supr.  de  peculio. 

(12)  Fi(iejussor  daranatus  injuria  judicis  non  habet  regressum 
coiitra  reum  principalcrn.  Baid. 

(i3)  Adversus  eum  pro  quo  ndejnssisti. 

(i4)  iEqiiius  est  injuriam  uni  factam  pcnes  eum  mauere,  quam 
iu  alium  transferri. 

(i5)  H;fic  verb.i  dispnngit  Cujac.  6.  ad  Afric.  fol.  loi.  nam  in- 
iiuia  judicis  sufficit ,  vel  culpa :  ncc  utriusque  concursus  cxigitur. 

(16)  Yid.Cujac.  ad  l.unic.  C.  de  periculu  corum  (fui  pro  magislrat. 

(17)  /.   unic.  C.  dc  pcriculo  corum  qni  pro  magisU:  1.2.  ^.  pen. 
Toin.UL 


l.   22.  '5,  4.  infr. 

i5.     C.    de    evict. 

supr.     de  leg. 

siipr. 


2. 


ad  SC. 


/.    17.  infin.  infr.  ad  municip.  l.   3.  in  fin.  supr-  de  pcculio. 

(18)  Fidejussor  acccptus  in  sortem  ,  non  tenetur  ad  poenam.  B.dd. 

(19)  Sub.  tacite.  /.  aufertur.  46.  5-  fiscus.  3.  infr.  de  jurc  fi- 
sci.  l.  rescriptum.   10.  supr.  de  pact. 

(20)  Fidejussor  non  liberatur  ,  etiamsi  creditor  debitoris  bona 
omnia  occupavcrit. 

(21)  Et  male  quidem  in  usuras.  Non  fidejubens  pro  sorte  nou 
censetur  fidejussisse  pro  usqris  etiam  in  contractu  boose  fidei. 

(22)  Instrumenti  fidcjussorum  tenor  summa  diligentia  legendns 
est,    ut  sciri  possit  ad  quam  quisqite  summam  teneatur. 

(23)  Fidejussores  nisi  in  onmem  obligationem  se  adstrinxerunc  ., 
usurariun  nomine  non  tenenlur.  /.  10.  C.  h  t.  'j.  Eclog.  i^.  ex 
lib.  16.  c.  65.  adde  ,  nisi  hoc  eiprcssum  cautum  ^it  ,  ul  nomine 
usurarum  tenerentur  .  3.  Harmen.  6.  adde  /.  nhim.  infr.  h.  t.  Cur 
ita  ?  putat  rationem  haac  csse  Baldus  ,  quod  IJd.^juss^ir  teneatur 
actione  stricti  juris.  vide  tamcn  d.  l.   10, 

(24)  Decrevit  Imperator.  vulgat. 

(25)  IDixi  /.   ultim.  infr.   h.  t. 

(26)  Redactum  ex  venditioue  pignorum  prius  in  usuras  unputatur 
dehitas :  qtiod  snpercst  autcra  ,  in  sortem. 

(27)  Si  quid  debitor  soiverjt,  prius  in  usuras  cedit.  Eclog.ibid. 


(28)  /.    i3.  /. 
(09)  Facit.  /.   37. 


upr 
supr. 


h.  t. 
h.  t. 


ic  tutor    debco 


45.   §.    II.  infr.  de  jurc  fisci 
ultiin.  supr.  de  pnctis 
quod   palri   pui/" 


supr.  dc  admiii.  et  ptrw.   tut 
Haloand. 


jilli  mei    debco. 
/.    10.    supr. 


(3o)  A  mc  eit 
/.  5.  §.  4.  /.  9.  ~§.  3 
de  tutelcB  et  ratioinh. 

(3i)  Inhaerot.  vuJg. 

(32)  Pro  rco.  vulg. 

(33)  IH  est ,  origo. 

(34)  Imo,  judicati  tiiubis  sine  caiiia  obligationis   nou  inspicitur 


/.  3,  5'    H'  supr.  de  pec 


ul. 


6G 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


S'ji-  apud  pi'piJlnm  j  vo  oo  (i)  est  cbligatus  ,  solvit  se 
suclcTe  pupillo  ,  quia  reo  pionnllendi  iiLer;'.to  et  ipse  lu- 
tor  itleinque  fidejussor  liberabitur  ,  quod  sua  aucloritate 
efiicere  non  potest  :  tamen  [  et  ]  si  non  pro  se  solvendi 
ai.inio  scd  pro  Titio  fecit  ,  ut  maxime  eum  liberel  ,  lia- 
bcbit  cum  eo  mandati  aclionem. 

JDc  conditione  ^   de  fundo  et  ejus  itsiifmclu. 

3.  De  fidejussore  seAv/,4-  Fel furiosi. 

5.  De  maltjficiis. 

70.   Gajus  lib.    1.   de  Verborum  obligationibus. 

SI  a  rco  sub  conditionem  (2)  fuero  slipulatus  ,  potero 
fidcjussorem  et  in  lianc  ,  et  in  aliuni  (3)  conditio- 
nem  obligare  ,  si  modo  eas  ccnjungam  ;  nisi  enim  utra- 
que  exstilerit ,  non  tenebilur  ,  cum  rcus  ex  una  (4)  con- 
ditione  leneatur.  quod  si  eas  disjungam  ,  durior  fit  con- 
ditio  fldejussoris  ,  nec  (5)  ol  id  obligatur  ;  quippe  sive 
communis  ulriusque  condilio  exliterit  ,  sive  alterulra  ,  vi- 
deatur  adprehendi  5  cum  iTus  non  aliter  teneatur  ,  quam 
si  communis  extiterit.  aut  igilur  nullo  modo  tenebilur  fi- 
dejussor  :  aut  ,  quod  magis  est  (6)  ,  tenebitur  ,  si  prius 
extitorit  communis. 

5.  I.  Sub  diversis  quoque  conditionibus  si  fuerint  in- 
tcrrogati  ,  intercst  (n)  utra  eorum  (8)  prior  exliterit. 
»Si  rco  injuncta  ,  tenebitur  etiam  fidejussor  ,  cum  condi- 
tio  eJHS  extiteril  ,  tamquam  si  statim  ab  initio  reus  pure, 
fidejussor  sub  conditione  acceptus  esset.  Ex  diverso  autem  , 
si  fidejussoris  conditio  prior  extilerit  ,  non  tenetur  :  per- 
inde  ac  si  stalim  ab  iuilio  pure  acceptus  esset  ,  reo  sub 
condilione  obligato. 

§.  2.  Si  reo  in  fundum  obligato  ,  fidejussor  in  usum- 
frucluni  (9)  accipiatur  :  Quzesitum  est  utrum  obligelur 
fjdejussor  ,  quasi  in  mums  :  an  non  obligelur  ,  quasi  in 
aliud  ?  nobis  in  eo  videtur  dubitatio  esse  (10),  ususfru- 
ctus  pars  (11)  rei  sil  (12)  ,  an  proprium  quiddam  :  sed 
cum  ususfructus  fundi  jus  est  ,  incivile  est  fidcjussorem 
ex  sua  promissione  non  teneri. 

5.  3.  Adeo  a  (i3)  servo  potest  fidejussor  accipi  ,  ut 
ipse  quoque  dominus  in  id  ,  quod  sibi  debelur  ,  fidejus- 
sorem  ab  eo  recte  accipiat  :  quem  fidejussorem  etiam  ab 
eo  ipso  servo  interrogari  nihil  impedit. 

$.  4-  Si  a  furioso  stipulatus  fueris  ,  non  (i^)  posse  te 
fidejussorcm  accipcre  certum  esl  :  quia  non  soluui  ipsa 
slipulatio  nulla  intercessisset ,  sed  ne  negotium  quidem  ul- 
lum  geslum  intelligilur.   Quod  si    pro    (i5)    furioso    jure 


obligato     (iG)     iidejussortm     acccpero    ,     leaelur    fidejus- 
sor  (17). 

§.  5.  Id  quod  vulgo  dictum  rst  ,  nicde/?c:nruni  (iS) 
fidejiissorem  accipi  non  posse  :  non  sic  inlvilligi  deb- 1  ut 
iu  iXEuam  (19)  furti  is  ,  cui  furtum  factum  est  ,  fidcjui- 
sorem  accipere  non  (20)  possit ;  uam  pccnas  (21)  ob  nia~ 
leficia  soU'i  ,  magna  ratio  suadc'.  :  sed  ita  potius  ,  ut  qui 
cum  alio  ,  cum  c[uo  furtuiu  adiuisit  ,  in  partem  ,  tpiam 
ex  furto  sibi  rcslilui  desiderat  ,  ridciussoiem  obligare  non 
possit  ;  et  qui  alieao  hortatu  (22)  ad  furtum  facienduin 
proveclus  est  ,  ne  in  furti  poeua  ab  eo  cjui  horlalus  est  , 
fidfjussorem  accipcre  possit.  in  cjuibus  casibus  illa  ratio 
impedit  fidejussorom  obligari  :  quia  scilicel  in  uullam  ra- 
tiouem  adhibetur  fidejussor  ,  cum  flagitiosae  (2 3)  rei  so- 
cietas  coila  nullam  vim  habcat. 

De  confusione  ohiigaiionis.    1.  De  p;cto.   1.   De  eo 
qai  fceneraturo  manduint  pccuniani  credere, 

71.  Paulus  lib.   4-   Quai^stionum. 

GPi.anii]S  (24)  Antoninus  pro  Julio  Poilioue  et  Juu'o 
Rufo  pecuniam  mutuam  accipieutibus  ,  ita  ut  duo 
rei  ejusdem  debiti  fiicrint  (23)  ,  apud  Aurelium  Palmam 
inandalor  (26)  exslitil  5  Julii  buna  ad  fiscum  venerunt  ; 
siuiililer  (27)  et  creditcri  fiscus  successerat  :  mandalcr  al- 
iegabat  se  Jiberatum  jure  coufi.sicjnis  ,  quia  fiscus  tam 
creditori  (28)  ,  ((uam  debitori  successcrat.  Et  quidem  ,  si 
imus  debitor  fuisset  ,  non  dubil;djam  ,  sicut  fidejussoreni, 
ita  ct  niandalorem  fiberatum  csse.  cjuamvis  enim  ,  judicio 
coiivento  (29)  principali  debilore  ,  inaudalor  nou  liberc- 
tur,  tamen  ubi  succes.^it  crcditor  debitori  ,  vehili  solutio- 
uis  jure  sublata  obligaiione  ,  eliam  mandator  libcralur  : 
vcl  fjuia  noii  (3o)  pulcft  pro  eodcni  apud  ewuhm  qus 
mandator  esse.  Sed  cum  duo  rei  promitiendi  siut  ,  ct  A- 
teri  heres  cxlilit  creditor  ,  jusla  di.bitalio  est  ,  ulrum  al- 
ter  quo(!ue  liberalus  est  ,  ac  si  soiula  fuisset  pecuiua  :  au 
persona  taulum  exempta  ,  confusu  obligalionc  ?  Et  puto , 
aditione  (3i)  hcrcditatis  ,  confusione  ohligationis  eximi 
personatn  :  ted  ei  ac(  essioncs  (3-4)  c.v  ejus  pcrsona  Unera- 
ri  propter  illani  rationcm  ,  quia  non  pomint  pro  codcm  (33) 
apud  eundcni  obligati  esse  ;  ut  qucmadmodum  incipore 
alias  non  possunt  ,  ita  z.eo  rc^ujrn  ant.  Igitur  ullerum 
reum  ejusdem  pecunia>  ncn  liberari  ;  et  per  hoc  ucc  li- 
dejussorem  vel  maudatorem  ejus  :  plane  quia  is  manda- 
ti  judicio  eligere  potesl  vel  creditorem  ,  compelituram  ei 
exceptioncm  doli  mali  ,  si  ca^perit  conveniri.    cum  altcro 


(0     Pro  reo.  i>ulg. 

(2)  Snb  conditioiie.  vuJg.  Hal. 

(3)  Tino  in  aliain  non  polcro.  /.  38.  /.  42.  sujjr.  h.  t. 

(4)  Uua  lantum.  uulg 

(5)  Alq;ie  oh  id.   Hal. 

(6)  Ita  tcnebitur.  ^nilg.   H.il. 

(7)  /•    iG.  §.  5.  supr.  h.  t. 

(8)  Earuni.  t^ulg.   flal. 

(9)  Rco  obligato  ad  proprietatcm ,  potcst   pro    usufructu  accipi 
fidcjussor. 

(10)  Aa  ususfructus.  fulg. 

(11)  /.  4-  supi:  dc  usufr. 

(is>.)  Imo  non  cst.  /.  6(3.  §.  6.  supr.  de  legat.  1. 

(i3)  /.  56.  5.   I.  supr.  h.  t. 

(i4)  !mo  potcst.  /.  25.  supr.  h.  t. 

(i5)  Pro  rco  fiiricbi.  i>ulg.  Hal. 

(16)  /.  6.  infin.  supr.  dc  icrb.  ollig,  adde  /.   aS.  supr.  h.  t. 

(17)  Vide  /.   25.  supr.   h.   t. 

(18)  Fidcjiissor  maieficii  quo  sensu  dicatur   accipi    posse  vcl  non 
posse  ,  vide  Mart.iliuni  /;j  Hubrica  de  ftdejuss,  num.  206.  ad  21 3. 

(19)  In  pocna.  Haloaiul. 


(an)  /.  8.  f  5.  l.  56.  i„  fm.  sitpr.  h.  t. 

(•21)  /.  27.  5.  4.  supr.  de  pact.  l.  5i.  5  2.  supr.  ad  l.  JquU. 
viife  /.    14.   C.  de  pa-iiis. 

(25)  Addc  /.  20.  inftn.  supr.  de  his  ,  qui  notant.  infam. 

(23)  /.  57.  supr.  pro  socio.  /.  3J.  §.  2.  supr,  dc  contrah.  cnipt. 
l,    I.   5-    '4-   supr.  dc  tutelcE  ct  rationib. 

(24)  Uranitis.   vulg.  Hal. 

(25)  Dcliiti  ficrent.  pulg.  dcbiti  esseut.   Hal. 

(26)  Id  cst  ,  fidejussor.Condn.  6.  comineiit.  G.  in  princ. 

(27)  Ila  fiscus  bic  successcrat  crcdilori  ,  et  uni  e.\  reis  debcndi  : 
qua  successionc  ficbat  confusio  debifi. 

(28)  Confusio  bonorura  magna  fit  ,  quotiens  quis  dcbitori  simtil 
et  creditori  succcdit. 

(29)  /.  8.  §.  3.  /.  i3.  infn.  supr.  h.  t.l.  2?.  /,28.  C.  h.  t.  l. 
27.  in  fin.  supr.  niand.  l.  116.  supr.  dc  verb.  oblig.  /•  21.  /•  84. 
iiifr.  dc  sohit. 

(30)  Mandator  pro  eodcra  apud  cundcra  quis  cssc  non  potest  ;  ut 
infr.  h.  t. 

(3i)    /.  95.   (J.  2.  infr.  de-solution. 

(32)  /.   43.   iiifr.  dc  sohvion. 

(33)  l.  56.  5.   1.  supr.  h.  t. 


T  I  T.     II. 
DE  (ii)  NOVATIONIBUS  (12)  , 

TIOJVIBUS    (l3). 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEXTUS. 

autcm  rco  vel  in  solidinn  ,  si  non  fueiit  socictas  ,  vel  ia 
partem  ,  si  socii  (i)  fuevuiit  ,  posse  creditorem  agere. 
quod  si  creditor  fidejussori  lieres  fuerit ,  vel  fidejussor  (2) 
creditori  :  puto  convenire ,  confusione  ohligationis  non  li- 
berari  reum. 

§.  1.  Si  ponamus  unum  (3)  ex  reis  promiltendi  pa- 
ctum  esse  ,  ne  a  (4)  sj  peteretur  ,  deinde  mandatorein 
solvisse  :  inandati  judicio  convenire  potuit  e'.iam  eum  , 
cum  quo  pactnm  est.  non  enim  pactum  crediloris  tollit 
alienam  actionem. 

§.  2.  Placet  mandatorem  teneri  ,  eliam  si  foeneratu- 
ro  (5)  credilori  mandet  pecuniam  credere. 


023 


ET  DELEGA- 


De  acccptilalioiie. 
72.   Gajus  lib.    3.  de  verborum  obligationibus. 

SI  fidejussori  sub  conditione  obligato,,  si  navis  ex  Asia 
venerit ,  quem  sub  hoc  modo  accepi  ,  ut  usque  ad 
teinpus  vilce  suce  duntaxat  ohhgarclur  ,  pendenie  condi- 
tione  acceptum  (6)  latum  fuerit  :  ct  is  fidejussor  adhuc 
pendente  conditione  mortuus  fuerit ,  coniestim  a  reo  pe- 
lere  possuui.  quia  existens  conditio  nei[ue  obligationeni  ia 
personam  jara  mortui  efflcere  ,  neque  acceplilationem  con- 
flrmare  possit, 

De  cautione  rem  ratam  haberi. 
n3.   Paulxjs  lib.   •■jG.  ad  Edictum. 

C^V,m  procurator  in  rem  agebat  ,  caulionem  dedcrat^^), 
i  ralam  rem.  dominuni  habilurum ;  postea  victo  eo  do- 
minus  reversus  ,  iterum  (8)  de  eadem  re  agilabat;  el  cuui 
reus  haberet  possessionem  ,  [  et  ]  noluit  (9)  eam  resti- 
tuere  ,  et  ideo  magno  condemnalus  esl :  in  ampbus  fide- 
jussores  non  tenentur.  hoc  eniiu  non  debet  imputari  fide- 
jussoribus  ,  quod  ille  propter  suam  poenam(io)  praeslilit. 


Dtjiailio  atque  etymologia  novationis.    i.    Quce  ohligatio 
novari  ,  et  in  quain  transfundi  possit. 

1.   Ulpianus  lib.   46.   ad  Sabinum. 

NOvatio  est  prioris  debiii  in  (i^)  aliain  obligationem 
vel  civilem  vel  naluralem  transfusio  (i5)  alquetrans- 
lalio  :  hoc  est  ,  cum  ex  praecedenti  causa  ila  nova  con- 
slitualur  (16)  ,  ut  prior  perimatur  (i^j).  Novalio  enim  a 
novo  nomen  accepit  ,  et  a  nova  obligalione  (18). 

§.  1.  Iliud  non  ioterest,  qualis  (19)  processit  obligatio: 
utrum  naturalis  ,  an  civiiis  ,  an  lionoraria :  et  utrum  ver- 
bis  ,  an  re  ,  an  consensu.  qualiscunque  igitur  obligatio 
sit  ,  quae  pra^cessit  ,  novari  verbis  potest  :  dummodo  se- 
quens  obligalio  aut  civiliter  teneat  ,  aut  naturaliter  (20): 
utputa  si  (21)  pupillus  (22;  sine  lutoris  auctoritate  pro- 
miserit  (2  3). 

De  re  qua  ohligalio  novari  possit  si  hoc  agaiur., 

vel   non  ut  ohllgatio   novetur. 

2.    Idem  lib.    4^-    ^^    Sa)inum. 

OMnes  (24)  res  transire  in  novationem  possunl.  quod- 
cunque  enim  sive  verbis  contractum  est  ,  sive  non 
vcrbis  ,  novari  potest  ,  et  iransire  iu  verborura  obligatio- 
uem  ex  quacunc^ue  obligatione:  dummodo  sciamus  nova- 
tionem  (^5)  ita  deu)um  fieri  ,  si  (26)  hoc  agatur  (27)  , 
ut  novetur  obligalio  :  ca?lGrum  ,  si  non  Iioc  agatur  ,  duae 
erunt  obligationes. 


(i)  Uiio  ex  reis  dehendi  confusionc  obligationis  liberato  alter  in 
solidum  obligatus  niauet  :  qui  si  pio  fidcjusaore  Labrietur  ,  in  par- 
teui  duDtaxat  teneret;ir:  itemque  si  socius  csset,  UL  hic. 

(■2)     l.  21.  5-   3.  supr.  h.   t. 

(3)  l.  25.  supr.  df  j.Hict. 

(4)  Hoc  paclum  iiou  est  in  rcm  scu  rcale  ,  ut  in  /.  21.  in  Jin. 
supr.  de  pact. 

(5)  Foenerator  creditoii.  indgat.  Hid.  scd  iis  lectionibus  ojnissis 
Teriiis  est  banc  dubitationem  oriri  :  An  lencar  ,  si  Titio  niaudavc- 
vo  simpliciter  ,  ut  peciuiiam  crederct  ,  seu  muluam  darct  ,  ct  is 
fbeneravcrit  ?  Longe  enim  est  aliud  aclio  mnlui  ,  ct  actio  Kalenda- 
rii.  Mutunm  ct  foenus  suut  diversa.  unde  illud  Comici  :  Si  mutuum 
non  potero  ,  cerlum  est,  sumam  foeuore.  vidc  Cnjac.    11.  obseriua. 

37.  Malira  tamen  hac  \ ocvm  fienetvXuro  acciperc  pro  creditore  aui- 

mnm  et  atfcclum  antpa  babcole  credendi. 

(6)  l.    li.  §.  '■j.   infr.  de  accejJtilat. 

(7)  Adde  l.  4o.  5.  ^-  <^'  5-  supr.  de  prociirator. 

(8)  Id  enim  potest.  /.  ^5.  supr.  de  procurat. 

(9)  Et  nollet.   Haloand. 

(10)  Fidcjiihsor  ex  mora  principalis  non  tenetur, /.  8.  ^u^r.  c?«  co, 
quod  certo  Inco.  puta  si  simj^licitcr  sc  obligavit,  secus,  si  in  oranem 
caiisara.  /.   .54.  supr.  locnti.  l.  88.   supr.   de  rerbor.  obligat.   Ans. 

(11)  Lib.%.  C.  4^-.  •B-fo/  fxsrocBi<r  ui  jVox««-  26.  Eclog.  4.  et  ajiud 
Jiirmanop.  3.  tit.  5.  c\lat  caixit.  ftstl  ii.t^x^iTtui  \pi»ii.  adde  ^. 
3.  Inst.  quibus  mod.  toU.  obligat.  De  e.xceptione  novalionis  ,  vide 
Oblend,   cap.   ^G.  tract.  df  cxccptionibus. 

(i2)  6.  Paul.  sent.  8.  Qnid  sit  novatio  ,  vid.  /.  1.  infr.  h.  t. 
Est  aulcm  originc  Juris  civilis  et  eo  inventa  ,  2.  Synops  .  Basil. 
i.  cap.   14. 

(i3)  Delet;are  quid  sit  ,  vid.  /.11.  ////•.  h.  t. 

\\\)  l.   un.   C.  eliam  ob  chirographariam. 

(i.'))  Miixycoyi.  7.  Ech>g.  6.  ex  lib.  i5.  tit.  4.  c.  i.  /lASTu^f 
«ri;.  3.  Harm.  5. 

(16)  Constituitur. 

(17)  Ipso  jure.  /.  27.  5  2.  snpr.  de.  pactis.  slc  vcrtunt  Graxi 
fj)'  9  T>it  Tpw.ijii  a\'flt(pi-S-;jv)sr-  Eclog.  ibid.  et,(pafl^etxi  r  irQOTripx, 
iV&X*-  Harmeno|).  ibid. 

(18)  Yorabidma    obligationii  a  JurisconsuUo    hiic    adjicitur   illu- 


strandoe  bujus  ctymologiae  gratia:  ut  in  etymo  te  tamp.nli  vocab^duin 
nicntis  addituiiim  est  irxfiOvouna-ix.  quadam  ,  qnciuadmodum  etiam 
possessio  dicitur  ,  quasi  pedum  positio  :  ct  interdiclu/n  ,  iuter  duos 
dictum.  Hujus  rci  rationem  adferrc  ex  Couano  ,  lib.  9.  cap.  1.  vi- 
sum  est  advcrsus  Vallam  et  simdes:  quia  unius  ,  inquit ,  verbi  ima- 
ginc  totins  rci  iuformatio  lieri  noa  potcrat,  additura  altcrum  cst , 
quod  ad  proprietalem  ejus  nomiiiis  de  quo  ageretur  declarandara  fa- 
tere  vidcliatur.  et  post:  iiec  enuu  cujusque  rei  111  aliam  formam 
mutatio,  dicitur  in  Jure  civili  novatio  ,  scd  cum  prioris  obligalio> 
nis  in  aliam  fit  trausfusio. 

(19)  /.   2.    infr.  h.   t.  Eclog.  ibid. 

(20)  Pupillus  ex  sequitate  et  ral-one  naturali  obligalur  ,  promit- 
tendo  pccuniam  ,  qiiam  mutuam  accepit  et  in  rera  suam  coavertil, 
et  novandi  causa  expromitteiuio  pio  eo  ,  ciii  camdera  sumiuara  de- 
bet :  quia  et  rcm  suam  auxit.  ita  interpretatur  Cujacius  ad  /.  127. 
supr.  dc  verb.  oblignt.  adde  /.  Sg.  supr.  de  obligal.  i^Iii  ad  pujHl- 
lum  jiubcrtati  proximum  b.inc  leg^^m  referuiit  :  legcm  aiitcm  4'- 
supr.  de  cciid.  inde.h.  ct  /.  69.  supr.  de  obligation.  ad  tura  ,  qui 
pubcrtati  nou  sit   proximus. 

(21)  Imo  ilie  natiiraliter  non  obligatur.  adde  /.41.  siipr.  de  cQn- 
dict.  indrbiti.  l.   59.   svpr.  de  oblig. 

(22)  Potest  tamcn  adversus  novationem  resiitui.  vidc  /.  4^-  *^'* 
Jin.  supr.  de  fidejuss.   Gotb.   vide  Goedd.    4c  contrah.     stip.    cap. 

7.  num.   245.   et  scqq.  Ans. 

(^»-3)  i-repuicc7Ui.  Eclog.  ibid.  id  est ,  interrogat  ,  stlpulatur  :  aut 
[lasslvc  potius  ,  inlerrogatur. 

( >.4)  /■   4-  supr.  de  transaction. 

(jj)  Novatio  veten  jnre  fiebnt ,  etsi  nihil  intcrveniebat.  /.  obli- 
gatiiimin  fere.  44.  in  fm.  sJipr.  de  oblig-  novo  jure  quolies  novi 
aliquid  inlerveniebal :  quod  prc-esumcbatur,  ut  hic.  nnvissimo,  .si  boc 
.sit  exprcssiim.  /.  ult.  C.  h.  t.  Autonius  lamen  Fabcr  ,  3.  conjcct. 
3.  notat  Novaliouem  jnre  Digestorum  quib  rdam  casibus  non  aU!(.r 
ficri,  quam  si  id  speci.diter  sit  exp.cssnm. 

(26)  5.  3.  Inst..  qtiib.  mnd.  toll.  dummodo^injransactione  stipu- 
lilio  iiitVrveulat.  27.  Echg.  4-  cap.  2.  eVf  h^^i  «■"(Kpnvirst  7/«' 
3.  Haim.   5.  ,  ,    .% 

(27)  0'im  iJ  verbl»  agi  necesse  erat  :  hodic  volunlate  soia  id  CX' 
priuu  ^atis  est.  /.  uU.   C.  h.   t.   addo  /.   4.-».   supr.  de  r.b.  cred. 


DIGESTORUIM 


])e  co  cui  hovis  inlerdiclum  at. 

3.  PojnoNiTJS  lib.    i.    ad  Subinum. 

CUi  boiiis  Juterdictum  cst  ,  novare    obligaticncm  suam 
non  polesl  ,    nisi   raeliorem    (i)    suam    conuiiioiiem 
fcc(rif. 

De  iimfntctu  cl  ccvieris  personce  cohctrcnlihus. 

4.  Ulpjakds  lib.   5.   ad  Sabinum. 

SI  nsusi"ri:clus  debilorcm  meuni  delegavero  libi  ,  non 
novetur  (2)  obligatio  mea :  quamvis  exceptionc  doli , 
vel  in  lactum  tulus  debeal  csse  advcrsus  me  is  ,  qui  de- 
lcgalus  fuerit.  et  ncn  soJum  donec  nianct  (3)  ejus  usus- 
fnictus  ,  cui  delegavi  5  sed  etiam  post  inlerilum  ejus  vi- 
debimus  :  quia  etiam  hoc  incommodum  senlit ,  si  post 
nioitem  meam  maneat  ei  (4)  ususrruclus.  et  ]jaec  eadcm 
diccnda  sunt  in  qualibet  obligalionc  person»  coha?rcnti. 
De  die. 
5.   Idem  lib.   34.   ad  Sabinum. 

IN  diem  obligatio  novari    potest  ,    et    (5)    prius  [quam 
dies  advenerit. 

•f^  Et  gtncraliter  constal  ,  ct  stipulatione  in  diem  facta 

novationem  contingere  :  sed  non  slatim  ex  ea  stipulatione 

J'gi  posse  ,  antequam  (6)  dies  vcncrit. 

De  protnissione  quanto  minus  a  debitore  cxigi  poterit. 

I.   De  tnutuo  ct  stipulalione, 

G.   Idem   [  lib.   46.  ad  Sabinum  ]. 

SI  ila  lucro  slipulalus  ,    qnanlo   minus    a    Titio    dehito- 
re    excgisseni  ,    lontuni  fidejnbes  ?    non  fit  novatio  : 
quia  (7)  non  hoc  agilur  ,  ut  novelur, 

5.  1.  Cum  pccuniam  muluam  dedit  quis  sinc  slipula- 
lione  ,  el  cx  coutiiicnli  (8)  fecil  stipulalionem  :  unus 
contractus  est  (9).  Idcm  erit  dicendum  ,  et  si  anle  sti- 
pulatio  facta  esl ,  mox  pecunia  numerala  sit. 

7.   PoMPomus   [  lib.   24-   ad  Sabiuum  ]. 

CUm  cnim  pecunia  (lo)  nnUua  data  stipulamur,  non 
puto  (11)  obligationem  numerationc  nasci ,  et  deinde 
cam  slipulatione  noyaii  :  quia  id  agitur  ,  ut  sola  stipu- 
Jatio  tencat.  [  et  ]  n:agis  implcndaj  slipulationis  gratia 
numeralio  intclligenda  cst  fieri. 


De  purgatione 
De  puritate  ,  die 
ccdut  olligciiioiuin  nomlcun 


morcc.    1.  De  Icgatis     ct   ftdciconimissis. 
,  conditionc.   1.   Si  ohliiintio  nov::ns  prce- 


3.  De   stipulaiione  judicatum 


solvi.   4-   De  cdtcrnatione.   5.  Si  quis  /nvmitCat  quod  alius 
clcbct  :  vel  slipulclur  quod  aliis  debciur. 

8.   Ulpiakus  lib.   46.  ad  Sabinum. 

O/  Siichuni  diiri  slipulatus    fuerim  ,     et    cum    in     mo- 

kj    ram  (12)  promissor  esset  ,  quominus    daret  ,     rursus 

eundem  stipulalus  fuero  :   desinit  periculum  ad    promisso- 

rem  pertinere  ,  quasi  mora  (i3)  purgala. 

^.  I.  Lcgata  vel  fideicomiuissa  si  in  stipulationem  fue- 
rint  drducta  ,  et  boc  actum  ,  ul  novetur  :  fiet  novatio. 
si  quidem  pure  vel  in  diem  (i4)  fuerint  relicta,  slatim  :  si 
vero  siib  conditione  (i5)  ,  non  statim  ,  sed  ubi  condilio 
cxtiterit.  JNam  et  alias  (i6)  qui  in  diem  stipulatur  ,  sta- 
tim  novat  ,  si  hoc  actum  csl:  cum  certum  sit  diem  quan- 
doque  venturum.  at  qui  sub  conditione  stipulatur  ,  non 
statim  novat  ,  nisi  condilio  extiteiit. 

§.  1.  Si  quis  ita  stipulatus  a  Seio  sit  ,  ciuod  a  Titio 
slipuhtus  fucro  .,  dare  spondes  ?  an  ,  si  postea  a  Tilio 
slipulatus  sim  ,  fiat  novatio  ,  solusque  teneatur  Seius  ?  et 
ail  Celsus  novationem  fieri  :  si  modo  id  actum  sit  ,  ut 
novelur  ;  id  est,  ut  Seius  debcat  quod  Titius  promisit  : 
nam  codem  (17)  lempore  ,  et  impleri  prioris  stipulatiouis 
conditionem  ,  et  novari  ait  ;  eoque  jure  utimur. 

5.  3.  Idem  Celsus  ait  ,  Judicatum  solvi  (i8)  stipula- 
tione  actionem  judicati  non  novari.  merito:  quia  hoc  so- 
lum  agitur  ea  stipulalione ,  ut  fidejussoribus  (19)  cautum 
sit  (20)  5  non  ut  ab  obligatione  judicali  discedatur. 

5-  4-  i^i  deccni  ,  qucn  mihi  Titius  [  debet  (21)  ]  , 
aui  (22)  dccem  ,  qnce  Svius  dehet  ,  a  Tcrtio  stipulalus 
fuero :  ])utat  IMarccHus  neulium  iiberari  :  sed  Tertium  eli- 
gerc  posse  ,  pro  quo  dtcem  solvere  velit. 

5.  5.  8i  ab  alio  promissam  sibi  dotem ,  maritus  ab 
uxoie  (23)  ,  dotis  nomine  ,  stipulatus  sit :  non  duplari 
dotcm  ,  sed  fieri  novalionem  placet  ,  si  hoc  aclum  csl. 
quid  enim  interest  (2^)  ipsa  ,  an  alius  quilibet  promit- 
lat  ?  qucd  enim  ego  debeo  ,  si  alius  promiltat  ,  libera- 
re  (25)  me  potest  ,  si  novalionis  causa  hoc  fiat :  si  autcm 
non  novandi  animo  hoc  intcrvcnit,  uterque  quidem  tcnc- 
tur  ,  sed  altcro  solvente  alter  liberatur.  non  tamen  si  quis 
stipulctur ,  quod  mihi  debetur  ,  aufert  (26)  mihi  actio- 
nem  ,  nisi  ex  voluntate  (27)  mea  slipulelur  :  libcrat  auiem 
me  is  ,  qui  quod  debeo  promitlit ,  etiam  si  nolim  (28). 


(i)  Piodigus  el  interdiclus  bouis  ))otcsl  in  rcm  suam  r.onlralic- 
re  :  ideoqtic  pi odigi  inteidiclio  non  extcnditur  ad  casus  prodigo  uti- 
lcs.   /.  6.  supr.  de  vcrhor.  oIUq. 

(2)  Non  iiovalur.  uulgut.  fjal. 

(3)  Juio  ,  nou  luanct:  nec  cnijn  potcst  nsusliuctus  cxtranco  cc- 
di.  §.  3.  Insl.  de  usufruct. 

(4)  MaiKiit  «jus  ususfnidns.  yutgat.  Hal. 

(5)  Etiam  prius,  xuig.  >^ -irf.o  ^^t  iufpxi  fisjxfipnxc  2G.  Eclog. 
4.    c.   5.  adde  /.  8.  §.    1.  infr.   h.   t. 

(G)     /.  47.  supr.  cle  uerh'.  dIHs. 

(7)  /.   8.  5.   2.  infr.  h.   t. 

(8)  Quando  stipuialio  numcratloni  conjungitur  ,  sive  nmncrallo 
jirseccdal  ,  sivo  srqualur  ,  unus  est  fonlraclns  stipulationis.  addc 
/.  7.  Jiifr.h.  t.  l.  '].§.G.  §.  12.supr.de  pnct.  l.  40.  supr.de  reh. 
cred.  /.126.  5.  2.  supr.  d'e  verh.  ohl.  Gotli.  Vide  Gocdd.  dc  cor.- 
trah.  stip.  c.  5.  n.  53.  Aus. 

(9)  ■\'crborum. 

(10)  Pccuniam  mulunm  datam.  fidg.  IJal. 

(11)  Imo  ,  ])utaudum  vidctur.  /.  6.  supr.  de  SC.   Maced 

(12)  lu  mora.  vulg.  IJal. 

(i3)  Novationc  quscdam  transfunduntur  ,  ul  obligatio  :  quaedaiu 
iion  trausfunduntur,  ut  mora.  Bcdd. 

(i4)  /.  5.  supr.  h.  1. 

(i5)  Legata  sub  conditionc  rclitla  novaii  iio^nint.  /.  4-  in  fiii. 
supr.  de  traiisact.  addc  /.    14.  infn.  infr.  h.   t. 


(16)  Scnsus  csl,  Pura  ,  et  in  dicm  ,  purc  ct  in  dicm  novari  pos- 
sunt ,  condilionalia  non  possunt ,  nisi  in  evcntum  condilionis.  ^«/f/, 

(17)  Eodciii  momcnto  obligatio  incipcre  ct  dcsincre  potcst,  in  co  si- 
milisJicrba?  quam  Gra;ci  t(j»jijLsps»  appcllant,  cujus  flossfatim  decidit, 
ucc  longitis  qu;nn  uno  aut  altcro  dic  consistit ;  cui  dcccrptce  non 
longior  vita  nuam  dicsj  vidc  Dioscoridcm  ct  Pllnium  :  aut  potius 
aniniali  ,  quod  iffuspoy  eliain  aji]icllafur,  quodijuc  circa  Hjpanini 
flinium  ,  qui  in  Bosphorum  iiifluit,  nasciliu' ,  quod  codem  die  quo 
ua  rifur  ,   iutciit.  vid.   Arist.  5.   de  iiatura  auiinaUum. 

(18)  Pcr  stlpulationes  quaj  judiciorum  cxccutionem  uon  spectanl , 
non  fit  novatio.  Buld. 

(19)  Datis. 

(20)  '^  icfori. 

(21)  Adde  /.  26.  iiifr.  h.  t.  Si  a  diversis  alternative  debita  pro- 
mitliintur  ,  non  fil  novatio :  ct  sic  alternativa  proptcr  suain  Lucer- 
titudincm  novationcm  impcdit. 

(22)  Et  vidc  Ant.  Eabr.  3.  coiiject.  3.  ^ 

(23)  Dos  ab  cxlranto  el  postea  ab  uxore  promissa  noa  duplica- 
tur  ,  et  iinica  solutionc  tola  obligatio  solvitur.  Bald. 

(24)  /.   20.  iifr.  h.   t.  vidc  Paul.   5.  seittent.  8.  §.  Uii. 

(25)  V.  /.   I.  5-  l'cii-  supr.  de  cxcrcitoria. 

(26)  /.  25.  iiifr.  h.  t. 

(27)  /.  20.  1/10:  h.  t. 

(28)  /.   23.  infr.  de  solutionib. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEXTUS 

Ve  actione  iutelcv.    i.  De  condiiione  mccssaria. 
2.   De  actii  et  itinere .,  de  usujruclu  ct  iisu^ 


9.   Idem  lib.   4^.   ad  Sabinuni. 

SI  piiiiillus  eine  lulcris  aiiclorilate  lem  salvam  fore  sti- 
I  ulatus  ,  pubes  factus  ,  ratam  slipulalionem  Labucril 
ncvandi  causa  :  lollilur  (utelas  actio.  si  non  habueril  ra- 
tum  ,  licel  lulelse  cgiisel ,  liabct  lamcn  adhuc  ex  slipula- 
tu  actionem  :  scd  judcx  tulela;  non  (1)  aliter  coudenina- 
re  dcLcl ,  tjuam  si  ex  stipulalione  liberalio  fieret. 

5.  1.  Qui  sub  co/iditione  slipulalur  ,  (/ncv  omniinodo 
extatura  (2)  est  ,  pure  (3)  vidttur  stipulari. 

5.  2.  Qui  (4)  actuni  stipulatur  ,  deinde  (5)  iter  ,  nl- 
hil  agit.  Itcm  usumfructum  slipulatus  ,  si  usum  stipule- 
tur  ,  niliil  agit.  Scd  qui  itcr  supulalus  actum  postca  sti- 
pnlelur  ,  aliud  magis  stipulatur  :  aliud  (G)  est  cnim  iler, 
aliud  aetua. 

I  yi7i  is  cui  recte  soluitur,  novarc  possit. 

I  lo.    PAtaus  lib.    II.   ad  Sabinum. 

CUi  (7)  recte  solviiur  ,    is    eliam     no^are    potcst     (8)  , 
excepto  eo  ,   si  mihi  aul  Tilio    slipulalus    sim  :   iinm 
Tilius  (9)  ncvare  non  potest ,  licet  rccte  ei  solvitur. 

Quid  sit  delcgare.    1.    Quibus  modis  delegatur. 
11.  TJi,piAj\us  [  lib.   27.  ad  Edictum  ]. 
jr\Elegare  (10)  esl  vice  sua  alium  reum  dare  creditori, 
JL/  vel  cui  juss^rit. 

5.1.  Fit  auiem  dclegatio  vel  per  siipulationcm  (11)  vcl 
per  litis  contesl;'tioncm  (12). 

Si  ca\cp!ione  tulus  ddeg,etur. 
12.  Paulus  hb.   3i.  ad  Edjctum. 

SI  fjuis  dclegaverit  debitoicm  ,  c[ui  (i3)  doli  mali  ex- 
ccplione  tueri  se  pcsse  sciebat  .  similis  videbitur  (i4) 
ei  fjui  donat  :  quoniam  remittere  exceptionem  videlur. 
•^-  Sed  si  per  i(.iicrantiam  promiserit  creditori  ,  nulla 
(juidem  excrplione  adversus  creditorcm  uli  potcrit^  cpia 
ille  simm  (j5)  reccpii  :  sed  is  qui  dclegavit ,  tenetur  (16) 
ccndictione  vel  incerti  ,  si  non  pccunia  soluta  csset  ,  vei 
certi  ,  si  soluta  csset  :  et  ideo  cum  ipse  pr^slitciit  pecu- 
niam  ,  aget  mandati  judicio. 

(i)  Solutioncm  rccusare  deLitor  polcst  ,  nisi  accipiat  apocham , 
vt  hic.  f;.cit  /.  25.  C.  de  libcrali  caina.  1.  3.  S.  j.  suijv.  dc  libc- 
rat.  lcgata.  l.  ult.    C.  de  solut. 

(2)  p:xtitiira.  vulg.  Hal. 

(3)  /.  7.  iii  fn.  iupr.  de  verh.  oblig. 

(4)  V.  /.   58.  supr.  de  verb.  oltig. 
(Ji)     l.  58.  supr.  dc  t^erb.  oblig. 

(G)     TJ  aliis  ,  de  quibus  vide  liic  Accursium. 

(7)  Id  csl  ,  pliis:  ct  ita  qiiod  plus  est  ,  aJind  est.  Goth.  vide 
Zan{.er.  de  cxccpt.  part.  3.  c.  5.  man.   jS^.  Ans. 

^f^  f"r^^'  "'  •^"'  ^'  "•  ^"/^'■-  '^^  pactis.  Imo  non  potest ,  /.  16. 
/.  25.  iiifr.  h.t.  /.  -Aj.  supr.  de  pact.soUc:  Novare  polcst,  qui  jure  suo 
solutum  rccij-it  :  non  potcst ,  qui  nudum  ministerium  prsestat  ,  /. 
122.  5.  I.  sup7\  de  \^erb.  oblig.  id  tameu  fallil  in  tntore  ct  procu- 
ratore  habcule  mandalura  cum  libera.  /.  2o.  /,  ult.  Jnfr.  h.  t.Paixl 
d.  scnt.  8.  ^.  uii.  infin. 

(9)     Sub.  adjectus. 

(ic)  Dclccatio,  cst  mutalio  creditoris.   vide  Conan.    6.  cap.    8. 
Imo,  ct  debitoris  et  crcditoris  ,  Cujac.  hic  .  siculi  novatio  ,  debiti  . 
cst  mulatio. 

(11)  /.  J.  C.  h.  t.  Lodie  eliam  fit  nudo  consensu.  /.  i5.  in  fin. 
supr.  de  reb.  cred. 

(12)  /  3  C.  h.  t.  facit  /.  29.  Jnfr.  h.  t.  l.  28.  Jnfr.  dc  solu- 
ttonib.  Goth.  Vidc  Joaim.  Zangcr.  dc  exccpt.  part.  3.  cap.  6. 
nuin.  67.  Ans.  /        r  1 

tur'/]«S^'^^'^^  ^^  *"'"*"   exceptionc  ,   qui   promitlit,  doaarc  vide- 
(i4)  Dclegatus  sc. 


De  non  debitore  delegato. 
i3.  Ulpiajnus  lib.  38.  ad  Ediclum. 

SI  non  dcbiionm  quasi   debitorem    delcgavero    creditori 
meo  ,   exceplio  locum  non  habcbit :  scd  condictio  (17) 
advcrsus  eum  c|ui  delcgavit,  competit. 

De  puritate  et  conditione. 
14.   luEiM  lib.   7.  Di^pulationum. 

QUoticns  (18)  quod  pure  debeiur  ,  novandi  causa  sub 
couditione  promittitur  ,  non  statim  fit  novalio  :  sed 
tuijc  demum  ,  cum  conditio  extileiit.  •^-  Et  idco  si  forte 
Stichus  luerit  in  obligatione  (19)  ,  et  pendenle  condi- 
tione  decesserit  (20)  ,  nec  novatio  continget  :  quia  non 
subest  res  (21)  eo  lempore  ,  quo  conditio  implelur.  Un- 
de  MarcePus  ,  etsi  post  moram  (22)  Stichus  in  conditio- 
nalem  obligationem  deduclus  sit ,  purgari  morain  ,  nec  iu 
scquentem  deduci  obligationem  ,  putat. 

§.  1.  Scd  si  ,  quod  sub  conditione  debetur  ,  pure  quis 
novandi  causa  stipuletur  :  nec  nunc  cpidem  statim  (23) 
novat ,  licet  pura  stipulalio  aliquid  egisse  videatur  :  sed 
lcnc  novabit ,  cum  exstiterit  couditio:  etcnim  existens  co- 
dilio  priniam  stipulationem  commillit  ,  commissamque  in 
secuiida  (24)  irausfert.  •f-  Et  ideo  si  forte  persona  promis- 
soris  pendente  conditione  fuerit  deportata  (26),  Marcellus 
scribit,  ne  quidcm  existente  conditione  ullam  contingere 
novalionem  (26)  :  quoniam  nunc  ,  cuin  cxtilit  conditio  5 
non  est  persona  quse  obligetur. 

De  siipulaiione  pa^nali. 
i5.  JuLiAKUs   [  lib.    i3.  Digestorum.  ] 
01  creditor  poonam  stii^ulalus  fuerat  (27)  ,    si    ad  diem 
O  pecunia  soluta  non  essel  :   novi-.lione    lacla   non    (28) 
conimillitur  stipulatio. 

De  sen-o. 
16.   Florentinus  [  lib.  8.  Instilutionum  ]. 

SErvus  (09)  nec  peculiarem  quidem   obligationem  citra 
volunlalem  domini  novare  potest  :    sed  adjicit    polius 
obiigalionem  ,  c[uam  pristinam  iiovat. 


D 


Quibus  modis  delegaiur. 
I7.   Ulpianus  [  lib.  8.  ad  Edictum  ]. 
Elcgjt.re  scriptura  ,  vel  nutu  (3o)  ,  ubi  fari    non  po- 
lest  ,  debitorem  suum  quis  polest. 


(i5)  /.   44.  supr.  de  cond.  indeh. 

(16)  /.   5.   i.   5.  in  fin.  supr.  de  doli  mali. 

(.7)  d.  5.  5. 

(18)  /.  3o.  infin.  siipr.  de  pactis,  §.  3.  i/crsic.  sed  si  eadem, 
Jnsl-   quibus  rnodis  toll. 

(19)  /.  72.  5-  I-  ii]fr.  de  solut.  Imo  slatim.  /.  5G.  in  fiji.  supr. 
de  veib.  oblig. 

(20)  /.   3i.   infi:  h.  t. 

(21)  TJbi  res  uon  subcst ,  ibi  reus  esse  non  potcst.  /.  38.  infin, 
supr.  defidejuss. 

(29)  /.  73.  5.  I.  infr.  de  solut.  Cseterum  nota  hic  agi  de  mor.-» 
facta  ante  stlpulafionciu  conditionalem.  vide  Cujac.  ad  /.  56.  ^.  8. 
supr.  de  vcrb.  oblig. 

(23)  Addc  /.  8.  5.    I.  supr.  h.  t. 

(24)  -^/-  secundam. 

(20)  /.  47.  supr.  de  fidcjussorib.  vide  Rolandum  a  VJ>lIe  ,  i. 
consil,   12.  iium.  4-  in  fin.  dixi  ad  /.  3.   C.  de  coll. 

(26)  Conditionalis  obhgatio  non  transit  ad  liscuiii  dcporlato  .nic- 
cedcutem.  atqui  legata  condilionalia  et  fidcicoinmissa  iranscunt  in 
fiscum.  /.  6.  5.  3.  supr.  ad  SC.   TrebcU.  l.  48.  in  fin.    infr.  de 

jure  fisci. 

(27)  Fuerit.  i>u\g.  Hal. 

(28)  V.  /.    II 3.  supr.   de   feib.  obl. 

(29)  /.   25.  infr.  h.  t.  l.    19.   infr.   de  solut. 

(30)  Nutu  ,  qui  fari  non  ]K)lost  ,  dcbitorem  suum  delegare  ,  ul 
ct  sei-iptura  ,  potest.  v.  /.  52.  in  fn.  supr.  dc  obl.  Goth.  Vide 
Zaugcr.  de  cxcept.  part,  3,  cap.  O-  n.   n.  47.  Ans. 


36 


D     I     G     E     S     T     0     R     U     ]\I 


De  pignoribiis  ,  hypothecis  ,  iisuris. 
18.   Pai;lt'S  [  lib.  "57.   ad  Edictum  ]. 

NOvatioiie  lcgitiine  lacta  ,  liberantiir  hjpollieca?  el  pi- 
gnus  (i)  ,  usurae  (2)  non  curruiit. 

Si  excepdone  tulus  cMcgetur. 
19.   Idem  lib.   69.   ad  Kdiclum. 

DOli  exceplio  quae  poterat  delegnnti  opponi ,  cessal  (3) 
in  persona  crediloris  cui  quis  de]egatus  est.  +  Idem- 
que  est  ,  et  in  ca^teris  similibus  excepliouibus  :  imo  el  in 
ea  quas  ex  Senatusconsulto  (4)  Illiofamilias  datur.  nam 
adversus  credilorem  ,  cai  delegatus  est  ab  eo  qui  mu- 
tuam  pecuniam  conlra  Senatusconsultum  dcderat  ,  non 
iitelur  exceplione  :  quia  uiliil  in  ea  proniissione  coutra 
Senatusconsultum  fit  (5) :  lanto  magis ,  quoJ  liic  uec 
solutum  repetere  potest. 

•^  Diversum  est  in  muliere  quae  contra  Scnatusconsul- 
tum  promisit  :  nam  et  in  secunda  (6)  promissione  in- 
tercessio  est.  "^-  Idemque  est  in  minore  qui  circumscriplus 
delegatur  :  quia  si  etiam  ninic  minor  est ,  ru?  sum  circum- 
venitur.  diversum  (7)  ,  si  jam  excessit  a^talem  viginti- 
quinque  annorum  :  quamvis  adhuc  possit  rcstitui  adversus 
priorem  creditorem.  'j'  Ideo  autem  denegantur  exceptiy- 
nes  adversus  secundum  creditorem  ,  quia  in  privatis  con- 
Iractibus  et  pactionibus  non  facile  scire  petilor  potest  , 
quid  intcr  eum  ,  qui  delegatus  est  ,  et  debitorem  acium 
est  :  aul  etiam  si  sciat ,  dissimulare  debct ,  ne  curiosus  (8) 
videalur.  et  ideo  merito  deaegauda  esl  advcrsus  eum  ex- 
ceplio  ex  persona  debitoris. 

Per  quas  personas  fii  novalio.    i.   De  pupillo  et  tutorc. 

De  procuratore. 

20.   Idem  [  lib.    72.  ad  Ediclum  ]. 

TVTOvare  possumus  aut  ipsi  ,  si  sui  juris  sumus  j  aut  per 

x^    alios  qui  voluntale  (9)  nostra  stipulautur  (10). 

5.  I.  Pupillus  (11)  siue  tutoris  aucloritate  non  potest 
novare  :  tutor  (12)  potest  (i3)  ,  si  hoc  pupillo  expediat: 
item  procurator  omnium  bonorum. 

De  eo  cui  dehilor  jussus  est  snli'cre. 
2^.  PoMPONius  lib.    1.  ex  Plautio. 

Sl  debilorem  mcum  jussero  (i/j)  tibi    solvere  ,    nou  sta- 
tim  tu  etiam  slipulando  id  novare  possis  :  quamvisde- 
bitor  solvendo  tjbi  liberaretur. 


De  ratihahitione  nocationis. 

22.  Paulus  lib.   14.  ad  Plautium. 

St  quis  absente  me  a  debitore  meo  stipuiatus  est  novan- 
di  ammo,  ego  poslea    ratum    (i5)    habuero  :     novo 
obligalionem. 

Jn  fzlius  acfionem  patris  nover. 

23.  PoMPONius  lib.    3.  ex  Plautio. 

Fllius  palris    actionem    iguoraute  (16)    eo    novare    non 
potest. 
De  slipulationc  qucs  non  coinmittitur.    1.   De  conditione. 

24.  Idem  lib.   5.  ex  Plautio. 
IVIOvatio  non  poiest  conliugere  ea  slipulatioue  quae  non 
i^    commiltitiir  (17).   f  Ncc  huic  contrarium  est ,  quod 
si  stipulatus  a  Titio  fucro  novandi  animo  sub    cunditione 
quod    mihi    Sempronius    debet  ,    et    pendenle    conditione 
Tilius  decesserit  (18)  ,  quamvis  ante    aditam    hei-editalem 
condilio  extiterit  ,   uovatio  ficret  :    hic    enim     morte  pro, 
missoris  nou  exlinguitur  t;tipuUitio  ,  sed    transit    ad  here- 
dem  cujus  persouam  (19)  interim  hereditas  suslinet. 
An  is^  cui  rcde  sohilur ,  novare  possit. 
25.   Celsus  lib.    X.   Digeslorum. 
]Vj"On  ideo  (20)  novare  veterem  obligatiouem    quisquam 
l^    recte  polest  ,  quod  interdum  recle  ei    solvitur.    nam 
et  his  ,  qui  (21)- in  noslra    potesiate  suut  ,     quod    ab  his 
credittim  est ,  recte    interdum   solvilur  ;    cum    nerao     eo- 
rum  (22)  per  se  novare  (23)  priorem    obligationem    jura 
possit. 

De  disjunclione. 
26.  Idem  lib.   3.   Digostorum. 

Sl  is  ,  cui  decem  Titius  ,  quindecim  Seius  debebat  (24), 
ab  Altio  siipulntus  est  :  ,juod  ille  aut  (25)  quod  Ule 
dehcat  dari  sihi  :  novatum  utrumque  non  est,  sed  in  po- 
testate  Attii  est  ,  pro  cjuo  velit  ,  solvere  ,  et  eum  libcra- 
re  :  flnganius  autem  ita  actum  ,  ut  allerutruni  daret:  nam 
alio  jum  utrumque  slipulatus  vidclur  ,  et  utrumque  (26) 
novatum  ,  si  novandi  animo  hoc  fial. 
De  tisuris. 
27.   Papinunus  lib,   3,   Responsorum. 

I^Mptor  cum  dclcganle  veuditore  pecuuiam  ita  promil- 
_J  tit  ,  Quidquid  ex  vendilo  d:re  facere  oportcf  ,  no- 
vatioue  secuta  ,  usuras  (27)  ueulri  post  insecuti  lemporis 
debet. 


(i)  Nisi  conveniat  iit  pignus  rcstituatur.  /.11.  §•  i.  supr.  de 
pignorat.  l.  un.  C.  eliam  ob  chivograph.  Gotlv  Vide  Zanger.  d.  loco, 
num.  70.  Ans. 

(2)  /.   27.  infr.  h.  t.  v.  quae  not.  ad  l.  50.  supr.  deverb.  obl. 

(3)  Quia  snuui  recipit.  /.    12.  supr.  h.   t. 

(4)  Macedoniano. 

(5)  Senatusconsultum  factura  cst :  idcoque  quod  solvcrlt ,  rcpo- 
iere  nou  potest  ,  tanto  magis  (it  quod  elc.  yul^. 

(6)  /.  8.  5.  2.  infui.  supr.   ud  SC.   Fetlcjan. 

(7)  Restiiiige  ex  /.   6.   C.  dr.  iutardicto  matrim. 

(8)  Crcditor  passim  et  indistincte  curiosus  cssc  noij  debct  , 
quam  in  rem  debitor  jTficuniam  sit  vcrsurys.  Ciccro  pro  Rdbirio  : 
non  dcbuit  is  qni  dahat  ,  in  quo  ille  ,  qui  accipicbat ,  pccmiiam 
consumerel,  qujerere.  e.\cipc  casuin /.  !•].  supr.  ad SC.  f^cllejan.  et 
l.  ull.  supr.  de  excrcitoria.  l.  3.  ^.  sed  si  acccpit.  supr.  de  in  rem 
vcjso.  Ita  Lcj^c  Gabinia  curiosilas  in  crcditorc  dobiderabatiir  :  vcla- 
J)at  cnim  ju;:  dici  de  pccunia  sub  iisuris  sniupta  jxt  veisuiam  ,  id 
est  ,  ut  cx  ea  pccunia  solvcrentur  usurfB  alii  debit;B.  Cui-  ?  ea  ra- 
tione  licri  videtiir  ,  ut  nsurifi  Uburarum  uni  solulaniin  debeantMr  ; 
quod  jns  non  patltur,  ne  inopcs  usuris  obruantur.  Vei^yna  igitur 
fraus  cst  ;  quse  ne  fiat  ,  ac  proindc  ne  crcditor  jus  crediti  amit- 
tal ,  in  muluando  diligcns  esse  debebat.  Alias  in  creditore  curio- 
sitatem  non  cxigimus  ,  hac  Lege.  ct  ,  ut  ex  M.  TuUio  diximus ,  pro 
Rabirio  Poitumo,  non  debet  is  qui  dat  ,  quo  ille ,  qui  accipit  , 
consumptiirus  sit ,  qu;Brerc.  addc  Cujac.  4-  (ni  .^nc.  in  l.  17.  su- 
«,"*■  ad  SC.   ycUcjan. 


(9)  /.  8.   infin.  supr.  h.  t. 

(10)  Vcluti  pcr  procura.orcm.  Paul.  5.  sent.  8.  5-  un.  in  fin. 

(11)  /.  9.   supr.  h.  t.  /.    i5.  infr.  de  snlut. 
(!■>)  /.    13.  5-    I.  supr.  de  adm.  ct  peric.  tut. 

(i3)  lino  ,  non  possc  vidjtur  ,  quia  tiansigcie  non  potest.  /.  ^G. 
in  fin.  siipr.  de  ndmin.  e.t  peric.  tut. 

(i4)  Habcns  poteslatem  solulionis  lecipicndiB  ,  non,  babct  jiolr- 
statcHi  obligaliouis  mutandx.  /.    lo.   in  fin.  siipr.  h.  t.l.  4.  C.  h    t. 

(i5)  llatiliabitionc  coiilirmatur  uovalio  ,  quae  a  principio  niau- 
dali  dcfcctn  non  tencbat.  Bald. 

(16)  /.   8.   in  fin.  supr.   h.  t. 

(17)  Id  est,  cx  stipulalionc  iniilili.  /.  1 15.  in  fin.  infr.  de  rcg.jur. 

(18)  l';tiam  hcreditale  jacentc  conlinijit  novalio. 
(19;   Vid.  /.   3i.  in  Jin.  siipr.   dc  hcred.  inst. 

(20)  /.  27.  supr.  de  pact.  Imo  idco.  /.  10.  in  fn.  l.  Ii-  siipr. 
da  pacl. 

(21)  /.    16.  .mpr.  h.  t. 

(22)  Non  liaJiCBtium  liberain  pcculii  administrationem.  /.  3^ 
infr.  h.  t. 

(20)  Et  donarc.  /.   28.  ui  fin.  supr.  de  pact. 
(i\)  l.  8.  ^.   4-  siipr.  h.  t. 

(2>)  Et  ita  eineudat  Antonius  Fabcr  ,  3.  conject.  3.  nt  jn  t, 
32.   imr.  h.  t. 

(26)  /.  32.  infr.  h.  t. 

(27)  /.    18.  infin.  sup.  h.  t.  27.  Eclog.   4-   cap.  20, 


LIBER    QUADRAG 

T)e  itipidatione  fundi  et  stipnlatione  Kstimntionis. 
28.  Idem  [  iih.  0..  J)Llirjiliouum  ]. 
TTTndum  Cornelianum  stipulalus  ,  qiianti  fiiinhts  est  , 
Jl  poslca  (1)  slipulor.  si  non  (2)  novandi  animo  se- 
cu nda  stipulalio  facla  est  ,  cessat  novatio  ;  secunda  vero 
stipulatio  lenet  ,  ex  qua  noru  fuudus  ,  sed  pccunia  debe- 
(ur.  iiaoue  si  reus  proniillpiidi  fundum  solvat  ,  secunda 
stipulatio  iure  (3)  nou  lolliliir  ;  nec  si  litem  actor  v.x 
prinia  conltstelur.  d^^nque  ujeliore  vcl  deleriore  facto  sine 
culpa  dclSiloris  pcslea  liu.do  (4)  ,  praescns  aeslimatio  fuu- 
do  petilo  recte  considerttur  (5j  :  in  aitera  (6)  vero  ea 
sestimalio  venit  ,  quae  secundae  stipulationis  tempore  fuit. 
Differentia  novaiionis  voluiitario^  ,  ei  judicii  accejjti. 

29.  Pallus  lib.   24.  Quaestionum. 

ALiam  causam  (7)  esse  novationis  volujilaria'  ,  aliain 
judicii  (8)  accepli,  muJta  exempla  ostindunt.  •f- Pe- 
rit  privilegium  dotis  ,  et  tutela}  ,  si  (9)  post  divor- 
tium  dos  in  (lo)  slipulalionein  deducatur  ,  vel  post(u) 
pubertatem  tutelse  actjo  novetur  ,  si  id  specialiier  actum 
esf,quod  nemo  dixit  lile  (12)  contcslata  :  nempe(i3)  enim 
deteriorem  caiisaui  nostram  faciaius  aclionejn  exeictnles  , 
sed  meliorem  (i4)  5  ^^  ^olet  dici  iu  his  acliouibus  ,  qucc 
lempore  vel  morte  finiri  possunt. 
De  pignore. 

30.  luEM  lih.   5.   Responsorum. 

PAulus  respondit  ,  si  credilor  a  Semprouio  novandi  ani- 
mo  stipulalus  csset ,  ita  ut  a  primo    (i5)  obligalione 
in  universum  disccdtr('liir :   rursum  easdera  rcs  a  posterio- 
re  debilore  sine  consensu  prioris  obligari  non  posse. 
De  rci  inlcri/u.    1.   De  duobus  reis  credcndi. 
3:.   Ve^lleitjs  lib.    3.   Stipulationum. 

ST  rem  alit|uam  dari  stipulalus  sum  ,  dciudc  eandem 
sub  conditione  novaudi  aninio  ab  eodem  slipuler :  ma- 
ncre  (16)  cportet  rtm  in  rebus  liumauis ,  ut  novalioni  lo- 
cus  sit.  nisi  si  per  proinissorem  steterit  ,  quominus  dartt. 
idcoque  si  homineiii  mihi  dare  le  oporteat  ,  ct  in  niora 
fueris  ,  quominus  dares  ,  etiam  defuncto  eo  tcneris  (17): 
et  si  prius  (iH)  <|uam  decedcret,  cum  (19)  jam  mora  fa- 
Gta  sit  ,  eupjdcin  a  le  sub  condilione  stipulatus  fuero  ,  et 
servus  postea  dccesserit  ,  deinde   conditio   exstiterit  ,  cum 


ESIMUSSEXTUS.  527 

jam  ex  stipidatu  obligatus  es  mihi  :  novatk)  quotj[ue  fiet. 
5-  1.  Si  duo  ;^2o)  rei  «tipulandi  sint  ,  an  aller  jus  no- 
vandi  habeat  ,  ([uarrilur  :  et  quid  juris  unustjuisque  sibi 
adquisierit  ?  fere  aulem  convenit  ,  et  uni  (21)  recte  sol- 
vi  ,  et  unum  (22)  judicii.iQ  petcnlem  lotam  rem  in  li- 
lcm  (23)  deducere  \  ilem  unius  (2^)  acccptilaiione  perimi 
ulriusque  oblif^ationem :  ex  quibus  colligitur  ,  uiiumtjuem- 
quc  perinde  sibi  adquisisse  ,  ac  si  solus  stipulalus  esset  , 
exccpio  eo  ,  quod  ctiain  faclo  ejus  ,  cum  quo  coramune 
jus  stipulantis  (^5)  est  ,  amitlcrc  debilorem  polest.  Se- 
cundum  qua?  si  unus  ab  alicjuo  stipulelur  ;  novatione  quo- 
que  liberare  eum  ab  altero  poterit,cam  id  specialiter  agit. 
eo  magis  cum  eam  stipulationem  similem  esse  solutio- 
ni  (2G)  existimemus.  alioquin  quid  dicemus,  si  unus  de- 
legavcrit  credilori  suo  communcm  debitorem  ,  isquc  ab 
eo  slipulatus  fuerit  ?  aut  mulier  fundum  jusserit  doti  (2^) 
promittere  viro  ,  vel  nupiura  ipsi  ,  doti  eum  promiserit  ? 
nam  tkbitor  ab  utroque  Ijberabilur, 
De  disjunctione. 
32.  Paulu.s  lib.  3.  ad  Neratium. 
''"jPE  hominem  ,  et  Seium  ,  dcccm  mihi  dare  oporlet  j 
X  stipulor  ab  altero  novandi  causa  ita  ,  Quod  te 
aut  (28)  Seiuni  dare  oportel  :  ulrumque  (29)  novatur. 
Pauius  ,  Merito  :  quia  ulrumtpie  in  posleriorem  deduci- 
lur  stipulalionem, 

De  donalione. 
33.   Trypiioniiscs  lib.  7.   Disputationum. 

SI  Tilius  donare  mihi  volcns  ,  delegatus  a  me  creditori 
meo  slipulai.fi  spopondit  :  non  (3o)  habebit  adversus 
cuni  illain  exceplionem  ,  ut  ,  quatenus  facere  polest  ,  con- 
demnelur  :  nam  adversus  me  tali  defensione  merilo  ule- 
batur  ,  quia  donalum  ab  eo  pelebam,  creditor  autem  de- 
bilum  persequitur. 

De  Jilio  vcl  servo-    i .   De  furioso  vel  procligo. 

2,  De  pluribus  obligcUionibus  simul  novatis. 
34.   Gajus  lib,   3.  de  verborum  obligalionibus. 

DUl/ilari  non  debet  ,  quin  filius  ,  servusque  ,  cui  ad- 
niinistratio  (3i)  peculii  pcrmissa  cst ,  novandi  quo- 
que  pecuiiaria  debita  jus  habeal  (3^)  :  utitj^ue  si  ipsi  sti- 
pulenlur,  maxime  si  etiam  meliorem  suam  conditionem  eo 


(i)     l.  29.   in  pr.  supr.  de  verlor.   ohlig. 
(.i)     /.    122.  ^.  4.  iupr.  dc  i'erb.  ollig. 

(3)  Civili  6c.  /.  t)5.  5.  2.  infr.  de  solut. 

(4)  rundo  ptlilo  prscsens  ctc. 

(5)  j4l.  co)i;.idejaljitiir. 

(G)  Aliiid  tbse  rtm  ,  aliud  rei  pretium  ,  Linc  collige.  /.  42,  «. 
1.  supr.  do  unifr.  l.  48.  infn.  infr.  de  furt. 

(7)  Vidc  Gotdd.  de  contr.  stipul.  cap.  5.  n.  70.  ct  seqq.  Ans. 

(8)  Difercuiiam  novationis  voluntariae  et  judicialis  obsava, 
/.    u.  in  Jin.  supr.  h.  t. 

(9)  Il^c  excm|  lum  cst  novationis  voluatarise. 

(10)  Addc  /.  8.  mfn.  supr-  h.  i. 

(11)  /.  9.  supr.  h.   t. 

(12)  IIoc  excmpliim  est  novatlonis  judicialis.  orgum.  l.ii.  et  l. 
i3.  J,  4.  supr.  de  pignorib.  ita  lilis  contcstatione  ^fit  novatio  judi- 
c.iahs.  Caelcrum  ,  an  privilrgia  primae  acfionis  repctita  intelligan- 
tnr  ,  in  novante  stipulatione  ,  vide  apiid  Bart.  hic. 

(i3)  /  139.  infr.  de  reg.  jur.  1.8.  supr.  de  compensat.  l.i.C, 
de  annali  cxcept. 

(i4)  Fjunt  enim  perpetuae  ,  qujp  temporariffi  crant.  /.  9.  ^.  3, 
tupj.  de  jurejur.  l.  8.  infn.  supt .  dc  fidejuss.  tutor. 

(■3)  A  prima.  vulg.  U,d. 

(16)  /.  14.  supr.  h.  t.  Goth.  V.  in  Lanc  1.  Cuiac.  Z.  25.  ohs. 
c.   17.  S.  L.  •' 

(17)  l'  5o.  in  fin.  supr.  de  verb.  olligat.  Imo  ,eo  defunclo  non 
tcneor,  cum  ejus  morte  purgelur  mora,  /.  14.  supr.  h.  t.  l.  72.  «. 
1.  infr.  de  solutionib.  ^ 

('8)  /.  91.  supr,  de  yetbor.  oblig. 


(19)  Ut  in  /.  7^.   infr.  de  solution. 

(io)  Yid.  Goeckl.  de  contr.  stip.  c.  12.  num.  6.  et  seq.  Aus. 
Adde  Joann.  Eobcrt.  lib.   1 .  sent.  jur.  c.  aS,  S,  L, 

(21)  /,   10.  supr.  h.  t. 

(22)  In  judicio  petcntem,  vulg.  Ilal.  addc  /,  2,  supr.  de  duo- 
lus  rcis. 

(a3)  Npvatio  Lpec  necessaria, 

(9.4)  /.    i3.   in  fin.  infr.  de  acceptilation. 

(25)  Stipulandi  est  ailrailtere  debitorem  etc,  Hah 

(26)  Acccptilatio  solulioni  comparatur,  /,  7,  5-  '•  i"  fn.  supr. 
de  liherat. 

(27)  Vid.  qus  nofavi  ad  /,   79    supr.  de  jure  dot. 

(28)  Et  ita  lcgit  Antonius  Faijcr  ,  3.  conject.  3,  movctur  autcm , 
quod  inalternativa  stipulatione  utraqiie  res  non  contineatiir  ,  nisi  lia- 
ctenus,  ut  altenitia  praestclur,  non  ctiam  ,  ut  ulraquc    pcli  possit. 

(29)  /.   26,   in  fin.  supr.   h.   t. 

(30)  V.  /.    12.  supr.  h.  t. 

(3i)  Peculii  administratio  cui  permissa  est  ,  novarc  potcst,  ut 
hic.  donare  non  potest ,  et  tamen  pactum  de  non  pefcndo  faccre 
potcst.  l.  28.  5.  I.  supr.  de  pact.  l.  7,  supr.  de  donat.  potest  ctiam 
alicnare  ct  pignori  dare.  /.  18.  in  fin.  supr.  de  pignerat.  Imo  ne 
pignori  quidcm  dare  potest,  /,  i.  f-  ••  *"/"*•  '/"^  res  pignori.  sol- 
ve  :  facti  qurestio  cst  ,  qiiousque  ci  sit  permissura  pcculium  admi- 
nisti-are,  d.  ^.  i.  An  juiarc  ct  dcferrc  juramcnluin  polest  ?  ntique. 
/.  20.  21.  supr.  dc  jurejur.  An  et  delegarc  ?  potest.  /.  48-  iu  fin. 
supr.  de  peculio. 

(32)  Cur  ?  Novare  potcst  is ,  cui  solvi  potesl,  /.  10.  supr.  h.  t. 
l.  20.  l.  2.1.  supr.  de  jurcjur. 


28 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     IM 


inodo  faciuiU.  Xam  si  alium  jubcant  stipulari  ,  interest  , 
utruni  donaiuli  (i)  animo  aliuni  jubeant  stipulari ,  an  ut 
ipsi  filio  ,  servove  ncgoliuin  gerat  :  (|uo  noniine  eiiaui 
rnandali  actia  pcculio  adquiritur. 

§.  i.  Adgnalum  furiosi  aut  prodigi  curatorcin  ,  novan- 
di  (2)  jus  liabere  niinime  dubitandum  cst  ,  si  lioc  fu- 
rioso  vel  prodigo  expediat. 

S.  2.  In  suinma  admonendi  sunius  niliil  vetare,  una  (3) 
stipulatione  plures  obligationes  novari  :  veluti  si  ita  sli- 
jjjileniur  ,  Quod  TiliiiDi  el  Sciuin  ndhi  dnre  oporlet  ,  id 
dari  spondcs  ?  licet  euim  ex  diversis  causis  singiili  fueraut 
obligati  ,  utrique  tamen  novationis  jure  liberautur  :  cum 
litriusque  obligatio  iu  unius  personam  ,  a  quo  uunc  sti- 
jmlejiiur  ,  coufluat. 

T  I  T.   m. 

PE  (4)  SOLUTIONIBUS  ET  LIBE^ 

ratiojsieus. 

Si  debilor  ex  pluribus  causis  unum  debitum  sobal. 

I.   UlpiAnus  lib.   43-    ad  Sabinum. 

QUotiensquisdebitor  ex  pluribus  caiisis  unum  debitum 
solvit  :  est  (5)  in  arbitrio  solventis  dicere  ,  quod 
potius  debifum  voluerit  solutum  j  et  quod  dixerit  ,  id  erit 
solutum.  Possumus  enim  cerlam  legem  dicere  ei  ,  quod 
solvimus  :  quotiens  vero  non  dicimus  id  quod  solutmn 
sit  ,  in  arbitrio  est  accipientis  ,  cui  potius  debito  acce- 
ptum  ferat  :  dummodo  in  id  constituat  solutum  ,  in  quod 
ipse  ,  si  deberet,  esset  solulurus  [  quoque  debito  se  exo- 
neraturus  esset ,  si  deberet  ]  ,  id  est  (6)  ,  in  id  debi- 
tum  ,  quod  non  est  in  coutroversia  (7)  ,  aut  (8;  in  il- 
lud  ,  quod  pro  alio  quis  fidejusserat  ,  aut  cujus  dies  non- 
dum  venerat.  Eequissimura  (9)  enim  visum  est  ,  crediio- 
rem  ita  agere  rem  debitoris  ,  ut  suam  ageret.  Pcrmitlitur 
ergo  creditor  (10)  constituere  ,  in    quod     velit    solutum  : 


dummodo  sic  consfiluamus  (n),  ut  in  ro  sua  coiisliiuc- 
roi  :  scd  conslitnere  in  re  pracsenli  ,  hoc  esl  stalim  ,  uL- 
que  (12)  solulum  (i3)  est  ; 

2.   FLoutJNTiNUS  lib.   8.   Institutionum. 

DUm  iu  rc  agcnda  hoc  hat ,  ut  vel   credilori   liberum 
sit  non  accipere  ,  vel  debitori  uon  dare  ,  si  alio  no- 
mine  exsolutum  quis  eorum  velit. 

3.   Ulpianus  lib.   43.   ad  Sabinum. 

C^^^terum  postea  non  permiltitur.  lla,>c  res    elTiciet  ,  ut 
i   in  duriorem  (i4)  causam  scmper   videatur  sibi  debe- 
re  acccpto  f  rre  :  ita  enim  ct  in  suo  constitueret  nomine. 
5.    1.  Quod  si  forte  a  neutro  dictum  sit  :     in    his  qui- 
dein  nominibus  ,  quae  diem  ,   [  vel  conditionem  ]  habue- 
runt,   id  videtur  solutum  ,  cujus  dies  (i5)  venit  : 
4.  PoMPOjvius  lib.    i3.  ad  Quintum  Mucium. 

ET  magis  ,  quod  meo  (16)  nomine  ,  quam  quod  pro 
alio  fidejussorio  nomine  debeo  :  et  potius  quod 
cum  (17)  poeua  ,  quam  quod  sine  poena  dcbetur  :  et  po- 
tjus  quod  satisdalo  (iB)  ,  quam  quod  sine  satisdatione 
dcbeo. 

i .   De  liberatione  iinius  ex  duobus  fulejussoribus. 

2.  De  sorte  ct  usuris. 

5.  Ulpianus  lib.  43.  'id  Sabinum. 

1N  his  vero  ,  qua;  pra;senti  die  debentur  ,  constat  ,  quo- 
tiens  indistincte  quid  solvitur  ,  iu  graviorem  (19)  caur 
sam  videri  solutum.  si  autem  nuUa  praegravet  (  id  est  , 
si  omnia  nomina  similia  fuerint  )  ,  in  anliquioi-em  (20). 
gravior  videtur  ,  quae  [  et  ]  sub  salisdatione  (21)  vide- 
lui-  ,  quam  ea  ,   quaj  pura  (22)  est. 

§.  1.  Si  duos  quis  dederit  fidejussores  ,  potest  ita  sol- 
vere  ,  ut  uuum  (23)  liberet. 

^.  2.  Imperator  Antoniuus  cum  Divo  patre  suo  rescri- 
psit ,  cuin  distractis  pignoribus  creditor  pecuniain  redi- 
git  (24)  ,  si  sint  usura;  debitae  ,  et  aliae  indebitaR  :  quod 
solvitur  in  usuras,  ad  utramque  (23)  causam  usurarum,  tam 
debitarum  ,  quam  indebitarum  pcrtinere.  puta  c{uaedam 
earum  ex  slipulalione  (26)  ,    qua:dum  ex  paclo    (27)  na- 


(i)  Id  enim  non  possunt.  7.  28.  $.  2.  supr.  de  pact.  l.  i.  §■ 
1.  supr.   qncB  ras  pign.  l.   'j.  siipr.  cle  donat. 

(2)  At  non  dcdicaadi  el  donandi.  vide  quae  notavi  ad  /.  12. 
supr.  dc  curator.  fur.  et  al. 

(3)  Una  novatione  plures  stjpulationGS  novare  possnnius. 

(4)  L.  8.  C.  43.  L.  II.  tit.  3().  7.  Eclog.  tit.  6.  ex  lih.  26. 
tit.   5.  List.  quibus  mod.   toU.  ohligutio.  in  princ.  3.  Extra.  28. 

(5)  /.  5.  5-  I-  .«"/"'.  h.  t.  l.  I.  C.  h.  t.  l.  21.  C.  dc  usur.  7. 
E^log-  S-  C.  '•  Goth.  Vide  Cost.  4e  quola  etratn,qu.  124.  nuin. 
22.  Menocli.  lib.  3.  prcesumpt.   i36.  ct  dc  iirbitrar.  crt.5. 4^3.   Ans. 

(6)  i.  e.  non  in  id  dcbitiim  ,  quod  cst  in  controversia..  Cujac. 
5.  observ.  34-  Contius ,  i.  lect.  ^].  manct  in  pliu-ibus  locis  dictio- 
nem  Non  praeposterari ,  ut  in  Z.  71.  supr,  de  adquirend.  vel  cmiu. 
hej^vd.  in  qua  ut  non  iterum  est  ,  pro  non  ,  ut  iterum  ,  ^iu  f/,  U 
101  «Vjc  tAi)  sh  tivxfj.(j)t^o\ov  ))•  7-  Eclog.  6.  e.r  lib.  26.  tit.  5.  c 
1.  id  est,  ita  tamen  ,  ut  non  in  id  ,  quoJ  extra  controver.siam  est. 
scusus  est :  Debitor  solveudo  ])otest  consliluere  ,  quod  potius  debi- 
tum  solutum  velit  :  si  non  constituit ,  crcditoris  est  conslitncre.  Jam 
fip.gamus  Titium  duccnta  Caio  cx  rautui  causa  dcbuisse  :  alia  vciQ 
centum  ,  vel  cx  negolio  controvcrso  ,  nondum  tamen  dcciso  ,  ut  cx 
causa  fidejussionis  ,  vel  ex  causa  cujus  dies  nonduin  venerit.  Finga- 
iiius  etiam  ccnium  Caio  a  Tilio  uumerata  :  crcditor  eo  casa  uon 
potcst  w  has  postremas  causas  pecuniam  acceptaip  imputarc.  Cur 
ita  ?  quia  si  ipsemet  in  ca  causa  csset  ,  nollet  iinpulari.  et  mciito : 
luagls  enim  prsesumitur  dcbiti  non  controvcrsi  ,  principalis  ct  pu. 
ri  ,  quam  controvcrsi ,  quam  accc,s.sorii ,  l.  97.  Lifr.  h.  t.  vel  nou- 
dum  prajsentis  solyendi  causa  solvissc  ,  /.  3.  in  Jin,  Infr.  h.  t.  simt 
enim  hx  causae  leviores.  Prcsumitur  autem  in  grayiorcm  ct  nos 
magis  onerantcm  causaia  velle  solvcre. 

(7)  Controverso.   vulgat. 

(8)  Haud  in  illijd  ,  quidain  ita  legunt  j  rcprjehcnsi  a  C>ijacip  , 
5.  ohscrvation.  3^. 


(9)     Tidc  supra  ,   ut  qijod  quisque  jnris, 

(,o)  Creditori.   vulgat.  Haloand. 

(n)  Jl.  constituat. 

(12)  Ouin  ct  aalc.  /.  21.  C.  de  umr.  Hinc  Cujacius  ,  i3.  nl- 
seiv.  3i:  colligit  ,  Tutoris  auctoritatera  post  ncgotium  gcstuin 
posse  intcrponi. 

(i3)  Al.  est  ,  dfbet. 

(i4)  /.   5.  infr.  h.   t.  7         ,        „ 

(i5)  Dics  jam  venit.  vulgal.  Haloand.  l.  i.  supr.  h.  t.  l.  loj. 
infr.  h.  t. 

(iG)  /.    I.  suiyv.  h.   t.  l.  97.  infr.  h.   t. 

(17)  /.  7.  injiii.  infr.  h.  l,  /.5.  in  fin.  supr.  de  centr.  in 
poisess. 

(18)  /.  5.  infr.  h.  t. 

(19)  /.  3.  supr.  h.   t, 

(20)  /.   89.  in  fin,  infr,  h.   t 

(21)  /.  4.  in  fin.  supr.  h.  t.  et  sic  graviora  ,  /.  3.  /.  4.  supr. 
h.  l.  pura  ,  d.  l.  3.  poeualia,  d.  l.  4.  satisdationib-is  obnoxia  ,  d. 
I.  4.  supr.  h.  t.  antiquiora  debita  ,  ut  hic.  in  dubio  praesumitur 
cxonerare. 

'"(22)  An  simplex,  ut  vult  Accursius?  an  sine  fidejussorc  ,  ut 
Pyrrhus  ? 

(23)  1.   1.  supr.  h.  t.  l.   24.  /.   101.  §■   i.  infr.  h.  t. 

(24)  Redrgit.   uulgat.   Hal. 

(25)  Id  cit ,  eequaliter  oranibus  summis.  L  55.  supr.  de  fidejuss- 
(2G)  Usurac  cum  dchentur  partira  ex  stipulationc  ,  paitiin  cx  pa- 

cto,  proliHm  distractorum  pignorum  in  litrasque  usura.s  Kqualitcr 
iraputatur,  tamctsi  quanlitatis^inaequalis  siiil.  7.  Eclog.  tit.  5.  c  1. 
et  22.  a.  lib.  26.  tit.  5.  cap.  3. 

.(27)  Natjiraliter  dcbctur ,  quod  cx  paclo  dcbetur,  vido /.  i.  supr. 
de  pactis. 


LIBER    QUADrAG 

laralilcr  (lebebanlur.  -{-  Si  vcro  summa  usurarum  dobita- 
rum  ,  et  non  dcbilarum  ,  non  cadem  sit  ,  jecjualiter  (i) 
ad  utramfjue  causam  proficit  ,  quod  solutum  est  ,  non 
pro  ral:i  :  ut  verba  rescripti  osleudunt.  f  Sed  si  forte 
usurae  non  sint  deliitoe  ,  et  quis  simpliciter  solverit  ,  quas 
omnino  non  eras  slipulatus^s)  j  Imperator  Antoninus  cum 
Divo  patre  suo  rescripsit  (3)  ,  ut  in  sorlem  cjdant.  Ei- 
c|em  aulem  rescripto  ita  subjicitur  :  Quod  generaliler  con- 
slituium  est  (4)  ,  prius  in  usuras  ruiminuni  solutum  ac- 
cepto  faendum  ,  ad •  eas  usuras  vidctur  pertinere  ,  quas 
debilor  exsolvere  cogitur  (5)  :  et  sicut  ex  pacli  conven- 
tioue  datae  repeti  nou  possunt  ,  ita  (6)  proprio  tilub 
non  nuineralae.,  pro  solulis  ex  arbitrio  pcrcipienlis  non 
liabcl)untiir. 

§.  3.  Apud  Marcellum  lib.  xx.  Digeslorum  quaeritur  , 
si  quis  ita  caverit  dcbitori  ,  in  sortan  et  usuras  se  acci- 
pere  :  uirum  pro  rata  ,  et  sorti  ,  et  usuris  decedat  5  an 
vero  prius  in  usuras  ,  et  si  quid  superest ,  in  sorte  .''  Sed 
ego  non  dubito  ,  quin  ha;c  cautio  in  sorte  (7)  ,  el  in 
iisuras  ,  prius  usuras  admiltat  j  lunc  deinde  ,  si  quid  su- 
perlaerit ,  in  sortem  cedat. 

6.  Paulus  lib.   4-   ad  Plautium. 

]V[Ec  enim  ordo   (8)  soripturae  spectatur    (9)  ,     sed  po- 

1\    tius  ex  (10)  jurc  (11)  sumitur  id  ,  quod  agi  videlur. 

Si  dehitor  ex  pluribus  causis  unum  debitum  solvat. 

n.  Ulpianus  lib.   43.   ad  Sabinum. 

Sl  quid  ex  faaiosa  causa  ,  et  non  famosa  debeatur  :  id 
solutum  videtur  ,  quod  (12)  ex  famosa  causa  debetur. 
Prouide  si  quid  ex  causa  judicati  ,  [  et  non  judicati  ,  ] 
debetur  ,  id  putem  sdutum  ,  quod  ex  causa  judicali  de- 
betur  :  et  ila  Pomponius  probat.  "j-  Ergo  si  ex  cavisa  , 
qujE  inficiatione  (i3)  crescjt  ,  vel  poenali  debelur  :  dicen- 
dum  est,  id  solutum  vidcri ,  qaod  (i^)  poenae  habet  libe- 
rationeni. 

8.   PAiTLrs  ]ib.    10.   ad  Sabinura. 

ILlud  non  ineleganler  scriptum  esso    Poniponius     ait ,  si 
par  (i5)  ct  dierum,  et  contractuum  causa  sit ,   ex  om- 
nibus  sumniis  pro  (16)  porlione  videri  solutum. 


ESIMUSSEXTUS.  ^39 

Dc  scrvo  adjecto  iolutiuni.    i.   De  solulionc  pcirlii. 

9.  Ulpianus  lib.  24-  ad  Sabinum. 

STipulatus  sum  ,  mihi  aut  Slicho  seri>o  Semprowi  solvi. 
Sempronio  sols^i  nou    potest    (17)  ,    quamyis  domkms 
servi  sit. 

§.  I.  Qui  decem  (i8)  debet  ,  partem  (19)  solvendo  in 
parte  obligationis  liberatur  (20)  ,  ct  rcliqua  qiiinque  sola 
ni  obligatjone  remanent.  f  Item  qui  Siickum  debet ,  par- 
te  Slicln  data  in  reliquam  partem  tenetur  (21).  Qui  autem 
hominem  debet  ,  pariem  Slichi  dando  nihilominus  homi- 
nem  debere  non  (22)  desinit :  dcnique  houio  adhuc  ab 
eo  peti  potest:  sed  si  debilor  reliquam  parlem  Stichi  sol- 
verit ,  vel  per  actorem  steterit  (^3)  quumiaus  accipial  , 
liberatur. 


Q 


De  adjecto  soluti 
Paulus  lib.   4-   ad  Sabi 


nam, 


Uod-  stipulatus  ita  sum  ,  mihi  aul    Titio  ?     Tilius   nec 
pelere  ,  nec  (24)  novare  ,  nec   acceptum    facere  po- 


lest  :   tautumque  ci  solvi  potest  (25) 

11.  PoiMPOKius  hb.   8.   ad  Sabioum. 

SI  slipulatus  fuero  ,   Mihi  ,  aut  pupilio  dare  (26) :   pro- 
missor  siue  lutoris  aucloritatc   solvendo    pupillo  ,     U- 
berabitur  (27)  a  me. 

De  procuratore.   De  adjecio  sohitioni.   4-   De  faho 
procuralore  ,  et  ratihabitione. 

12.  Ulpianus  lib.   3o.   ad  Sabinum. 

VEro  (28)  procuratori  (29)  r-ecte  soivitur,  Verum  au- 
tem  accipere  debemus  eum  ,  cui  mandatum  est  vel 
specialiter  (3o)  ,  vel  cui  omnium  negotiorum  aduiinistra- 
tio  mandata  est. 

§.  I.  Interdum  tamen  et  non  procuratori  recle  solvi- 
tur  :  utputa  (3i)  cujus  stipulaiioni  nomen  iusertum  est  (32), 
si  quis  slipulclur  sibi  ,  aul  Titio. 


(i)  /.8.  infr.  h.  t.  Iino  ,  non  reqnaliter  :  cst  euira  praesuraptio, 
quemvis  eas  usuras  potius  solvcre  vlUc  ,  quae  ex  slipulutiouc  dcben- 
tur  ,  quam  qu.x  ex  nudo  pacto.   arg.   l.  94.  in  fin.  infr.  h,  t. 

(2)  Quas  debebas  ex  nudo  pacto. 

(3)  Scnsus  cst  ,  Usuras  ,  quae  vclutL  ex  paeto  petL  non  pote- 
TUftt ,  si  debilor  sLmpIiciter  solvcrLt  ,  nuUa  mentiou>sf  >,facta  ,  quo 
nomLne  fiat  solutio  ,  in  sorlem  eas  dare  videtur  .  Eclo^g.  ihid. 

(4)  /.  48-  iu  fin.  infr.  h.  t.  l.   i.   C.  h.  t.  l.  36.  sufir.  de  pi- 


§" 


l.    21.    C.   de 


(5)  Utpolc  ex  slLpulatLono  dcbitas, 

(6)  Usur03  sicut  ex  paclo  datse  repeti  non  pnssunt  ;  ita  si  non 
datae  suut ,  quasL  ustiraE  ,  credLtor  diccre  non  potest  &e  quasL  usuras 
accepLsse.  Eclog.  ihid. 

(7)  lu  sortem  ,  ct  in  «isuras  admittatur,  sed  prius  in  usuras ,  et 
tunc  deLndc  eLc.  vujg-   ILd. 

(S)  Ordo  bcripturte  non  Lmpedit  causam  jurLs  ,  ac  voluntatis  : 
r.cc  attcndLlur  ,  ubi  rnesis  Legis  certa  est.  l.  77.  ^.  12.  supv.  de 
leg.  1.  addc  /.  \!\.  mpr.  de  peculin  legato.  l.  i3.  §.  i5.  siij.-r.  da 
dainno.  5-  34-  Inst  de  lcgdtis.  adde  Bart.  ad  l.  GaUus.  ^.  i.  su- 
pr.   de  liberis.  ad  t.  y.   ^.  prius.  supr.  de  uulgari. 

(9)  Imo  ordo  scrLplurae  spectatur.  l.  12.  5.  3-  supr.  da  leg.u. 
1.7.    14.   suj>r.  de  legat.  2.   /.   24.  5-    '7-  supr.    da  Jideic.  lihert. 

l.    I.  supr.  de  poss.  hcred.  pef,.  l.    1.  supr.  dc  fideic.  hcrejl.  pct. 

(10)  Id  est  ,  juris  dLsposilionc.  Atque  ita  pricio  voluntas  contra- 
bentium  exprcssa  :  Secnndo  juris  <lisj>osLtio  •  Tertio  ordo  sOripluiae 
inspLcLtur  ,  ct  sic  volmilas  lacita.  -     ' 

(11)  Ex  usu  ,  ct  cons  loludiuc. 

(12)-/.  97.  infr.  h.  i.  l.   i<4.  Lifr.  d.^  reg.  jur- 

(i3)  Ex  ea  aclione  ,  qi;<e^adversus    conntentcm  in  sftnpliim  ,  cx 

LnOciatione  crescLt  in  dupLiDj  ,  ut  cst  A'quiUa.  l.  23.  in  fn.  supr. 

ad  {.  Jquil. 

Tom.m. 


(i4)  l-  4-  iupr.  h.   t.  l.  97.  infr.  h.  t. 

(i5)  Alias  ,  si  impar  ,  cx  veteri  obiigalLoue  solutum  vidctnr.  vi- 
dc  quae  notavL  ad  /.   5.  supr.  h.  t. 

(16)  Suhaudi,  dimidLa  ,  vel  pro  rata  debLtL  cujuslibet. 

(17)  QuLa  solvi  adjecto  ,  aut  mLhi  potest.  l.S!i.  supr.  de  vcrh.^lil. 

(18)  Et  sic  quantLtatem. 

(19)  PartLs  solutio  ILbcrab  a  parte  oblLgationis  quanti^atera  coo- 
tincnlLs. 

(20)  Non  snmmo  jure  ,  sed  ex  sequLtate:  id  enim  si  adtfiLttitar  , 
Utcs  dimLnui  ccrtum  eril.  /.21.  in  fin.  supr.  de  reb.  cred.  An  id 
perpetuo  veruin   sLt,  vidc  Hotom.  20.  lUustr.  qumst. 

(21)  Iino  ,  quL  paitem  Sticia  deJerLt ,  iu  auUa  parte  se  hherat. 
l.   1.   §.   2.   supr.  da  vcrb.  ohlig. 

(22)  d.  5.  u.  l.  85.  §,  4.  supi\  da  verb.  vbl. 

(23)  /.  72.  infr.  h.  t. 

(24)  Adjectiis  soIgtLonLs  causa  ,  jus  peteuJL  ,  novandi  ,  et  acce- 
pto  fcrcildL  non  habct. 

(25)  V.  l.  59.  iiifr.  h.  t.  l.  44.  §.  4-  supr.  de  obl.  5.  4.  vcrs. 
phine.  Inst.  de  inutil. 

(26)  DarL.  vulg. 

(27)  Erat  igLtur  obligatus?  Imo  ,  non  cr.it.    arg.  l.  68.    j;i  Jin. 

(28)  Etlam  inoricntL.  PLIeus  qu.  14.  "alLud  si  falso.  /.  S.  C.  da 
cond.  indeh.  /.   19.   C'.  dc  furtis. 

(20)  V.  /.  34.   infr.  h.  t.  ■  . 

(3o)  Yerus  prjciuator  dicitur ,  specialis  ,  vcl  omniuni  ivutt.tio- 
ruai.  /.  J7.  S-  '6.  infr.  de  injur.  Gath.  viJc  /.  8«.  infr.  h.  t. 
et  ihi  notat.  Ans. 

(3i)  Ei  ,  cujus.  vtdg.  - 

(32)  1(1  c5t,  adjccto  solvi  potcst ,  ctiamsi  non  sit^^rocnralor  -pe- 
cLalis  ,  aut  oranium  bonorum.  /.   10.  sitj^r.   h.  t. 


i)3o 


D     I     G     E     S     T     0     R     U     IM 


de  vetuerir  ouiii  (i)  accipeie  ,  si  ii^uoraiis  (-2)  ])iohiI..i- 
tum  cuin  accipere  ,  solvam  ,  liberabor  (3)  ;  sctl  s;  sticv 
ro  ,  ncn  liberabor. 

§.  3.  Alia  causa  esl ,  si  mihi  proponas  slinulatuin  ali- 
qufm  sibi  ,  aut  Titio.  hic  cnim  etsi  probilxat  (4)  Xiie 
Tilio  solvcre  ,  solvendo  tamcn  liberabor  :  quia  certam 
condilionem  habuil  stipulatio  ,  quam  imamtare  (5)  uou 
potuit  stipulator. 

§.  i.  Sed  etsi  non  vero  procuratori  solvam  ,    raium  (6) 
aulem  Labeat  dominus ,  quod  solutum  est  ,    iiberatio  cou- 
lingit :  rati  enim  habitio  (7)  mandato  comparatur. 
i3.   JuLiAKUS  iib.   54.  Diiieslorum. 

RAtum  autem  liabere  dominus  debct  ,  cum  prjmum 
certior  faclus  est ,  sed  hoc  j>  vKcivti  (S)  ,  [  id  cst, 
luTii  laxamento  e.t  amplitudinc  ,  ]  et  cum  quodam  (g) 
spatio  (10)  temporis  accipi  debei.  sicut  in  legalo  cum 
de  (11)  rcpellendo  (12)  qua;rcrelur  ,  spaiium  quoddam 
tcmporis  adsumilur  ,  nec  miuimum  (i3)  ,  nec  maximum: 
c{  quod  magis  inlelieclu  pcrcipi  ,  quam  ex  (i4)  loculio- 
Ke  exprimi  posset. 

I-   De  tutovihus  ,  'j.  Ei  curatorihus.  8.   De  pupiUo. 
i4'   Ulpiaaus  lib.   3o.   ad  Sabinum. 

QVoA  si  ibrte  quis  ita  (i5)  solvat  ,    nt  nisi  ratum  ha~ 
hcatur  ,  CQndicat  :  si  doiiiinus  solutioncm  ralam  nou 
iiai,uerit  ,  condictio  ei  ,  qui  solvit  ,   conipelit. 

§.  i.  Sunt  quidain  iulores  ,  qui  honorarii  (\6)  appel- 
lantur  ",  sunt  c[\xi  rei  noliticc  (17)  gratia  danlur  •  suut  qui 
ad  hoc  dantur  ,  ut  gerant  (i8):  el  hoc  ,  vel  patcr  (19) 
adjicit  ,  ut  unus  (  pula  )  gerat  :  vel  voluniate  (20)  tu- 
torum  uni  commitlitur  gcstus  ,  vel  Practor  (21)  ila  decer- 
nit.  •f'  Dico  igilur  ,  cuicunque  ex  tutoribus  fuerat  (22) 
solutum  ,  etsi  honorariis  (  iiani  et  ad  hos   pcriculum  per- 


tinet  )  recte  (^3)  solvi  :  nisi  iulerdicla  eis  fuerit  a  Praj- 
tcre  adminislraiio.  nnm  si  intrrdicla  est  ,  nou  rectc  sul- 
vilur.  -Y  Idein  dico  ,  et  si  quis  scicns  suspeclis  poetuLilij 
solvat  :  nam  iis  intcrim  (24)  vidclur  inlerdicta  adaiim- 
slralio. 

5.  2.  Quod  si  remoto  soivit  ,  ei  [  solvit  ]  qui  lutor 
esse  desierat :    [  ct  ideo  ]  non  liberal-ilur. 

5.   3.   Quid  crgo,  si  ei  solvit  ,   i-a    cujus  locum  curator 
cral  constiluciidus  ,  utputa  relegato  in    perpeluuin    (^5) 
vel  ad  tempus  ?  Dico  ,  si  aate  solvit  •   quam    subslituere- 
lur  curator  ,  oporlere  iiberari. 

5.  4-  ^^^  '^^^^  ahfuturo  Reipuhlicce  causa  solvit ,  recto 
solvit.  quiuimo  et  si  ahsenti  :  si  modo  non  cst  alius  in 
iccum  ejus  substitutus  (2G). 

§.  5.  Sive  autem  legilimi  sunl  ,  sive  lestameniarii ,  sive 
ex  inquisilione  dati  :   rccle  vel  uni  solvitur. 

§.  6.  Ei  qui  iiotitiiE  (27)  giatia  datus  est  ,  an  recte 
solvatur  ,  videndum  est  :  quia  ad  (28)  inslruendos  coutu- 
torv  s  datur.  Sed  cum  tutor  sit  ,  iiisi  prohibitufji  fuerit  ei 
splvi  (29)  ,  puto  liberalionem  coutingere. 

§.  7.  Curalori  quoque  furiosi  recte  solvitur  ^  ilem  cu- 
ratori  sibi  (3o)  non  suliicientis  ,  vel  per  (3i)  aetatem  , 
vel  per  aliam  justam  causam  :  sed  et  pupilli  (32)  cura- 
lori  recte  solvi  constat. 

§.  8.  Pupillum  sine  tutoris  auctoritate  nec  (33)  solve- 
rc  posse  palam  est  :  sed  si  dederit  numraos  ,  non  (34) 
fient  accipienlis  ,  vindicarique  polerunt.  plane  si  fucriut 
consuuipa  ,  libeiabilur. 

i5.   Paulx-S   [  lib.  G.  ad  Satinum.    ] 

PUpillQ  (35)  solvi  (36)  sine  tuloris  auctorilate  non  po- 
lest.  Scd  uec  delcgare  (3^)  ])()test  :  quia  nec  alieua- 
re  (38)  ullam  rem  ^iotest.  si  lamen  solverit  ei  debitor  , 
el  nummi  salvi  (39)  sint  (^o)  ,  peleuteui  pupillum  duli 
mali  cxcepiioue  debiLor  summovebit. 


(1)  Tititim  sc. 

(2)  Si  prinsqiiam  sciiTni  mandatura  rcvocatiiin.  Maiidatariiis  ,  et 
piocurator  ignorans  niandaiiim  revooatum,  justc  solvil.  facit  /.  38. 
§.  I.  infr.  h.  t.  l.  17.  mpr.  de  off.  Prccs.  l.  ^i.  suj>r.  cle.  reb. 
cred.  l.'  11.  sup}\  de  SC.  Maccd.  l.  i5.  suyr.  mandali.  5.  10. 
Instit.  3e  mandut. 

(3)  Imo  ,  ignoranlia  ci  ,  qiii  jiroliibitus  cst  aUii<l  facerc  ,  non 
prodest.   /.   4-  supr.  de  mnvum.  vindicta. 

(4)  Possiira  eiiira  inviio  stipnlatore  ci  ,  qiii  adjectiis  est  solutio- 
nis  causa  ,  solyere.  /.    106.   htfr.  h.  t.  5.   4.  Instit.  dc  inut.  stipulat. 

(5)  Libtrtatem  semcl  reo  qiioesitam  creditor  (  co  invito  ^)  mu- 
tare  uoQ  poiest. 

(6)  /.  58.  /.    106.  in  pr.   infr.  h.  i. 

(j)  Ratibabitio  mandato  comparatnr.  /.  6,  5.  9.  supr.  de  nc- 
§otiis.  /.  bQ.,supr.  de  judiciis.  l.  i.  5.  14.  supr.  de  wi  l.  60.  /. 
l52.  §.   1.  infr.  dc  rcg.  jur.  vid.  /.   7.    in  fin.   C.    quod   cum  eo. 

(8)  I-Ioc  qi.id  .sit  vid.  /.  28.  supr.  de  probat.  /.  12.  $.  2.  inf: 
rntam  ;v/«  hab.  adde.quae  scripsi  de  verbo  -neipxTUTixus  ",  ad  /.2. 
iupr.  quib.  cx  caus.  in  poss.   eatur. 

(y)     Adde  /.    187.  5.   2.  jj.   3.  supr.  de  verlor.  ollig. 

(10)  /.    137.   5.   2.  sujir.  de  uerb.  olt. 

(11)  Vcl  dc  eo  iirspstando.  /.  i.  5.  8.  sujyr.  ad  l.  Fakid.  l.-io. 
irifiii.  supv.   de  statuUb. 

(12)  Id  Lst,  tepudiando. 

(i3)  Quo  quid  magis  accedit  ad  mcdium  ,  co  mclius  est:  ct  quo 
niagis  re<edit,  eo  tst  pcjus*  Aristot.  4.  Poliiic.  ct  Martial.  i. 
Epigr.   58.  Illud  quod  medium  est ,  atque  iiiter  utrumque  ,  probamus. 

(14)  Qiiam  clociilione.  vutg.  Ual.  Cnr  i(a?  quid  acqimm  sit  , 
aiit  quando  mora  committatur  ,  melius  intcUigi  potcst,  qiiain  scii- 
bi.  /.  "ii.supr.  de  usur.  l.  7.  5.  ^.  supr.  de  curcU.  furios.  eluliis. 
y'id.  1.   \l\  .  suj}r.  de  di\'ers.   tempor. 

(i5)  /.  14.  suj)r.  de  cond,  cuusa  dala.  adde  /.  2.  sujtr.  et  l.  8. 
Ci  de  ccnd.  indeb. 

(ifi)  De  quibus  vid.  /.  26.  $.  i.  sujv:  tlc  tcHain.  tut.  /.  3.  §. 
a.  supr.  de  adinin.  et  j>cric.   tut. 


(17)  Quid  sint ,  vide  §.  6.  infr.  h.  t.  I.  Sa.  §.  i.  supr.  de  t»- 
stam.   tut.    /.    1.   C.  de  perio.   tut. 

(18)  Ut  /.  3.  §.  I.  /.  47«  supr.  de  admin.  et  pcric.  tut.  §,  i, 
Instit.   de  salisd.   tut. 

(ly)  d.  l.  3.  /.  47.  et  d,  §,   i. 

(20)  d.   ^.    I. 

(21)  ./.    5.     I. 

(22)  riicril.   i'ulf;.  Ilal, 

(2.3)  Tutori  qualicumquc  (  legitlmo  tainen  )  rccte  solvitur  :  niai 
iulcrdicta  sit  ci  adminislratio  a  pnetorc ,  vcl  suspeclus  sit.  /.  ^d. 
§  5.  supr,  d,  admin.  et  peric.  tut.  Gotb.  Vid.  Azon.  Accms.  et 
Barlol.   ad  /.  ilsi  plurib.  supr.  dc  auct.  tut,  Ans. 

(2.|)  Ei  v  qui  siispcctiis  ])ostulafus  cst ,  administratio  intcrdicitur. 
§.  7.   Inst.   dc.  suspert.  l.  7.    C.  de  su^pect. 

(25)  /.  29.  sujn\  de  excnsalionib.  l.C).§.  6.  supr.  dc  tutelcE  et  rationib. 

(26)  /.   7    in  fin.  supr.  d".  curat,  furios. 

(27)  Vid.   5.    I.  supr.   h.   t. 

(28)  Tutoics  notitise  gratia  danlur  ad  instniendos  coiTtutores. 

(29)  Imo  ,  11011  solvitur    di\i  ad  /.   4-  •*"/"■•  <^''  auctoritate  tut. 

(30)  Id  csi  ,  ejiis  qiii  rcbus  suis  administrandis  non  suflicit. 
.     (3i)  /.   4-  in  fin.  infr.  rein  pupilli, 

(32)  Id  est  ,  ei,  qui  honis  pupilli  dalus  cst.  Tid.  /.  4-  "»  /'""• 
infr.  rem  pupilli. 

(3,3)  /.  9.  §.  2.  supr.  de  auc.t.  ttit. 

(34)  /.  29.  supr,  de  cond.  indeb.  §.  ult.  in  pr.  et  fin.  Inst. 
quib.  alicn.  non  licet. 

(35)  /.  28.  supr,  de  pact,  Ciccr.  in  Topicis ,  loco  a  differentia. 
§,   •>.,   I11.1t.   quib.  alicn. 

(36)  Dari  tamcn  recte  pofesh  d.  §.  ult. 

(37)  /.  48.  infin.  supr.  de  j>ccul.  l.  20.  iVi  fn.  supr.  dc 
noiuition. 

(38)  /.  28.  §.  2.  sujn:  de  pact.  l.  7.  sujn:  dc  donation.  §.  1. 
Instit.  quib,  alien,  non  licct, 

(3q)  d.  §.   2.  i'crs.  sin  autem  aliter. 

(4o)  Ycl  sit  lociipictior  factus.  /.  4.  §.  4-  supr.  de  doli  mali. 


LIBER    QUADRAG 

T)e  dchitore  sub  conditioue. 
\6.   PoMPoNius   [  lil).    i5.  ad  Sabinum  ]. 

SUb  condilione  debifori  si  (i)  acccptum  feratur  ,  po- 
stea  couditione  exislente  intelligilur  jam  olim  libera- 
tus.  Et  lioc  etiam  si  solutio  re  fiat ,  accidere  Aristo  dice- 
bat.  scripsit  enim  ,  si  quis  ,  [  qui  ]  sub  conditione  pe- 
cuniam  promisit  ,  dedit  eam  ea  couditione  ,  ut  si  coudi- 
tio  exstilisset  ,  in  solutum  cederet :  exisleaie  conditione 
liberari  cum  ,  nec  obstare  ,  quod  ante  (2)  ejus  pccunia 
faola  est. 

Si  procurator  suo  nomine  iol^^erit. 
17.   luEM   [  lib.    19.   ad  Sabinum  ]. 

(~^Assius  ait  ,  si  cui  pecuuiam  deJi  ,  ut  (3)  eam  cre- 
J  ditori  mso  solveret  ,  si  suo  (4)  nomuie  dedevit  , 
neuti-um  ]iJ)erari  :  me  ,  quia  non  (5)  meo  uomins  data 
sit :  illum  ,  quia  alienam  (6)  dederit.  cffitcrum  mauda- 
ti  (7)  eum  teneri.  sed  si  (8)  creditor  eos  nuinmos  sine 
dolo  malo  consumsisset ,  is  ,  qui  suo  nomine  eos  solvis- 
set  ,  liberatur  :  ne  ,  si  aliter  observaretur  ,  creditor  ia  Ju- 
cro  versareiur. 

De  dispensatorc  mawimisso  ,  51    (juis  vetei  eum  accipere  , 

cui  sohn  jusserat. 

18.   llLPrAMUS  [  lib.   41  •   ad  Sabiuum  ]. 

SI  quis  servo  pecuniis  (9)  exigendis  praeposito  solvisset 
post  (10)  nianumissionem  (11),  si  quidem  e^  con- 
tractu  domini(i2)  ,  sufficiet  ,  quod  ignoraverit  (i3)  ma- 
numissum.  Quod  si  ex  causa  peculiari  ,  quamvis  scierit 
manumissum  5  si  tamen  ignoraverit  ademptum  (i4)  ei  pe- 
culium  ,  liberatus  erit.  Utroque  autem  casu  nianumis- 
sus  (i5),  si  iutervertendi  causa  id  fecsrit  ,  furtum  domi- 
no  facit  (i6).  Nam  et  si  debilori  meo  mandavero  ,  ut 
Titio  pecuniam  soheret  ,  deinde  Titium  vetuero  accipere, 
idque  ignorans  debitor  Titio  simulanti  se  procuratorem 
solverit  :  et  debitor  liberabitur  ,  et  Titius  furti  actione 
tenebitur. 

De  icrvo. 
19.   PoMPoNius  lib.   21.   ad  Sabinum. 

FTJgilivus  meus  ,    [  cum  pro  libero  se  gereret  ]  ,  num- 
mos  mihi  subreptjs  credidit  tibi.   oblagari  (17)  te  rai- 

(I)  /.    12.   iufr.   de  acceptil. 

(i)  l.   137.  ^.  6.  iii  fin.  supr.  de  verb.  obl. 

(B)  AcWe  /.   10.  supi:  dc  dnnat. 

(4)  /.  82.  sapr.  de  jure  dot. 

(5)  Non  co  iiomlnc. 

(6)  /.  47-  infin,  supr.  innndati. 

(7)  Adde  /.    (2.   §.    10.  supr.  mandati. 

(8)  /.  94.  infr.  h.  t. 

(())     Vide  /.  63.  iiifr.  h.  t. 

(10)  /.  3'.i.  iii"r.  h.  t.  l.  4'-  supr.  de  reb.  ercJ. 

(II)  Hinc  orilur  causa  dubitandi  ;  tunc  enim  solvens  debitor  vi- 
detur  ei  ,  cnjns  mandalum  taoite  revocatum  est ,  solvei-e.  vid.  /.  l\i. 
mpr.  de  rcb.  cred. 

(12)  Fingamus  eiun  Kalcndario  domiiii  fuisse  praposilura. 

(i3)  /.    II.  in  Jiii.  supr.   dcpnsiti. 

(•4)  Potuit  enun  id  jii;tc  ignorarc,  cnm  manumissus  cx  testamrn- 
to  peculium  suum  comraunitcr  non  consequatur.  /.  .53.  supr.  da 
pecul.  /.  3.  supr.  de  mnnuirii^s.  quce  seivis  ad  uniuersitatem.  l-  un. 
C   de  peculio  cjus  ,  qni  libert.   mcruit. 

(i-j)  An  non  idem  ,  si  non  manumissns  ?  non  idem.  quamdiu 
pnim  «ervus  cst  in  potestatc  ,  fuiluni  quidem  facil  domino  ,  nulla 
tami3n  adversus  eum  dalur  aclio.  vid.  /.   i5.  /.    i6.  infr.  de  furtii 

(«G)  /.  38.  5.  ..  Infr.  h  t.  l.  43.  5.  i.  /,  44.  /.  ^o.  «.6.  Infr. 
«t  t.    19.    C.  de  furt.  ' 

('?)  Pcr  servum  fugitivura  adquiritur  dbtnino  obKgatio  et  do- 
miniiun. 

(18)  Solutio  facta  servo  fugitivo  a1i  ignoranlc  ,  cnra  liberat. 

(19)  Eo-casu  mihi  adquirit  domiuium. 
(io)  /.   12.  C.  h.  t. 


ES  muSSEXTUS. 


53i 


hi  Labeo  ail  :  et  si  oiun  liberum  existimans  solveris  (iH) 
ei  ,  bberari  te  a  me  (19)  5  sed  si  abi  solvi.sses  jussu  ejus, 
Vel  is  (20)  ratum  hal^uissct  ,  non  liberari  :  quia  priorc 
casu  raei  nummi  facli  essent  ,  et  quasi  mihi  solutum  in- 
telligerelur.  Et  ideo  scrvus  ineus ,  quod  peculiari  nomine 
credident  ,  exigendo  liberabit  debitorem  :  delegando  au- 
tem  ,  vel  novando  (21),  non  idem  consequeretur. 
De  pignore. 

S20.   Idem  lib.   22.  ad  Sabinum. 
I  rem  meam  qua;  pignoris  (22)  nomine  alii  essel  obli- 
gata,  debiiam  tibi  solvero  ,   noir  liberabor :  quia  (^3) 
avocari  (2^)  t.bi  res  possit  ab  eo  ,  qul  pjgnori  accepisset. 
De  siipulaiwne  ,  quanto  minus  ab  illo  exi^elur. 
21.   Paulus  lib.    10.   ad  Sabinuin.  ° 

SI  decem  .stjpulatus  a  Titio  ,  deinde  stipuleris  a  Seio  , 
(juanto  (25j  minus  ah  illo  consecu'us  sis  :  etsi  (26)  de- 
cem  petieris  a  Titio  ,  nou  tamen  absolvilur  Seius.  quid 
enim  ,  si  condemiiatus  Titius  iiihil  facere  potest?  sed  ct- 
si  (27)  cum  Seio  prius  egeris  ,  Tilius  in  nullam  part  ein 
liberatur  :  incerluiu  quip])e  est  ,  an  omnino  Seius  debi  lu- 
rus  sit.  denique  si  (28)  tolum  Titius  solverit ,  nec  debi  tor 
fuisse  vrdebitur  Seius :  quia  conditio  ejus  dt-ficit. 
Dc  filiofaiaUias. 

22.  Ulpianiis  lil).   45.    ad  Sabinum. 

Flliusfamilias  p;itre  invito  debitorcm  ejiis  liberarenon^ig) 
potest  :  adquirere  enim   obligatiou  >m     jiolest  ,    dimi- 
nuere  non  potesi. 

Quihu^  rasihus  invitus  i>cl  ignora'7S  lihcratur. 

23.  I^oMPONius  bb.   24.  ad   Sabinum. 

SOIutione  (3o)  ,   vcl  judioiiim  pro  nobis  accipiendo  (3. ); 
et  inviti  et  ignoraulf^s  liberari   (3^)  possumus  (33). 
De  fidejussore  duoruni. 

24.  Ulpianus  lib.   47-  ^'i  Sabinum. 

DBi  fidejussor  pro  dunbus  dena  fidejiissit,  obligatus  est 
in  viginti  :  et  sive  viginti  sive  dcina  solverit ,  ulruni- 
qiie  reum  liberabit.  Scd  si  quiuque  solverit  ,  videamus  , 
quem  ex  reis  relevet  (34)  i»  quiiKjue.  erit  ille  relevatus, 
de  (35)  quo  actum  esl :  aut  si  non  appareat  ,  antiquius  (36) 
debitum  erit  inspiciendum.  •j'  Idem  ,  et  si  quindecim  sint 
soluta,  si  quidem  appareat  quid  actum  sit ,   iu  dec2  m  5    et 

(21)  Vidc  /.   25.  supr.   de  nouationib. 

(22)  /.  69.  /.  98.  infr.  h.   t. 

(23)  Id  est  ,  quia  rcm  aitcri  obligatam  solvi  ,  res  illa  avocari  ti- 
bi  potest :  niliil  liberat  solventcra  ,  nisi  quod  creditori  solutura  ci 
avocari  non  potest. 

(24)  /•   I.   C  si  antiquior  credilor. 

(25)  V.  /.  ult.  supr.  de  reb.  crcd.  l.  116.  supr.  de  vevh.  obl. 
Hkc  stipulatio  subsidiaria  eft. 

(26)  Id  cst  ,  petitio  facta  reo  principali  in  soiiduin  obligato  noii 
hberat  eum  qiii  tenelar  in  subsidiiim. 

(27)  Pctitio  facta  ci  qui  tenctur  in  subsidium ,  non  eum  libcrat 
qui  principaliter  teiieltn'. 

(28)  Principali  solvente  ,  is  qui  lcnebatur  in  subsidiuin  ,  plene 
liberatnr. 

(29)  Pactio  filii  non  nocet  patri  agers  voUnti.  /.  3.  5-  4-  *'*P''- 
quod  quisque.  l.  3o.  sHpr,  dc  pactis.  l.  23.  C.  de  pactis.  viJ. 
/.   7.   C.  de  reb.  crcd. 

(30)  /.  40.  /.  53.  infr.  h.  t  l.  3^.  mpr.  de  neiiotiis.  /.1.5.  24. 
supr.  dc  exeivitor.  Ltst.   qtiih.  nod.   'ollit.  ollig.   in  princ. 


(3i)  Facit  /.10.   5.    I.  supi 


de 


rnin  vers.  I.  2o.   supr.  de  iii- 


terrogat.   l.   8.  in  fin.   l.   i\.  in  fin.   supr.  de  iwt^al. 

(32)  Ab  allero  :'  at  noa  ei  obhgari. 

(33)  Inio  ,  iniquum  est  facto  alioiio  libcran.  vid.    /.8.    in    ftu. 
supr.  de  negot.  •      ^y 

(34)  Relevarc  ,  Galli  Hecharger.  adde  de  boc  verbo  /.  unic   C. 
de  collat.  donator.  ucl  rcleiat.  lib.    10.  tit.  28. 

(3.1)  Adde  /.  5.  in  fin.  iupr.  h.   t.  l.  89*  infr.  h.  t. 
(36)  d.  l.  89.  infin.  ^ 


532 


DIQESTORUM 


aliuude  ,  quinquc  ernnt  rclevata  :  si  vcro  ncui  apparet  , 
tx  antimjiyre  coutjaclu  ciccem  ,  ex  aiio  quincjue  eruut  re- 
levata. 

/?ۥ  herede  ex  parte  ,  totuni  solvente. 

25.   PoMPONlt'S  lib.   3i.   ad  Sabinum. 

EX  parle  (i)  heres  iiislilutus  ,  si  decem  ,  quse  defnn- 
ctus  promiserat  ,  tola  solvit  ,  pro  parte  quidem  ,  qua 
Junes  esl  ,  liberabiiur  ;  pro  parte  autem  relic|ua  ,  ea  con- 
dicet.  scd  si  autequam  condicat  ,  ei  adcreveril  (2)  rc^li- 
qua  pars  hereditatis  ,  eliam  pro  ea  parte  erit  obligafus  : 
tl  idco  condicenti  indebilum  doli  mali  exceptionem  obsta- 
re  existimo. 

De  pignore  vendilo. 

26.   Idem  lib.   25.   ad  Sabinura. 

SI  creditor  fuudum  pignoralilium  vendideiit  ,  et  quan- 
tum  (3)  ei  debebatur  ,  receperii  :  debitor  libcrabitur. 
"j"  Sed  etsi  acceplum  (4)  emplori  pretium  tulisset  crcdi- 
tor  ,  vel  ab  eo  stipulatus  essct  ,  dcbitor  nihiloniiuus  libe- 
raiur  :  sed  si  servus  pignoratus  a  creditore  venierit ,  quam- 
diu  redhiberi.possit,  non  hberjibitur  debitor  ,  sicut  in 
ijuclilxit  piguore  veudito  ,  quamdiu  rcs  inciupta  ficri  pojsit. 
Si  quid  desit  juri  rei  solutcv. 
ij.   Ulpiamjs  hb.   28.  ad  Ediclura. 

ETiam   circa  slipulalionem     (5)  ,     et  ex  testamcnlo  (6) 
actionem  ,  si     rcs    tradita    fiieril  ,     qua»    debebalur  , 
tpamdiu  ahquid  juri  rei  dee&t  (7)  ,      adJmc    tanien     ipsa 
res  pitcnda  est :  ulputa  possum  fundum  petere  ,  hcet  milii 
traililus  sit  ,  si  jus  quoddam  caulionis  supererit  (8). 
De  pro  tmorc. 
28.   Paulus  hb.   38.   ad  Ediclum. 

DEbilores  solveudo  ei  ,  qui  pro  tutore  negotia    gerit  , 
liberantur  ,  si  (9)  pecunia  in  rem  pupilli  pervenit. 


De  oliigatione  dividua  i'cl  kidividua. 
29.   Ulpiajnds  lib.   38.   ad  Edictum. 

CUin  Slichus  et  Pamphilus  communi  scrto  promisHi 
sunt  ,  non  (10)  alteri  Sliclms  ,  alleri  Pamphilus  (11) 
solvi  [  non  (12)  ]  potesl  ,  sed  dimidijc  (i3)  singulorum 
partes  deJjentur.  |  Idcmque  (14)  est  ,  si  quis  aut  duos 
SticJios,  aul  duos  Pampliilos,  dari  pi-oraisit  ,aut  commuui 
duorum  servo  Iiomines  decem  (i5)  dare  promisit.  nam 
anibigua  vox  est.  decein  homiues  .,  quemadmodum  deceni 
dennrii  ,  atc|ue  uirmsque  rei  (16)  dimidiiun  duobus  mo- 
dis  intelligi  polest.  Sed  in  numuu's  et  oleo  ,  ac  frumeuto 
et  similibus  ,  cjua;  communi  (17)  spccie  contiueulur  ,  ap- 
parct  (18)  hoc  actura  ,  ut  numero  dividalur  obligatio  : 
quatenus  et  commodius  promissori  stipulaloribuscjue  est. 


s 


De  oblatione. 
3o.   Idkm  lib.   5i.   ad  Ediclum. 
I  debitor  offerret  pecuniam  quge  peleretur ,  creditor  nol- 
let  (19)  accipere  :  Pra;tor  ei  denegat  actiones. 


De  operis.   De  obligatione  ,  qun  consistil  in  non  faciendo , 

et  de  fidejussore. 

3i.   Idem  lib.   7.   Disputalionum, 

INler  artifices  longa  (20)  differentia  est  (21)  el  ingenii , 
et  naturje  ,  et  doctriuae  ,  et  institulionis  (22).  Ideo  si 
navcm  a  se  fabricandam  ,  quis  promiserit  ,  vel  insulnni 
ciidificandam  ,  fossamve  Jaciendam  ,  el  hoc  specialiter 
actum  est  ,  ut  suis  operis  id  peificiat  :  fidejussor  ipse  a?di- 
ficans  vel  fossam  fodiens  ,  nou  cousenlicnte  stipulatore  , 
uon  (23)  liberabit  (2^)  reum.  Quare  eliam  si  illis  stipu- 
lationibus  fidejussor  accesserit  ,  Per  (^5)  te  non  ficri  .^ 
quoininus  mihi  ire  agcre  liceat  ,  prohibeus  ire  fidejussor  , 
stipulationem  non  coramiltit:  et  si  palientiam  praeslet  (26), 
nou  elTiciet  ,  quomiuus  committalur  stipulatio. 


(i)     Adde  /.   18.  supr.  de  interrogationih. 

(2)  Pars  deLitoris  adcrescens  crcditori  ,  tollit  actioncm  ipsius 
creditoris. 

(3)  Alias  sccus.  l.  28.  supr.  de  rch.  crcd.  l.  9.  in  fin.  supr. 
de  distrcict.  pign.  1.    10.    C.  de  ohl.  et  aCt. 

(4)  Siciit  veia  prctii  acccptio  lilieiat  dcbitorcni  ,  ita  ct  ficla  : 
diunraodo  sit  a  Legc  probata  ,  ut  acceptilatio.  §.  i.  Inst.  quib. 
mod,  toll. 

(5)  Z.    i3i.  in  fin.  supr.  de  vcrh.  ohl. 

(6)  /.  5.  supr.  de  act.  empt.  l.  49-  $•  6.  supr.  de  lcg.   i. 

(7)  Deest  ,  quolus  detcvior  quam  oportct  ,  datiir  ,  l.  3.  I5.  i. 
supr.  coinmoclati.  ct  ila  de  rcliqnis  conveniri  potcst.  rf. /.  5.  rf. /.  49- 

(8)  Dtnuis  servum  alicnnm  traditnm  ,  slatulibcrura  ,  vcl  non- 
duni  noxa  solulum.   /.   72.  §.  pcn.  infr.  h.  t. 

(9)  Solvens  minus  lcgiliino  adroinistratori  ,  libcratur  ,  si  rcs  in 
domiiii  uiilifatcm  sit  convcrsa.  adde  /.  3i.  in  fin.  supr.  de  Iiercd. 
pet.  adclc  casum  /.   96.   infv.  h.   t. 

()o)  IIkc  ncgntio  decst' in  vulRata  cditione  ,  scd  tamen  nihil  in- 
tcrest  Iiic  ,  an  podcriuri  loco  ,  Infr.  negationeni  ponas  ,  dummodo 
liun  gcmincs.  Gvlh.  A  id.  iil  banc' lcg.  Gocdd.  cle  contrah.  stipu- 
lcu.  cap.  6.  num.  290.  Ans. 

(11)  Pampbilus  ,  'allcri  Sticbus  ,  altcri  Pampbilus  solvi  non  po- 
tcst.   Confius  i!a  lcgit. 

(12)  llaec  negatio  est  bic  deleuda  ,  si  superior  retinetur :  sin  mi- 
nus  ,  hic  retiiienda  est.  vid.  llobcrtum   i.   animadi^rs.  21. 

(i3)  Stnsus  cst  :  Si  Stlcluis  et  Pampbilus  promittuntur  commu- 
ni  .scrvo  ,  inler  dominos  et  beicdes  unius  domiui  spccic  fit  divisio, 
non  niimcro  :  diniidia  singulornm  singulis  dcbctur.  vide  /.  45. 
supr.  dc  verh.  obl, 

(i4)  Idcmquc  non  cst.  Cujac.  ad  /.  54.  supr.  de  verb.  ohl.  rc- 
prclKnsus  a  Roborto  i.  recept.  '.j.  et  2.  animadvcrs.  2i.  dorensus 
ab  Antoiiio  Mcrralorc  ,  2.  uol.  2f.  Sensns  cst  .•  Stirho-et  Paniplu- 
lo  promissis  ,  sjiccie  tit  divisio  ,  non  ntimcro  ;  duobus  Stichis  rt 
Pampbilis  ,  aut  dficem  promissis  ,  numero  ,  non  s|  ecic  ,  fit  divi- 
sio  :   idque  confirftial  te.x  .54.  lcx   117.  supr.  d-  verlorum   phliga/. 


Hnjus  Icctionis  ratlo  pcndet  ex  co  ,  quod  cum  dno  Stichi  promit- 
tuntur  ,  promittuntur  adjoctione  numcri  ,  rcs  in  ambigultatcm  inci- 
dat  ,  nnmorone  dcbcant  Slichi  dividi  ,  non  spccic  :  Numcri  divisio 
commodior  ost  promissori  ct  stipulatoribus  :  hanc  igitur  amplecti- 
mur  in  airbiguo  :  nam  et  candcm  aniplcctiinnr  ,  cuin  dccein  aurei 
sunt  prom'tsi  ;  quo  casn  eadem  cxistit  ambiguitas.  Singularia  cor- 
pora  nnmmornm  ,  an  numerus  dcbcat  dividi  ,  vide  Ciijac.  ihid. 

(i-i)  Joaunes  Bossianus  vetus  inlerprcs  ,  ut  ct  Accursiu*  et  Jo- 
annes  Robcrtus  ,  putant  bic  agi  dc  promissione  ccrtorum  hominum, 
lcgem  vcro  117.  supr.  de  verhor.  oW/'gaab/i.  loqui  de  incertis,atquc 
ita  conciliant  hanc  Icgcm  cum  d.  l.  117.  co  scilicet  scnsu ,  centuiu 
bominibus  iiicertis  promissis  nunicro  dividi  obligationcin  :  ccrtis 
cciitum  promissis,  specie  non  numcro  divisionom  fieri.  Id  Cujacio 
displicet  i."!.  ohscrvation.  24.  movetur,  quod  hic  fiat  mentio  deceiu 
bomiuum  ,  orgo  incortorum.  Verba  igitur  eam  iuttTprctationem  noa 
ftire.  An  foilo  scnttutia  Legis  id  innuitur  ?  ne  id  quidem  ;  nara 
in  deuariis  ,  dc  q;iibus  Infr.  h.  t.  compertum  jns  cst  numcro  di- 
visioncm  fiori.  Idcin  igitur  statim  debet  in  bominibus  :  nam  ct  hi 
ct  illi  commimi  el  promiscua  spccie  continonliir,  non  propria.  Pa- 
rem  ^tiiin  iisum  oinnes  denarii  ,  omucs  scrvi  pisestant  in  suo  gonc- 
rc.  vide  Cujac.  ihid.  et  Anlouium  Mcrc.rtorcm  2.   notat.  2.   infn. 

(i«)  jilii  remcdiuin. 

(17)  Vidc  hic  Alhcricum. 

(18)  Juris  interpretatione. 

(19)  Nolonli  accipere  dtbituin  ,  quod  offertuT  ,  actio  dencgatur. 
/.   72.  infr.  h.  t.   7.   Eclog.  5.  cap.  26. 

(20)  lino  exigna  difrereutia  est.  /.   i3.  infni.  C.  de  contr.  stipul. 

(21)  /.  26.  5.  12.  supr.  de  cond.  indeb. 'addc  l,  12.  supr.  de 
legat.  3. 

"(12)  Et  nationis.  /.   3i.  5.  21.  supr.  dc  oedil.  edict. 
(23)  Adde  /.   u.  infin.  supr.  de  leg.  3.  /.  Sg.  in  fin.  supr.  de 
statulih. 

(24)'  Nec  se. 

(^f))  /.  49-  $■   '•  •f"/"*-  cle  verb.  ohl. 

V-iG)  Rcus  non  prreslct. 


L  IBER    QII  ADRAG 

De  $eti>o.  De  morte  ejus  ,  fjui  juss^rnt  alii  sobi. 
32.   JtJLiAKXJS  lib.    i3.  Digrsloniiu, 

SI  servus  peculiari  (i)  uoTuine  crcdidorit  ,  eiquc  dcLi- 
lor  ,  cum  ignoraret  (2)  ,  domiuum  morluum  esse  , 
ante  aditam  heredilatcm  solverit  :  libtrabilur.  -j-  Idom  ju- 
ris  erit  el  si  manumisso  (3)  servo  debitor  pccuniam  sclve- 
rit ,  cnm  iguoraret  cipecuJium  couccjsum  (4)  uon  essc. 

•j-  INeque  inlercrit  ,  vivo  ,  an  morluo  doinino  pecu- 
nia  numeiata  sit  :  nam  lioc  quoque  casu  debitor  libera- 
tur.  sicut  is  ,  qui  jussus  est  a  creditore  pecuniam  Tilio 
solvcre  ,  (|uamrvis  creditor  niorluus  fuent  ,  nihilorainus 
recle  Tilio  solvil  :  si  modo  ignoraverit  creditorera  mor- 
tuum  (5)  esse. 

De  cviclione  ,  ck'.  stahdilero.   1.  De  homine  viilncralo. 

33.  Idem  lib.   52.  Digestorum. 

QUi  5//;;"  ,  eiut  Ti/io  (6)  fiindum  dari  siipulatus  est  , 
quamvis  fundus  Tilio  datus  fuerit  5  tamen  si  po- 
siea  (■;)  evictus  cst  ,  habcl  actionem  :  quemadmodum  si 
hominem  slipulatus  cssct  ,  et  promissor  slatuliberum  (8) 
Tiiio  dedisset  ,  isque  ad  libertatem  pervcnissel. 

5.  1 .--  Qui  Sticlmm  aut  Pamphihim  dari  promisit ,  si 
Stichum  vulueraverat  (9)  ,  non  magis  eum  dando  libe- 
ralur  ,  quam  si  sohmi  Stichum  promisisset  ,  et  a  se  vul- 
neratum  darct.  ^j^  Item  qui  hominem  dari  promisit  ,  ct 
vulncratum  (10)  a  se  offert  ,  non  liberalur.  Judicio  quo- 
que  acceplo  ,  si  hominem  is  cum  quo  agetur  ,  vulnera- 
tum  a  se  offcrt,  coiademnari  debebit.  Sed  et  ab  alio  vul- 
ueratum  si  del ,  condemnandus  erit  :  cum  possit  aiium 
dare. 

De  condictione  indehid.  i.  Si  homo  deleatur.  2.  De 
aUerjiolione.  3.  De  scno  cmnihus  negotiis  proeposito.  4. 
De  falso  procurctore.  5.  De  servo  fugitii^-o.  6.  De  dole. 
7.  De  eo  cjui  jufsit  cilii  solvi  cui  donure  volehat.  8.  Si 
dehilor  successerit  crcditori.  9.  De  prcvdone.  10.  De  so- 
lutione  pcirtis.  ii.  De  euceptione  perpetua  ,  et  condictio- 
ne  indehili. 

34.  Idim  lib.   54.   Digestorum. 

QUi  homincm  (11)  ciut  dccem  tihi  avt  Titio  (12)  dari 
prcmisit  ,  si  Tilio  partera  hominis  tradiderit  ,  mox 
tibi  decem  numfrnverit  :  ncn  Titio  ,  sed  tibi  partem  ho- 
minis  condicel  (i3)  (  quasi  indebilum  tua  volunlate  Ti- 
lio  soiverat  ).  \  Idemque    juris    erit  ,    etiam   si    morluo 


ESrMUS  SEXTUS.  533 

Titio  decem  solverit  :  ut  tibi  polius  ,    quam    heredi  Tilii 
parlem  horainis  coudicat. 

§.  I-  Si  duo  rei  stipubindi  hominem  (i4)  dnri  stipula- 
ti  fuerint,  et  promissor  ulrique  partes  diversorum  homi- 
nuin  dcdtrii^iS):  dubiiun  nou  est  quiu  non  liberelur. 
f  Sifd  si  tjusdem  hominis  parles  ulrique  dedcrit  ,  libera- 
tio  <:outingil.  quia  obhgalio  communis  e/liciet  ,  ut  quod 
duobus  sohitum  est  ,  uui  (16)  sohiium  esse  videalur.  Kam 
px  contrario  cum  duo  fidcjussorts  hominem  dari  spopou- 
d^-int  ,  diversorum  quidem  honiiuum  partes  dantes  non 
liberanlur  :  at  si  ejusdem  homiuis  paries  dcderint  ,  libe- 
rantur. 

§.  2.  S.lipulauis  sum  decem  mihi  aut  homiiem  {x^f)  Ti- 
tio  diiri  :  si  homo  Titio  datus  fuissct  ,  promibsor  a  me 
liberaiur  :  el  auiequam  lionio  daretur ,  ego  decem  peicre 
possum. 

5.  3.  Si  Titium  omnibus  nrgotiis  mcis  pra^posuero  (18)  , 
deinde  vefueio  eum  ignorautibus  (19)  debiloribus  admiui- 
strare  negotia  mca  :  debilores  ci  solvcndo ,  liberabuntur. 
nam  is  cjui  omnibus  negotiis  suis  aliquem  proponit  ,  in- 
lelhgiiur  (20)  etiam  debiloribus  mandare  ,  ut  procurato- 
ri  solvanl. 

5.  4-  'S^  nullo  (.21)  mandalo  intercedenle,  debitor  falso 
exislimaverit  volunlate  mea  pecuniam  se  numerare  (22)  : 
non  hberabitur.  et  ideo  procuratori  ,  qui  (2  3)  se  ultro  alie- 
nis  negotiis  offert  ,   solvendo  nemo  liberabitur. 

^.  5.  Et  cum  fugitivus  (24)  qui  pro  libero  se  gerebat, 
rem  vendidisset  ,  responsum  est  ,  cmptores  fugilivo  9oI- 
venles  a  domino  libcratos  non  esse. 

^.  6.  Si  gener  socero  ignorante(25)  fih'a  dotem  solvis- 
set  (26)  ,  non  est  liberalus  :  sed  condicere  socero  polest , 
nisi  ralum(27)  filia  habuisset.  et  propemodum  sijiiilis  est 
gencr  ei  ,  ((ui  absenlis  procuratori  solveret ;  quia  iu  ,(28) 
causam  dotis  parliceps  (29)  ,  et  cpasi  socia  obligationis 
palri  filia  esset. 

^.  7.  Si  dcbilorem  meum  jusscrp  pccuniam  Tiliodare, 
donaturus  ei  ,  quamvis  Titius  ea  (3o)  meute  acceperit  , 
ut  meos  nummos  faceret:  nihilominus  debitor  liberabitur. 
Sed  si  ^ostea  Tilius  eandem  pecuniam  mihi  dedissel,  num- 
mi  moi  ficnt, 

5.  8.  Quidom  filiumfamilias  a  quo  fidejussorem  acce- 
perat  ,  heredem  instituerat.  Quaesitum  est  ,  si  jussu  palris 
adisset  heredilatem  ,  an  pater  cum  fidejussore  agere  pos- 
set  ?  Dixi  ,  quotiens  reus  satisdandi  ,   reo  satis  accipiendi 


(i)    /.  35.  inf}\  k.  t. 

(2)  l.   18.  Supr.  h.  t.  l.  41.  supr.  de  rebus  cred. 

(3)  /.    14.  m  /in.  supr.  de  ollig. 

(4)  l.   2G.   5-  8.  supr.  de  cond.  indeb.  l.  unic.  C.  de  pecul.  ejus. 
(0)     /.  26.  §.   1.  siipr.  mandat.  l.   19.  5-  3.  supr.  de  donat. 
((3)     Id  est ,  adjeclo. 

(7)  Solnfio  fiicta  adjccto  rei  ,  qiiaB  postea  cvincilur  ,  aut  in  11- 
bcrlafem  cripilur  ,  non  libcrat  solvcntcm  a  pribtiiia  actionc.  /.  4«, 
/.  98.  infr.  h.  t.  l.  Gi.  supr.  de  evict.  l.  i3i.  S.  i.  sui)r.  dc 
verl,.  obUg.  ^  ' 

(8)  /.  G3.  supr.  de  cond.  indeb. 

(9)  .Al.  vulueravcrit. 

(10)  /.  9.  5.  3.  supr.  ad  exhibend.  vid.  /.  3.  5.  1.  /.  18.  5.  i. 
supr.  cnmmodati.  l.  i.  5.  16.  supr.  deposiii.  aut  occisuni.  /.  23. 
/.    91.  supr.  de  verb.  obl. 

(11)  lu  aitcruativa  solutio  parlis  facta  adjecto  ,  non  libcrat  sol- 
vcnfcm. 

(12)  Id  est  ,  adjecto. 

(i3)  /.  59.  infin.  infr.  h.  t.  hinc  colligit  Baldus  ,  Solntas  indc- 
bite  usuras ,  non  ab  institore  ,  sed  a  domino  rcpcti. 

(i4)  In  generc.  .  *       •         , 

(iS)  Et  male:  nec  cnim  ita.^olvi  potcst.  /.  23.  iVt  fn.  l.  26. 
sufjr.  de  oond.  indeb.   l.  u.  $.  i.  l.  i5.  sicpr.  de  lcgat.  2.' l.  85. 


5.  4-  supj'.  de  uerb.  obl. 

(iG)  Rationc  commnnionis  duo  rcputantur  ut  unus. 

(17)  Id  cst ,  rcm  aliam  cpiam  mihi.  /.  ult.  §.  5.  supr.de  verb.  obl. 

(18)  Vid.  /.  12.  supr.  l.  49.  infr.  h.  t.  adde  Paul.  4-  •seM^.  8. 
5.  unic.  infn. 

( 1 9)  Generali  procuratori  ignoranti  raandatum  a  dehilore  revoca- 
tum  po.«5uiniis  solvere. 

(20)  Pnepositns  omnibus  negotiis  intelligitur  quoque  praepositus 
ad  .solutionem  acctptandam.  /.  11.  supr.  de  pact.  l.  7.  §.  1.  supr, 
qiiib.  modis  pign. 

(21)  Vid.   /.    12.    C.   h.  t. 

(22)  Procuratori  ,  qucm  meura  esse  putabat  s  scd  falso. 
(:'3)  /.  58.  infr.  h.  t.  l.  8.   C.  de  cond.  indeb. 

(24)  Vide  /.    19.  supr.  h.  t. 

(2.5)  Vel  invita.  /.  28.  supr.  de  jure  dot.  vid.  /.  7.   C.  sohuo. 
(uG)  Post  divortium  .«cil.  d.  l  28.  /.   7.   C.  soliUo. 
(•>")  /.  58.  infr.  h.  t.  l.   i^.  supr.    ad    SC.  Felleiim.    dixi    Sd. 
riplan.  6.  5.  4. 
(•^8)  Nota  regiilam. 

(29)  Dixi  ad  /.  unic.  §.    i3.    C.   de   rei  uxoriix  acl. 

(30)  Tradens  altcri  maiidiUo  cndiloris  libeiatur  :  licct  illc  1.0 
aiiiiuo  quo  crcditor  inandavi.t ,  nou  iccipiat,  Casirem. 


534 


D     I     G     E     S     T     O     Tx     U     M 


hercs  existeret  ,  fjdejiissores  ideo  liberari  :     qiiia  pro    (i) 
eodem  apud  eundem  dcbere  iion  posseut. 

S.  q.  Si  praidu  id  ,  quod  a  debitoribus  hereditariis  exe- 
cerat ,  peleuli  Ixeredi(atem  restitucrit  (2)  :  debilores  Jibe- 
rabuntur. 

§.  10.  Si  decem  aut  homineni  dari  siipulalus  fuero  ,  et 
duos  fluejussores  accepero  ,  Titiuru  et  Moeviuin  ,  et  Ti- 
tius  quuK^ue  solverit  :  non  liberabilur  prius  (3)  quam 
Masvius  (pioque  quincjue  solvat.  quod  si  Ma;vius  par- 
tem  (4)  Lonnuis  solverit ,    uterque  obligatus  reraanebil. 

§.  n.  Qui  porpetua  (5)  exceplione  se  tucri  potest  , 
solulura  repetil  (6)  :  et  ideo  non  (7)  liboratur  (8)  . 
Quare  si  ex  duobus  reis  promiltendi  alter  pepigerit  ,  ne 
ab  eo  peierclur  (9)  :  quamvis  solverii  ,  niJnlominus  ai- 
TEer  obligatus  mauebit. 

Dc  seivo, 

35.  Alfesus  Vartjs  lib.  2.  Digestorum  a  Paulo 
epitomatorum. 

QUod  servus  ex  pecuiio  (10)  suo  credidisset  (n)  ,  aut 
deposuisset  (13)  :  id  ei  ,  sive  venisset  ,  sive  inanu- 
missus  esset ,  recte  (i3)  solvi  potest  (i4) '■  nisi  aliqua  cau- 
sa  intercederet  ,  ex  qua  intelligi  possit  ,  invilo  eo  cujus 
tum  is  servus  fuisset  ,  ei  solvi.  -^  Sed  et  si  quis  domiui- 
cam  (i5)  pecuniam  ab  eo  ibeneratus  esset  ,  si  p&/missu 
domini  servus  negotium  dominicum  gessissel  ,  idem  juris 
est  :  videtur  enim  voluutaie  doinini  ,  qui  cum  servo  ue- 
gotium  conlraheret  ,  et  ab  eo  accipere  ,  et  ei  solvere. 


SL  cjus  qui  uxorcm  prwgnantem  re.liquit ,  f^ius  loiwii 

dehitum  hereditarium  petat. 

36.  JuLiANus  Jib.    I.  ad  Urseium  Ferocem. 

SI  patcr  raeus  prajgnanle  uxore  relicta  decesserit  ,  el  ex 
causa  Iieredilaria  totum  hoc  ,  quod  palri  meo  debi- 
lum  fuissL't  ,  pelissem  :  niJiil  me  consumpsisse  (16)  qui- 
dam  exisiiinant.  si  nemo  nalus  sit  ,  recle  rae  egisse  :  ([uia 
in  reium  natura  verum  fuisset ,  me  solum  Jiercdem  fuis- 
se.  JuJiauus  notal  :  Verius  est  me  eam  partem  pardidis- 
se  (17)  pro  cpia  hrres  fuisscm  ,  anlequam  certum  fuisset 
uemiuein  nasci  :  aut  qnartam  (i8)  partem,  quia  tres^ig) 
nasci  poluerunt  :  aut  sextam  ,  quia  quinque.  nam  et  Ari- 
stdteics  (20)  scripsit  quiiaque  nasci  posse  :  (|Liia  (21)  vul- 
va)  muberum  totidem  receptacula  habere  possunt :  et  esse 
muiierem  llomag  Alexandrinam  (22)  ab  JEgypto  ,  quae 
quinque  simuJ  peperit  ,  et  tum  Iiabebat  incoJumes  ,  et 
lioc  et  in  ^lilgjpto  adlirinatum  (^3)  est  mihi. 
Si  fidijussor  paitem  solverit. 
87.   luEM  lib.    2.   ad  Urseium  Ferocem. 

QUotiens  uiuis  ex  fidcjusscribus  suam  (2 1)  partem  sol- 
vissot  (25)  ,  tanquam  negotium  reo  (26^  gessissct  , 
pciiade  habendum  est  ,  ac  si  reus  ipse  unius  fldejussoris 
partem  solvisset :  sed  tamen  ut  non  ex  sorte  decedat :  sed 
is  fidejussor  soius  Jiberatur ,  cujus  nomine  solutio  facia 
fuerit. 

De  adjeclo  sohitioni.  1.  Si  quisjussil  aliquUlsolvi,  de.in- 
dc  i'etuit  accipere.  2.   De  pluribus    obUg.dlombus    una  so- 


(i)     /.  95.  5.  2.  infr.  h.  t. 

(2)  A   3 1 .  in  fin.  supr.  dc  her?d.  pct. 

(3)  /.   46.  infn.  infr.  h.  t. 

(4)  5-    '•  ^fpr-  h.  t. 

(5)  Quod  rcpcli  potest ,  non  liberat  solventcm  ,  nec  correura 
cjus.  nam  eadem  solutio  non  potest  pareie  liberationem  et  soluti  re- 
petitionem.  l.  l^i.  supr.  de  cond.  indcb. 

(6)  Adde  /.   26.   $■    i3.  supr.  de  cond.  indeb. 

(7)  Cur?  quia  obligatus  non  fuit.  I^uUa  cst  obligalio  .  quoe  cx- 
ceptione  perpctua  elidi  potcst. 

(8)  An  ei  condiclio  coinpctlt  ?  compctit. 

(9)  Adde  l.    19.  5-    '•  stipr.  de  coitd.  indcb. 

(10)  /.  32.  siipr.  h.   t. 

(11)  /.    19.   supr.  l.  3.    C.  h.  t. 

(12)  /.    II.  in  fin.  supr.  depnsili. 
(liJ)  /.   20.   /.  21.  supr.  de  jnrrjur. 

(i4)  Ab  iguorante  ,  nam  i^uonujs  status  mutaticnem  j  solvcudo 
liberatur. 

(i5)  /.   18.  sup7:  h.  t. 

(16)  Id  est  ,  nihil  me  amisisse  hac  plus  rclitionc.  Gothofr.  Vid. 
Leoiiiu.  pmendat.  lib.  !S.  cap.  ly.  num.   12.  Ans. 

(17)  HtGC  le.^  pertinel  ad  pLis  pditiones.  cte  qulbus  divi  ad  tit. 
C   dc  pius  petition.  et  l.    1.  supr.  de  interrogat. 

(18)  Faul.  4-  sentent.  ultim.  Quotics  de  modo  quartre  rctinendiu 
quaeritur  ,  pr.optci-  periculinn  plus  pctcndi  ,  oflicio  jiidicis  aistiinan- 
tis  quarta  lacienda  est  ,  qnse  icmancat  apud  hcrcdcm. 

(rg)  /.  28.  in  fin.  supi'.  de  judiciis.  sed  et  plurcs.  /.  3.  §.  lo. 
«*p;\  de  suis  et  tegit. 

(ao)  lib.  7.  de  histor.  aniinnl.  4-  quanquam  dff  ((uinque  receptar 
ciiJis  vulvaruiu  uullam  ibi  mcntionem  iacit.  Quin  aL  ea  quoquc 
ojnnioiie  abborrcre  videtnr  lib.  4-  de  ganerat.  animal.  4-  semen  , 
inquit  ,  trahi  a  locis  utcri  ,  atquc  ob  cam  rem  multa  gcnerari  pro 
namero  locorum  et  acelabulorum  ,  quaj  unum  non  sunt  \  opinari 
luliil  rationis  cst. 

,(21)  Ideoquc  concludcbat  cum  esse  finera  multijngpe  homiriura 
paritionis ,  ncquc  ])hircs  umpam  siraul  "cnllos  compcrtuin.  lo. 
("reli.  2.  vid.  Ari.'-lol.  7.  d<;  histor.  animal.  4.  veriini  Aristoteles 
ia  eo  diipliciler  f.iUit.ir.  nam  et  pltires  uno  partu  cditos  cx  liisto- 
piis  constat ,  et  quinquc  rcccptacida  in  midicrum  vulvis  *syc  ue- 
gaotur.  Quod  ad  primuiu  atlinet,  in  jEgypto  ob  foecundum  potuii; 
Niii  imo  utci-o  scptem  intirdura  gcncrantur.  Trogus.  Quin  Plin.  7. 
(?.   1*.  3ori.bit  5  exlarc  in  njonumcnlis  rnediconua  ,  uno  abortu  12. 


pucrpcriaejccta  fuissc.  Tatlanns  adversus  Graecos :  Quid  ,  iuquit  , 
ad  rae  Periclcmcne  opus  mulieris  ,  qua3  uno  partu  3o.  infasles  pc- 
pcrit  ?  quod  plerique  luiraculuni  piitant  :  cum  potius  inagnae  iu- 
temperantise  fructus  hic  iestimari  debeat ,  et  iUa  ahominalio  videri  : 
utpote  siin.lis  scroplise  Romanoe  ,  qu.e  itidem  proptcr  eventum  si- 
miiiMn  sacrum  queijdain  cultuin  consecuta  feitur.  Albericus  refcrt 
muliercm  quandam  in  Germania  consignatis  conservatisquc  jam  in 
utcro  duorum  et  viginti  infantium  corpusculis  ,  abortum  fecisse  : 
abam  vero  etiam  septuagiuta  ,  imo  ,  ut  magis  mireris  .  aham  ejc- 
cisse  in  pclvim  cmbryncuJorum  auricularis  digiti  raagnit;idine  cc)r- 
puscuia  centum  et  guinquagiufa.  Ciijus  rei  facta  fidos  cst  tuuioubs, 
quibus  ohvolvchantur  ,  conscissis  :  addit  quoquc  plurihus  corura 
adfuissc  dUatationis  et  constructionis  raolum  ,  et  signa  alia  vitac 
complura  ,  cculis  tamen  iinperfecliorihus  ,  manuura  vcro  et  pcduiu 
digilos  fuisse  veluti  capdlares.  vide  Cceliuin  Rhodiginum  4-  ^<^<^'' 
23.  Sed  ista  levia  sunt  ,  si  cis  coinparcmus  prodigiosum  partum 
Margaritfe  Hollandise  Comitis  ,  quae  siih  Henrico  Imperatore  uno 
partu  trecentos  ct  sexaginta  liheros  vivos  edidit :  aijua  etiam  lustra- 
ii  postea  cxpiatos.  de  quc  vidc  Guiociaraiuuui  in  sun  Bclgica. 
Qiiod  al  rec. ptacula  atllnot ,  alii  plura  tribuunt  ,  scptem  scilicet 
lcrnis  dextru  sinistraque  constitutis  ,  uno  iu  mcdituUio  coinposito. 
Iihodigin.  4-  h-ct.  aS.  Avlceana  apud  eundcm  rcfert  tot  csse  recc- 
ptacula  in  vulva  animalium  ,  quot  profcruntur  uhcrura  papilia;.  [ 
quod  rcfdli  potcst  :  quia  ctsi  tribus  Hieinhranis  singuli  feetus  obli- 
gautur;  vulvoe  tamen  nulla  prorsus  loculamenta  sunt  ;  idque  prolia- 
ri  c.xi^criincnlo  potcst.  Philosophi  aliani  ab  Aristotele  et  Stoicis  ra- 
tioncm  attulcre :  nara  Erapodoclos  ad  quantitatem  ;  Asclcpiades  ad 
exccllcntiani  ^eminis  :  Ei-aslstxatus  ad  supeifoetalionem  caiisas  nu- 
m.M05i  partus  referehaut  .  PJutarch.  .5.  dc  placitis  Philosoph.  10. 
Sed  ei  de  re  ,  cl  de  mjltipUci  partu  ,  ejusque  causis  ,  vide  qux 
scripsil  Jouhertiis  iib.   3.  cap.    i.  r/cs  crreurs  populaires. 

(22)  /.  3.  supr.  si  pars  hered.  pctat.  l.   7.  supr.  de    reb.     dub. 
^apitolinus  in  Antonino.  Sfcrapiam  dicit.   l.  3.  supr.  si  pars  hcred. 


Capit 


/.  7.  su^w.  dc  rcb.  dub.  Scd  ct  sub  D.  Augusto  Imporatorc  ancdla 
Cresaris  Augusti  ia  agro  Laurcntc  jicperit  quinquc  pueros  ,  lo- 
GeU.  2.  et  in  Pelopoaneso  rci>erta  est  mulicr  ,  qusB  quinos  quater 
pcperit.  7.  Plin.  3. 

(•>3)  Tcstis  do  auditu  admittitur. 

(24)  Suo  noraincduntaxatpartcinsuair  f.olvcns,  alium  nqu  hbcrati 

(26)  ^''Olentt^^prcditori. 

(a<5)  Prfticipali  debcadi. 


LIBER    QUADRAG 

lutione  toUendis.  3.  De  ohligatione  honiinis.  4-  Ve ^fide- 
jussore  vro  eo  qui  reijndl.  cousa  ahfuit.  Si  fichjussor  hn~ 
niinem  prouiissum  occiderit.  5.  Si  debitor  successcril  fi^ 
dejussori. 

38.   AFRicANts  lib.   n.   (i)  Quaestionum. 

CUm  quis  sibi  aut  Titio  daii  slipulatus  sit ,  magis  csse 
aii  ,  ut  ita  (2)  dcmum  recle  Tilio  (3)  solvi  di- 
ceudum  sit  ,  si  in  eodcm  stalu  (4)  nnaiieat  ,  quo  fuil  , 
ciim  slipulatio  inl(  rponerf  tur.  cseterum  sive  iu  adoptio- 
uem  ,  sive  in  exiliiim  (5)  ierit  ,  vel  aqua  (G)  et  igui 
ei  inlerdictum  ,  vel  scrviis  lacius  sil  (7)  ,  iion  recte  ei 
solvi  diccndum  :  tacitc  (8)  enim  incssc  lixc  conveulio 
stipulatioui  videlur  ,  si  in   eadcm  (9)  causa  maneat. 


ESIMIJSSK  KTUS. 


535 


1.    1.   Si  debitorem  meum  jusserim  Titio  soh 


dein- 
de  Titiuiu  vetuerim  accipere  ,  et  debilor  ignorans  (10) 
solverit  :  ita  eum  liberari  exislimavit  ,  si  non  ea  men- 
te  (ii)  Titius  nummos  acccperit  ,  ut  eos  lucrelur.  alio- 
quin  ,  quoniam  furtum  eorum  sit  faclurus  ,  mansuros  eos 
debitoris  :  et  ideo  liberalionem  quidem  ipso  jure  non  pos- 
se  contingere  debitori,  cxceplione  tamen  ei  succurri  a;quum 
esse  ,  si  paratus  sil  condiciioncm  furtivam  ,  quam  adver- 
sus  Titium  liabct,  raihi.  pra'slare.  siculi  servatur  cum  ( 1  2) 
Diaritus  uxori  donaturus  ,  dcLilorem  suum  jubeat  solve- 
re  :  nam  ibi  quoque  ,  quia  nummi  mulieris  non  fiunt  , 
debitorem  non  lilKrari  \  sed  exceptione  eum  adversus  ma- 
ritum  luendum  esse  ,  si  condiclionem  ,  quani  adversus 
niulicrini  habet  ,  pra^stet  :  furti  tamen  actionem  in  pro- 
posilo  mihi  post  (j3)  divortiura  corapeliluram  ,  quan- 
do  (i4)  raea  intersit  interceplos  nummos  ncn  esse. 

5.  2.  De  pecuJio  cum  domino  actum  esl  ,  is  damna- 
lus  solvit  :  tt  (j5)  fldcjussorcs  pio  servo  acccplos  libera- 
ri  rcsjoudit.  eandem  cnim  pecuniam  in  (i6)  phires  caii- 
sas  solvi  posse  ,  aigumentum  esse  ,  quod  ,  cum  judica- 
tum  solvi  satisdalum  esl,  et  damnatus  rrus  solvat  ,  ncn 
sokmi  actione  judicaii  ,  sed  ctiam  ex  slipulatu  et  ipse  et 
lidcjussores  liUrenlur.  -f-  Et  magis  simile  (17)  esse  quod  , 
cum  (ib)  posscssor  heieditatis  existimans  se  hcrcdem  esse 
solvciil  ,  Ltres  iion    libeietur  :    tunc    enira    proplerea    id 


evcnire  ,  quod  ille  suo  nomine  indebiiaro  pecuniam  dan- 
do  ,  repelitionem  ejus  haberet, 

5.  3,  Qui  hominem  piomisit  ,  si  statuliberum  soivat  : 
magis  puto  ,  nou  (iq)  esse  exspeclaudani  conditionem, 
sed  el  credilorem  agere  posse  ,  et  illi  coudictioncra  com- 
petere  (20).  quod  si  interim  conditio  defecerit,  liberatur, 
perinde  atque  si  quis  pendcnte  (-21)  conditione  solvit  per 
errorem  ,  el  antequam  condiceret  ,  condilio  extiterit.  II- 
hid  nullo  modo  dici  conveniet ,  si  mortuo  Sticho  coudi- 
tio  delieiat  ,  liberari  debitorem.  quam\  is  ,  si  vivenie  eo 
defecerit  ,  liberaretur  :  quando  isto  casu  nullo  tempore 
pcrfecte  hominem  mium  fcceris.  alioquin  prope  erit  ut 
etiamsi  cum  servum  ,  in  quo  ususfructus  alicnus  est ,  mi- 
hi  solveris  ,  isque  [  usufructu  manente  ]  deccsserit :  ea 
solulione  liberatus  videaris.  quod  nullo  raodo  probanduin 
cst  :   sicuti  si  comnmnem   solvisses  ,  isque  dccessisset. 

5.  4-  Si  <i"is  pvo  (22)  eo  revcrso  hdejussciit ,  qui  cura 
Reipublica3  causa  abesset  ,  actione  qua  liberatus  sit,  dein- 
dc  annus  pra^tericrjt  :  an  fidejussor  liberelur  ?  quod  Ju- 
liano  non  placebat :  et  qiiidcm  si  cum  fidejussore  expe- 
riundi  polestas  non  fuit.  sed  hoc  casu  in  ipsum  fldejus- 
sorem  ex  Edicto  actionem  restilui  debere  :  quemadmodum 
in  eura  fidejussorein  ,  qui  (23)  hominem  prouiissum  oc- 
cidii  (2/1). 

5.  5.  Qui  pr<y  te  apud  Titium  fidejusserat  ,  pignus  in 
suam  obligationem  dedil  ;  post  idein  heredem  te  insliluit. 
quamvrs  ex  fidcjussoria  causa  non  tenearis  ,  nihilominus 
tamen  pignus  obiigaium  manebit  :  at  si  idem  alium  fi- 
dejussorem  dederit  ,  atque  ita  heredem  te  iuitituei-it  ,  re- 
ctius  existimari  ait  ,  suJjIata  obligatione  ejus  (25)  ,  pro 
quo  fidejussum  sit  ,  eum  quoque  ,  qui  fldejusserit  ,  libe- 
rari  (26). 

De  periculo  pccunice  solvendoe. 
39.   Idem  lib.   8.   (27)  Quacstionum. 

SI  soluturus  pecuniam  tibi ,  jussu  tuo  signalam  (28)  eam 
apud  numularium  (29)  ,  quoad  probarctur  (3o)  ,  de- 
posuerim  5  tui  periculi  eam  fore  (3i)  Mela  lib.  x.  sct-i- 
bit.  quod  verum  est  :  cum  (32)  eo    laraen  ,  ut  illud  ma- 


(i)    Vid.  Ciijac.  7.  ad  Jfric.  fol.  iSg. 

(2)  Tmo  ,  c\h  ron  njaiieat  in  eodem  stalii  ,  rccte  solvitiir.  /.  56. 
5.  V.  suyi:  d,-  ^erL  ohl.   ubi  dixi. 

(3)  Id  cst  ,  adjocto.  scnsus  est :  Adjccto  uon  potcst  solyi  ,  si 
itutus  adjccti  est  inutalus  in  deterius. 

(0     /.  y5.  5.   6.  infr.  h.  t. 

(.))     Id  est  ,  deportaiionem.   Cujac. 

(G)     Vide  quae  scripsi  ad  /.    i.   5.  1.  sitpr.  de  leg.   3. 

(7)  Aut  c  contrario  .«si  manumissus  sit.   Cujac. 

(8)  Hinc  Scneca  4.  de  benef.  3.  SuVest,  incjuit ,  t.ncita  exccptio, 
«  joteio,  si  d(l)d'o.  Eflice  nt  idcm  status  sit  ,  cuin  exigis  ,  qui 
luit ,  cuni  promiticrcni.  Destituere  leritas  non  crit  ,  si  aliquid  in- 
tervenerit  novi.  Quid  miraris  ,  cimi  condilio  promitlentis  mulata 
sit  ,  mufatum  esse  cousilium  ?  Eadein  mibi  omnia  prjesta  ,  et 
idem  sum. 

(9)  De  tacitis  conditionibus  vid.  Oidcndorp.  in  Topic.  in  loco 
ab  Auctorntae  seu  prcejudiciis.  u.  5.  ubi  intcr  creleras  sequentcs 
recenset  ,  Si  Deus  voJuerit  ,  Si  vixero  ,  Si  potuero  ,  Si  tenipus 
coiicedetur  ,  Si  «quum  fneris  arbitrafus  ,  Si  non  fucris  injuriosus 
aul  damnosus ,  Si  rcm  licilam  mandavcris  aut  pactus  fueris  ,  Si 
uacm  stn  vaveris  ,  Si  Lcx  aut  sunerior  id  probaverit ,  Si  neccssitas 
nie  in  contrarium  non  coegcrit. 

(10)  Vidc  /.  12.  5.  2.  supr.  h.  t.  Gothofred.  IntcUectum  bujus 
V  I-  vide  apud  Joaun.  Zaneer.  de  exception.  part.  3.  cap.  2. 
num.  91.  Ans.  t  1  r 

(11)  /.    18.  in  fin.  supr.  h.  t. 

y"^  (i  ^'  •^"   ^"  ■*"/^''"  '^''  donat.  int.  vir. 

[ii)  IIa:c  verba  ,  post  divortium  ,  delcnda  cs?e  censct  Antoniiis 
^afjcr  ,  3.  conject,    19.     esserjuo    aJj    iucpto   inlerprclc  ,    non    ab 


(i4)  Id  est  ,  quandoquidem.  nt  in  /,  4-  5-  ^^'  ^txpr.  de  usur- 
pat.  et  usucap. 

(i5)  Insiil.   quibus  modis  toUitur  obligat. 

(16)  /.   44.  infr.  h.  t. 

(17)  Et  map;is  dissimilem  esse.  Accurs.  Cuj.  hic 

(18)  A^ide  Romanum  cons.   108.  n.  9. 

(19)  Qni  certo  decipiendus  est ,  agcre  potest  ,  autequam  deceptio 
suiim  cflcctum  sortiafur. 

(20)  Imo  non  compelit.  /.  slntuliberum.  9.  5-  pcnult.  supr.  de 
statuliber.  vide  Antonium  Fabruiii  2.  conjecturar.  7.  ubi  u.olat 
Jurisconsultos  in  hoc  arliculo  dissensisse. 

(21)  Vide  /.   i6.  supr.  de  condict.  indeb. 
(2'.)  Pro  reo  jain  revcrso.  vulg. 

(23)  Vide  /.   49-  supr.  de  weib.   obl.  l.    19.  supr.  de  dolo. 

(24)  Vide  /.  32.  in  fin.  supr.  de  usur. 
(20)  Id  est  ,  rei  principalis. 

(26)  Vide  /.  32.  supr.  de  fidejussorib.  Goth.  Adde  Joann.  Zan- 
ger.   de  except.  pa  t.   3.   c.  9.  n.    11.   Ans. 

(27)  ^idc  Cujac.  8.   ad  Jfric.  fol.  20G. 

(28)  Signatam  pecuniam  deponcre  ,  <  st  sacculum  aul  bnlgam  cum 
pecunia  signatorum  sive  tcstitim  siguis  obsiguatam  dcponere.  /.  9. 
C.  h.  t.  vid.  /.  ult.  supr    dc  hg.  commiss. 

(■'9)  Solent  cnim  numiniilariis  pccuuiai  probandae  dari.  Menau- 
dcr.  d^Sk  fV/  T/iaV^ocj'  fj.tv  (j)ipfiv  t))»  vpoix  "*  *''  i^py^fov  KX- 
AsV   »'?(  ,  loK'/uy.<is   IS)}-   Ciijac.   ibid. 

(3o)  H.TC  obbiguatio  el  dcp.ocilip  non  fit  solvcndi  animo  ,  sed 
peciiniae  probandac  caiisa. 

(3i)  Quia  tua  cst.  /.    18.  5.  1.  supr.de  adquir.  vel  ctmilt.  poss. 

(32)  Id  cst  ,  ca  condilionc  j  similis  cst  loiiucndi  formula  in  i.  35. 
in  Jin,  supr.  locali. 


53G 


D     I     G     E     S 


niiue  sp<icletur  ,  an  per  le  steterrt  (i)  ,  qiioininus  ia  cou- 
tineuti  proban  tur  :  nain  tunc  perinJe  iuihenJuui  erit  ,  ac 
si  parato  uie  solvere,  tu  ex  aii(jua  causa  accipcre  nollrs. 
in  qua  specie  non  utique  seniper  tumn  periculum  erit  : 
quid  euiiu  si  inopportuno  (2)  tenipore  vel  loco  oblulerim  ? 
•t-  Ilis  consequeus  esse  puto  ,  ut ,  etiamsi  el  em- 
nlor  nunimos  ,  et  venditor  mercem  ,  quod  invicem  pa- 
ram  (3)  fitlei  habercnt  ,  deposucriut  ,  [  et  ]  nutoini  em- 
ploris  periculo  sinf,  uli(|ue  si  ipse  eum  apud  qucm  de- 
ponereutur  ,  elegerit  :  el  uiliikiminus  merx  quoque  ,  quia 
emptio  periecta  sit. 

Si  (iuis  pro  alio  soherit. 

40.  Marcianus  lib.   3.   Inslitulionum. 

SI  pro  (4)  me  quis  solvcrit  creditori   meo  ,    licel  jgno- 
ranle    (5)    nie  :     adquirilur    miiii    actio    pignoratitia. 
'^'  Item    si     quls    (6)    solverit  legala    (7)  ,    debent    disce- 
dere  legatarii  de  possessioiie  (8)  :  alioqiun    naicitur  liere- 
di  Interdictum  ,  ut  eos  dejicere  possit. 
De  accusationibus. 

41.  Papiniakus  lib.    1.    de  Adulteriis. 

T)  Eo  criminis  (9)  postulalo  ,  inlerim  nihil  proliibet  re- 
.L\  cte  pecuniam  a  debiloribus  solvi  (10)  :  alioquiu 
plerique  innocenlium  necessario  sumplu  egeljunt. 

42.  Paulus  lib.    3.   de  Adukeriis. 

SEd  nec  illud  proiiibitum  yidelur  ,  lic  a  (ii)  reo  (12) 
credilori  solvatur. 

De  accessionibiis. 

43.  UlpiAnus  lib.   2.   llegulavum. 

1N  omnibus  (i3)  speciebus  liberationuiu   etiam  (i^)  ac- 
cessiones    (i5)  liberantur  5    puta    adpromissorcs    (16)  , 
lijpolheca?  ,  pigriora:  pra^terquain  qucd  iuter  credilorem  el 
adpromissores  confasione  facta  reus  non  libtralur. 
De  pluribus  ejfectihus  unius  soJulionis. 
44.   Makcianus   lib.    2.   Rcgularuiu. 

IN  numerationibus  aliquando  evenit   (^17)  ,     ul    una  nu- 
meratioue  duse  obhgationes  lonanlur  uuo  momeuto.Ve- 


T     O     R     U     I\I 

luli  si  quis  pignus  pro  debilo  vendidLn-it  (uS)  creditori  : 
ovcnit  enim  ,  ut  [  et  ]  ex  vendito  (19)  toUatur  obliga- 
lio  (20)  ,  el  dobili  (21).  |  Item  si  pupillo  ,  qui  siae  tu- 
toris  auctorilate  inutuam  j)ecuniam  accepit  (22)  ,  legatum 
a  cicdilore  fuerit  sub  ca  conditione ,  si  eain pevuniam  (28) 
nwiLeravcrit  ,  in  duas  causas  videri  eum  numerasse  (2^)  : 
et  ia  debitum  suum  (aj)  ,  ut  iu  Falcidiam  heredi  impu- 
telur  •,  et  condiliouis  gralia  ,  ut  legatum  consequalur. 
•p  !tem  si  ususfruclus  pecuuiae  numeratae  legalus  fueril  , 
cveiiit  ,  ul  una  numeraUone  (26)  [  et  ]  libL-retur  her.,>s 
e.v  teslamenlo  ,  ct  obliget  sibi  legalarium  (27).  4-  Taa- 
lund(rm  est  ,  el  si  (28)  damnalus  fuerit  alicui  vendere  , 
vel  locare  :  nam  vendendo  ,  vel  locando  ,  et  liberatur  cx 
lostamenio  heres  ,  -£t  obljgat  sibi  legalarium  (29). 

De  dote.    1.  De  tutore  accusato. 
45.   Ulpianus  lib.    1.   Responsorura. 

GAllippo  rcspoudit.  Quamvis  stipulanli  uxori  vir  spo- 
pouQcrit  ,  direinpto  (3o)  inatrinionio  prxdia  ,  quoe 
d.)ti  eranl  obli.Quta  (3i)  ,  i/i  solutuin  dare  :  tumen  satis  (32) 
esse  ,  offerri  dotis  quanlitatera. 

§.  1.  Idcm  Frouloni  respondit  ,  perseveranli  tulori  in 
lulelx  admiuistrationc  ,  licet  (33)  capitis  reo  ,  poluisse  id 
quod  pupillo  {_'S])  boua  fide  debetur  ,  exsolvi. 

De  e(^ictio;ie .,  2.   JCi  ecslimatione  rei  in  solulum  dita^. 
4j.  Mahcianus  lib.   3.  liegularum. 

SI  quis  aliam  rem  pro  alia  volenti  solvcrit,  ot  evicta  (35) 
fiurit  [  res  ] :  manet  (36)  prislina  obligalio.  et  st 
pro  parle  fuerit  evicla  ,  tameu  pio  solido  obligatio  du- 
rat :  nam  nou  accepissct  re  (3^)  iulegra  creditor  ,  nisi  pru 
solido  ejus  fieret. 

§.  I.  Sed  et  si  duos  fundos  ,  verbi  gratia  ,  pro  debito 
dederit  ,  eviclo  (38)  allero  fundo  remanet  inlegra  obliga  - 
tio.  tunc  ergo  res  pro  re  soluta  hberatiouem  pra^stal  , 
quum  pro  solido  facta  est  suscipienlis. 


(1)  Tunc  enim  tcncris.  /.  72.  l.  79.  Infr.  h.  t.  l.  pf^.  in  fin. 
supr.  de  i'erb.  ohlig. 

(2)  PL<jcTnt)h:i"-  l-  3?-.  supr.  ch  usur.  l.  .^g.  in  fin.  snpr.  de 
verbor.  oblig.  Gotlj.  ViJe  Zaiigcr.  c/e  except.  puit.  3.  c  i.  n. 
220.  Ans. 

(3)  Sc(juestratio  fit  ,  si  cniptor  et  venditor  parum  fitlcl  inlcr  se 
habeant.  addc  hic  Bart.  ct  Gloss.  in  l.  Julianus.  i3.  ^"-  ofWri. 
supr.  de  acl.  empt. 

(4)  /•   23.  supr.  h.  t. 

(5)  Ignorantis  condltio  pote.it  per  aliiun  melior  licri.  /.  53. 
hfr.  h.  t. 

(6)  Tcrlins. 


(2)  /.    11.  supr.  ut  legat.  nomine. 


qiiam  jni3si'"i\icrant  ex  primo  deorcto. 

(9)  Altcrius  scil.  quam  majcstatis.  jiam  ci  s,olvi  nou  polcst.  /.8. 
C.  ad  l.  Jul.  majest. 

(10)  /.  4^-  5-  '•  "'^'*  '*■  ^-  ^-  4^*  S"  ^*  "JA'*  de  jure  Jisci.  vi- 
de  quae  notavi  ad  /.    \S.  supr.  de  donat. 

(ii)  Qui  solvit  credilori ,  ntuumos  aUcnat.  Picus  creditori  poteit 
KAvere  :  liam  sohitio  ex  nccessaria  causa  fit  ,  cun^  ad  cam  del>itor 
jure  obstringatur.  Hinc  conslat  ,  reo  perinissain  cssc  alienalioiKiu 
necessariam. 

(12)  Crimini.^  postulato. 

(i3)  Plurcs  sun{,  cnim  specics  Hberationum. 

(i4)  Libcrato  principaU  ,  accessorium  Uberatur  ipso  jurc.  /.  gS. 
5.  \.lnfr.  h.  t. 

(i5)  Accessiones  oblignlionis  ])rincipalis  sunl  pcrsonVe  vcl  rcs. 
Aocedunt  cniin  priucipaU  obligalioui  adpiomissores  ,  bypothccae  el 
I^igncjra. 

(l6)  Adpromissores  sinit  fidcjnssorcs.  ut  /.  64.  5-  4-  *"/'''•  •'<'^"'- 
Adpromisaores  sunt  proximi  a  fidcjussoribus  :  tt  ob  id  iyyua.i  vo- 
C^ut.  Adpromittit  ,  qui  pro  alio  promittit :  sic  adstipulalur  ,  qui 
pro  aUo  slipulatur.  Adpromissio  rcctc  scmper  iit ;  adstipulatio  iion 


scnipcr.  vide  Cuj.  ad  /.  5.  §.  12.  supr.  de  ferborum  olUgationib. 
dixi  ad  Festuni  in  vcrbo  adpromissor. 

(17)  /.   38.  5.   2.  supr.   h.  t. 

(ib)  Qui  pignus  pro  dcbito  soh'it ,  vendit.  et  e  coatra:  Qui  cre- 
ditori  pignui  vcndit ,  pro  dcbito  solvit.  /.  4-   C.  de  e\>ict. 

(19)  Quae  dcbitori  adversus  crcditoroui  com2>ctcl^at.  /.  l3.  C. 
da  pigiu 

(20)  Advcrsus  cmptorcnj. 

(21)  Dobitori  ,  qui  vendidit. 

(22)  Ex  qua  natiiraUtcr  obligatur. 

(23)  Qaaiu  natura  clbbct. 

( (4)  Sjiisus  cst :  Pupiilus  eo  casu  solveudo  libcrat  se  debito  na- 
tiiciUi  ,  et  conditioncm  legati  implct  ,  atque  ita  obligat  sibi  here- 
dein  ,   ut  lcgatum  prajstct. 

(2J)  Naturalc.   vidc  /.    ji).   sitpr.  de  obligat. 

(2G)  Facta  scilicct  ab  hcredo. 

(27)  Ad  restitucndaoi  pccuuiam.  /.  5.  5-  i-  ^upr.  de  usufruct. 
earuin  rernm. 

(28)  Horcs  .sc. 

(29)  Ad  prolium  :  atquc  ifa  uua  soUitio  ,  una  numeratio  ,  vcl 
pncstati')  ,  |iar(iin  parit ,  partiin  lolUt  obligationcm. 

(30)  Al.  diroplo. 

(3i)  Pactui.i  de  pignore  in  soluluin  dando  ,  non  prajjudicat  pos- 
.sidcuti.  /.  i().  iii  fin.  supr.  de  pign.  Golh.  Explical.  li.  log.  vidc 
apiid  C.->sp.  Rodcric.  de  ann.  redilib.  lib.  2.  cjucest.  i.  nuia.3-].  Ans. 

(32)  Iino  non  satis  est  ollcrri,  cum  uc  quidom  offorens  audiatur. 
/.  i^.  in  fin.  snpr.  de  prgii. 

(33)  /."41.  supr.  h.  t. 

(34)  PupiUo  dcbetur  bona  fide  essolvi.  Pctr.  Fab.  i.  semcsir.  2.'}. 

(35)  Vid.  /.  33.  supr.  h.  t. 

(3G)  Vidc  «d  hunc  locuin  Cuj.   19.  obs.  38. 
(37)  Rem  integram  crcditor  ctc.  \nilg. 
(3S)  /.  72.  supr.  Ue  evtcl. 


LIBER    QUADR  AGESIMUSSEXTUS.  5^87 

5,   2.   Sed  et  si  quis  per  doluin  (i)     pluiis    apstiinaUiin  Soluta  pecunia  quomodo  accipitur^  et  de  verbo 

fundum  in  solutum  dederit  ,    noa    liberalur  :     nisi  (2)  id  satisfactionis. 

c^uod  deesi  repleatur.  49.  MarcUnus  lib.  singul.  ad  Hypothecariam  formulam, 


De  pupillo.   1.   De  SC.   Macedofiiano. 
47.   Idem  lib.   4-  Regularum. 

IN  pupillo  ,  cui  sine  tutoris  aucicrilate  solulum  est  ,  si 
quaeratur  ,  quo  tempore  sit  locuplelior  :  tempus  , 
quo  (3)  agitur  ,  inspicilur.  et  ut  cxceptio  doli  mali  po- 
sita  ei  noceat  ,  tempus  ,  cjuo  agitur  ,  speciatur. 

§.  1.  Plane  (  ut  Scaevola  ajebat  )  etiamsi  perierit  res 
ante  jitem  conlestalam  ,  interdum  quasi  locupletior  faclus 
in'.elligi(ur  :  id  esl,  si  necessariam  (4)  sibi  rem  emit  , 
quam  (5)  necessario  de  suo  erat  empturus.  nam  (6)  hoc 
ipso  quo  non  est  pauperior  faclus ,  locupletior  est. 

•f*  Sic  et  in  filiofamilias  putabat  Macedonianuiu  cessa- 
re  ,  si  in  necessarias  (7)  causas  filius  mutuam  pecuaiam 
acceperit ,  et  eam  perdiderit. 

De  Prcstorio  pignore. 
43.   Marcelltjs  liJ).   sing.   Responsorum. 

^'''Itia  ,  cum  propter  dotem  (8)  bona  mariti  posside- 
ret  (9)  ,  omiiia  pro  domina  egit  (lo)  ,  redilus  (11) 
exegit  ,  et  moventia  distraxit  :  qusero  ,  an  ea  ,  quae  ex 
re  raariti  percepit  ,  in  dotem  ei  reputari  debeant  ?  Mar- 
cellus  respondil  ,  reputationem  ejus  ,  quod  proponerelur, 
Kon  iniquam  videri  (12)  :  pro  soluto  enim  magis  liaben- 
dum  est  ,  quod  ex  ea  causa  mulier  percepit.  sed  si  forte 
usurarum  quoque  rationem  arbiter  (i3)  dotis  recuperan- 
dae  habere  debuerit ,  ita  est  computandum  ,  [  ut  ]  prout 
quidque  ad  mulierem  pervenit  ,  non  ex  universa  summa 
decedat :  sed  prius  in  eam  (i4)  quantitatem  ,  quam  usu- 
rarum  nomine  mulierem  consequi  oportebat,  quod  noa  esl 
iciquum. 


SOlutam  pecimiara  intelligimus  utique  naturaliter  (i5)  , 
si  numerata  sit  creditori.  f  Sed  et  si  (16)  jussu  ejus 
alii  solvitur  ,  vel  creditori  ejus  ,  vel  futuro  debitori  ,  vel 
eliam  ei  ,  cui  donaturus  erat  :   absolvi  debet. 

f  Ratam  (17)  quoque  solulionem  si  credilor  habueril , 
idem  erit. 

-j-  Tutori  quoquo  si  soluta  sit  pecimia  vel  curatori ,  vel 
procuratori  (18)  ,  vel  cuilibet  successori  ,  vel  servo  acto- 


ri  ^19)  :   proficiet  ei  solutio. 


Quod  si  acceptum  latum  sit  ,  quod   slipulationis  no- 

mine  (20)  hypoiheca  erat  obligata  ,  vel   sine  (21)    sllpu- 

latioiie  accepSa  sit  :  solutionis   quidein    verbum    non  (22) 

proficiet  (28)  ,  sed  satisdationis  sufficit  (24). 

De  cere  soluto  pro  auro. 

5o.   Paulus  [  lib.    10.   ad  Sabiniim  ]. 

SI  ,  cura  aurum  tibi  promisissom  ,   ignoranti  ,  quasi  ai- 
rum  ,  aes  solverim  :   non  (^5)   liberabor.   sed    nec  v t~ 
potam  hoc  quasi  indebitum  solutum  ,     quod    sciens    (26^ 
feci  :  petentem  tamen  [  te  ]   aurum ,  exceptioue  (2^)  sum- 
movebo  (28)  ,  si  (29)  non  reddas  ajs  ,  (juoi  accepisli. 
De  dispensatore. 
5i.  Idem   [  lib.   9.   ad  Edictum  ]. 
r\Tspenscitori  (3o)  ,  qui  ignorante  diiibitore  reraotus  (Si) 
JL/  esl  ab  actu  ,  recte  solvitur  :  ex   voluntale     enim  do- 
mini  ei  solvilur  ^  quam  si  nescit  mutatam  ,     qui    solvit  , 
liberatur. 

De  satisfactione. 

S52.   Ulpiaivus  [  lib.    i4-   ad  Edictum  ]. 
A.lisfaclio  (32)  pro   (33)  solulione  esl  (34). 


(i)  Sub.  debitorls  ipsius  :  ne  alioquiQ  putes  dolum  creditorls 
hic  significari.  Nam  si  ita  esset  ,  hoc  casu  liberari  posset  debitor  , 
si  vellet. 

(2)  /.   34.   5-    'o-  siipr.  h.   t.  l.   7.    C.  de  except. 

(3)  /.  4-  supr.  de  excppt.  y\at(\\\2si\o\.di\'i  3Ldil,  Q,  C.  solut.  matr. 

(4)  l.    II.  5-    4-   supr.  dc  ininnrib. 

(5)  Rem  necessariam  quis  emisse  iutcMigitur ,  quam  de  suo  alias 
erat  empturus. 

(6)  Locupletior  intelligitur  ,  qui  non  fit  paupcrior ,  ciiique  niliil 
dcperit. 

(7)  /•  7-   S-    i4-  supr.  de  SC.   Maced. 

(8)  Suam. 

(9)  Ex  primo  decreto  scil.  dotis  servandfe  causa. 

(10)  V.  Quaesada  qu.  jur.  cap.  i5.  Cuj.  l.  i5.  obsen>.  cap, 
la.  Mod. 

(i  i)  Probatuv  possessio  frucluum  perccptione  ,  ut  hic.  sed  et  si 
rei  ij^si  quis  institit;  vcl  eam  salfem  nota  vcl  symbolo  adprehendit ; 
si  eaiu  coluit  ,  vcl  alteri  locavLt  per  iustiumcnta  locationum  ,  pcr 
invcstiturani  ;  si  alius  nostro  nomino  possiderc  passus  est  ,  vidc 
Sdmeidc^iaum  /;i  §.  rctiiiendce.  4-   Instit-  de  Interdict. 

(12)  Quia  inlssus  in  possessionera  ex  primo  decrcto  comparatur 
gcstori  negotiorum  ,  /.  i^.  in  fin.  supr.  de  rebus  auct.  is  autcm 
fructus  nou  lucratur. 

(i3)  Nota  dc  arbifro  dolis  rccupcrandie  ,  /.  i.  supr.  de  pact. 
dotul.  de  quo  Tertull.  2.  ad  uxoicm  :  sustinemus  earum  dotes  , 
quo  objcctione  (  sic  enim  pulo  Icgcndum  )  nominis  ,  raercedem  si- 
kntii  faciam  ,  aptid  arbitrum  ,  spcculatorcmqiie  litigaturi. 

(i4)  Fructus  Prretorii  pignoris  cxtcuuanl  dcbitum  :  primo  acces- 
sohuin  :  deindc  principale.  addc  /.   i.  supr.  h.  t. 

(i5)  Naturaiis  solutio  numeratione  perficitur.  adde.  /.  4-  §•  "• 
Siipr.  de  re  Jud. 

(16)  /.56.  infr.  h.  t,  Quod  crcditori ,  /.  4.  /.  12.  C,  h.  t.  vcl 
ejus  adininistratori  ,  /.  i3.  snpr.  de  lcg.  i.  vel  altcri  ejus  jussu  ct 
raUhabitione  solulum  est  ,  dcbitorcin  ipsum  liberat. 

(17)  /.  58.  infr.  h.  t. 

(18)  /.  34.  i.  3.  supr.  h,  t. 
Tom.m. 


(19)  /.   19.  C.  h.  t. 

(io)  Id  est  ,  per  modum  stipulationis. 

(21)  /.    17.  §.   2.   supr.   de  pact. 

(22)  Atqui  acccptilatio  nilul  aliud  cst ,  quam  solutio.  /.  7,  5-  '• 
supr.   de  lib.   leg. 

(23)  Sensus  est  :  A  contractu  ,  qui  re  peificitur  (  veluti  pigno- 
ris  )  acccptilatione  ,  aut  nudo  pacto  ,  pleue  non  liberaraur.  obliga- 
tio  quidem  dissoluta  est ,  secl  taraeu  scmper  verum  cst  pignorum 
dationcm  inlercessisse.  adde  /.    17.  5-   ^-  supr.  dc  pact. 

(24)  Iino  ,  non  sufficit.  /.  6.  injin.  supr.  quib.  imdis  pign.  uel 
hypothcca  soluitur.  Qui  liberatur  per  acceptilationom  ,  non  dicitur 
liberari  per  solutionem  ,  sed  per  satisfactioucm  :  soiutio  fit  num- 
mis  ,  satisfactio  aliis  etiara  modis. 

(aS)  /.   22.  supr.  de  i>erb.  nbl. 

(26)  /.   23.   5-    ••   supr.  de  inoff". 

(27)  Praesumitur  nemo  flonare.  /.  ^^,  §•   i.   supr.  de  pign.  aci. 

(28)  Solvens  scientcr  indebltiim  si=  lofo  auri  debiti  ,  non  intel- 
ligitur  donarc  ,  ut  hic,  Cur  ?  alia  conjectura  conjccturam  tacitae 
douationis  cxcludit. 

(29)  Vincentius  Lirinensis  ad^ersus  prophanas  nouallories  :  Au- 
ruin  accepisti  ,  aurum  redde :  nolo  mihi  pro  aliis  alia  subjicias  : 
iiolo  pro  auro  aut  imnudenter  plumbum  ,  aut  fraudulenter  seranien- 
ta  suppoiias :  nolo  auri  speciein  ,  sed  naturaiu  plane.  Auri  speciem 
dixit,  id  ,  quod  aurum  tantuin  vidctur  ,  ncc  est  tamen  aurum. 

(30)  /.  62.  infr.  h,  t,  vide  quae  scripii  ad  /.  i.  C.  si  advers. 
fscuin. 

(3i)  /.  38.  5.  3.  supr.  h.  t.  • ,    ,   c, 

(2  2)  Id  cst,datio  fidcjiissoris,  vel  .aliorum  pigoorura.  vide/.  53. 

snpr.  de  contrah.  einpt.  l.    i3.  §.  3.  §.  4.    supr.   dc  pign.     /.     4. 

L   3.  supr.  dc  re  judic. 

(33)  /.    i3.  §.  4.  supr.  de  pign.  /.  6.  5.  1.  supr.  quib.  mod,  pign. 

(34)  Quid  ita  ?  fit  volenti  satisfactio  :  idcoque  ut  solutionc  facta 
crcditori  ,  ita  satisfactione  liberatur  dcliltor  :  ca  parte  comparai  i 
potest  satisfactio  solutioni  j  utraqiie  enim  cuudera  cliectum  praestat, 
ncinpc  li]jcrationem. 

68 


538 


DIGESTORUIM 


Pc  soluiione  })ro  alio. 
53.   Gajls  [  lib.   5.   ad  Edictum  Provinciale  ]. 

SOIveie  (i)    pro  ignoranle    (2)    et  invilo  cuicpe  licet : 
cuin  (3)  sit  Jure     civili    consliluUinx  ,     licere    etiam 
igioraiilis  invi[i(}ue  mcliorom  conditionem  facere. 
F'crlum  solutionis  quomodo  accip7'rrr. 
54.   Patjlus  [  ]ib.    56.   ad  Ediclum  ]. 

SOlulionis  veibum  pcrtinct  (4)  ad     (5)    oinncm     libera- 
tioncm  quoquo  modo  factam  ;  magisf[ue    ad    substan- 
liaiu  obligalionis  refcrtur,  qnam  adnummorum  solutioncni. 
Dc  numerante  ,  ut  rccipinl. 


55.  Ulpiancs  [  lib.   61.   ad  Edictum  ]. 

QUi  sic  solvit  ,  ut  (6)  reciperet  (7)   ,     non    liberalu 
quemadmodum  non  (8)  alienantnr  nummi 


non    iiDeraiur  : 
qui   sic 


dantur  ,  ut  rccipiwntur  (9). 

De  maiidalo. 

Q56.  Paulus  [  lib.  62.  ad  Edictam  ]. 
Ui  mandat  (lo)  solvi  ,  ipse  vidctur  solvere. 
De  re  ,   1.    Fel  persona  adjccia  sohuioni. 
5'].   Ulpiakcs  [  lib.   77.   ad  Ediclum  ]. 

ST  quis  stipulatus  fuerit  decem  in  melle  :  Solvi  cjuidem 
mel  potest  ,  antequam  ex  stipulalu  pgatur  :  sed  si  se- 
mel  (ii)  aclum  sit ,  et  petila  decem  fuennt  ,  amplius  mel 
solvi  non  potest. 

§.    1 .  Itnn  si    mihi   aut    Titio    stipulatus    fuero    dari  , 
deiiide  petam  ,   amplius  Titio   solvi    non    potest  :     quam- 
vis  (12)  ante  litem  contcstatam  posset. 
De  negotiorum  gestore. 
58.   Idem   [  lib.  80.   ad  Edictum  ]. 

SI  quis  offcrenti  (i3)  se  negoliis  alienis  bona  fide  solve- 
rit  ,  quando  libcretur  ?  Et  ait  Julianus  ,  cum  domi- 
Jjus  ratuni  (i4)  babuerit  ,  lunc  liberari.  Idcni  ait  ,  antc- 
cjuam  dominus  baberet  ratum  ,  an  condici  ex  ea  causa 
possit  ?  El  ait  intercsse  ,  cjua  menle  solufio  facta  essct  , 
utrum  ,  ut  statim  debitor  liberctur  ,  an  vero  cum  domi- 
nus  raium  habuisset.  Priore  (i5)  casu  confejlim  posse  con- 
dici  procuratori  ,  et  tunc  dcmum  extingui  condictionem  , 
cum  domiiius  ratum  babuisset ;  Posteriore  luuc  demum  na- 
sci   condictionem  ,  cum  dominus  ralum  nou  habuissel. 

$.    I.  Si  creditor  ,  cujus  ignorantis  procuralori  solutum 
est  ,  adrogandum  se  dederit:  sive  ralum  Iiabuit   (16)    p;i- 


ter  ,   [  raia  solutio  est  ]  :   sive  non  Iiabuit  ,    rcpelere  de- 
bitor  (17)  pofe^t. 

§.  2.  Et  si  (luo  rci  slipulandi  sunt  ,  qucrum  altcrius 
absentis  procuratori  datum  (18)  antequam  is  ratum  habe- 
rcl  ,  inlerim  alleri  (19)  solutum  est  ;  in  pendenti  est  po- 
slcrior  solutio  ,  ac  prior.  quippe  incertum  est  ,  debilum 
an  indebitum  exegerit  (20). 

De  adjccto  solutioni. 
59.   Paulus  lib.    2,  ad  Plautium. 

SI  ita  stipulatus  sim  ,  mihi  aut  Titio  clare  spondes  ?  et 
debitor  conslilueritse  mihi  soluturum  :  quamvis  mi- 
hi  competat  de  consliluta  aclio  ,  polest  (21)  adhuc  a(i- 
jccto  solvere.  •]-  Et  si  a  filiofamilias  mihi  aut  (22)  Titio 
stipulatus  sim  ,  patrem  posse  Ti!io  solvere  quod  iu  pecu- 
lio  est  :  scilicet  si  suo  non  fiiii  nomine  solvere  velit.  Dum 
enim  adjecto  solvitur  ,  mihi  (^3)  solvi  videtur.  Et  ideo 
si  indibitum  (2^)  aJjecto  solulum  sit  ,  stipulatori  posse 
condici  Julianus  putat  :  ut  nihil  inlersit ,  jubeam  [  te  ] 
Tilio  solvere ,  an  ab  iuitio  stipulatio  ita  (iS)  concepta  sit. 
De  umcapione. 
60.  Idem  [  lib.  4-  ad  Plautium  ]. 
S  ,  qui  alienum  hominem  in  solulum  dedit  ,  usuca- 
pto  (26)  homine  liberatur. 

Si  res  ad  creditorcm  percenerit. 
61.   Idem  lib.    5.   ad  Plautium. 
[  TN  perpetuum  ]   quotiens  id  ,  quod  tibi    debeam  ,    ad 
X   te  pervenit  (27)  ,  et  tibi  nihil  absit  ,  uec    c[uo(i  so- 
lulum  est ,  repeti  possit ,  compelit  liberatio. 

De  dispensatore  ,  ct  de  ncgotiorum  gestore. 
62.   Idem  [  lib.  8.  ad  Plautium  ]. 

Dlspensatorem  (28)  meum  lestamento  liberum  esse  jus- 
si  ,  et  peculium  ei  legavi  :  is  post  morlem  meam  a 
debiloribus  (29)  pecunias  exegit :  an  lieres  meus  reline- 
re  (3o)  ex  peculio  ejus  ,  quod  exegit ,  possit  ,  quaeritur  ? 
Et  si  quidem  post  adilam  hereditaleJn  exegerit  pecuniam, 
dubitari  non  debet  ,  quin  de  peculio  eo  nomine  retineri 
nihil  debeat  ,  qua  (3i)  liber  faclus  inc.ipit  debere  ,  si  li- 
bcrantur  solutione  clebilorcs.  Cum  vero  ante  aditam  he- 
redilatem  pecuniam  accepit  dispensator ,  siquidem  lib(*i-an- 
tur  debilores  ipsa  solutione  :  uon  est  (dubium  ,  quin  de 
peculio  id  retineudum  sit  :  quia   incipit    debere    hic  (3^) 


I 


(t)  Vide  Roraanura  consil.  4*^8.  71.  8.  ct  sic  moliorcni  ignoian- 
tis  et  inviti  conditionem  facere  possuraus.  l.  /\o.  supr.  h.  t. 

(2)  /.  23.  supr.  h.  t. 

(3)  Imo  non  cst :  invito  namque  bcneficium  non  datur.  /.  Gy. 
injr.  de  rcg.  jur. 

(4)  Sub.  iniproprie. 

(Ji)     l.  4-  5-  ^-  supr.de  rejndic.  Z.  47-  ^-  176-  ^"/''-  dc  verh.  sign. 

(6)  Quoties  numerationis  nviUns  cficclus  rcmanet  pencs  accipien- 
tcm  crediforcm  ,  reus  non  dicitur  liberatus. 

(7)  llccuperct.  vulg.   Hal. 

(8)  Imo  alienantur.  /.  33.  ^-    i-  siipr.  de  donnt. 

(9)  Eadrm  lcge  :  secus  fueril:  ,  si  ita  donali  sunt  ,  ut  rccipi.intur 
ex  causa  mutui.  ut  /.  20.  infm.  supr.  de  reb.  credit.  l.  33.  5.  i. 
supr.  de  donat.  Ita  rcm  possum  vcndcrc  ca  lcgc  ,  ut  mihi  postca 
sit  conducta  ,  vel  prccario  conccssa. 

(10)  /.  49.  supr.  ct  l.  64.  /.  66.  Jnfr.  et  /.  5.  /.  17.  C.  h.  t. 
1.    180.   infr.   de  reg.  jur.   Inst.  quib.  inod.  tollitur  oblig. 

(n)  /.    16.  supr.  de  duob.  reis. 

(12)  Litis  contestationc  stipulator  ct  sibi  petcndi  ,  siqu:  h.  t.  ct 
dfbitori  ,  solvcndi  tollit  elccLionem. 

(i3)  /.   34.  5.   4.   supr.  h.   t. 

04)  Ratiliahitione  domini  convalcscit  solutio  fiicla  cjus  c;cstori. 
dict.  §.  4.  ct  /.  i3.  /.  34.  §.  6.  /.  49.  supr.  h.  t.  /.  9.  ..tupr.  de 
ncgotiis.  l.    14.   supr.  de  cond.  causa  data. 

(i5)  Solutinn  gcslori  negolionim  ei  conduci  potcsl  ,  si  doraiiuis 
nnllo  modo  jatam  habeat  sohitlonein. 

(16)  Id  cst  ,  is  ,  qui  cicditorem  adicgavit. 


(17)  Qui  solvit. 

(18)  Id  est,  nuracratum  est. 

(19)  E't  ita  duobus. 

(20)  Nam  si  dominus  procuratoris  ncgotium  ratura  non  haheat  , 
postcrior  solulio  crit  inutilis  ,  coqnc  nomine  datura  condicctur  : 
alias  prior  erit  invalida  ,  critquc  condictioni  locus. 

(21)  Imo  non  potcst  :  quia  tcnebitur  ei  ,  qui  coustituit.  /.  8. 
in  fin.  supr.   de  constit.  pecwu 

(22)  /.    10.  supr.  h.  t. 

(23)  Adjccto  qui  solvit  ,  principali  solvcre  vidcfur. 

(24)  Adjectus  ad  soliilionem  ,  qufe  jure  6eri  non  debct  ,  vidclur 
adjectus  ad  indchilum  rccipicndum.  /.  34 .  supr.  h.  t. 

(25)  Id  cst  ,  mihi  aut  Titio. 

(26)  Praescriptio  successoris  auctori  liberationcm  inducit.  vidc 
/.  54.  supr.  de  ci-ict. 

(27)  Ex  causa  lucrativa  scil.  addc  /.  18.  /.  ig.  supr.  de  cerb. 
oblig.  l.   5i.   infr.  de  rcg.  jur.  l.  23.  ^.  pen.  supr.  de  cnndict.  indeb. 

(28)  /.  5i.  supr.  h.  t.  vidc  qune  sci  ipsi  in  /.  i.  in  fin.  \C.  si 
adi>ersus  pscum.  ({ui  procurator  crat  gencralis  ,  quique  maudati 
jiirc^pott  raorlcin  domini  cxcgit  quasdam  spccies  vel  sunimas.  CliC- 
tcrum  dispcnsafor  cst  scrvns,  qucm  doininus  proeposuit  Kalendario, 
id  est  ,  credcndis  et  cxigcndis  pccnniis.  vidc  /.  18.  supr.  h.  t. 
l.  4i-  *";"'•  de  reb.  cred.  ct  Cujac.  8.  ad  Afric.  fol.   i3o. 

(29)  Mcis  scil.  non  pecnliaiihus. 

(30)  Quia  peculium  dicitur  ,  dcduclo  co  ,  quod  domino  dcbctur. 
(3i)  Quia.  vulgat.   Tlal. 

(32)  IIoc.  vulc^iit.  Ilal. 


LIBER 

vcl 


Q  U  A  D  R  A  G  E  S  i  M  U  S  S  E  X  T  U  S . 


539 


eo 
aiilii  consti- 


lieredi  qnasi  negotiorum  geslonxia  ,  vcl  mandali  aclione. 
Si  vero  non  libcrantur  (1)  ,  illa  quoestio  est  ,  cum  ne- 
gotium  meum  gerens  ,  a  debitoribus  meis  acceperis  ,  dein- 
de  ego  raliim  non  liabuero  ,  et  mox  (2)  agere  vclim  ne- 
goliorum  gestorum  actione  (3)  :  an  uliliter  agam ,  si  ca- 
ream  te  indemnem  fulurum  ?  Quod  quidem  ego  non  pu- 
to  :  nam  sublata  (4)  est  uogotiorura  geslorum  actio 
quod  ratura  non  habui  ,  et  per  lioc  debilor 
tuitur  (5). 

De  ieri>o  fructuario. 

63.  Idem  [  lib.  9.   ad  Plautium  ]. 

SI  dcbitor  sit  servi  Iructnarius  ,  polest  is  servus  per  ac- 
ceptilationem  (6)  liberare    eum   :     videbitur    euim  ex 
re  ejus  ad(|uirere.    idem  in  pacio  (7J  dicemus. 

Sl  creclilori  crediforis  solvatur. 

64.  Idem  [  lib.    14.  ad  Plautium  ]. 

CUra  jussu  (8)  meo  id  ,  quod  milii  debes  ,    solvis  cre- 
ditori  meo  :  et  lu  a  me  ,  et  ego  a  creditore  moo  li- 
beror. 

De  dote. 
65.  PoMPONius  [  lib.    1.  ex  Plautio  ]. 

ST  filia  furiosi  a  viro  divorterit  ,    diclum    est ,    vel  ad- 
gnato  (9)  curatore    (10)    voluntate    filiae  ,    vel    filiae 
consenliente  (n)  adgnato  solvi  dotem. 

De  pupillo. 
66.  Idem  [  lib.  6.  ex  Plautio  ]. 
^I  (12)  pupilli  debitor  ,  jubenle  eo  sine  tutoi-is  auctori- 
»3  tate  pecuniam  creditori  cjus  numeravil  :  pupiilura 
quidem  a  creditore  liberat  ,  sed  ipse  manet  obligatus  , 
scd  excpptione  se  lueri  potest.  4-  Si  autem  debitor  pupil- 
li  non  fuerat  ,  nec  pupillo  condicere  potest  ,  qui  sine  tu- 
toris  auctoritate  non  obligalur  5  nec  creditori  ,  cum  quo 
alterius  jussu  contraxit  :  sed  pupillus  ,  ia  quanlum  (i3) 
locupletior  factus  est  ,  utpole  debito  liberatus  ,  utili  actio- 
ne  tenebitur. 

De  eadem  parte  saspius  soluta. 

67.  Margellxjs  [  lib.   i3.  Digestorum  ]. 


tus  ,  dando  liberari.  -j'  In  ntunmis  niinor  ,  vel  prope  nul- 
la  dubilatio  est.  nain  et  apud  Alfenum  Si'rvius  eum  ,  qui 
minus  a  dcbitore  suo  accipere  (i5)  ,  et  liberare  eum  vel- 
respondit  ,  posse  saepius  aliquos  nummos  accipiendo 
,  eiquc  retro  dando  ,  ac  rursus  accipiendo  ,  id  ef- 
centum  debitoreiu     dccem     (16)    acceplis 


velit  ,  ul  cum  dccem    acceperit  ,    eadera 


let 

ab  eo 

ficere  :  veluti  si 

liberare  crerlitor 

ei  retro  reddat ,  mox  ab  eo  accipiat  ,  ac    novissime  reti- 

neat  :  etsi  in  dubitationem  a  quibusdam  hoc    male  dedu- 

calur  :   c[uod  non  possit  vidpri  is  ,  qiii  ita  accepit ,  ut  ei, 

a  cjuo  accepit ,  re!ro  reddat  ,  solvisse  potius  ,    quam     de- 

cessisse  (17). 

De  pu])IUo  et  furioso. 


68.    Idem  lib.    16.   Digestor 


um . 

SErvus  dccem  (18)  dure  jiissus  pupiUo  ,  et  liber  esse  , 
si  heres  sit  pupiilus  ,  sive  tantuin  condilio  in  euin 
coUata  sit  •,  an  absente  quoque  tuture  ,  pupillo  dando  , 
liberlatem  consequatur?  moveris  comparalione  conditionis, 
qua3  constitit  in  facto  :  veluli  si  pupillo  servierit ,  qune 
polest  impleri  citra  inlerventmn  quoqu'7  tuloris  :  et  quid 
(  inquis  )  si  curatorem  habeat  ,  et  si  furioso  dare  jussus 
sit  ?  an  curatori  dando  liberetur  ?  et  firige  alicui  fundum 
legatum  ,  si  dedisset  pupillo  (19),  furiosovo.  Et  scieiidum 
est  in  omnibus  istis  casibus  tutori  (20)  quidem  ,  vel  cu- 
ratori  utiliter  depeudi  :  ipsis  autera  ,  id  est  ,  furinso  vel 
pupillo  ,  non  (21)  rccte  persoivi  ,  ne  datio  ex  illorum 
imbecillitate  pereaf  ;  nec  enim  hoc  egit  teslator  ,  ut  ,  quo- 
quo  modo  esset  datura ,  expleta  videretur  condilio. 

De  no.vce  deditione. 
69.   CELStrs  lib.    24.    Digeslorum. 

SI  hominem  ,  io  (22)  quo  ususfnictus  alionus  est  ,  vel 
qui  erat  pignori  (23)  Tilio  obligatus  ,  noxa^  (2^)  de- 
disti  :  poleril  is  ,  cui  condemnalus  cs  ,  lecura  agere  judi- 
cati  (25).  nec  expectabimus  ,  ut  creditor  evincat  ,  sed  si 
ususfructus  interierit  ,  vel  dissoluta  fuerit  pignqris  obliga- 
tio  :  existimo  processuram  liberationcia. 


I  quis  duos  hominei  proniiserit  ,  tl  Stichum    solverit 
potent  ejusdera  (i4)  Stichi 


Q' 


De  eo  c/uod  cerla  die  proniissitm  esf 
70.   Idem  lib.    27.   JJiKPSforurn. 


Uod  certa  (26)  die  promi^suin    Cal  ,     vel    statim  (27  ) 
dari  polest  :   totum  enim  medium  tempus  ad  *jlvcn- 
dominium  poslea  consecu-     du7n  promissori  liberum  relinqai  intelligitur. 


(1)  Qui  seiverunt  doinimiui  faortuum. 

(2)  Poeiiitentia  ductus  scll. 

(3)  Advcisas  te. 

(4)  Ralam  qni  non  habct  ncgotiorum  gestionem  ,  ncgotioniin 
gcstionis  actiaiii  renunciare  inteJiigitur.  lanc  colligit  Barlolus  vc- 
piobatiira  semtl  ,  postea  noa  pavse  rcj  robaii  ad  actioncni  conse- 
qnendaiH  :  ct  L.aldus  ,  Acliones  ,  quaruin  principium  e,>t  dcslructuui 
ct  imjieditiim  ,  nunquam  postca  didiici  in  Cbsc. 

(.">)  Quis  ?  is  ,  qui  mihi,debitor  fuit  :  qiiia  non  piobavi  ,  nec 
raiam  habcrc  volui  solutioncm  dcbiti  ab  co  libi  factani. 

(())  Servus  frnctua)  ius  iiberarc  fructuarium  dominum  potcst. 
/.    II.  infr.   de  acceplilat.  l.    sj.  /.   -2;),.   suj>r.  de  usufruct. 

(7)     /.   35.   sujn:   dc  par.ii^. 

(b)     Vidc  /.  .56.  supr.  h.   t. 

(())  Furiosos  in  tutela  suorum  adgnalorum  fuisse  ,  Linc  colligas. 
addc  /.    i3.  supr.  dc  rnanuin. 

(10)  Curatori.  i'ulg.  llul. 

(11)  Si  qui  consentirc  debct  ,  furiosus  fuctus  fuerit  ,  consenlien- 
di  potcstas  ad  ejus  curalorcm  dcvolvctur. 

(12)  Dcbitor  piipilli  ,  solvcns  cicdilori  pupilli  ,  jiissu  cjus  libe- 
ra!ur  a  pupillo  :  si  vero  dcbitor  pu])illi  iion  fiiit  ,  (jui  solvit  ,  pu- 
pilium  sibi  obligat  ,  utpotc  fltclo  suo  dehito  hbcratum. 

(i3)  /.    10.  supr.  dc  insUtor,  l.   1.  ^.  4.  sufir.  de    pecul.    l.    5. 


infin.  supr.  de  in  rem  i^erso.  l.  i.  §.  i5.  supr.  depositi.  l.  29. 
5.   2.  in  fn.  supr.  dc  piqnoiib. 

(i4)  Eadem  rcs  srepius  iu  soliitura  dari  polest.  /.  66.  ^.i.Supr, 
de  legat.  1. 

(i5)  Acccperit  ,  vulgat.  acciperct , //a/. 

(16)  Qui  non  habet,  nisi  decem,  potcst  solutione  i*erata  saspius 
libcrari  in  cciilum.   Bald. 

(17)  Dedi*e,  vulg.  Hal.  accepisse  ,  Russardus.  decidisse,  Con. 
iius.  Vulgata  est  reclior  ,  ciijus  bic  sensus  est  :  Qui  quid  rta  acc(- 
])it  a  debitore  ,  ut  ei  retro  redderet  ,  noii  tam  eiun  libcrassp.qMani 
ei  donasse  intelligitur.  Si  ita  est ,  taii  nuincralione  .solutioncm  in- 
du(  i  non  dicemus.  Et  hfec  est  ratio  dubitandi  in  hac  lege. 

(18)  /.   34.   supr.   de  stiUulih. 

(oo)  Adde  /.  Ci2.  supr.  de  manum.  tistatn. 

(21)  /.    II.  supr.  h.  t. 

(9.2)  /.  4-  ii^  ./'"•  *"/"■•  '^^  '"^  judic. 

(23)  /.   20.  supr.   h.  t. 

(24)  /•   27.  supr.  de  noxal.  ,  •        • 

(25)  Iino  de  dolo  ,  /.  y.  §.  4.  supr.  de  dolo.  solye.  Ibi  agilur 
judicati  nomine  doli.  /.    i.   C.  de  dolo.   Accurg. 

(26)  /.   3S.  ^.    16.   supr.   dc  verh.  o'>!ig. 
(;j7)  /.    iS;.  5.  2.   supr.  de  vero.   oblig. 


54o 


DIGESTORUINI 


De  adjccto  sohitioni.  De  procuratore, 
ni.  Idem  lib.  27.  Digestorum. 

CUm  decem  mihi  aut  Titio  dari  stipulatiis  ,  quin- 
que  (1)  accipiam  (2)  :  reliquum  promissor  recte 
Titio  dabit. 

5.  1.  Si  fidcjussor  procuratori  crediloris  solvit  ,  et  cre- 
ditor  posl  (3)  lenipus,  quo  liberari  fldejussor  poterit  (4)  , 
ratum  iiabuil  :  tairien  quia  fidejussor  ,  cum  (5)  adhuc  ex 
caiisa  fidfjussionis  tenei'elur  ,  solvit ,  nec  repetere  potcst  , 
nec  minus  agere  advcrsus  i-eum  (6)  mandati  potest ,  quam 
si  tum  pracsenti  dedisset. 

^.  2.  liem  si  ignorans  creditor  procuratori  suo  solu- 
lum  ,  servo  debitoris  ,  filiove  acceptum  (7)  fecerit  ,  po- 
steu  autem  rescierit  ,  et  ralum  (8)  habuerit  :  confirnie- 
tur  (9)  solulio  :  et  quod  acceptum  lalum  sit ,  nullius 
uiomenli  est.  et  contra  si  ratuui  uon  habuerit ,  quod  ac- 
cepiiun  fecerit  ,  conflrniatur. 

§.  3.  Sed  si  iguoraus  solutum  ,  litem  contestatus  est  , 
si  pendente  judicio  ratum  habuit ,  absolvi  oportct  illum  , 
cum  quo  actum  est;  si  ratum  non  habuit ,  condemnari  (10). 

De  morf.   4-   DiJJercntia  inter  olUgationem  generis  , 
<^t  Lilternatam.   5.   De  eo  ,  qui  Itominem  debet. 

72.  Marcellus  lib.  20.  Digestorum. 

QUi  deLCtn  (ii)  debet,  si  ea  ohtulerit  ( 1 2)  creditori  ,  et 
ille  sine  justa  causa  ea  accipere  recusavit  ,  deinde 
tlebitor  ca  sine  sua  culpa  perdiderit  (i3):  doli  mali  exce- 
ptione  (i4)  polest  se  lueri,  quanquam  aliquaudo  interpel- 
latus  non  solverit.  etenim  non  est  sequum  teueri  pecunia 
amissa  :  quia  non  tenerelur  ,  si  creditor  accipere  voluis- 
set.  Quare  pro  soluto  id(i5)  ,  in  quo  creditor  accipieudo 
moram  fecit ,  oporiet  esse. 

•^"  Et  sane  si  servus  erat  in  dote  ,  eumque  obtulit  ma- 
ritus  ,  et  is  servus  decessit  j  aut  nummos  obtulit  ,  eos- 
que  non  accipienle  nuiliere  perdiderit  :  ipso  Jure  desinet 
tcncri. 

^.  1.  Cum  Slichum  mihi  deberes  ,  ct  in  solvendo  mo- 
ram  fecisses  ,  sub  conditione  eum  promisisti  ;  pendente 
ea  ,  Slichus  decessit  :   videamus  ,    an ,    quia    iiovari  prior 


obligatio  non  potest  ,  petitio  servi  compelat  ea  ,  quse 
competeret  si  uou  intercessisset  stipulatio  ?  Sed  in  prom- 
ptum  (16)  coutradiclio  est  ,  debilorcm,  cum  stipulauli  crc- 
ditori  sub  couditione  pioDiisit,  non  (17)  videri  in  solulio- 
ne  hoininis  cessasse  :  nam  verum  est  ,  eum  ,  qui  inter- 
pellalus  dare  noluit  ,  oftcrentem  (i8)  postea  periculo  li- 
berari. 

§.  2.  Sed  quid  ,  si  ignorante  debitore  ab  alio  credi- 
tor  eum  stipulalus  est  ?  Hic  quoque  exislimandus  est  pe- 
riculo  debitor  liberatus  :  quemadmodum  si  quolibet  (19) 
nomine  ejus  servum  olFerenle,  stipulalor  accipere  noluisset. 

§.    3.    Idcm  responsum  cst  ,  si  quis  ,    cum  subreptus  si-  J 

bi  scrvus  esset  ,  sub  conditioue    stipulatus    fuerit ,     quid-  1 

quid  furem    dare  facere    oporiet  :    nam    et  fur  condictio-  1 

ne  (20)  liberatur  ,  si  dominus  oblatum  sibi  accipere  no- 
luit.  si  tamen  ,  cum  in  provincia  forte  servus  esset ,  in- 
tercesstrit  stipulatio  5  et  finge  ,  prius  quam  facultatem 
ejus  nancisceretur  fur  ,  vel  promissor  ,  decessisse  [  ser- 
vum  :  non  (21)  poterit  rationi,  quam  supra  reddidimus  , 
locus  esse  ]  :  non  enim  obtulisse  eum  propler  absentiam 
intelligi  potest  (22). 

§.  4-  Stichum  (23)  aut  Pamphilum  stipulatus  sum  , 
cum  (24)  esset  raeus  Pamphilus  :  nec  si  meus  esse  desie- 
rit  ,  libcrabilur  promissor  Pamphilum  dando  :  neutrum 
enim  videtur  in  Pamphilo  homine  constitisse  ,  nec  obli- 
galio  ,  ncc  solutio.  Sed  ei  ,  qui  hominem  dari  slipulatus 
est  ,  unum  (26)  etiam  ex  his  ,  qui  tunc  stipulatori  ser- 
vierant  ,  dando  promissor  liberatur.  vi  (26)  quidem  ipsa 
et  hic  ex  his  dari  slipulatus  est  ,  qui  ejus  noii  crat.  fin- 
ganms  ita  slipulalum  ,  Humimni  ex  his  ,  quos  Sempro- 
nius  reliquit  (27)  ,  dare  spondes  ?  cum  trcs  Sempronius 
reliquisset  ,  eorumque  aliquem  slipulatoris  fuisse  :  num 
morliiis  duobus ,  qui  ;  Iterius  erant  ,  supererit  ulla  obli- 
gatio  ,  vidcamus  ?  et  magis  est  deficere  stipulationem :  ni- 
si  antc  mortera  duorum  dcsierit  esse  reliquus  scrvus  stipu- 
latoris. 

5.  5.  Qui  homincm  debebat  ,  Stichum  ,  cui  (28)  liber- 
tas  cx  causa  fidcicommissi  praeslanda  cst  ,  solvit  :  nou  vi- 
dctur  liberatus  (29)  :  nam  vel  minus  hic  scrvum  dedit  , 
quam  ille  ,  qui  scrviim  nondum  noxa  solutum. 


(i)     Parfi.s  acceptatio  non  impcdit  ,  quoininus  rcsiduura    adjecto 
solvi  possit. 
(■2)     iiccipio. 

(3)  Adde  /.  ullim.  Infr.  ratam  rem.  quse  quidem  loquitur  de 
fransactionc  a  procuratorc  (  non  ab  ipso  domino  ,  ut  hic.  )  ei  , 
qui  tenjpore  liberalus  cst  ,  facta. 

(4)  Pofuit.  In  fidejussoris  solvcntis  persona  spcctatur  tempus  so- 
htlioiiis  faclse  ,  non  rafae  habitae. 

(5)  Ut  quis  fidejussiojiis  nomine  tenetur  ,  ita  rccte  potest  solverc. 
(G)    Fidcjussori  solventiadversus  dehilorem  mandati  competit  actio. 

(7)  Si  acceptilalio  posl  solutioneiu  faclam  iguorantcr  interponi- 
tur  ,  ct  raliliabitioncra  solutionis  anteccdit ,  ratihabitio  spcctabitui  , 
iion  acccptilatio. 

(8)  Katihabitione  conBrraare  possumus  solutionem  factam  pro- 
cura'ori. 

(t^)     Confiiniatur.  vulg.  Hal. 

(lo)  Ei  ,  qui  solvit,  lis  movcri  non  delict.  Si  ignoiantcr  lis  niota 
'■'t  ,  anle  scntcntiam  ratuin  habcns  solulionis  actum  ,  cxpensas  nou 
piapslabil;  si  raluni  non  babuit  ,  prsehlabit  :  cum  tcmcrc  adversa- 
"L<ni  jam  liberatum  in  jus  vocavcrit.  /.   79.  sujn:  de  judtciis. 

(i  i)  Et  sic  quantitatcm. 

(12)  Oj^portuno  tamcn  loco  ,  et  tempore  ,  etiam  nude  ,  et  citra 
ileposilioiKin  seu  consignationcm,  cujus  meminit /ear  19.  C  ilemuris. 

(i3)  /.  9.  in  jfiii.  l.  3o.  /.39.  su]>r.  eoiL  l.  G.  svpr.  dec/oli  mah. 

(■4)  Oblationis  nudae  ,  Icgitimc  lamen  factoe  hic  cfTectus  cst  ,  ut 
oddcns  libciPlur  cxccplione  .  /.  8^.  $.  3.  supr.  de  legat.  i.  /.  73. 
J.  ullini.  si/pr.  de  i^eibor.  ohlig.  quiii  et  ipso  jure  ex   Sabini    se«- 


lentla.  infr.  h.  t.  el  conlinuo.  /.    io5.  hifin.  supr.  de  verbor.  obii- 
gat.  Plui-cs  eirectus  vide  apud  Ciij.  8.  ad  Jfrican.   fbl.  207. 

(i5)  Liberat  igitur  oblatio  sortis  in  totum  ,  vel  eain  paitcm, 
pro  qua  p;rrlc  facta  fuciit. 

(16)  In  promptu.  wulgat.  Haloand, 

(17)  /.  14.  supr.  de  nouatioiiilms.  Imo  vidcfur  ccssarc,  cum  obli- 
getur.  /.  56.  in fn.  supr.  de  verbor.  obtigation.  l.  3i.  supr.  dc 
nofntionib. 

(18)  OfTcrre  solutioneni  ,  ctiarasi  cani  intcrpcllati  ncgavimus  , 
possumus. 

(79)  Quilibct  morani  debitoris  purgarc  potesf. 
(■20)  l.    17.  supr.   dc  coiid.  ftirt. 

(•>.!)  Iino  potcrit  cssc  locus.  vidc  /.  29.  in  fm.  supr.  de  yerbor. 
ohligat. 

(22)  Imc  potcst.  /,    17.  supr.  de  cond.  furtiva. 

(23)  Vidc  Cujac.  ad  bunc  locura   i^-  (>hs.  10. 

(24)  Vide  /.    16.  supr.  ds  uerbor.  obtigat. 

(25)  Num  cliam.  Cujac.  i^-  cbs.  20.  quod  ab  Antonio  Fabro 
non  probatiir.   2.  conject.    i5. 

(26)  Id  cst  ,  tacito  intellectu  ,  ctiamsi  hcc  non  e\presserit.  Cu- 
jac.  ibid. 

(27)  Rclinquit,    Conan. 

(28)  Vide  /.  63.  siipr.  de  cond.  indeb.  » 

(29)  Libcratiis  ,  similiquc  modo  si  solverit  Kervum  ,  qui  noTa 
solutus  non  est  ,  non  libcrabitur  ;  itera  (pii  honiineui  iio\!P  dcdi- 
tuin  solyit  ,  non  libcrabitur  ,  nain  y<-'1  ininus  clc.  \ulg.   Tlat. 


LIBER     QUADRAG 

y  Kum  ergo  et  si  vispelliouenx  (i)  ,  aut  alias  turpem 
dcderit  hcminem  ,  ideni  sit  ?  Et  sane  datum  uegare  non 
possumus.  Sed  differt  litcc  specits  a  prioribus:  lii^el  enim 
scrvum  ,  qui  ei  auferri  non  possit. 

§.  6.  Promissor  servi  (2)  eum  debet  hominem  solve- 
re  ,  quem  (3)  ,  si  velit  siipulator  ,  possit  ad  libertalera 
perducere. 

De  vendilione  pignoris. 
73.   Idem  [  lib.   3i.  Digestorum  ]. 

OB  triginla  uumnios  pecuuioe  creditae  ,  fidejussorem  iti 
viginti  dedi  (4)  ,  et  pignus  [  in  decein  ]  ;  ex  ven- 
ditione  autem  pignoris  creditor  decem  conseculus  est  : 
ulrum  ex  universilale  id  decedit  ,  (  ut  quidam  putant  )  si 
in  solvendis  dccem  niiiil  debitor  dixisset  ,  an  (  sicut  ego 
puto  )  in  totis  decem  fidejussori  contingit  liberalio  ?  cpiia 
hoc  dicendo  poluit  hoc  eiilcere  debitor  ,  ut  ubi  non  di- 
xit  ,  id  potius  soluturum  existimetur  ,  quod  satisdato  de- 
bealur  ?  Magis  tamen  existimo  licuisse  (5)  creditori  in 
id  ,  quod  solus  debebat  reus  accepto  referre. 
De  poena. 
74'  MoDESTiKLs  Jib.  3.  Rcgularum. 

ID   ,     quod  poenae  (6)  nomine  a    debitore    exactum  est  , 
Jucro  debet  (7)  cedere  creditoris. 

De  acceptilatione  et  confusione, 
75.    Idlm  lib.   8.  Regularum. 

STcut  acceptilatio  in  eum  (8)  diem  pra^cedenles  pere- 
n;it  actiones  ,  i(a  et  conlusio  ;  nam  si  debilor  hrres 
creditori  extiterit  ,  confusio  (g)  hereditatis  peremit  peti- 
ticnis  actionem. 

De  actiomnn  cessione. 

76.  Idem  lib.   6.   E.esponsoriim, 

"JY/J' Odestinus  respoudit  ,  si  post  solutum  sine    ullo  pacto 

ifl   onine  ,  quod  ex    causa    tutelse    debeatur  ,    actiones 


ESIMUSSEXTUS.  54i 

post  aliquod  intervallum  cessae  (lo)  sint  :  nihil  ca  cesslo- 
ne  aclum  ,  cum  (11)  milia  aclio  superfuerit.  ([uod  si  ante 
solulionem  hoc  factum  csl  ;  vel  cum  (12)  convenisset  , 
ut  luandurenlur  (i3)  acliones  ;  tunc  solutio  facta  csset  , 
mandatum  subsccutuiu  est  :  salvas  e>=se  mandatas  actiones: 
cum  novissimo  quoque  casu  prelium  (i^)  magis  manda- 
tarum  actionum  solutum  ,  quam  actio  ,  quoe  iitit ,  perem- 
pta  videatur. 

De  operis  libertorvm. 
77.   Idem  lib.   7.  Pandectarum, 

IN  liberto  antiquior  (i5)  contractus    operarum  esse    non 
potest  ,  sine  (i6)  quo  libertas  ei  data  non  esset. 
De  numtnis  alienis  solutis. 
78.   Javolejnus   [  lib.    II.   ex  Cassio  ]. 

SI  alieni  (17)  nummi  inscio  vel  invito  domino  soluti 
sunt  ,  manent  ejus  ,  cujus  fuerunt.  si  mixti  (18)  es- 
sent  ,  ita  ut  discerni  non  possent  ,  ejus  (19)  fieri  ,  qui 
accepit  ,  in  libris  Gaii  scriptum  est :  ita  ut  actio  domino 
cum  eo  ,  qui  dedisset  ,  furti  (20)  con\peteret. 

Si  res  debila  in  conspectu  cr?ditoris  poncitur. 
79.   Idem   [  lib.    10.   Epistoiarum  ]. 

PEcuniam  ,  quam  mihi  debes  ,  aut  aliam  rcm  ,  si  in 
conspectu  (21)  nieo  ponere  te  jubeam  (22)  :  cflici- 
tur  ,  ut  et  tu  siatim  libereris  ,  et  niea  esse  incipiat.  nam 
tum  quod  a  nullo  corporaliter  ejus  rei  possessio  detiaere- 
tur  ,  adquisita  mihi  ,  et  cjuodamraodo  nianu  {iZ)  longa 
tradita  existimanda  est. 

Quibus  modis  solvitur  obligatio. 
80.  PoMroNius  [  iib.   4-   ad  Quintum  Mucium  ]. 

PRout  (24)  quidc|ue  contraclum  est  ,  ita  et  solvi  de-^ 
bet  (aS)  :  Ut  ,  cum  re  (26)  contraxerimas  ,  re  (27) 
solvi  debet  :  veluti  cura  mutuum  dedimus  ,  ut  relro  pe- 
cunioe  taatundem  solvi  debeat.   •];;  Et   cum  verbis    aliquidt 


(0  \espcrtillioiifm.  vulg.  eadem  vox  in  eadem  vulgata  reperi- 
tur  in  l.  3i.  suf,r.  c!e  eviction.  Haloander  hic  legit  ,  Vespillonem. 
riorentiDa  111  /  3i.  sujir.  de  cviclion.  habet  VispiUionem ,  et  /.7. 
supr.  ad  6C.  Trcbell.  l.  ult.  in  fn.  infr.  de  iure  immunitatis. 
meroinit  pollnoms  ,  ut  et  vnlgata  et  Florentina  habct  ,  vcl  ,  ut 
Haloander  lcgit  ,  ptlhones:  quorum  vile  oflicium  videtur.  Itaque 
^  ispellio  quibusdam  videtur  idem  significarc  ,  quod  bis  turpem  et 
abjectum.  \espiilionoivi  Fcstus  esse  ait  eum  ,  qui  funerandis  corpo- 
nbus  cflicium  prneslal.  Fulgcntius  vcro  vcspillonem  vel  visriilio- 
nem  bajulum  intcrpretatur.  Mnaseas  in  Cecrope  :  ApoUo  a  vispil- 
lonibi^  ad  Sepulturam  elatus.  Significat  etiara  cadaverum  nudalo- 
rcm.  ninc  Antidamus  Heracleopolitcs  /„  hisloria  Alexandri :  Pfcis- 
quam  trecentos  cadaverum  vespiliones  rcperies  crucibus  affixos. 
^ulaiids  sunt  igi.ur  vnris  illae  voces  ,  PoUio  ,  Pellio  ,  Bispellio  , 
Aispcllio,  \csp,bo,  VespiUo:  vel  ,  nt  quidam  legnnt  apud  Fc! 
stum  ,  \esp,  lo  ,  VispiUo  ,  Vespertillio.  Glossis  Latinis  Bispellio 
n-<o=<^c^^.  bi^ellioncs  ,  xo5-5a|u,«^  ,  ;c.^;«t«/-  dossis  Grsecis 
rTu  '^•"f  ^"?l"°'  lititinarius ,  .wpox^y;;,;  ro^arius ,  bustuarius  ; 
L-diuiio  ustor.  Id  gcnus  hominum  servilis  ct  abjcctissimffl  conditio- 
uis  luisse  Horalius  ostendit  :  Z^«c  prK«  an^unis  ejecta  cadauera 
cui.is  ,  l^onseivus  ^Ui  jwrtanda  hcalat  in  urca.  Dignoscebantur 
vcspiiioncs  capitc  semiraso.  J  semirnso  timderetur  ustore.  Cafull. 
Arteoiidorus  :  Frontcm  literati  ,  et  capillos  semirasi  :  et  pcdes  an- 

V  Vi        1"*  '  '^''**'^^''^*'  et  stigmatia;.  Terlullianus  lii'.  de    Pallio  : 

V  espiilo  ,  lcno ,  lanista  tccum  vestiunfi.r.    Goth.    Huius  appcllatio- 

«'o^nU^^X     ""^""'  ^^^"^''  r'""'^  "^  '  '^"^"'  ^^'"'  ^'^-  ^-  "■''■^- 

(2)  In  gencre. 

(3)  Adde  /.  46.  supr.  dc  leg.   i. 

^9  /^?''^'*'  ejusdera  causa  pro  parte    potesl    dari    pigaus  ,    pro 
p«rtc  fidejHssor.  1  o         '    1 

(0)     Pecunia  redacta  ex  pignore    vcndilo    ,    in    causam   ,    quam 
crcduor  degit,   convtrlit.ir.   v.   /.    ,01.  in  f,n.   Infr.  h.  t. 

(0)     /.  22.  su}jr.  de  pign.  l.   79.   iufr.  'de  furi. 

(7)     Imo  ,  non  debet  lucro  ccderc  ,"  sed  in    sortem    ci   imputari, 
/.   ^i.  in/in.  supr.  pro  socio. 

C8)     in   acceptilalionc   ct  libcratione  scaipcr    inlelligunlur    hxc 


verba  ,  usque  in  prcesentem  diem, 

(9)  /.   95.   §■   2.   Infr.  h.   t. 

(10)  V.  /.  17.  supr.  de  fidijuss.  Goth.  Interprct.  hiijus  1.  vi<l. 
Cehsur.  forens.  noslr.  lil.   4-   c-    '7-  num.   25.   S.   L. 

(11)  /.    i.   C.  de  contrar.  jud.   tut. 

(12)  </.  /.    I.  /.    II.    C.  de  fulejuss. 
(i3)  Mandare  et  cedere  ,  idem. 

(i4)  /.  5.  5.  2.  infiH.  supr.  quib.  mod.  pign.  l.  21.  in  fin. 
supr.    de  tutel.  et  raiiomb.  /.   .^6.  supr.  de  fdejuss. 

(i5)  Nulla  antiqiiior  est  obligatio  in  liberto  ,  quam  quae  in  ipso 
articuio  momentoque  libertatis  coilatre  iniposita.  /.  3.  C,  an  scrvu-i 
pio  suo  facto.  Tum  eiiim  incipit  obligari  possc  domino.  Quid  ,  si 
quid  eo  tempore  proiniserit  ,  et  post  liliertatem  pccuniam  dominc» 
indistincte  solvcrit  ?  In  antiquum  contractum  id  solvenli  imputabit 
dominus  ,  hoc  cst  ,   in  operarum  contractum.   Alb, 

(16)  Vid.   /.    1.    C.  de  operis  liberl. 

(17)  Adde  /.  47-  5-    '•  •s"/^''-  mciudati. 

(18)  V.   /.   3o.   in  fin.   supr.   de  usurpcuionib . 

(19^  Immixtio  hafcct  vim  consumptionis  :  consuniptio  vim  nc^ 
lutioiiis. 

(■^o)  Quia  invito  domino  conircctati  sunt  nummi. 

(21)  /.    r.   5-  21.  supr.  de  (idq.  vet  ainitt.   poss. 

(22)  /.   39.  supr.   h.   t.  l.    18.   5    2.  supr.  de  adq.  uel  aniitt.  poss, 

(23)  Id  cst ,  adhibilo  circuilu  ,  cui  contrarium  ,  manu  brevi  , 
/.  43.  §.  I.  supr.  de  jure  dot.  id  est  ,  vitato  circuitu.  Porro , /o/i- 
gce  maiius  vocahulo  intelligc  oculos  et  aCbctum  :  is  est  anim%  efc 
voluntatis  cffectus.  Est  aulcm  id  genus  locpiendi  raetaphoricon.  di-iai 
ad  5-   21.    Consliiutione  de  coii/irmatione  Dig<-storum,. 

(24)  /.  35.  /.    100.  /.   i53.  infr.  et  C.   i.  extr.  de  reg.  jur. 
(■j5)  Non  polcrit  igihir  tcstibus  probari  debitum  ,  si  soliitio  pro- 

]>nri  nisi  per  inslrumciilum  non  potest.  Iti  .'■i  coiani  septein  testi- 
liiis  ex  slatuti  forina  fcstainenkiiu  factiim  est ,  corara  totidein  lesti- 
hiis  mutandum  trit.  vidc  Deciuin  ad  /.  35.  «i/h  de  rc§.  pir,  $.- 
ult.   Inst.  quib.  inodis  tollilur  ubligalio. 

(20)  Pufa  crcdendo. 

(27)  /.  4y.  Supr.  l.  y5.   $.  4-  -^'f'''  ''■  *• 


5A2 


DIGESTORUIM 


conuaximus  ,  vel  re  vel  verbis  obligatio  solvi  debeat  : 
verbis  veluti  cum  acceptum  pronnssoii  fit ;  re ,  veluli 
cum  solvit  ,  c[Uod  promisit.  'j-  ilLque  cura  cmplio  vel 
venditio  ,  vei  locatio  (i)  contracta  esl  :  quoniam  consensu 
nudo  contrahi  polest ,  etiam  dissensu  (2)  contrario  digsolvi 
potest. 

De  herede  adjecti.   1.  De  pluribus  heredibus 
depositoris. 

81.   Idem  [  lib.  6.   ad  Quintum  Mucium  ]. 

SI  stipulatus  sim  mihi  aut   Titio  dari  ,    si    Tilius  deces- 
serit  ,   hercdi  (3)  ejus  solyere  (4)  non  poleris. 
§.    1.   Si  lancem  deposuerit  r.pud  ine    Titius  ,  et  pkn-i- 
bus  lieredihus  relictis  decesseril  :     si  pars  (5)  lieredum  me 
interpellet  ,     oplimum  (G)  quidein    esse  ,  si  l'r.Tetor  adilus 
jussisset  (7)  me  parii  liereduni  eam  lancem    tradore  ;  quo 
casu  depositi  me  rehquis  coheredibus  noa  teneri.    sed  eisi 
sine  Prffilore  sine  dolo  malo  hoc  fecero  ,  liberabor  \  aut , 
quod  verius  est  ,     non    incidam    in    obhgalioaem  :    opli- 
nium  (8)  autem  est  id  per  ftlagistratum  facere. 
De  doie. 
82.    Proculus    [  lib.    5.   Epistolarum  ]. 

SI  cum  Cornclius  fundum  suum  ,  nomiue  Seise  ,  viro 
ejus  doti  dedisset,  nec  de  eo  reddendo  quicquam  ca- 
visset,  fecit  (9)  ut  inter  se  vir  et  Seia  paciscerentur  (10), 
ut  divorlio  facto  is  fundus  Cornelio  (n)  rcdderetur  :  non 
puto  divortio  facto  virum  vetante  (12)  Seia  eum  fundum 
Cornelio  [  tuto  ]  reddituruin  e^se.  sicuti  si  cuni  paclum 
convemtum  nullum  inlercessisset  ,  divortio  facto  muher 
jussit  eum  fundum  Cornelio  reddi,  deinde  ,  anlequam  (i3) 
rcdderetur  ,  veluisset  :  non  tuto  redderetur  :  sed  si  anle- 
quam  Seia  vetaret  ,  Cornelio  eum  fundum  reddidisset  , 
nec  causam  habuissc^t  exisiimandi  id  invila  Seia  faclurum 
esse  ,  nec  mehus  (i4)j  "<^c  sequius  esse  exislimarem  eum 
fundum  Seias  reddi. 

De  servo  manumisso. 
83.   PoTviPONiTJS  hb.    14.   ex  Variis  lectionibus. 

SI  tuo  servo  credidero  ,  eumque  redemero    et    is  manu- 
missus  mihi  solverit  :   non  repc'let  (i5). 

(1)  5.   ult.  Inst.  qnib.  mnd.  tolliinr  ohl. 

(2)  /.  95.  Infr.  h.  t.  l.  3.  snpr.  de  rcscind.  l.  35.  Infr.  de 
reg.  pir.  ^.  ult.  Inst.  cjuib.  mod.  tollitur  obl.  l.  i.  C.  c/uando 
lic.  ab  cmpt. 

(3)  Qiiid  ,  adjecto  ,  antcqnam  moriatur  ,  potcstue  solvi  ?  |jo- 
lest.  /.  38.  supr.  l.  gS.   j.  G.  infr.  h.  t. 

(4)  Actus  nudi  ministerii  nou  trauseunt  ad  hercdcm.  /.  35. 
supr.  de  verb.  oblig. 

(3)  Z.    I.   5-  36.  3upr.  depositi. 

(6)  Consivlere  ,  id  est ,  consilium  dare  interdum  lex  sQlet, 

(7)  c.    i4-   exlr.  dc  rcg.  jur. 

(8)  /.  5.  5-  2.  supr.  licpositi.  l.  3.  C.  de  pignorib. 

(9)  E^cnilque  ,  ut  iater  se. 

(10)  Postea  so. 

(11)  Qui  eum  dcderat. 

(^i-i^  Quomodo  vctare  potest  ,  cnm  eadcn)  pacta  sit  fundum  ex- 
tianco  mldi  ?  Diceuduni  cst  hac  in  icge  pacluin  dcgenerare  in  ipan- 
datum  ,  idccque  ad  iuktar  maiidati  rcvocarl  posfc  :  hinc  colligc  , 
Pact«m  dc  solvcudo  lertio  ,  apjiositum  ei  intervallo  ,  idcm  efiicere 
ac  prfEstare ,  quod  simplex  niaaJatum.  Bald.  vel  ita  :  Pactum  fa- 
clum  infer  crcdilorem  et  dcLitorcin  ,  ut  solvatur  (lchiti  portio  , 
fun   habet  maud.Ui   ,  potestque  rcyocari  expressc  vci  lacite. 

(i3)  /.    106.   Infr.  h.  t. 

(i'4)  Quod  aequius  et  melius  .spectatur  in  judicio  rei  uxoriae.  Ci- 
ccr.  orat.  pro  Uoscin.  ijjicioruni  3.  et  Topicis.  ^.  fuerat.  Inst.  cle 
actionibus.  Duaren.   adde  /.  penult.  in  fui.  snpr.  soiuto. 

(i5)  Solvit  euini  id  ,  quod  n^tuiaHlcr  debuit.  /.10.  snpr.  de  ohl. 
L.  i3.  snpr.  de  coiidict.  indcb.  /.21.  ^.  2.  vcrs.  cjuod  si  hic. 
supr.  de  fidcjuss.  L   3i.   infr.  de  reg.  jur. 

(16)  /.   38.   5.   2.  supr.  h.  t. 

(•7)  Ex  duohus  oLligaiis  ad  idi'«i!  di;l/itinM   ,    uno  convciilo   al!  h' 


De  Jidejussoribus  serui. 
84.  Proculus  [  hb.   7.  Epistoiarum  ]. 

EGistide  pecuho  (16)  servi  nominecum  (17)  domino:  non 
essehberatos  lidejussores  ejus  respondit  (18).  at  si  idem 
servus  ex  pecuho  suo  perraissa  administratione  peculii  num- 
mos  solvisset  :  liberatos  esse   fidejusjores  ejus  recle  legisti. 
De  solidi  soluiione. 
85.    Callistratus  lib.    i.   Edicti  monitorii. 

SOlidu.m  nou  solvitur  ,  uou  minus  (19)  quanlitate  (20), 
quam  die  (21). 

De  procuratore. 
86.  Paulus  hb.  8.  ad  Edictum. 

HOc  jure  ulimur,  ut  litis(22)  proGuratori  non  (23)  recte 
solvatur  :  nam  el  absurdum   est  ,    cui  judicati  actio 
non  datur  ,  ei  aute  rem  judicatam  solvi  posse.  si  tamen  ad 
hoc  datus  sit  ,  ut  et  solvi  possit  ,  solvendo  eo  liberabitur. 
87.  Celsus  [  hb.    20.   Digeslorura  ]. 

QUodlibet  debilum  (2^)  solutum    a    procuratoi^e  meo  , 
non  repeto  :  quoniam  cum   quis    procuratorem    om- 
nmm  rerum  suaruni  constiluil  ,  id  quoque  mandare  vide- 
lur  (25)  ,  ut  cieditoribus    suis    pecuniam    solvat  :    neque 
postea  expectandum  (26)  est  ,  ut  ratum  habsat. 
De  negotiis  pupillce  gcstis. 
88.   Sc.EvoLA  lib.   5.   Digestorum. 

Fllice  inlestato  patri  lieredis  negotia  raater  gessit  ,  et 
res  veudendas  per  argentarios  dedit  :  idque  ipsum 
codice  conscriptura  est  :  argentarii  universum  redactum 
veuditionis  solverunt:  et  pusi  solutionem  novem  fere  an- 
nis  ,  quicquid  ageudum  erat ,  nomine  pupillse  mater  egit, 
eamque  raarito  nuptum  collocavit  :  et  res  ei  tradidit  : 
Quaesitum  est  ,  an  puella  cum  argentariis  aliquam  actio- 
nem  habet :  quando  non  ipsa  stipulata  sit  pretium  rerum, 
quse  in  venditione  data?  sunt  ,  sed  mater  ?  Respondit  ,  si 
de  eo  quaereretur  :  au  jure  ea  sohitione  argentarii  libera- 
li  essent  :  responderi  jure  hberatos.  Claudius  :  Subest 
enim  illa  ex  jurisdictione  peadens  quajstio  ,  aa  prelia  re- 
rura  ,  quoe  sciebant  esse  pupillae  ,  bona  fide  solvisse  vi- 
deanlur  matri  (27)  ,  qua;  jus    admuiistratiouis    (28)    non 

non  libcrafur  ,  sed  uno  solvrntc. 

(18)  Rc^pondeo.  Hal.  Cur  ila  ?  coUige  ex  /.24-  in  fin.  suj^r.  de 
act.  empt. 

(19)  Nnn  muus  die  ,  quam  quantitatc.  Antonius  Fabcr  ,  5.  con- 
jectnr.  18.  ordiucm  ita  inversuui  ostcudit  :  raitius  cniia  dubitalur 
de  quantiliile  ,  quaia  dic.  Solidura  non  solvit  ,  si  qnid  quanlitati 
desit :  aut  si  quautitas  quidcra  ipsa  solvitur  ,  nou  tanioa  ad  dieui 
sohita  sit. 

(20)  V.  /.   32.   infr.  de  vcrb.  sign. 

(21)  Minus  solvit.qui  raoram  in  solvcndocommitlil , /-47 • -'"/"'• 
ds  lcgnt.  I.  /.  12.  iti  fn.  ir.fv.  dc  vci^k  sign.  hinc  illud  Thoo<lo. 
ri  Hcrmopolitis  ,  ^c'  kp^Hui  »  re  /xn'  vurTtKaf  ,  7«  M>l^'''  ^*»* 
de  quo  cliam  aiiha  di.\iinus. 

(22)  Procurator  litis  est ,  qui  datos  cst  ad  agondum.  /.  iZ.supr. 
de  pactis.  l.  7.    C    dc  transact. 

(23)  Ciu-  ?  .solvcndum  cst  domino.  /.  28.  snpr.  de  procfir. 
(^4)  Aliud  cst  ,  si  indchitum.  /.  S.^supr.  dc  condict.  indeb. 

(25)  Constitutus  ad  adniinistraudura  ,  solverc  ereditorihu^  potcst. 

(26)  Uhi  praercssit  maudatum  ,  nm  rcquiritur  ratihabitio. 

(27)  Piitalivo  adnjiuistratori  qtic-e  bona  fide  vcl  ignorantor^  sohita 
sunt  ,  libeiaiit  solventcm  ,  si  adniinistrator  sit  solvcndo.  /.  55.  supr. 
dc  condict.  indeb.  Putativo  admiuistrat.)ri  solvons  es  suo  cnin^  iUo 
coutraclu  ,  libcralur:  ex  conlractu  vero  dDraini  non  lihcratur.  Goih. 
Hiiic  colligunt ,  procuratori  non  r>;ctc  solvi  ,  nisi  sit  omnium  ho- 
norum  ,  aut  .speciale  mandatum  halieat.  vid.  Stracch.  de  mandato. 
11.  23.  Moss.  de  cnntruct.  tit.  de  Mandat.  num.  17.  Barbos.  /.  3. 
ct  \.  jK  soiut.  matriinon.  Faclun.  lib.  2.  conttrn'.  cap.  C)S.  Ans. 
Addc  Jicbun'.  nd  con.ttititt.  Ihg.  de  scnt.  execnt.  art.  7-  §lt>ss.  l3. 
7iuni.  8.  Pccc.  de  jure  sistcndi.  c.  3.  n.   10.  S.  L. 

(■>8)  /.  4-  iufin.   C.  de  curat.  furiosi. 


LIBER  QU  ADRAG 

iiaLfcLal  ?  ideoque  ,  si  hoc  sciebant  ,  non  liberantur  :  sci- 
licet  si  naater  solvendo  non  sit  (i). 

De  chirographis.    i .  De  prociiralore  exigenle  ullra 

modwn.   i.   Simpliciter  soluium  in  quam 

causam  impuletur. 

89.  Idj::m  lib,  29.  Digestorum. 

EX  pluribus     {1)    causis    et    chirographis    creditor  ila 
cavit  :    Tilius  Mtvvius  clico  me  accepisse  ,  et  hahcrc , 

el  acccpto  tulisse  [  «  ]  Guio  Titio  rcliquum  omnc  (3)  , 
ratione  posita  ejus  (4)  pecunice  ,  quam  mihi  Slichus    Gaii 

Titii  servus  caverat.  Quacsitum  est  ,  an  ex  caeteris  chiro- 
giaphis  ,  quae  non  Slichus  cavit ,  sed  ipse  debitor  ,  inte- 
gra  manct  actio  ex  rcliquis  chirographis  per  ipsum  debi- 
torem  cautis  ?  Respcndit  ,  eara  soJam  obhgationcm  disso- 
lularn  ,  ex  qua  sclulum  proponerclur. 

$.  I.  Lucius  Tilius  ex  diiobus  cliirographis  ,  quibus 
quadringenla  ei  a  Seio  debebantur  :  allero  centum  ,  [  al- 
lero  treccntum  ]  ,  scripsit  Seio  ,  ut  unius  (5)  chirogra- 
phi  cenlum  per  Moeviiim  et  Septicium  sibi  mitterentur  : 
Qua-ro  ,  an  Seius  ,  si  Morvio  ft  Septicio  ex  trecenlum 
quoque  solvisse  se  dical  ,  liberalus  sil  ?  Eespondil,  si  nec 
rDardavit ,  ut  cx  freccntum  solveretur  ,  nec  solutum  ra- 
lum   habuit  :   non  esse  liberatiim. 

5-  2.  Lucius  Tilius  diiabus  slipulationibus  ,  una  quin- 
decim  sub  usuris  niajoribus  (6)  ,  altera  viginli  sub  usu- 
ris  levioribus  ,  Seium  eadem  die  obligavit  ,  ita  ut  viginti 
].)ii:s  solvercnJr.r  :  id  est  ,  idibus  (7)  Septembribus  :  de- 
bilor  posl  diem  utriusque  stipulationis  cedentem  ,  solvit 
vigini!  sex  :  neque  diclum  cst  ab  allero  ,  pro  qua  stipu- 
latione  solverctur.  Qua;ro  ,  an  quod  solutum  est  ,  eam 
slipulationem  exoneraverit  ,  cujus  dies  ante  cessit  (8)  , 
id  cst  ,  ut  viginli  sorlis  soluta  videanlur  ,  et  in  usuras 
eorum  sex  data  ?  Respondit  ,  magis .  id  accipi  ,  ex  usu 
esse. 

De  in  integrimi  restitutione. 
90.   Idem  lib.   26.  Digestorum. 

Fllius ,  qui  admiiiislrabat  ut  heres  paterna  bona  ,  pe- 
cuniam  ex  bis  (9)  Sfmpronio  mutuam  dedit  ,  et 
eaudem  parliculalim  reccpit :  deinde  se  abslinuit  (10), 
quia  minor  annis  erat ,  ab  ea  hereditale.  Quaesitum  est  , 
curator  bonorum  patris  constitutus  (11)  an  adversus  Sem- 
pronium  utilcm  aclionem  habel  ?  Eespondit  ,  nihil  propo- 
ni  ,  cur  non  is  qui  solvisset  id  ,  quod  mutuum  ita  acce- 
perat,  liberatus  esset  (12). 


KsmussEXTUS.  543 

De  debilore  prcvsente  ,  et  itifito  liherando. 
91.  Labeo   [  lib.  6.  Pithanon    a    Paulo  cpitomatorum  ]. 

SI  debilor  tuus  non  vult  a  te  liberari  ,  et  praesens  est  : 
non  potest  inviiiis  a  te  solvi  (i3).  Paulus  :  Irao  de- 
bitorem  tuum  etiam  prajsenlem  ,  etiam  invitum  (i4)  ,  li- 
bcrare  ita  poteris  ,  supponeudo  (i5)  a  (16)  quo  debitum 
novandi  causa  stipuleris.  quod  etiam  si  acceptum  non  fe- 
ceris,  lamen  slatim  ,  quod  ad  te  (17)  altinet  ,  res  peribit  : 
nam  et  petentem  te  ,  doli  (i8)  mali  praescriptio  excludct. 
De  sen-o  dehito  in  spccie. 
92.  PoMPONius   [  lib.  9.   Epistolarum  ]. 

SI  mihi  alienum  servum  dari  promiseris  ,  aut  lestamen- 
to  dare  jussus  fueris,  isque  servus  antequam  (ig)  per 
te  staret,  quominus  dares  ,  a  domino  manumissus  sit  : 
ha3C  manumissio  ^20)  morii  (21)  similis  sit:  si  autem  de- 
cessisset  (22)  ,  non  tenearis. 

§.    1.   Sed  et  si  quis  servum,  qucm  dari  promisit  ,  he- 

res  a  domino  scriptus  statuliberum    (23)    dederit  ,  libera- 

tur  (24).  ' 

De  confusione  ohligationis. 

93.   Sc^EVOLA   [  lib.   singul.   Quastionum  publice 

traclatarum  ]. 

SI  dno  rei  sint  sfipulandi  ,  et  alter  altcrum  heredem 
scripsit  ,  videndum  ,  an  confundalur  obligatio?  Place; 
non  (25)  confundi.  Quo  bonum  est  [  hoc  ]  dicere?Quod 
si  intcndat  dari  sihi  oportere  ,  vel  ideo  dari  oportet  ipsi, 
quod  iieres  extitit  }  vel  ideo  quod  proprio  nomine  ei  de- 
berctur.  atcjuin  magna  est  hujus  rei  diflerentia  :  nam  si 
aller  ex  reis  pacti  conventi  temporali  (26)  exceptione  sum- 
moveri  pciterit  ,  intererit  ,  is  qui  heres  extitit  ,  utrumne 
suo  nomine  ,  an  hereditario  experiatur  :  ut  ila  possis  ani- 
madvertere  ,  exceptioni  locus  sit  ,  necne. 

5-  1-  Item  si  duo  rei  sint  promittendi ,  et  aller  alterura 
heredem  scripsit  :   confunditur  (27)  obligatio. 

5-  2.  Sed  [  et  ]  si  reus  (28)  heredera  fidejussorem 
scripscrit ,  [  non  (29)  ]  confunditur  (3oj  obligatio  :  et 
quasi  gcnei^ile  quid  retinendum  est  ,  ut  ubi  ei  obligatio- 
ni  ,  qusR  sequelas  locum  obtinet',  principalis  accedit ,  con- 
fusa  sit  obligatio  ;  quotiens  duse  sint  principales  ,  altera 
alteri  potius  adjicitur  ad  actionem  ,  quam  confusionem 
parcre  (3i). 

5.  3.  Quid  ergo  si  fidejussor  reum  heredem  scripserit? 
confundetur  (3^)  obligatio  secundura  Sabini  seutentiam  , 
licet  Proculus  disscnliat. 


ifcssJo    non    pi-oLat    nisi   id  , 


(i)     Aliasnonliberalnr,qui  solvit. /.  3i.  5-  6,  supr.  dcnegotiis. 

(2)  Adde  /.    18.  iiifr.  de  acceplilat. 

(3)  Post  rationfmpositam.  vulg.  Hal. 

(4)  Ejgo  non  iilkrins  :  et  sic    confcssJc 
quod  in  oani  dcdiictum  cst. 

(0)     Praposito  ad  iinam  summam  rccipiendam    plures    aut    aliaj 
i.olvi  non  dcljcnt.  Nuncius  enim  mandatum  cxequi  dcliet,  nou  mutare. 
(G)     Yide  qujB  notavi  ad  /.   /ji.  supr.  de  reb.  cred. 

(7)  Simplex  solutio  refertur  ad  causam  usurarum  antiquiorem  , 
liccl  allcra  jjiavioics  usuras  contineat. 

(8)  Id  cst  ,  \etustiorcm  .  /.  5.  l.  24.  supr.  1.  97.  infr.  h.  t. 
ct  sic  antiquior  dicitur  causa  ,  non  respectu  temporis  contractus  , 
sed  solutionis. 

(9)  Patcrnis  bonls  ct  hercditariis. 

(10)  Potcst  enim  id  faccre.  vide  C.  si  minor  al  hereditate  se 
austineat. 

()  i)  Solet  enim  constilui  ,  cum  rrimum  miiior  hereditate  se  ab- 
stniuit. 

(12)  Et  ita  scrvatur  quod  pupillus  ,  anteqnam  abstinuit  ,  gessit. 
'■  6.  5.  I.  supr.  dc  rcbus  auct.  l.  22.  /.  3i.  iii  fin.  supr.  de 
niinonbus. 

(i3)  Absolvi.  vidgat.  Haloand. 

('4)  i-  ^T.  Supr.  de  pecunia  constitutn.  addc  /.  53.  supr.  h.  t. 

(i5)  /.  8.  injin.  supr.  de  novat.  l.   i3.  5,  10.  Infr.  de  acceplil. 


(16)  Td  est,  expromissorem. 

(17)  IDcbitorcm  principalcm. 

(18)  Qui  milii  promittit  pro  alio  ,  me  mandante  ,  tutus  est  con- 
tra  mc  doli  exceptionc. 

(19)  /.  5i.  supr.  de  uerb.  obl. 

(20)  XJt  servitus.    v.  /.   Sg.  in  fin.  supr.  de  conJit.  et  dem. 

(21)  Manumissio  morti  similis  est.  /.  46.  infr.    de  furtis.    vid. 
quae  notavi  ad  /.  6.  supr.   qui  et  a  quibus. 

(22)  V.    '.  33.   supr.  dc  verb.  oblig. 

(23)  l.  9.   5-   2.  supr.  de  statuhb. 

(24)  Imo  non  liboratur.  /.  63.  in  fin.  supr.  de  cond.  indeh. 
(^25)  Duse  obligationcs  aque  principides  stare  inviccm  possunt  si-; 

ne  alterius  corruptionc.  /.  5.  in  Jin.  siipr.  h.  t. 

(26)  Ut  si  pactum  fecit  de  non  petendo  aiite  tcmpus. 

(27)  Grseci  ita  lcgunt  affirmalive  :  non  confuuditur.    tndg.    HaU 
Cuj.    II.   obs.  34.   infin. 

(28)  Debendi  scil.   principalis. 

(29)  HiKc  negatio  iri  vulgata  deest ,  et  Haloandri    cditione.    cam 
etiam  rejicit  Cnjac.  ihid. 

(30)  /.  95.  5.  3.  ////•.  /(.  t.  /.  5.  /.  21.  5.  3.  siipr.  dcfidejuss. 
(3i)  Pariat.    i>utg.   parere  videatur.  Hal. 

(32)  /.  38.  in  fn.  supr.  h.  t.  pcrimitur.  /.    14.    supr.   de  fidt^ 
jussoribus.  Imo  durat.  /.   21.  4-  5.  supr.  defidej. 


-Mi 


DIGESTORUIM 


Dc  nummis  alicnis  vel  commuuibus  solulis. 

3.  De  seno  sobcme. 
o4-  Papinianus   [  lib.   8.  QiiaisliGnum  ]. 

ST  is  cui  nuiuinos  debitor  solvit  alienos  ,  nummis  inte- 
giis  (i)  porgat  petere  quod  sibi  debealur  ,  uec  offcr. 
vat  quod  accepil '.  exceptione  doli  sumniovebitur, 

§.  1.  Sin  aulem  commuues  (2)  nummos  credam  ,  aut 
solvam  ,  confcstim  pio  parte  mea  nascetur  et  actio  ,  et 
liberatio  :  sive  in  singulis  nummis  connnujnionem  prx)  iu- 
diviso  quis  esse  inlelligat  ,  sive  in  pecu,niA  (3)  non  (4) 
corpora  cogitet  sed  f|uantitaLem  (5). 

^.  2.  Sed  et  si  fldejussor  alienos  minunos  in  causam 
fidejussionis  dedit  ,  consumptis  (6)  liis  ,  mandati  agere 
potest  :  et  ideo  si  eam  pecuniam  solvat ,  quani  subripu- 
ei-at  ,  mandati  a^et  ,  postquam  fuiti  ,  vel  ex  causa  cou- 
dictionis  prsestiterit. 

§.  3.  Favius  Januarius  Papiniano  salutem.  Cum  Titius 
Gaio  Seio  deberet  ex  causa  fideicommissi  certam  quanti- 
iatem  ,  et  ('^)  tantundem  eidem  ex  alia  causa  ,  quae  pe- 
l\  quidem  non  (8)  poleiat  ,  ex  solutione  autera  petitio- 
r.em  iion  praestat  (9)  :  Titii  servus  aclor  absente  domino 
solvit  eam  summam  quae  efficeret  ad  quantitatem  unius 
debiti  :  cautumque  est  ei  solulum  ex  universo  (10)  credi- 
10.  Qua;ro  ,  id  ,  quod  solutum  est,  in  quam  (u)  causam 
acceptum  yidetur  ?  Respondi  ;  Si  quidem  Titio  Seius  ita 
cavisset  ,  ut  sibi  solutum  ex  universo  credito  significajiet , 
credili  appellatio  solam  fideicommissi  (12)  pecuniam  de- 
nionslrarc  videlur  (i3)-,  non  eam  (i4)  ^1^32  pelitionera  qui- 
dem  non  habet  ,  solutioue  autem  facta  rcpeli  pecunia  non 
potest.  cum  vero  servus  Tilii  aclor  ,  absente  domino  pe- 
Guniam  solverit  ,  ne  dominium  quidem  nummoruni  in 
eam  speciem  obligalionis  ,  quae  h.abuit  auxilium  exceptio- 
cis  ,  translatum  foret  ,  si  ex  ea  causa  solutio  facta  pro- 
poneretur  :  quia  non  (i5)  est  verosimile  dominum  ad  eam 
speciem  solvendis  pecuniis  scrvum  pia^posuisse  ,  quse  sol- 
yi  ngn  debueiiint  ;  uo;i  magis  qxiam  ul  nuii^mos  peculia- 


res  es  causa  fidejussionis  ,  quam  servus    non.    ex    utilitute 
peculii  suscepit  ,  solverei. 

De  periculo  rei  in  obligatione  alternata.  2.  Effectus  adi- 
tionis  herediialis.  l\.  De  nalurali  obligatione.  5.  De  ad' 
jccto.  8.  Si  creditor  debiloris  l,eredilaleni  ad  se  non  perti- 
?ienlem  possideat.  9.  Si  quis  dolo  fecerit  quominus  possi" 
deat.  10.  De  niandatore.  De  tulore.  12.  Si  emptio  et 
venditio  .  cui  Jidej ussor  accessit  ,  nudo  pacto  solvatur. 
93,  Idem  [  lib.  28.  Quaestionum  ]. 
^Tichuni  aut  Pamphilutn,  utrum  ego  i>elim^  dare  spon- 
kJ  des  (16).''  altero  mortuo,  qui  vivit  solus  peletur:  nisi 
[  si  ]  mora  facta  sit  in  eo  mortuo  quem  pelitor  elegit. 
tunc  enim  perinde  solus  ille  qui  decessit  ,  praebetur  ,  ac 
si  solus  in  obligationem  deducius  fuisset. 

5.  I.  Quod  si  promissoris  fuerit  eleclio  ,  defuncto  al- 
tero  qui  superest  ,  aeque  peli  polerit.  Enimvero  si  facto 
debitoris  (17)  alter  sit  mortuus  ,  cuin  debitoris  esset  ele- 
ctio  :  quamvis  interim  non  alius  peti  possit,  quam  qui  (18) 
solvi  etiam  potest  ,  neque  defuncti  oflferri  aeslimatio  po- 
test  ,  si  forte  longe  fuit  vilior  ,  qironiam  id  pro  petitore 
in  poenam  proraissoris  coaslitulum  est  :  temen  si  et  alter 
servus  postea  sine  culpa  debitoris  moriatur  ,  nuUo  modo 
ex  stipulalu  agi  polerit  :  cum  illo  in  tempore  quo  mo- 
riebatur,  non  commiserit  stipulationem.  -|'  Sane  quoniam 
impunita  (19)  uon  debent  esse  admissa  ,  doli  actio  non 
immerito  desiderabitur.  aliter  quam  iu  persona  fidejusso- 
ris  ,  qui  promissum  liominem  interfecit  (20)  ;  quia  tene- 
tur  ex  slipulatu  actione  fldejussor ,  quemadmodum  tener- 
batur,   si  (21)  debitor  sine  herede  decessisset. 

5.  2.  Aditio  hereditatis  nonnunquam  jure  confundit  (22) 
obligationeni  :  veluti  (28)  si  credilor  debitoris  ,  vel  con- 
tra  dcbitor  creditoris  adierit  hereditatem.  aliquando  pro 
solutione  cedit  ,  si  forte  creditor  ,  qui  pupillo  sine  tuto- 
ris  auctorilate  nummos  crediderat  ,  heres  ei  extitit  :  non 
enim  quaoto  Ipcupletior  pupilius  factus   est  ,    cousequere- 


(i)     Non  consQmptis.  §.  2.   Infr.  h.  t. 

(2)  /.    i3.   in  fn.  supr.  dc  reb.   cre.d. 

(3)  Difierentia  corporis  el  quantitatis.  sic  tesserai  frumentariae 
legatum  magis  in  quautitate  ,  qnain  iii  corpoic  consistit  ,  /.  87. 
tupr.  de  Ifgat,  2.  et  cliirogiapUum.  /,  2i.  supr.  de  pact.  l.  iH. 
supr.  de  pign.  l.  44-  S-  ^;  •'"i"'-  ^^  ^''S-  '•  ^-  •'^9-  supr.  de  Ipg.  3. 
/.   3.  5-    J-   siipr.  de  liiicrat.  legat.  l.    li.  ^.  i.supr.  de  mortiscaiua. 

(4)  V.  quae  notavi  ad  /.  4^.  supr.  de  condict.  iiuleb.  Haic 
coUigit  Hotom.  i5-  lllustr.  Nummos  non  intcr  res  corporales  , 
sed  incorporales  numcrari.  Aliud  esse  corpus  ,  aliiid  quanf.itatem  , 
idque  mullis  confirmat  ex  /.  19.  ^.  2.  /.  46.  in  fn.  supr.  de  con- 
dict.  indch.  l.  24.  supr.  depositi.  l.  5.  supr.  de  impensis.  l.  3^. 
J.  3.  supT.  dc  lcgat,  3.  /.  ult.  supr.  de  adimendis.  l.  G8.  supr. 
ad  SC.  Trehell.  l.  10.  in  princ.  infr.  de  acceptilat.  De  difteren- 
tia  corporis  et  qnantitalis  v.  Cujac.    i^-  obs.   19. 

(5)  l.  I.  supr.  de  contrah.  Id  cst  ,  polestatcm  ,  tj-eSvviJ.Uv  , 
panationem  ,  valorem  jure  publico  ci  atfribulum  :  siquidem  num- 
ini  ,  iion  ox  matcria  ,  scd  cx  inslituto  et  publica  lege  ajstimaijlur  : 
ac  propteica  cx  sere  ct  laminis  ,  Coesar  5.  corio  ,  Sencc.  2.  de  be- 
vefciis  14.  (  liinc  coriarea  moiula  snb  Fridcrico  II.  in  iisu  fuit. 
Pandulpbus  Collenucius  Florcnlinus  Cluon.  anpo  1240.  additioiiis 
ad  Chron.  Abbalis  Urspcrg.  Kauclcrus  gcutratione  Lyz.  )  quin  v.X- 
panno  et  lino  'it  ,  ut  apud  Romauos.  Ildmold.  c.  3y5.  Chron.  vi- 
de  Hotomann.   25.  llliisir. 

(6)  /.  i3.  /.  17.  /.  19.  infin.  supr.  de  rehus  crrdit.  1.  56. 
§.  2.  supr.  de  fdcjussoribus.  Consumpti  sunt  ,  qui  duiiiino  pcrie- 
runt  ,  .quoruii?  nominc  nulla  domino  actio  ,  pctilio  ,  ant  pcrsccutio 
est.  Consumptio  niala  fidc  non  conciliat  mutuuin:  tunc  eiiim  num- 
rrji  pro  intcgris  habentur  ,  /.  11  ,§.  ultitn.  supr.  de  rcbus  credit, 
^ina  fide  facta  conciliat  inutuum,  quod  non  conciliavit  numcratio. 
flatio  ?  qui  mcam  pccimiam  alteri  numcral  ,  milu  clominium  non 
toUit :  idcoquc  vindicalio  nummorsim  milii  axihuc  suptrcst  1  ubi 
5e.r0  nici  iiummi  'consumpti  6uut  ,  ut  luisquam  apparcant  ,  res  am- 


plius  mea  non  est ,  sed  alterius.  Qiiod  cuin  cvenit  ,  ex  raco  tuura 
fil:  ita  mutuum  conriliatur  ;  ct  haec  cst  ratio  propter  quain  credi- 
tis  ,  vcl  soliitis  uummis  alienis  non  aliter  mutui  obligatio  ve!  libe- 
ratio  contingit ,  quam  si  nu.nmi  consuinpti  sunt.  vide  Cujic.  i3. 
observation.   28. 

(7)  Et  ita  duas  summas. 

(8)  Puta  ex  nudo  pacto. 

(9)  Prajstabat.   Hal. 

(10)  Hinc  sumitur  ratio  dubitandi.  Vox  enim  ,  universum,  com- 
prehendit  debitujii  quod  ab  iaitio  exigi  potuit »  et  naturale  ,  quod 
ab  invito  non  potiiit. 

(11)  Nnm  eam  quae  ab  invito  debitore  exigi  potuit  ?  m  potius 
can?  quae  ab  inviio  non  potuit. 

(12)  1(1  cst  ,  dc1)iti  cnj;is  nomine  competebat  aclio. 
(i3)  Proprie.  vide  /.    16.  5-  4-  *"/'''•  de  fdejussoribus, 
(i4)  Jd  cst ,   non  naturabm  tantum. 

(i5)  ]\landatum  babens  ad  solvenda  dcbila  ,  uon  vidctur  habcre 
niandatura  nisi  ad  solvenda  utiba.  /.  5.   ^.  2.  supr,  h.  t. 

(iG)  AUcrnaliva  promissio  reducitur  ad  simpHccm  per  interituni 
nnius  cxlrcmorum.  /•  2.  (.  3.  supr.  de  eo  quod  ccrtn  loco.  l.  3^. 
5.  6.  supr.  de  contrah.  l.   10.  infn.  supr.  de  jure  dotiutn. 

(17)  Qiii  scrvum  occidit. 

(18)  Id  est  ,  qiiain  qui  supcrcst. 

(19)  /.  5i.  5.  2.  supr.  ad  leg.  Aquil  l.  70.  in  fn.  supr.  dc 
/idcjiissnrilius. 

(20)  /.   32.  in  fin.  supr.  de  usurii. 

(21)  /.    I.   5.    14.  infn.  sujn:  depositi.  /.   5.  supr.  ut  lcga,tnrum. 

(22)  Adilio  bereditatis  nonnunquam  obbgationcm  confuudit  ,  ut 
hic.  ct  /.  34.  5.  8.  /.  75.  supr.  h.  t.  l.  122.  J.  5.  supr.  de  \.er- 
boruin  oldigationibus.  l.  21.  §.  3.  suvr.  dc  fdeju^soi  i!>us.  I.  3. 
C.  de  fdeicommiss.  iiouniiiiquam  pro  solutioU'i  ccdil.  infr.  h.  l. 
noniiunquam  obbgationem  coufirmat.   infi.   h,  t. 

(23)  /.   7.   C.  de  pactis. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEXTUS 

filio  quideiii  stipalanle  ,   palri 


5.4 


r^ 


tur  (i)  ,  sed  iu  snlidum  (2)  creditum  yuum  cx  here- 
(litate  relinet  (3).  aliquando  evenit  ,  ut  iuanis  obligalio 
aditione  hereditatis  confinnelur.  nam  si  hei'ea  qui  resti- 
tuerit  ex  Trebelliano  hereditalem  ,   fideicommissario  heres 


extitent 


vel  nudicr 


,    quc 


Titio    iutercesserat  ,  ei- 


dem  (4)  heres  extiterit  ,  iucipit  oLligatio  civihs  propter 
hereditalem  ejus  ,  qui  jure  tenebalur  ,  auxilium  exceptio- 
liis  amiltere  ;  eteuim  incondilum  est  subvenire  sexui  mu- 
lieris  quap  suo  nominc  perichtetur. 

§.  3.  Quod  vulgo  (5)  jaclatur  (6)  fidcjussorem  qui 
debi!ori  Lcres  extiiit  ,  ex  causa  fidcjiissioiiis  liberari  (7): 
lotiens  verum  est  ,  quotiens  (8j  rei  pleoior  promittendi 
obligatio  invenilur.  INam  si  reus  (9)  duntaxat  fuit  obh- 
gatus  ,  fidejussor  liberabilur  :  e  coutrario  non  polest  dici 
non  loUi  fidojussoris  obhgalionem 
et  personalem  habuit  defensionem.  nam  si 
quinque  annis  bouae  fidei  pecuniam  credidit,  isque  num- 
mos  acceplos  perdidit  ,  et  inlra  tempora  in  iutegrum  re- 
slituticuis  decessit  herede  fidejussore  :  diilicile  (lo)  est  di- 
cere  causam  juris  honorarii  qujE  potuit  (ri)  auxilio  mi- 
nori  esse  ,  retiuere  fidejussoris  obligationem  ,  quae  princi- 
palis  fuit  ,  et  cui  fidejussor  is  accessit  sine  contomplatio- 
ne  Juris  Praetorii.  Auxilium  igilur  restitutionis  fidejussori 
qui  adolescenti  heres  extitit ,  intra  conslitutum  tempus  sal- 
vum  erit. 

§.   4-   Naturalis  obhgatio  ,  ut  (12)  pecuniae    numeratio- 


tunc  adjiciaKu'  pcrsoaa  , 
cum  stipulatio  ei  adquiri  non  possit :  e  contrario  autem 
nihil  prohibeat  ,  patre  slipulantc  filii  personam  adjici  , 
cum  totiens  quod  paler  filio  slipulalur  ,  sibi  (22)  stipu- 
latus  inlelligitur  ,  cum  ipse  sibi  stipulatus  non  est  :  et  iu 
proposilo  manifeslum  est  ,  non  (2 3)  obligatiouis  ,  sed  so- 
lulionis  gratia  filii  personam  adjeclam. 

§.  6.  Usumfructum  mild  aut  Titio  (24)  dari  stipula- 
tus  sum  :  Titio  capite  (25)  d>-minuto  iacultas  solvendi 
Titio  uon  intercidit  (26)  :  quia  (27)  et  sic  stipulari  pos- 
sumus  ,  mihi  aut  Tilio  ,  cum  (2b)'  capite  minutus  erit , 
d<iri  ? 

5.  7.  Nam  (2,9)  si  furiosi  (3o)  vel  pupdli  pcrsona  ad- 
jecta  sil  ,  ita  tutori  vel  curatori  pecunia  recte  dabitur  , 
si  debitor"  propriam  si  conditionis  quoque  implenda^  (3i)  causa  rccle  pi;cuaia 
minori  vJginti-  tutori  vel  curatori  datur  :  quod  quidem  Labeo  et  Pega- 
sus  putaverunt  utilitatis  causa  recipietidum.  Idque  ita  reci- 
pi  polest  ,  si  pecunia  in  rem  vel  papilh  vol  furiosi  versa 
est.  -^  Quomodo  si  domino  jussus  dare,  servo  dedisset  ,  ut 
domino  daret.  caeterum  ,  qui  servo  dare  jussus  est  ,  do- 
mino  dando  non  aliter  implesse  conditionem   intelligendui 


,  quf 


si  ex  (32)  voluutate  servi  dedit.     ■^'  Ide 


spondcndum  est  in  solulione  ,  si  slipulalo  Sempronio  sibi 
aut  Slicho  Msvii  servo  decam  dari  ,  debitor  Maevio  do- 
raino  pecuniam  solverit. 

5    8.   Si  creditor  debitoris  hereditatem   ad    se  non  per- 

jurepirando  (i5)     tinentem  possedit  ,  et    tantum    (33)    ad    eum    pervenit  , 

ipso  (16)  jure  tolhtur  :    quod    viuculum    aequltatis  ,     quo     quantum  si  quilibet  alius  bonorum  possessor    ei  solveret  , 

solo  sustinebatur  ,  conventionis  aequilate  dissolvilur  ,  ideo-     liberaret  heredem  :   non  potest   dici    fidefussores    liberari. 


ita    justo    (i3)    pacto    (i4)  j    ■vcl 


que  (17)  fidejussor  ,  quem  pupiJIus    (1 
causis  liborari  dicilur. 


dcdit 


ex  istis    ueque  enim  ipsum  sibi  solvisse  (34)  pecuniam   credendum 

est  (35)  ,   a  quo  hjreditas  evincitur. 

5-   5.   QucTsitum  est  ,  an    ita  slipulari  quis  possit ,  mihi        %.   9.   Dolo  (36)  fecisli  ,  quominus    possideres    quod  ex 

aut  fiUo  nieo  decem  (^ic))  dari  (20)  ?  yel  ha  ,  mihi  aut  (7.1')    hereditate  ad  alienum  pertiuente    adprehenderas?    Si  pos- 

fjalri  ?  Sed  non  incommode  potest  adhiberi  distinctio  :  ut     sessor  corpus  aut  litis  aestimalioaem  (3^)  pra;slilil  ,  ea  res 


(1)  Conseqnitur.  ^-1%.  conscqnctiir.  Hal.  vulgalam  improbat 
Cujac.    ad  l.    127.   supr,  de  uerb.  oblig. 

(2)  Sed  iu  sulutuni.  Cujac.  iliid. 

(3)  Vid.  ad  hunc  loccin  CMJac.  ib. 

(4)  /.   3.   5.    i3.  supr.    ad  SC.    Vellejan. 

(5)  Vulgo  ita  jactari  quae  dicuntur  ,  juris  ordinaiii  tsse  intelli- 
genda  sunt. 

(6)  Vide  /.  93.   5-   2.  siLpr.  h.  t. 

{-)  Hodie  fidejussoriam  obligationcm  non  tolli  ,  si  lidejussor 
debitori  Iicres  e.\Uterit,demonstrat  Cujac.  i5.  obs.  11.  ct  11.  oi«i  34. 

(8)  Quod  scniper  accidit  ,  si  modo  efficax  ea  sit  pcLitio  ,  quia 
principalis  scmpcr  major  e^t  :  principeiu  enun  locum  tenere  m^- 
jus  ftst  ,  quara  acccdere.  i  Jo.  supr.  de  /idejuisnrib.  vide  Gujac. 
II.  observat.  3^.  Piiucipalis  obligatio  pcr  {idejussoriam  estinguitur , 
si  priucipaiis  e.^t  ulilis  ,  id  Cit  ,  si  hoc  uon  uocct  creditori.  /.  dc- 
bilor.  3.  supr.  de  separat.  l.  21.  ^.  2.  fers.  quod  si.  supr.  de 
fidcjussor. 

(*9)  Si  rcus  natura  duntaxat  fuit  obKgijtus  ,  fidejnssor  non  libo- 
rabitur.  Cujac.  11.  obs.  34.  ef  7.  ad  Afric.  fol.  i36.  in  fiii.  et 
Graeci  ita  lcgunl.  vid.  Cujuc.  d.  cap.   34. 

(10)  Imo  non  cst  diflicile.  /.    i.   C.  de  fidejuss.  tut. 

(11)  /.   7.   5-   2.  supr.   de  minoribus. 

(12)  Vidc  l.  80.  supr.  h.  t. 

(i3)  Id  cst ,  licito  honcstoquc  ,  noa  remoto  a  re  privata  ,  huma- 
ncque  commcrcio  ,  et  pra-tcica  absoluto  :  ne  alioqjin  justum  pa- 
ctum  hic  intclligamus  veslitum  cum  Alciaio  :  qua  pErle  Alciatus 
repiebeuditur  a  Corrasio  et  0! 'cnd.  //;   Tov.  ubi  de  parosmiaagit. 

(■4)  Imo  ,  naturalis  obligatio  qua  t.\  convenlioue  nata  cst ,  pa? 
cto  non  tollilur  ipso  jure  ,  sed  oijc  tacita:  exceptioais.  /.  27.  5.  2. 
mpr.  de  pact. 

(i5)  /.  ulliin.  uers.  eam  rem.  supv.  dc  jurcjur. 

(t6)  Id  est  ,  quo  jure  uatuialis  obligatio  conslitit  ,  codem  tolU 
potest. 

(>7)  5-  fin-  infr.  h.  t. 

(18)  Naturaliter  obligatus:  qua  de  rc  f.Icnissime  di.^ii  /.  i.  supr. 
Tom.m. 


de  noi^ationib.  l.   6,9.  supr.  de  obligat. 

(19)  Qui  est  in  potestate. 

(20)  Qui  ila  stipulatur  filio  dari  jus  ,  stipulatur  utiliter.  /.  .'56. 
5-  2.  supr.de  verb.  oblig.  l.  2.  C.  de  cmitr.  stip.  Alind  est  si 
iactuni  stipulctur  :  pula  lenere  liccre.  /.    i3o.  supr.  de  verh.    oblig. 

(21)  In  cujus  sum  poicstatc. 

(22)  /.   56.   §.   2.  supT'.   de  fcrb.  oblig. 

(23)  Adjcctus  cui  nou  potest  queeri  obligalio  ,  adjectus  ad  sim- 
plicera  solutionem  vidctur. 

Qif)  Id  est  ,  adjccto. 

(25)  /.  38.  supr.  h.   t. 

(26)  Imo  ,  iutcrcidit  :  quia  capite  dirainutus  alius  horao  vide- 
tur  ,  /.  38.  supr.  h.  t.  solve  ,  Titio  adjecto  et  cnpite  minuto  sti- 
pulationis  tempore  .solvi  potest :  post  stipulatioiicm  ,  non  potest.  _ 

(27)  Scnsus  est  :  etiamsi  Titius  stipulationis  fcmporc  capite  di- 
minutus  fuerit  ,  jus  ei  solvendi  uon  perit :  quia  ct  ki  eum  casura 
soiulioni  applicari  potuit :  si  in  cum  casum  potult  adjici  ,  potuit 
ct  iii  ipso  casii.  vide  Cujac.  ad  /.  55.  sujir.  de  verb.  obl. 

(28)  In  tenipus  ,  quo  Titius  capite  ininulus  erit  ,  couferri  po- 
test  solutio. 

(29)  Scd  ,  ut  in  /.  84.  5.  5.  snpr.  de  uerb.  oblig.  Accurs. 
(.io)  /.  68.  .tupr.  h.  t.  l.  i3.  supr.  de  cond.  et  deinonstr. 
(3i)  In  persona  pupilli  vel  furiosi. 

(32)  Non  intcUigitur  reccdi  a  personu  ,  quoties  ex  voluntate  ejus 
aliquid  fit. 

(3'3)  Id  e.st  ,  integrura  dchitura  rccc])it.  adde  /.  21.  §■  3.  supr. 
da  fdejussorib. 

(34)  Et  compensasse  ,  et  sic  compcnsafiaui  nou  oppomlur  actio 
in  rem  ,  seu  pctitio  hereditatis  :  scd  tamcn  Cujicius  notat  bod.e 
compensationem  fieri  in  judiciis  in  rcm  :  idque  ipso  jure  ,  i5.  ob- 
seri'.    12.  /.  uhim.    C.  dc  compensat. 

(35)  Ex  ea  re  qua:  evinci  potcst  ,  nemo  potcst  sibi  solycre. 
(3G)  /.   i3.  5.  penult.  supr.  de  hercd.  pet.  vide  /.  5i.  supr. 

rc  judic 

(37)  Qiirc  succedit  loco  corporis  vcl  rci. 

69 


de 


5/iG 


DIGESTORUIM 


tibi  proderit  :  quia  niliil  (i)  petitoris  interest.  cacterum 
si  tu  (2)  ante  contentus  ,  ex  proeterito  dolo  praestiteris  , 
nihil  ea  res  possessori  proderit. 

§.  10.  Si  mandatu  meo  Titio  pecuniam  credidisscs  , 
ejusmodi  conlracfus  similis  cst  tulori  ,  et  dcLitori  pupiK 
li  :  et  ideo  niandatore  convento  et  damnato  ,  quanquiim 
pccunia  solula  sit  ,  non  liLerari  dcbitorem  ratio  suadet  : 
scd  ct  pra-slarc  (3)  debet  crcditor  actiones  mandatcri  ad- 
versus  debitorem  ,  ut  ei  salisfiat.  j-  Et  (4)  buc  perlinct 
lutoris  et  pupilli  dcbitoris  nos  fecisse  comparafionem.  nam 
cum  tutor  pupillo  lenetur  ob  id  quod  debitorem  ejus  nou 
couvenil  ,  neque  judicio  cum  altcro  accepto  ,  liberalur 
allcr  :  nec  si  damnalus  tulor  solvcrit ,  ca  res  proderit  Je- 
bilori  :  quin  etiam  dici  solct  tulelas  contraria  actione  agen- 
dum  ,  iit  ei  pupillus  adversus  debitores  aclionibus  cedat. 

§.11.  Si  creditor  (5)  a  debilore  (6)  culpa  sua  (7) 
causa  ceciderit  (8)  ,  prope  est  ,  ut  aclione  mandati  ni- 
hil  ^9)  a  mandatoi-e  consecjui  debeat  :  cum  ipsius  vitio 
accidtrit  ,  ne  mandatori  possit  actionibus  ccdere  (10). 

§.  11.  Si  inlcr  emptorem  ct  venditorem  convenerit  , 
prius  quam  ali(|uid  ex  alSerntra  parle  solveretur  ,  iit  cih 
iiiijjUone.  (1  i)  discedatiir  :  fidejiTSsor  (12)  eo  nomine  ac- 
ceplus  solulo  contractu  liberabitur  (i3). 

De  iiilore  deleganle.    i.  De  transactione.  3.  De 
pignoribus.    4-   De  condicfione'  inclehiti. 
96.    Idem   [  lib.    II.   E.esponsoruin  ]. 

PTJpilli  debitor  tutore  delegnnte  (i4)  pecuuiam  credito- 
ri  (i5)  tutoris  solvit  :  liberatio  contingit  ,  si  non 
malo  consiiio  cum  tutore  babito  hoc  factum  esse  probe- 
lur  :  sed  et  Interdiclo  fraudatorio  (16)  luloris  crcditor  pu- 
pillo  tenetur  ,  si  eum  consilium  fraudis  participaise  con- 
slabit. 

5.  1 .  Cum  pupilla  magistratui  qui  per  fraudem  pupil- 
\o  lutorcm  dedit  ,  heres  exlitisset  ,  tutores  ejus  cum  ado- 
Jescenle  transegerunt  5  eam  transacticnem  pupilla  raiain 
habere  noluit  :  nihi^o  (17)  minus  erit  ,  tulorum  pecunia 
hbfrala.  nec  tulores  contra  adolescenlem  actionem  ,  nec 
ulilcm  habcbunt  ,  qui  suum  recuperavit.  plaue  si  adole- 
scens  pecuniam  restilucre  (18)  tutori  pupillse  maluerit , 
rescisso  quod  gestum  est  ,  actionem  utilem  in  pupillam  , 
hercdcm   magistratus  ,  accipiet. 


5-  2.  Soror  cui  legatum  ab  herede  fratre  debebatur  , 
post  motam  legati  quoeslionem  transegit  ,  ut  nomine  dc- 
bitoris  coutenla  iegatum  non  peteret  :  placuit  ,  quamvis 
nulla  delegalio  (19)  facla  ,  neque  liberatio  secuta  esset  , 
lamen  nominis  periculum  (20)  ad  eam  (21)  pertinere.  Ila- 
que  si  legatum  contra  placilum  (22)  peteret  ,  exceptio- 
nem  pacli  non  inuliliter  opponi. 

§.  3.  Cum  eodem  lempore  pignora  duobus  contractibus 
obliganlur  ,  pretium  eorum  pro  modo  pecuniae  cujus- 
que  (23)  contractus  credilor  accepto  facere  debet  :  nec  izi 
arbitrio  ejus  elcctio  erit  ,  cum  debilor  pretium  pignoris 
consortioni  (2^)  subjecerit.  qucd  si  temporibus  discrelis 
siiperfluum  (26)  pignorum  obligari  placuit :  prius  debituni 
pretio  piguorum  jure  solyelur  ,  secundum  superfluo  com- 
pcnsabitur. 

5.  4-  Cum  institutus  deliberaret  (26)  ,  substituto  pecu- 
nia  pcr  crrorcm  soluia  est  :  ad  eum  heredilate  (27)  postea 
dcvoiuta  ,  causa  condictionis  evanescit :  quae  ralio  lacit  ut 
obligatio  debili  solvatur. 

In  qiiam  cuuscim  impututur  quod  solutum  est. 
qn .   Idlm   [  lib.    2.   Definitionum  ]. 

CUm  ex  pluribus  causis  debitor  pecuniam  solvit ,  utrius- 
que  demonstratione  cessante  ,  potior  (28)  habebitur 
causa  ejus  pecuniae  cj[u3e  (29)  sub  infamia  debetur  :  mox 
ejus  ([ux  (3o)  poenam  coutinct  ;  lertio,  c|use  sub  hjpolhe- 
ca  vel  pignore(3i)  contracta  est :  post  hunc  ordinem  po- 
tior  habebitur  piopria  (3^)  ,  f[uam  aliena  causa  ,  veluli 
fidejussoris  :  quod  v(  leres  ideo  deiinieruut  ,  cjuod  verisimi- 
le  vidcrefur  diligeutem  dei)il()rem  admouitu  ita  uegotiuui 
suum  gesturum  fuisse.  si  nihil  eoruni  interveniat  :  vetu- 
slior  (33)  contractus  ante  solvetur.  Si  major  pecunia  nu- 
merala  sit  ,  cjuam  ratio  singulorum  exposcit  :  nihilomi- 
nus  primo  contractu  solulo  ,  qui  potior  erit  ,  super- 
fluiim  (34)  ordini  secundo,  vel  in  totum  ,  vel  pro  parie 
minuendo  videbitur  datum. 

De  dote.  1.  De  actione  Faviana.  2.  Dc  in  integruni 
restilulione.  3.  De  castrensi  peculio.  4-  ^<^  adjecto.  8.  Dc 
rei  interiiu  vcl  mutatione. 

98.   Paulus  [  lib.    i5.  QiuBStionum.  ] 

QUi     rcs  suas  obligavit  ,    poslea     alifjuam  possessionem 
ex  his  pro  filiasua  dotcm  promitlendo  obl  gavit  (35), 


(i)  Niliil  pctitoris  interest  ,  quolies  fundum  aut  cjus  aestiniatio- 
nem  consccutus  est. 

(2)  Vctus  et  antiquus  doniinus  scilicct. 

(3)  Z.  18.  5-  5.  in  Jin.  supr.  fcimil.  l.  36.  supr.  de  fidcjiiss. 
Noi'.   4-   cap.    I. 

(4)  Et  ad  hoc.  vulg.   Hal. 

(5)  Id  est ,  si  is  ,  qui  crcdidit  nlicui  altcrius  mandafo. 

(6)  Dcbilorc  ,  pctcns.  vulgat.  Hal. 

(7)  Quia  male  cgit. 

(8)  Id  est  ,  condeinnatus  fucrit. 

(9)  Id  est  ,  si  mandatarius  non  potest  ccdcrc  actioncm  manda- 
tori  vel  fidtjussori  ,  exccptione  ctdendarum  actionura  rcpellitnr. 
BdVtolus. 

(10)  Dixi  /.   17.  supr.  de  fidcjussoribus. 
(n)  /.  80.  siipr.  h.  t. 

(12)  Ees  est  intcgra  ,  ctiamsi  fidejussor  sit  acccptus.  /.  3.  C.  de 
resc.   vend.  I.    12.    C.  de  contrah.  empt. 

(i3)  Soluto  contractu  principali  ,  acccssiones  contraclus  dissolvi 
ccnsentur. 

(i4)  Delcgatio  tutoris  libcrat  dcbitorcm  ,  pupilli  ,  ita  deinum  , 
.^i  iiicrit  facta  hona  fidc. 

(i5)  Mandato  lutoris  debitum  pupiUi  solvi  potest  ,  cliam  crcdi- 
lori  tutoris. 

(16)  De  Intcruicto  fiaudatorio  vidc  /.  C7.  J.  1.  supi'.  ad  SC. 
Trebell.  adde  /.  60.   inj!n.  supr.  munduti.  l.     10.    supr.    cjucc    in 

fiaud.  crcd. 

(17)  Et  ita  pro  invito  solyitur  ,  /.  23.  supr.    h.    t.  ct  traiipacf.o 


a  tutore  facfa  non  potcst  rescindi.  Imo  potcst  ,  /.  i.  /.  2.  C.  si 
advers.  tiansact.  solve  :  Ibi  miuor  ca{)ta  sive  dcccpta  cst,nonliic, 
ideoque  divcrsa  jiira  adinittuntur.  /.  9.  5-  4-  ^upr.  de  jurejur. 

(iS)  /.    I.J.   C.  de  transact. 

(i;>)  /.  54.  infin.  l.  56.  5-  4-  "?/''•  de  furt. 

(,20)  /.  3.  infin.   C.  de  no^^ationib. 

(21)  Ce^sionariam  sciiicet. 

(22)  Id  e>t  ,  transaclioncm. 

(23)  Piitium  pit;noruni  dtbct  convcrli  ia  omne  debitum  ,  in 
qiiod  pignora  sunt  obligata. 

(24)  Livins  6  :  Quauiam  ista  societas  ,  quaenam  consortio  ?  Cic. 
3.  offic.  Dissolvalur  ncccssc  est  ouniis  haec  consortio.  Lueillius  29  : 
redi  in  consoitioiK-m.  vidc  Nouium  in  consorlium. 

(25)  /.  97.   infin.  infr.  h.  t. 

(26)  Dc  cedcnda  licreditate. 

(27)  Jus  supervenicns  solutionem  recipicnti  ,  iuducit  libcratio- 
nem  ,  qunc  prius  non  erat  inducta. 

(28)  Nota  dcbita  hoc  ordinc  exonerari :  Primo  loco  debituni  sub 
infamia  :  dcinde  snb  poMia  :  lcrtio  loco  ,  sub  piguore  dcbitum  : 
inde  propriuni  :   ct  inox  autiquius. 

(29)  Vide  /.  7.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(30)  Vidc  /.   4-  /•   7-   infin.  supr.   h.    t. 

(3i)  /.  73.  siipr.  h.  t.  vel  satisdatio.  /.4.  in  fin.  l.  5.  supr.  h.  t. 

(32)  /.    i.  /.  \.  supr.  h.  t. 

(33)  /.  5.  /.  89    iii  fin.  supr.  h.  t. 

(34)  Adde  /.  96.  in  fin.  ^.  pcnuU.  supr.  h.t. 

(35)  /.  20.  supr.  h.  t. 


LIBER    QU  ADRAGESIMUS  EXTUS. 


ct  solvit  :  si  ca  res  (i)  a  creditore  cvicLa  (2)  est  ,  di- 
cendura  est  mariUim  ex  dolis  promissione  agere  posse  , 
ac  si  staluliberum  ,  remve  sub  (3)  conditione  lcgalam  , 
dotis  nomine  pro  filia  pater  solvisset.  liarum  enim   rerum 

scilicet  ,  quo 


5l7 


ipsum  expressini  ageljalur  ,  ut  quasi  poena  adjecla  sit 
m  persona  stipulaulis  ,  si  Tilio  solulum  non  esset.  -^^  At 
ubi  simpliciter  (i5)  sibi  aul  Tilio  stipulaliir  ,  solu- 
lionis  tantum  causa  adhibelur  Titiiis  :  et  ideo  quinque 
ei  solutis  ,  remanel)uut  (i6)  reliqua  quinque  in  obliga- 
lione. 

f  Contra  si  viihi  quincfue  ,  ilU  (i-)  dcceni  slipulalus 
sira  :  quinque  TiUo  soluiis  ,  non  (18)  facit  conceptio  sli- 
pulaUonis  ,  ut  (19)  a  me  liberetu.-.  porio  si  decem  snl- 
verit ,  non  quinque  repetet  ,  sed  mihi  per  mandati 
actionem  decem  deijebuntur. 


(20) 


5.   6.   Milii  Romce  (21)  ,  aul  EpLesi 
piilor  ,     an  solvendo     Tiiio  Ephesi 


Tilio  ,     dari  sli- 
me    liberetur  ,     vi- 


solutio  non  potest  nisi  ex  eventu  libcrare 

casu  cerlum  erit  remauere  eas. 

§.    1.   Diversum  respondetur  in  ea    pecunia  ,    sive    re  , 

quam   palronus    post    morlem    liberti    per    Favianam  (4) 

aufert  :   bocc  enim  aclio   ,     cum  sit  nova  (5)  ,  parlam   li- 

berationem  non  potest  revocare. 

§.    2.     PJuic    adplicatnr  minor  (G)     vigintiquinque     an- 

nis  ,  qui  a  creditore  circumscriptus  ,   in  rem  ex  causa  de- 

biti  solulam  restiluilur  (7). 

§.   3.   Hem  autem  castrensis  (8)    peculii    solventem  pa-     deamus  ?  nam  si  diversa  (22)  facta  sunt  ,   ui  Julianus  pu- 

trem  ,  perinde  accipere  deberaus  ,  ac  si  alienam  dedisset :     lat ,  diversa  res  est.  sed  cum  pra-valet    causa    dandi       li- 

quainvis  possit  residere  apud  euni  cui    soluta     est  ,     prius     beralur  (^3)  :   liberaretur  cniiu  ,     et     si    niilii    Slichunt 

mortuo  inteslato  lilio.   sed  tunc    adquisila    creditur  ,    cura     ilU  Pcwiphilum  dari  slipulalus  essem  ,  el  Titio     Pampiii- 

fi!ius  decesserit  :  et  utique  cujus  fuerit  ,     eventus  (9)  de-     lura  sohisset.   At  ubi  meruni  (2^)  factum    stipulor      puta 

insulam  in  meo  solo  ccdificari  ^  aut  iii  Tilii  loco  , 'num- 
quid  ,  si  in  Tith  loco  acdificet  ,  non  conlingat  liberatio: 
nemo  eniin  dixit  facto  (aS)  pro  facto  sokito  iiberuion^ni 
contingere  ?  sed  verius  est  liberationem  conlingere  :  quia  (iG) 
non  factum  pro  faclo  solvere  videtur  ,  sed  electio  piorais» 
soris  corapletur. 

^.  7.  Si  servus  fructuarius  (27)  ex  re  fr;ictuni-ii  domi- 
no  proprietatis  ,  aut  fructuario  stipuJetur  ,  inulilis  est  sli- 
pulatio  :  at  ex  re  proprielarii  ,    si  ipsi    domino    aut    fru- 


claret  ;   sitque  et  hoc  ex  his  quaj  post  factis ,  in    praeteri- 
tum  quid  luerit  ,  declarent. 

5.  4-  ^-^'''"  ^^"^^  (ic")  clecem  pure  (11)  ,  aut  Tido  Ka- 
hndis  vel  suh  conditione  ,  aut  mihi  Kalendis  Januariis  (12), 
Titio  Fehruariis  ,  utiliter  slipulor.  Quod  si  mihi  Kaien- 
dis  Februariis  ,  Titio  Kcihndis  Januariis  :  potest  dubila- 
ri  ?  Sed  rectius  dicitur  utiliter  stipulatum  :  nam  cum  in 
'etiam  raihi  solvi  potest  an- 
illi  solvi  poterit. 


diem  sit  ea  quoque  obligalio 
te  (i3)  Februarias  ;  igitur  et 

§.   5.   Qui  slipulatus  sibi  cnd   Titio .,  si  boc  dicit,  si  (i4)  ctuario  stipuletur  ,  recte  stipulatur  ;   tanlum  enim  solu  tio- 

Titio  non  solveris  ,  dari  sibi  :   videtur    condilionaliter  sti-  nis  capax  est  fructuarius  hoc  casu  ,   non  etiain    o])Mga  lio- 

pulari.   Et  ideo  eliam  sic  ftcla  stipulatione  ,   mihi  deceni,  nis   [  quoque  ]. 

aut  quitique   Titio  dari  ?  quinque  Titio  solulis  ,    liberabi-         ^.   8.   Aream  (28)  promisi  alienam  :   in  ea  dominus  in- 

lur  reus  a  stipulatore.  Quod  ita    potcst    admiili  ,    si    hoc  sulam  sedificavit  ;  an    stipulatio    extincla    sit  ,    quaesitu  n 


(1)  Id  est,  possessio :  rei  appellalionc  nonnunquam  possesslo  con- 
tinetur.    dixi  l.   21.  su]ir.  de  rei  vind.  et  supr.  de  reb.  cred.  in  pr. 
(i)     /.   33.  supr,   h.  t.  l.    16.  supr.  de  jur.  dot. 

(3)  /.   83.   5-   6.  supr.  de  t^erb.  oblig. 

(4)  De  qua  vide  supr.  si  quid  in  frcaid.  patr. 

(5)  An  cxlraordinaria  ,  vel  PrEetoiis  ,  ut  vult  Acciirsius  ?  An 
nova  originc  ipsa  ,  ut  Caidus  ? 

(G)  Licel  njiiior  rcstitiiatnr  ,  non  tainen  reslituitur  actio  crcdi- 
tori.  ut  hic.  nisi  minor  lestiluitur  adversus  dolum  crcditoris.  l.  i3. 
i4-  supr.  de  ininor.  1.  un.  C.  de  reputationibus  quce  Jinnt  in  ju- 
dicio  in  ii.tegr.  r.'st.  l.  48.  5-  '•  supr.  defidej.  l.  11.  5-  '•  "' 
Jln.   supr.  de  S'C.   Silanian. 

(7)  Vide  C.  si  adi>ers.  sohitionem. 

(8)  Paler  solveus  rem  castrensis  peculii  ,  videtnr  solvcre  rctn 
alieuam.  Bart. 

(9)  Fingaraus  ('.lium  jure  suo  non  usum.  vidc  l.  44-  supr.  dc 
legat.   I.  et  ita  evenlus  dcclarat  quse  ex  eventu  dependent. 

(10)  Dari.   vulg.  Jlal. 

(n)  /.  ult.  ^.   7.  supr.  de  verb.  oblig. 

(12)  Tidc  /.   ultim.  ^.  6.  supr.  de  verb.   oblig. 

(i3)  /.    137.   §.  1.  supr.  de  uerborum  oblig. 

(i4)  Si ,  dictio,  conditionem  implicat. 

(i5)  Vide  qnse  scripsi  ad  /.  45.  §.   11.  infr.  de  jure  fisci. 

(16)  Imo  non  remancbunt,  Quoticns  enim  alternativa  cst  inlcr 
summas  diversas  minor  summa  est  in  obligatione.  /.  83.  §■  3.  supr. 
de  i^erbor.  oblig. 

(17)  Valelne  hujusmodi  stipulatio  ?  Utique  valet.  infr.  h.  t. 
Imo  non  valct  ,  cuui  in  quaiititalibns  non  possit  pcena  major  esse 
sorte.   /.    i5.  in  Jin.    C.  dc  usur.  v.   Bart.   hic. 

(18)  Imo  ea  vcrbo^um  conceplio  facit  ,  ut  reus  a  stipulatione  li- 
Leretur  :  nec  enim  polest  esse  plus  in  accessorio  quam  in  principa- 
li.  /•   8.  5-   7-  supr.  de  fidejuss.    vide  Bart.  hic, 

(19)  /.  ultim.  5.   5.  supr.  de  uerb.  oblig. 

(20)  5-   4-   iust.  de  inutil.  stip. 

(21)  Allernata  locorum  promissio  rco  electioncm  tribait  :  in 
bnjusmodi  altcrnativa  ,  rci  elcctio  cst. 

(22)  Suutne  diversa  ?  utiqiic  ,  si  Joca  spcctemus  ;  unius  tamen 
facti  loco  babontur  ,  si  dandi  causaia  (  qiia;  una  cst  )  insj/iciamus, 


(23)  Rcus  scil.  solvcndo  Ephcsi. 

(24)  iEdificatio  mcruui  factuin  contlnet. 

(20)  Liberatio  non  contingU  ,  si  aliud  liat ,  q  lam  promissum  o>t. 

(26)  Reus  vel  in  inco  ,  vel  Titii  loco  Kdificun^ii ,  in  Tilii  loco 
pedificandi  jus  eligere  potest  et  merito  :  naiu  quod  adjccto  fit  ,  sti- 
pulatori  ficri  vidctur. 

(27)  /.    I.  5-   5.  supr.  de  stipulnt.  seruor. 

(28)  Area  aiiena  proraissa  ,  et  iu  ea  tedificio  a  vero  arcne  domi- 
no  imposito  ,  slipulatio  vcl  promissio  estne  e.s.Uncta  ?  uon  est  extin- 
cta.  Quid  ita  ?  Area  ipsa  non  desiit  in  rerum  natiira  csse.  Q^iis 
inde  effeclus  ?  area  ipsa  peti  poterit.  Alqui  oedificinm  ab  co  sejun- 
gi  non  potcst  ?  arese  igitur  ipsius  aestimatio  soivetur.  vers.  Non  cst 
hii  siinilis.  Atqtiin  ,  si  hominem  alienum  pro;nisi  ,  isque  manumis- 
sus  sit  ,  proinissione  liberor.  uers.  si  cdienuin.  infr.  h.  t.  Liheror 
sane  :  sed  aliiid  plane  in  homine  mauiimisso  est :  aliud  iu  area  eedi- 
ficata.  Irj  servo  raanumisso  nullum  scrvi  vestigiuin  est  :  in  arei 
jedificata  ai-ea  integra  est.  Q  lid  ,  si  scrvus  ita  maiiuinissus  post  le- 
ge  aliqua  servus  sit  elfectus  ?  Nou  coiivalescit  pruinissio.  vsrs.  Ne.: 
achniisum.  Atqui  si  navem  promisi  ,  eaque  a  domino  soluta  sit  , 
et  postremo  iisdem  labulis  compacta  ,  rediiitegiatur  obligatio  ?  re- 
dintegratur  :  scd  hic  aliud  est  in  navi  restituta  ,  aliud  in  servo 
nianuinisso  ,  deiudc  servo  effecto.  Qui  seinel  manumissus  cit ,  alius 
statim  factus  cst  :  ea  mente  raanumissiis  est  ,  ut  perpetuo  liber  e;- 
sot ,  non  ad  tempns.  Navis  dissoluta  eo  animo,i:tin  eundein  usum 
restituerolur  ,  quia  perpctuo  non  fuit  dissoluta  ,  redintcgrata  ,  seu 
rcstltuta  ,  alia  navis  non  cst  censenda  :  sccus  antem  cssct  ,  si  ca 
menle  dissoluta  ,  ut  in  alios  usus  convcrteretur.  Eadem  enim  hoo 
casu  ratio  cssct  navis  dissoluta; ,  ct  hominis  manumissi.  Nam  quae  ea 
mcnte  dissolvuntur  ,  iit  ia  aliiim  usum  convcrlcreDtur  ,  ea  pror- 
sus  esse  dosinunt  ,  qn;c  ante  fucrunt.  lutcritiis  ,  ut  ita  dicam  ,  ali- 
quis  perpctua  destinaUone  allerius  usus  navi  ila  dissolutre  allatus 
est  mente  dissobenlis.  Porro  qua:  peri.etuo  siint  extincla  ,  restiliii 
in  antiquum  st-iUim  non  possunt.  Ut  illic  alius  homo  cst  :  ita  hic 
alia  navis.  i"itur  in  hac  quPBslione  videudum  est,  an  navis  ca  mei- 
te  dissoivatur  ,  ut  in  priorcm  usuin  reslituatur  ,  an  ut  in  aliiiin. 
Priore  casu  rcstituta  navis  ,  nova  non  videlur  ,  sed  antiqua  :  postc- 
jriore  nova  prorsus  ,  non  ea  qiiin  antc  fiierit.  vers.  nec  simili.  Ciin» 
his  nihil  sinule  habet  area.  Scrvns  manumissus  ,  perpctua     dcstina- 


548 


D     I     G     E     S     T     O     R    U     M 


est  ?  Responcli  :  si  (i)  alienum  (i)  homiuem  promisi , 
et  is  a  domino  nianumissus  est  ,  liberor. 

"f"  Kcc  admissum  est  quod  Celsus  ait  ,  si  idem  rursus 
Lege  (3)  aliqua  servus  efTectus  sil  ,  peli  eum  posse  :  m 
peipeluum  (4)  enim  suhlala  ohJigatio  ivslitui  uon  (5) 
potest  :    et  si  servus  cffcclus  sit  ,     alius  (6)  videtur  esse. 

y  Nec  siniili  (7)  argumento  usus  est  ,  [  ut  ]  si  na- 
\em  quam  tu  promisisti  ,  dorainus  dissolverit  ,  deinde 
iisdem  tabulis  comppgcrit  ,  teneri  (8)  te  :  hic  enim  ea- 
dem  navis  est  ,  quam  te  dalurum  spopondisli  :  ut  vidca- 
tur  magis  obligatio  cessare  (9)  ,  c^uam  (^io)  extincta  es- 
se,  -f-  Uomini  autem  manumisso  simiie  liet  ,  si  (n)  ea 
meute  dissolulam  esse  uavem  posueris  ,  [  ut  ]  in  alios 
U6US  convertereutur  labula;  ,  deinde  mutato  consiho  eas- 
dcm  compositas  :  aha  euim  vidobilur  esse  posterior  navis, 
sicut  ille  ahus  homo  est.  '{-  ISon  (12)  est  bis  simihs  area, 
in  qua  sedificium  positum  est  :  non  (i3)enim  desiit  [  in  1 
leium  natura  esse.  imo  et  peti  polest  (i4)  area  ,  et  aesti- 
maiio  ejus  solvi  debcbit  :  pars  (i5)  enim  insulae  area  (16) 
est  ,  et  quidem  maxima  ,  cui  (17)  etiam  superficics  (18) 
ccdit.  -j-  Diversum  diccmus,  si  servus  promissus ,  ab  (19) 
iicstilus  captus  sil  :  hic  inlerim  peti  non  potest  ,  quasi 
aute  diem  :  scd  si  redierit  postlijninio  ,  recte  tunc  pete- 
lur.  cessavil  enim  hic  obligatio  :  area   (20)  autem  extet  , 


sicut  csetera  ,  ex  quibus  aedificium  couslitit.  -^  Denique 
Lex  xii.tabularum  (21)  ti  num  cedibus  junctum  vindica- 
ri  posse  scit  (22)  :  sed  inlerim  id  solvi  prohibuit  ,  pre- 
tiumque  ejus  dari  voluit. 

De  forma  nummorwn  solvendorum. 

99.  Paulijs  lib.  4-  Responsorum  respondit. 

DEbitorem  (aS)  non  (24)  esse  cogendum  in  aham  (^5) 
formam  nummos  accipere,  si  (26)  ex  ea    re    dam- 
num  aliquod  passurus  sit. 

Ve  tutorihus  vel  curatorihus  datis  in  pluribus  locis. 

100.   Idem  hb.    lo.  Responsorum. 

QUsero  ,  an  curatoribus  A'el  tutoribus  in  Proviocia  da- 
tis  ,  P..omse  pecunia  solvi  possit  ,  quse  in  Provincia 
ila  ab  Ins  foenerata  esset  ,  ut  Romae  solveretur,  cum  iidem 
curatores  vel  tutores  rerum  Ilalicarum  admiuistraliouem 
non  siistinent  :  an  si  solvcrit  ,  debilor  liberetur  ?  Paulus 
respondit  ,  [  his  ]  lutoribus  vcl  curatoribus  recte  pupillo 
pecuniam  debitam  solvi  qui  negotia  ejus  admiuistraut  : 
eos  aulem  ,  cpi  Provinciahum  rcrum  curatores  vel  lutores 


lione  manimiittcnlis  scrvus  esse  dcsiit  :  Navis  iu  aliiim  usiim  disso- 
luta  ,  perpetua  dissolventis  dcstiaatipne  ,  navis  antiqua  esse  desiit. 
Area  ,  in  qua  sedificiiini  positum  est  ,  area  esse  non  desiit.  Non 
desiit  sane  ,  quia  arca  ipsa  ,  pars  et  quidem  maxima  insulre  seu 
aedificii  est.  Proiude  arcse  promissor  ,  si  in  arca  sedificium  positnm 
fuerit ,  tenebitur  :  uimirum  su])^istcnte  etiamnum  arca.  Promissor 
servi  manumissi ,  aut  navis  dissolutse  ca  mente ,  ut  in  alium  usura 
\  erteretur  ,  his  mutationis  accidentibus  obligatus  csse  desinit.  vers. 
non  est  his  similis.  Quid  ,  si  servus  promissus  ,  ab  liostibus  captus 
postliminio  rediit  ?  Cii]  livitas  jus  captivi  hominis  perpctuo  non 
mutavit:  spes  postliminii  facit  ut  liber  esse  possit  :  ccssat  boc  casu 
magis  obligatio  ,  quam  extincta  cst.  Cessat  ,  dum  captus  est  :  non 
est  extincta  ,  cum  reversus.  lla  niliil  simile  hoc  cxcniplum  habet 
cum  arca  ,  in  qua  eedificium  aliquod  positum  cst.  Arca  in  bac 
spccie  statim  peli  pot(st  ,  quia  c-st  scrvus  hostium  polius  :  siatim 
pct/  non  potest  ,  qnia  diim  captus  est  ,  servus  est  ;  is  cssc  dcsinit , 
qui  fuit.  Hac  pcndentc  conditione  ,  captus  peti  uon  potest  ;  si  pe- 
teretur,  ante  dieni  pctcrctur:  magis  denique  tura  cessat  ejuspromis- 
sio,  quam  sit  extincta.  i^ers.  Divcrsum.  Denique  cur  ncgcniusarcam, 
n\  qi,a  oedificium  sit  positum  ,  pcti  posse  :  cum  Legc  12.  tabularum 
tignum  ahenis  2edil)us  junclura  ,  neqiie  vindicarl  ,  neqiie  solvi  pos- 
Mt,  ettamen  pretium  cjus  dari  dcbcat?  wr.s.  dmiquc  lcx.  infr.  h.  t. 
(i)  Argumcntum  alj  bomine  seii  servo  alicno  promisso ,' et  po?t 
a  dommo  manumisso  ,  ad  aream  alieuam  venditam  et  sedificium  in 
ea  post  venditionem  positum  a  vero  domino. 

(2)  ■Alicni  scrvi  promissor ,  ipso  scrvo  manuraisso  a  clqmino  non 
tenetur.  Quid  si  tervus  ipse  Lege  aliqua  postca  scrvus  sit  clibctus  ? 
Letsus  inale  ccnsuit  promissionis  obhgalioncm  rcdintcgratam. /.  5i. 
supr    c/e  ^'crhor.   obUgrit.  1.   79.  in  Jin.  supr.  de  lcg.   3. 

{i)  Scrvus  manimussus  ob  ingratitudinem  Lcge  rcvocatur  in 
srrvitutc™.  /.   ,.  /.   2.  /.  3.  /.   4.   C.  de  libertis  ,  et  corwn  Uberis. 

(4)     Perpctuo  cxlnicta  rcstitui  non  possunt. 
•    ^'^     ^-   ^'-i;   ^- /"/"■•   de  pactis.  l.    10.    ?.  g.   m  /in.    supr.    dc 
in  rem  vers    Theoyh.  5.  G.  Insiit.  de  noxalib.  act.  Est  cnira  ,  tc- 
stc  Aristolcle  ,  fx.7«/?jA«  ab  Jiabitu    ad    privationrm  ,    sed   non    a 
pnvauone  ad  babili.m.   yid,,  Cuj.ic.  8.   ad  Jfric.  fol.   206. 

(h)  Homo  libcr  servus  faclus  ,  alius  homo  yidetur.  vidc  /.  70. 
VI  Jtn.  supr.   de  legat.   3.  ,  /./ 

(7)     Id  cst,  non  idem  est  in  navi  ,  quod  in  domo.  Nam  si  na- 


vis  a  te  promi.ssa  dissolvitur  (  hic  exting.iilur  ol.ligalio),  ct  deinde 
< i..dem  tabuhs  eam  compcgcris  ,  tcneris  (  hic  re.uscitatur  oblicalio 
'a^J"r  ••^"  '^  Piomissa  si  aedificimn  in  ea  positum    est  ,    "    ^    ' 

itdihcn  positionc  non  cxlinguitur  arcEc  piomissio  :  dcbet 
rjus  ffislimatio.  /.  4/,.  5.  4.  ^upr.  de  leg.  i.  His  dcbucrat . 
suitus  addere  insubun  postca  ad  arcam  icduclam  ,  cl  qua;rc 
arcje  promissio  forlc  ob  Kdificium  in  ca  posiium  cvtincta 
^ccrct?  quod  apcrie  a.t  /.  36.  supr.  de  umfruct.  J.  -jq.  §. 
de  icgul,  3.  lugat  vcro  /.   ,0.  ^.  7.    ,„  /„.    supr.    quibu 


ususfriict.  Quaeri  potest  ,  cur  quod  iii  d.  l.  79.  5-  ullim.  dicitur 
de  scrvo  lcgato  manumisso  ,  et  poslea  in  scrvitulera  icdacto  .  eo 
cnsu  extinctam  renasci  obUgatioacm  (  d.  ^.  uliim.  quoii  tameu  cx- 
prcs^e  ncgat  /.  27.  iii  pn.  siipr.  de  udim.  )  ciir  id  a:que  locum 
non  lialc.it  in  iis  casibus  cpii  sequuntur  in  iusula  qiins  area  facta  , 
insiila  postea  facta  est  ?  in  scypho  qui  massa  ,  deinde  scyphus  fa- 
ctus  est  ,  /.  36.  Supr.  de  usufruct.  in  quibus  causis  obligatio  nou 
rcviviscit. 

(8)  /.  83.  5-  5.  supr.  de  uerbor.  obUg.  Imo  noa  tcneris  ,  ucc 
cadcin  navis  est.  /.  10.  5-  7-  supr.  quibus  modis  ususfruct.  praescr- 
tim  si  per  vices  sit  refecta.  /.  76.  supr.  de  judic. 

(9)  Sic  in  furioso  ,  (hiin  inlcrquiescit  ,  furorcm  cessare  ,  non 
deesse  ,  Scneca  ait.  Ccssat  qiiod  consopitum  est :  uec  extinctuni  cst 
quod  pcndt  t.  Obligatio  cessat  ad  teinpus;  cxtiuguitur  iu  pcrpetuum; 
cessans  potcst  expcrgcficri ;  exiinctmu  non  ])ote=t. 

(10)  Cessantis  et  cxtinclae  obHgationis  ditlcrentia. 

(11)  /.  83.   5.  5.  supr.  de  ucrb.  ohUg. 

(12)  Tide  /.   21.  supr.   de  pignorut.  l.  29.5.  2.  supi:  de  pignnrih. 
(i3)  /.   4h-   5*  4-  ^upr.  de  lcg.    1.  /.   39.  supr.  de  lcg.     i.     lino 

desiit  esse  arca  ciim  adilicium  in  ea  positum  cst  :  et  ita  quidoiu 
alia ,  ut  ol)  eani  causam  pcti  non  possit.  /.  79.  5>  2.  supr.  de  lcg. 
3.   /.   5.   ii!  fin.   siipr.   quib.  mnd.  ususfr. 

(i4)  Imo  ,  arca  peti  non  polcst.  /.  67.  supr.  de  contr.  empt. 

(i.5)  Parlcs  in  toto  ct  uaturaju  ct  noiuen  suum  retiueat.  vide 
Hoiom.  8.   lUustr. 

(16)  Arca  pars  insulae  ,  et  quidcm  maxima. 

(17)  Maxima  pars  totius  ca  ceusetur  csse  ,  cui  aliaj  ipsius  totius 
partcs  ccdunl. 

(18)  Supcrficies  cedit  arcae. 

(19)  Scrvus  promissus ,  ct  post  captus  ab  hostibus ,  intcrim  dum 
capltis  est ,  pcti  non  potf.4.  Cur  non  potest  ?  quia  cuiu  apud  ho- 
stcs  sit  ,  quasi  aute  dicm  peli  vidctur.  Ciu-  quasi  ante  dicm  ?  quia 
antcquara  postliminio  redierit ,  praslari  non  potcst.  Quod  si  anle 
postliminii  diem  prrestari  non  potest  ,  ne  peli  quidem  potest.  Dici 
igilur  quasi  adjcclio  qua;dam  est  eo  casu  ,  ut  ne  scrvi  ita  capti  uo- 
miae  proniissor  teneatur  anle  diem  ])ostliminii. 

(20)  Vide  Cujac.  ud  l.  36.  supr.  de  ussipat.  id  est  ,  trucCatu 
5.  ad  jifric.  fol.  63.  et  ad  /.  83.  supr.  de  ierh.  obl.  Hotoia.  8. 
lUuslr.  JFonicr.  2.  selcct.   16. 

(21)  Vide  /.    I.   in/r.  de  (igno  /uiicto.        * 

(22)  N«V®-'  fV/focTosf.  Nvt'.  38.  1/*  princ.  scisclt.  vulg.  id  e»t  , 
pcrmitlit. 

(23)  Crcdiloicni.  Ilofom.  c.  i5.  Illustr.  quacst.  simtlis  csl  error 
in  /.  8.  supr.  dc  tutcl.  Cujao.  57.  ad  /.  59.  supr.  dc  verb.  obl. 
(Jt  ila  quoque  lcgit  Vulgata  ot  Haloandri  cditio. 

(24)  Dixi  de  hac  qu;estione  /.  3.  .'•upr.  de  veb.  cn^d. 

(2'»)  Vide  /.   2.   ^.    I.  supr.  de  rcb.  crcd.  Ilotom.    i3.  lUusir. 
(•iO)  Addc  /.   i3i   C.  h.  t. 


LIBER    QUADRAGES  IMUSSEXTUS. 


549 


sunt  ,  Ilalica  negotia  adiniuisliare  non  (i)  solere  ;  nisi 
specialiter  tutores  Provincialium  rerum  ,  ut  (2)  sibi  Ro- 
mae  redderetur  ,  promitli  curaverunt. 

Si  uniis  ex  collegis  plus  dehito  intulerit.    1.  In  quam 

causam  imputatur  solutum  ,  vel  redaclum 

ex  venditione  pignoris. 

101.  Idem  lib.   i5.  Rcsponsoruni. 

PAulus  respondit  ,  non  (3)  ideo  cos  qui  virilem  portio- 
nem  ex  causa  fideicotninissi  inferre  dehuerant  ,  lihe- 
ratos  videri  ,  quoniam  quidam  ex  colle^is  per  errorem 
plus  (4)  debito  intulerunt. 

5.  I.  Paulus  respondit  ,  aliam  causam  esse  dehitoris 
solventis  ,  aliam  creditoris  pignus  (5)  distrahentis.  Kam 
cum  debitor  solvit  pecuniam  ,  in  poleslale  ejus  (&')  esse  , 
commemorare  ,  in  quam  causam  solveret :  cum  aulem  cie- 
ditor  pignus  dislraheret  ,  licere  (7)  ei  pretium  in  acce- 
ptum  refcire  ,  eliam  in  eam  quantitatem  ,  quas  nalura  (8) 
fantnm  debebatur  5  et  ideo  deducto  eo  debituin  peli  posse. 

De  periculo  pecuniw  solvendcc.    1 .  De  sorte  et  usuris. 

a.  In  ffuam  causam  solulum  imputatur.   3.   De 

majorilus  usuris  per  errorem  solutis. 

102.   Sc.EvoLA  lib.    5.  Responsorum. 

CReditor  (9)  oblalam  a  debitore  pecuniam  ,  [  ut  ]  alia 
die  accepturus  ,  dislulil  5  mox  pecunia  ,  qua  il]a  Res- 
pubh'ca  ulcbatur  ,  quasi  (10)  aerosa  (1 1)  jussu  Prcesi- 
dis  (12)  sublata  est  :  ilem  pupillaris  (i3)  pecunia  ,  ut 
possfl  idoneis  nomiitihus  credi  ,  servata  ,  ita  interempta 
est.  Qua-silum  est  cujus  delrimenlum  esset  ?  Respondi  ,  se- 
cundum  ea  quze  proponerenlur,  nec  creditoris  (i4)  nec  (i5) 
tutoris  detrimenlum  esse. 

§.  1.  Cum  dc  sorle  debita  constaret  ,  de  usura  litiga- 
tura  esset  :  novissime  ex  appellatione  pronunciatum  est , 
solutas  quiclem  usuras  non  repeti  ,  in  fulurum  vero  non 
deheri.  Quasro  ,  pecuuia  dala  uiaum    usuris  cedere    debe- 


ret  quod  petitor  defenderct  :  an  vero  sorti  proficerel  ? 
Respondi  ,  si  ([ui  dabat  ,  in  sortem  se  dare  dixisset  (16), 
usuris  non  debere  proficere. 

§.  2.  Valerius  Lucii  Tilii  servus  scripsit  ,  Accepi a  Ma- 
rio  Marino  ex  summa  majorc  (17)  iot  aurcos.  Quoero  , 
an  haec  summa  in  proximum  annum  ei  accepto  fcrri  de- 
beat  ,  cum  superioris  anni  sit  reliquator  (iH)?  Respondi , 
videri  iu  primam  (19)  quamque  summam  liberatiouem  pro- 
ficere. 

§.  3.  Titias  mutuam  pecuniam  accepit  ,  et  quincun- 
ces  (20)  usuras  spopondit,  easque  paucis  annis  solvit  , 
postea  nullo  pacto  interveniente  ,  per  errorem  et  iguo- 
ranliam  semisses  (21)  usuras  solvit.  Quaero  ,  an  patelacto 
errore  ,  id  quod  amplius  usurarum  nomine  solulum  esset 
quam  in  stipulatum  deductum  ,  sortem  minueret  ?  Respon- 
dit  ,  si  errore  pUis  in  usuris  solvisset  ,  quam  deberet  : 
habendam  ratiooem  in  (22)  sprtem  ejus  quod  amplius  so- 
lutum  est. 

In  quam  causnm  solutum  impntatur. 
io3.   M.ECiANus  (28)  lib.   2.   Fideicommissorum. 

CUm  ex  pluribus  causis  debitor  pecuniam  solvit  ,  Ju- 
Uanus  elegantissime  putat  ex  (24)  ea  causa  eum  sol- 
visse  videri  debere ,  ex  qua  tunc  (^5)  cura  solvebat,  com- 
pelli  polerit  ad  solutionem. 

De  restitutione  hereditatis. 
104.   Idem  Jib.   8.  Fideicommissorum. 

ANte  restitutam  herediiatem  (26)    solutiones   et    libera- 
liones  factte  ab  hercde  ,  ralae  habebuntur  (27). 
De  herede  dehitvris  ,  pro  quo  fidejussor  solvit. 
io5.   Paulus  hb.  singul.  ad  Legem 
Falcidiani. 

QUod  dicimus  in  eo  herede  ,  qui  fidejussori  testatoris 
id  ,  quod  ante  aditam  hereditatem  ab  eo  solutum 
est  ,  debere  stalim  solvere  ,  cum  afiquo  scilicet  tempera- 
mento  (28)  temporis  intelligendum  est  :  neo  enim  cum 
sacco  (29)  adire  debet. 


(i)  /.  3.  §.  7.  infr.  judic.  sol. 

(2)  "Side  qu»  scripsi  /.   29.    C.  de  pact. 

(3)  Iino  vidcntur  liberati .   l.   4.  in  fm.  supr.  de   noxaU   causa. 

(4)  Plub  sua  portione  qui  solvit  ,  nou  liberat  correum. 

(5)  /.  35.  supr.  de  pignorat. 

(6)  /.    I.  supr.  h.   t. 

(7)  /.  ^3.  supr.  h.  t. 

(8)  Ex  pacto.  /.  5.  5.  2.  supr.  h.  t. 

(9)  Tid.  ad  hanc  kg.  Alciat.  lih.  2.  dispunct.  cap.  25.  Corras. 
hl'.    I.   miscell.  cap.  9.  S.   L. 

(10)  Adde  elcgans  cxeniplum  de  assibus  librariis  ,  sextantariis  , 
cx  Feato  in   Grave  ces  ,  ct  sextantarii  asses. 

(11)  Ne  dicas  cuai  Accursio  herosa  ,  id  cst  ,  dominabrlis.  ne 
legas  etiam  cum  Alcialo ,  2.  disp.  25.  quasi  j/>06>©-.  nec  ciim  For- 
catuio ,  6.  Nccyomunt.  1 .  lcgas  erasa  :  quasi  bic  agatur  de  pecu- 
nia  cjrcumcisa  ,  et  non  justi  ponderis.  .^Erosa  pccunia  est ,  subaera- 
ta  ,  quoe  cum  aurea  et  argcntca  videatur  ,  plurininm  in  se  aerisha- 
bet ,  qua:  plus  aeris  in  sc  babct  ,  <jiiam  oportct.  sic  Ftstus  serosam 
Cjrprum  appellari  ait  ,  quod  in  ea  phuimum  seris  nascatur.  A  Grce- 
cis  dicitur  aerosa  pccunia  x«Axf<o«?-  Cujac.  8.  ad  Jfric.  fol.  207. 
sic  Pl^nius  lapidis  aerosi  ,  34.  cap.  1.  aiui  aerosi  et  argentosi ,  35. 
eap.  5.  mcminit.  vide  Corrasinm  ,   i.  Misccll.  9. 

(12)  Et  officio  :  sic  aiihi  Ccnturio  cx  ofKcio  ad  annonam  cullcos 
tollit  ,  /.  ult.  in  fm.  supr.  de  pignorat.  ct  fedilis  lcctos  in  viacon- 
cidit  ,  /,  12.  supr.  de  peric.  ei  commndo.  sed  iitrumque  hodienon 
est  Pra:sidis  munus,  sed  Principis  ipsius  monelam  tollere.  ars-  l.  2. 
C.  ae  falsa  monela. 

(|3)  Tutoris  pcriculo  non  est  pecunia  pupillaris ,  quam  colloca- 
re  distullt,  cum  non  invcnirentur  idonca  nomina. 

(i4)  6^'<iW/ ,qui  obtuIit,nisi  scicbat  brcvi  mulatum  iri  , /.  t5. 
mfin.  supr.  de  peric.  et  cnmmodo.  nit,i  dcniquc  iussu  Principis 
asscs  mutali.  vidc  Icstum  dictis  locis. 


(i5)  Scil  minorig» 

(iG)  Aliud  crgo  ,  si  non  dixisset. 

(17)  Qui  ex  summa  majore  pecuniam  recipit,  dc  debito  jam 
contracto,  non  futuro  intelligit.  facit  /.  3.  in  fin.  supr.  l.  io3. 
infr.  h.  t. 

(18)  Vide  /.  9.  5-  2.  supr.  de  pullicanis. 

(19)  Piimain  magis,  quam  in  supremam  caiisam.  vidg-  Solutum 
in  dubio  cedit  in  causam  antiquioreai.  Liber  creditoris  causaia 
soluli  probat. 

(20)  Id  cst ,  ex  centenis  qninos. 

(21)  Id  cst  ,  ex  centenis  senos. 

(22)  /.  26.  supr.  de  cond.  indcb.  l.  26.  vers.siquis.  C.deusur. 

(23)  Terentius  Clemens.  H(d. 

(24)  Yi({e.  qupe  scripsi  ad  /.  ult.  5.  3.  supr.  de  cond.  indcb. 

(25)  /.  3.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(26)  Ex  (ideicommisso. 

(27)  Adde  /.  ult.  supr.  de  trans.  adde  /.  70.  $.  i.  supr.  ad 
SC.    TrebeU. 

(28)  Cum  aUquo  spatio  ,  /.  1.58.  sup?-.  ad  l.  Falcid.  inler- 
posito  modico  temporc.  /.  ^3.  /.    i35.  ^.  2.  supr.  de    verb.    oblig. 

Addc  l.  8.  supr.  si  quis  cautionib.  l.  7.  supr.  de  in  iiitegr.  l.  21. 
infn.  supr.  de  jud.  l.  17.  supr.  de  pecun.  const.  adde  §. ^  idi. 
In:t.  de  iniitd.  stip.  Illiid  modicuin  spatium  datur  ir,)c';  Trtpid-x\- 
^:y  ,  non  tara  humanitatis  gratia  quam  necessitalis  ,  quo  rem  quie 
non  est  in  expedito  ,  promissor  quoesitum  cat  ct  tradat.  vidc  Cujae. 
ad  /.  118.  in  /in.  supr.  de  vcrb.  oblig.  Ciijus  vero  tcmporis  erit 
illud  modicum?  An  momenti  ?  an  dcccm  dicium  ,  ut  in  /.  21. 
supr.  dc  constituta  pecunia?  An  aliquot  momcntorum  ,  ut  in /.  i^ 
infr.  de  reg.  jur?  Arbitrio  judicis  id  dijudicandum  est. 

(29)  Onerosus  crcditor  non  cst  ferendus.  /.  25.  in  fm.  supr.  de 
pignorat,  /.  33.  supr.  de  usuris. 


55o 


D     I     G     E     S 


Dc  eo  ^  ciii  jure  slipulafionis  ,   vcl  perniissu 

crediCorls  soh-i  potest. 

loG.  Gajus  lib.   2.   de  verborum  obligatiouibus. 

ALiud  cst  ,  jure  slipulationis  Tilio  solvi  posso  j  nliud  , 
poslca  pcrmissu  meo  id  contingere.  ]Nam  cui  jure 
slipulaiionis  rccte  solvilur  ,  ei  eliam  prohibente  (i)  me 
recte  solvi  potest  :  cui  vero  alias  permisero  solvi  ,  ei  non 
lecte  solvilur  ,  si  priusquam  solverelur  ,  denunciuve- 
rim  (2)  promissori  ,  ne  ei  solverctur. 

De  verhoruin  obliga/ioue. 

107.   PoMPOJVius  lib.    2.  Enchiridii. 

TZErhorum  ohli^atio  ,  aut  naturaliler   resolvitur    aut  ci- 

r      vililer.  'f-    Naiuraliter  ,     veluti  (3)    solittione  ,    aut 

cum  (^)    res  in  slipulationem  dcducta  ,    sine  culpa    pro- 

jnissoris  in  rcbus  humanis    (5)  esse  desiit.  -^-  CivUiler  (6), 

veluti  acceptilatione  (7)  ,     vel  cum    (8)    in  eandem  per- 

souam  ju6  stipuiantis  promiltenliscjue  devenit. 

De  mandato. 

108.  Paulus  lib.   2.  Manualium. 

EI  qui  mandatu  meo   post  (9)  mortem  meam  stipulatus 
est  (io),recte  solvitur  :  quia  talis  est  lex  obligationis. 
ideoque  etiam  iuvito  (i  1)  me  recte  ei  solvitur.  Ei  autem  cui 
jussi  debitorem  meum  (12)  p  sl  morlem  meam  solvere,  non 
jecle  solvitur  :   f  quia  maudatum  morte  (i3)  dissolvitur  ]. 
■  T  I  T.     IV. 

DE  ACGEPTILATIONE  (4). 
Definiiio. 
X.  MoDESTiNUS  lib.   2.   Regularum. 
JCccptilatio  est  libcralio    (i5)  per  muluam  (iG)  inter- 
ul   rogationein  ,  qua  (17)  ulriusque    conlingit  ab  eodem 
jiexu  absolulio. 

(i)    /.  12.  5-  2.  supr.  k-  t. 

(2)  Adde  /.82.  supr.  h.  t. 

(3)  Instit.  quib.  inod.  toll.  obl.  in  pr. 

(4)  A^ide  l.   23.  /.  33.  supr.  de  i^erb.  obl. 

(5)  Vel  peiieiit.  Synnps.  Bniil.i!^.  tu.ij.  ex  lib.'iQ>.  tit.  5.c.io2. 

(6)  Accciitilatio  juie  civili  iuducta.  vidc  taiaeu  l.  8.  ui  fin. 
infr.  de  acccptilat. 

(7)  Vide  infr.  de  acccpt.  ^.  i.  Inst.  quib.  mod.  tol!.  l.  5.  in 
fin.   C.  dcpositi. 

(8)  Id  Gt  confiisione  credili  ct  debiti. 

(g)  Quod  potest  lieri.  Goth.  Ad  iianc  lcgem  vidc  Zanger.  de 
except.  part.  3.  cap.  i.  num.  129.  Edmiind  Merili.  singiil.  cap. 
22.    Ans. 

(10)  Est ,  post  mortem  meam  recte  solvitur.  Cujac.   i.  obs.    38. 

(11)  Et  sic  yivo  me. 

(12)  Meum  solvere  ,  post  mortem  lucam  uon  rectc  solvitur.  Cu- 
jac.    I.  ohservat.  38. 

(i3)  Vide  l.  26.  supr.  mandati. 


(i4)  Be  acceptilationibus  ,  L. 

-'i   ^.1  M  «/1  .n/  ^      '^n«U--      W/      /1/  Tr/1    \/   M  -     At        M  I 


8.   C. 


d^ilV 


v<rfi)^  inoi 


uKtv^tplxi  •jC.oiyi  KXt  airo^cV^  ^'  cifjLo:$utxi  ivepuriig-siui  y^i^o/uiv^i  *•'''-■• 
26.  Eclog.  6.  addc  ^.  1.  Inst.  quib.  mod.  toU.  oblig.  Glossis 
avoKonroy;,v.i^i%. 

(i5)  Obiigalionis  scilicct  Iwyjj!,-  Eclog.  liberalio  ,  inquam  ,  ci- 
viiis  ,  jiire  civili  invcnta  ,  /.  107.  sup}\  tit.  prox.  (  vidc  taniLn 
i.  8.  in  fn.  infr.  h.  t.  )  denique  civiiis  ,  unde  imaginaria  soKitio 
dicitur.  §.   1.  Inst.  quib.  mod.  tolt.  obl.  Solutio  est    natnralis    da- 


lio  :  acccptilatio  civilis.  /.  107.  supr.  tit.  prox.  Porro  diilert  acce- 
ptilatio  ab  apocba  ,  v^uod  illa  onuiimodo  libcrat  :  haec  non  alitcr^ 
tjuam  bi  pecunia  soliita  sit.  Eclog.  ibid.  ut  ucceptiiatio  ditferat  i\W 


iipoclia  ,   vide  /.    19.  ^.    1.   infr.  h.  t. 

(16)  Eclog.  ibid.  c.  1.  heec  vcrba  rcfcrri  non  possiint  ad  com- 
muncin  accciililationcm  ,  in  qua  una  tantum  c.\  parte  intonogatio 
csl,  /.  7.  injr.  h.  t.  scd  ad  Aquilianani ,  de  qua  /.  18.  infr.  h.  t. 
J.  I.  Inst.  quib.  mod.  toll.  perspicuc  pcrtiaenl.  Iloloni.  "i.obs.  18. 
tcd  Cujac.  5.  obs.  36%  ait.  acceplilationis  verbo  plcninquc  etcain, 
qiiae  prxccssit  stipuliitlonem  Aquilianam  ,  adsignari  :  ut  c  contra- 
?'io  ,  Stipiilationis  AquilianaB  vcrbo  acccptilationein  ,  quse  illam  se- 
quilur  ,  subinlclliginius. 

(17)  Quia  inlcidiim  utriu.^^quc,   Ilolom.   3.  vbs. 

(18)  ivt  nKTilo  :  fil  ciiiiji  j.cr  acceptilatiQi.LUi  cj'is  conditlonjcUor. 


T     0     R     U     T\I 

Dc  pupillo. 
2.  Ulpianus  lib.   24.  ad  Sabinum. 

PUpllliim  per  acceplilalionem  eliam  siue  tutoris  aucto- 
ritate  liberari  posse  (18)  placet. 

De  procuratore. 
3.   Paulus  lib.   4.   ad  Sabinum. 

IJEr  procuratorem  nec  hberari  ,  nec  liberare  (19)  quis- 
.      quaiu  acceptilatione  sino  (20)  maudato  potest. 

De  conditione. 

A4.   PoMPONius  lib.  9    ad  Sabiuum. 
Cceptilatio  sub  conduioae  tieri  non  potest  (21), 

De  die. 
5.   UlpiAnus  lib.   34.   ad  Sabinura. 

IN  diem  acceptilalio  facta  nullius  est  momeuti  (22)  :  nam 
solutionis  (23)  exeinplo  (2^)  acceptilalio  solet  liberare. 
De  pluribus  slipidationibus. 
6.   Idem  lib.   47-   ad  Sabinum. 

PLuribus  slipulationibus  lactis  ,  si  promissor  ita  accepto 
rogasset  ,  quod  (2  5)  ego  tibi  promisi  ,  hnbesne  ac- 
cepluni?  si  quidem  apparet  quid  actum  est  ,  id  solum 
per  acceptilationem  sublatum  est  :  [  si  non  apparet  , 
omnes  stipulationes  solutce  sunt.  ]  dummodo  illud  scia- 
mus  ,  si  ego  aliud  (26)  acceplo  tuli  ,  aliud  tu  rogasli  , 
nihil  valere  acceptilationem. 

De  fornm  acccptilntionis. 
7.   loEM  lib.    5o.   ad  Sabinum. 

SAne  et  sic  acceptilatio    fieri  potcit  ,  A.cepta  facis  de- 
cem  (27)  ?  ille  respondit  ,  facio. 

(19)  /.  4.  C.  de  sohit.  Gotb.  vide  Zanger.  dc  exccpt.  part.  3. 
c.  7.  n.  35.  Ans. 

(20)  «nju  t'»TOA<J  hot  VfiOTnewH;-  crgo  cum  mandato  ?  ncgat  Hi 
tom.  32.  Illustr.  fol.  110.  arg.  l.  i3.  j.  10.  /.  pcnult.  infr.  h.  t. 
Idcoquc  monet  liic  legendum  essc  ,  sine  noifutione  ,  id  cst  ,  sine 
inlerrogatione  et  respousione.  Tuiu  dcinum  acccpto  ferre  potest  pro- 
curator  ,  cuiu  ex  mandato  novavorit  ,  jd  cst  ,  Procurator  nov  i-e 
potcbt,  at  non  acccjjlo  ierrc  ,  nisi  |iiiu5  novavcrit  cx  m.i  idato.  Ri'- 
inedio  novationis  acceptilatio  rcctc  fit  per  procuratorem:  alias  acluiu 
legitiraum  non  possumus  perlicorc  per  procuratorem.  vide  Cujac.  i5. 
obs.    16.  intcr  praisentes  perfici  debct. 

(21)  Est  cnin^actus  legitimus  :  Aclus  autem  legitimi  ncqnc  diem 
iicque  conditionem  rccipiunt,  /.  77.  i/ifr.  dc  reg.  Jur.  polcst  tanicn 
dcbitum  conditionale  acceplum  fcrri  ,  alque  ita  accej^tdatio  dcbiaim 
conditionale  pure  potcst  tolicrc.  vide  /.  12.  /.  21.  m/r.  /1.  t.  /.  77. 
in fin.  infr.  dc  leg.  jur.  puium  aut  conditionaic  condilionaliter 
tollerc  noa  polcst  .  Qaid  ?  Au  cliam  coudilio  de  pr?esenli  ajL  pre- 
tcrito  acct-ptilationcm  vitiat  ?  Fabcr  ncgare  videtur  iu  5-  conditio' 
nes.  Inst-  de  i'crb.  obl.  Zasius  vero  ait  in  /.  cuin  ad  i>r<zsent.  3"]. 
n.  6.  supr.  de  reb:  cred.  ex.cipit  tameu  ibidcm  quosdaiu  actus  lc- 
gitiiaos. 

(22)  Est  enim  actus  lcgitimus.  d.  l.  77.  Cur  autv?m  actus  logili- 
mus  dicni  non  rocipil  ?  quia  aut  stalim  operatur  ,  a  it  nmiquain  , 
et  sic  dios  o))ligationi  priBacntcm  intentum  adfert.  Goth.  vidc  Zan- 
ger.  de  e.rcept.  part.  3.   cap.  7.  nuin.  87.  Ans. 

(23)  /.  7.  5-  i-  supr.  de  iiberationc.  /.  3i.  in  fui.  supr.  dc  nrnti- 
tioni'.  Cui  acccpto  latiim  est  ,  solvisso  inlolligiiur :  et  ila  quidem, 
nt  cYceptio  pccuuiae  noa  numcratae  op[ioui  «ou  possit.  /.  19  V  i. 
infr.  h.  t. 

'(24)  Id  est ,  statim  debct  libcrarc.  Ars  ut  iu)itari  naluram  dcbct: 
ita  acocptilatio  sjlulionem. 

(25)  Id  est  ,  quodcunque.  facit  /.  no.  in  ftn.  supr.  de  verb. 
oblig.  Elsic  vcrba  gencraiia  ad  omncs  obligahoncs  refcriintur  ,  nisi 
de  ccrtis  cogitatum  esse  apparcat.  Eo  casu  mous  libciantis  ,  uon 
cjus  cui  acccpto  latum  est  ,  spectatur. 

(26)  Disparit.ns  responsionis  vitiat  infcrrogationcm. 

(27)  Qu;\j  scilicct  tibi  promisi ,  vcl  debco  ;  alias  ucm  ^  liic  inter- 
rogafnr  ,  Centum  necne  fateatur  acccpisse  ab  ii)tcrrog.ui!('.  Pnori 
cas'1  et  hdhKxyut-  altero  contractus  et  (ru  uKKxyfx*  nasc*iuir.  M- 
de  Sobolio;»  27.   Eclvg.   6. 


LIBER    QUADRAGESniUSSEXTUS.  oai 

luntiir   etiam  honorarian  obligalioncs  ,  si  qua?  suni  adver- 


De  paclo  tacito.    i.  De  servo  communi.   3.    Qu(e 

obligatio  tollitur  ^  et  quornodo  accepto  fertur. 

4.  De  filivfam.  et  servo. 

8.   Idem  lib.   48.  ad  Sabinum. 

AN  (1)  inulilis  (2)  acceplilatio  (3)  utile  Labeat  pa- 
cliim  (4),  quserilur?  Et  nisi  in  hoc  quoque  con- 
ira  (5)  sensum  est  ,  habet  pactum.  Dicet  aliquis  ,  potest 
ergo  non  csse  consensus.  cur  non  possit  ?  Fingamus  eum 
qui  accepuo  ferel  at ,  scienlcm  ,  priidentemque  ,  nullius 
esse  monienli  acceplilationcm  ,  et  sic  accepto  tulisse  :  quis 
diibilat  non  esse  pactum  ,  cum  conscnsum  paciscendi  non 
habueril  ? 

5.  1.  Servus  communis  sicut  uni  (6)  ex  dominis  sti- 
pulari  potest  ,  ila  etiam  acccplum  rogare  uni  (7)  ex  do- 
minis  polest  :  eumque  in  so.idum  iiberat  :  et  ita  Octave- 
nus  putat.  O 

5.  2.  Accepto  liberare  servus  communis  allerum  ex  do-  k3 
minis  etiam  ab  (8)  altero  domino  potest  :  id  enim  et  La- 
fceoni  placuit.  dcnique  libro  Pilhanon  scripsit  ,  si  a  Pri- 
mo  domino  ,  Secundo  sccio  domino  suo  stipulatus  fuerit, 
posse  Secundum  acccplo  rogare  ,  et  per  acceptilationera 
Primum  liberare  ,  quem  ipse  obligaverat  :  sic  ficri  ,  ut 
per  unum  atque  eundem  servum  et  constituatur  ,  et  lol- 
ialur  obiigatio. 

5.  3.  Acceptum  fievi  non  potest  ,  nisi  (9)  quod  verbis 
colligatum  est.  Acccptilatio  enim  verborum  oLligationem 
tollit  ,  quia  et  ipsa  verbis  (10)  fit  :  nec[ue  enim  po- 
test  (n)  verbis  tolli  ,  quod  non  verbis  contractum  est. 

§.  4-  Filiusfamilias  promittendo  ,  patrem  civiliter  non 
obligat  ,  sed  se  obligat.  propter  quod  accepto  rogare  fi- 
liusfamilias  potest  ,   ut  se  liberet ,  quia  ipse  obiigalus  est 


pater  autem  acceptum  rogando  ,  nihil  agit  ,  cum  non  sit 
ipse  obligatus  ,  sed  filius.  -J-  Idem  erit  et  in  servo  dicen- 
dum.    nam  et  servus  accepto  liberari  (12)  potest  ,  et  tol- 


sus  dcminum  :  «(uia  hoc  jure  utiniur  ,  ut  Juns  geutium 
(i3)  sit  acceplilalio.  Ft  idco  puto  ,  et  GrKce  (i4)  pos- 
se  acceptum  fieri  ,  dunimodo  sic  fiat ,  ut  latinis  vobis  so- 
let  :  'eXtii  XoeiSdi/  S^uyupt^i  Toact  j  'ix'^  Ka(Sm-  i.  e.  habes 
acccpios    deuarios  tol  ?  liabeo  acccptcs. 


Dc  acccplilatione  ex  parte. 
9.  PAUi.us  hb.    12.   ad  Sabinu  ... 

PArs  (i5)  stipulationis  accepto  fieri    potest 
tum  si  sic  dicat  ,  Ex  mwtmis  cleccm  ,  qi 


nuin. 

non  (an- 
,  quos  tihi  pro- 
„u^„  ,  quinque  habesne  acceptos  ?  sed  et  si  sic  ,  Quod  e^o 
libi  promisi  ,  id  pro  parte  diniidia  habesne  cicceptum  ?  ° 

10.  PoMPONius  lib.   26.  ad  Sablnum. 
Ed  et  si  non  nunierala  pccunia   (16)  ,  sed  certum  cov- 
pus  ,  veluti  homo  ,  in     slipulationem    deductus    esl  ; 
potcst  ex  parte  (17)  accoptilalio    fieri.     -^  Quo    modo  el 


veluti  homo 
parte  (17)  ai 
uni   (18)  ex   Iiercdibus  acceptum  fieri  potcst. 


De  scrvo  frvctuario  vel  usuario.  De  eo  ,  qui  hona 

Jide  servit.   De  cceteris  qui  sunt  in  potestaie. 

1.   De  scivo  hcreditario.    3.   De  scrvo 

ccijjtivi. 

II.   Paulus  hb.    12.   ad  Sabinum. 


SPec 
lic 


one.  et  ideo  frucluarius  (20)  quorjue  servus  liberare, 
accepium  rogando  ,  fructuarium  potest  :  cjuia  ex  re  ejus 
videlur  ei  adquirere.  f  Sed  etsi  (21)  usum  tantum  habe- 
mus  ,  idem  fict.  Idemque  dicemus  ,  et  in  eo  qui  bon.-» 
fide  nobis  servit  :  et  in  caeteris  qui  nostro  juri  subjecli 
sunt. 

5.    1.   Scd  et  si  servo  ,  qnod  ipse    mihi     promisit  ,  ac- 
ceplum  fccero  ,   inuliles  miiii  erunt  adversus  dominum  ho- 


(i)  Qiiid  ,  fidcjussio  inutilis?  pro  jnssu  non  hal-elur.  /.  1.  5.  5. 
vcrs.  deiticjue.  si/pi,  qmd  jussu.  Goth.  vide  Goedd.  de  contrah. 
stipul.  cap.  5.  mim.  201.  Ans. 

(2)  Inulihs  accej)t)lalio  vim  pacti  taciti  habet ,   Z.  19.  infr.  h.  t. 


l.  27.  5-  2.  sup7\  cIp  fcict.  l.   5. 


de 


nisi    expresse   di- 


ctum  fuerit  ne  habmt.  Inutilis  est  acceptilalio  ,  quae  a  nafura  sua 
tltficit  j  cum  id  quod  non  vcrbo  ,  scd  re  vcl  conseusu  traelatumest, 
veihis  acccptum  ferlur.  niJis  ,  cum  in  sua  natura  pcrstat :  ad  hoc 
cnim  inventa  cst  acceptilatio  ,  ut  quse  verhis  contracta  esset  obli- 
i;atio  ,  vcrbis  tolleretur.   J.   3.   infr.   h.  t. 

(3)  Quid  ?  inutilis  stipulatio  vimne  pacti  habet  ?  non  habet  : 
nam  quae  lcges  in  conlrariam  partrm  aflcruntur  ,  loqmmtur  de  ac- 
ctptilatione  ,  non  de  stipulaticnc.  Hinc  fit  ,  ut  cui  nutu  sit  respon- 
sum  ,  inutilitcr  stipulatione  obstrictum  adversarium  habcat.  /.  r. 
§■  2.  supr.  dc  iTib.  ohlig.  AA  cundcm  modum  inutilis  stipulatio 
\jm  pccunia3  constitutae  non  habet.  /.  i.  5.  4.  supr.  de  pecun.comt. 
Cur  potius  acccptilatio  inutilis,  quam  stipulatio  inutilis,  vim  pacti 
nabebit?  haec  obliptioncm  ,  illa  libcraticnem  parit  :  propehsiores 
aulcm  sunnis  ad  libciandum  ,  quam  obligandum.  vide  Cujac.  ad 
'•  I.  5-  2.  supr.  de  vcrhor.  oblig.  et  tamen  constat  inutilein  trans- 
Jictionein  vim  pacti  non  habere.  l.  3.  C.  de  repud.  vel  abstincnd. 
hered.  ' 

(4)  Vide  Forcatul.  Necyomant.  dial.  5.  Molin.  ad  l.  i.  i  si 
quis  itn.  n.   40.  ct  ^i.   de  verbor.  oblig.  Mod. 

(5)  Quoque  consensnm  cst  ;  ncc  habet  pactum.  Hal.  et  ita  quo- 
que  quobdam  lcgisse  nnfat  Accurs.  et  Barl.  Ausim  dicere  Icctionem 
Haloardn  optime  verbi*  ,  quae  in  Floientina  edilionc  sequuntiir  , 
convenirc ,  hoc  sensu  :  Nunquam  acccptilatio  inutilis  vim  pacti  ha- 
btt ,  niii  partes  id  ctiom  quoquc  expresse  voluerint  :  alias  si  crc- 
ditor  prudens  scicns  nuilius  essc  momcnti  acccptilalionem  ,  accepto 
tulit,  nemo  tfixcrit  talcm  acccptilationtm  vim  habete  pacti.  Pacti  , 
inquaro  ;  quia  conscnsum  ejus  qui  accepto  lulit  ,  non  habet  ,  quod 
t-x  natura  paeti  est.  Denique  non  continuo  pactus  intelligitur  qui 
iniitiJit<r  accepto  tulit  ,  id  cst,  non  conlinuo  voluit  aut  conscnsit  , 
ul  acccptUalio  iiiulilii  nalurajn  patti  inducrct  ,  qui  inutilitcr  acce- 


pfo  tulit.  tgitur  ne  id  absurdum  accidat ,  partes  cxprcssc  qiioqiit; 
intcr  se  conscutire  convenit  ,  ut  quse  acceptilatio  interponitur  ,  li- 
cet  alias  ut  inutilis  posset  eludi  ,  valeat  ad  instar  pacti  ;  quotl  ut 
viokntissimum  contrarium  oppono.  /.  19.  infr.  h.  t.  l.  27.  §.  10. 
supr.  de  pactis.  l.  5.  supr.  de  rescindenda.  Bnrt.  tainen  ita  distiu- 
guit  :  Acccptilatio  pcccans  in  forma  (  veiuti  quia  sub  conditione  , 
in  dicm  vcl  inttr  absentes  eat  concepta  )  vim  pacti  nou  habct  ^ 
peccaus  vero  in  matcria  ,  taciti  pacti  vim  obtinct  :  majus  cst  vi- 
tiuni  formce  ,  T[uam  materiee. 
(G)  /.11.  ivfr.  h.  t. 

(7)  ^-   7-   $•    !•  st^pr.  de  stipul.  servor. 

(8)  /.    17.  supr.  de  ndq-  rrr.  clom. 

(9)  /.   80.  supr.  dc  solut.  §.    I.   Inst.  quib.  mod.  toll.  ohlig. 

(10)  /.   7.  supr.  h.  t. 

( 1 1)  Imopotest.  vide  quae  nolavi  in  princ.  supr.  et  l.  19.  Lijr.  h.  (, 

(12)  Id  est  ,  liberare  se  potest  et  rogaii. 

(i3)  Imo  civilis.  /.  penult.  in  fin.  supr.  dc  solut.  §.  9.  Inst.  de 
act.  solve  :  Juris  cst  gentium  ,  consensii  inspecto ,  quem  habct.  /.  i. 
supr.  locati.  si  vero  spectamus  solcnuia  verba  quibus  ea  pcrficitur  , 
est  civilis.  d.  l.  penult.  l.  i.  C  hoc  tit.  Igitur  origine  ,  Juris 
gentium  :  forma  ,  Juris  civilis  est  acccptilalio  ,  /.  107.  in  Jin.  supr. 
tit.  prox.  vel  Juris  est  gentium  fictione  :  cst  enim  imaginaria  solutio. 

(i4)  5.  I-  Inst.  quib.  modis  tollit.  oblig.  adde  quae  nolavi  atl 
/.    I.  in  Jin.  supr.  de  verb.  ohlig. 

(i5)  /.  6.  supr.  et  l.  10.  /•  i3.  5-  2.  infr.  h.  t.  l.  7.  supr.  de 
liberat.  leg.  /.  9.  ^-    "•  supr.  de  solul.  §.  1.  lnst.  qnib.mcdis.  tollit. 

(16)  Vide  quae  notavi  ad  /.  gS.  5-    !•  in  fin.  supr.  de  solut. 

(17)  Vide  /.   9.   supr.  h.  t. 

(18)  /.   2.  5-   3.   in  fin.  srtpr.  de  vrrh.   ohlig. 

(19)  Alteri  adqiiirit  ,  qui  eum  hbeiat.  Qiii  libcrafnr  ,  fit  locu- 
plctior  :  f[uiii  ,  qiinnivis  ei  revcra  niliil  aiiciosoat  ,  hoc  ipso  tamcn 
ditior  est  ,  quod  niliil  ei  decrescit.  quippc  niliil  diminui  ,  spccics 
cst  lucri. 

(20)  /.  8.  §.  I.  supr.  h.  t.  l.  63.  supr.  de  solut. 

(21)  Ut  idcin  sit  jus  hic  in  iisu  ,  (juod  iu  iisufruelu. 


552  D     I     G     E 

noraricc  actionos  ,  quce    de  peculio   ,    vcl    in    rem    verso 
daulur. 

^.  2.  Si  serviis  hereditarius  ante  aditam  liereditatem  ac- 
ceptum  roj^ct  ,  quod  deliinclus  proniisit  :  verius  puto  con- 
tin°ere  liberationem  ,  ut  per  lioc  liereditas  ipsa  liberetiir. 

§.   3.  Sed  etsi  dominus  apud  liosies  sit  ,     dicendum  est 
j«re  postliniinii  (i)    contirmari  acceplilationem   :     nam  et 
slipulari  ei  qni  apud  hosles  est  ,  servus  (2)  polest. 
De  die  et  cGndilione. 
12.   PoMPowius  lib.   26.   ad  Sabinum. 

QUod  in  diem  vel  stib  conditione    dehelur  ,    acceptila- 
tione    toUi    potest  (3)   :     sed  ita  id    fac(um    appare- 
r»u  ,  si  conditio    stipulationis    estiterit  ,    vel    dies    vene- 
rit  (4). 

De  jurejnrando.  \.  De  acceptilatione  ex  parte,  De  ser- 
vitutibus.  4-  De  genere  ei  specie.  5.  De  doli  clausula.  6. 
De  obligatione  alternata.  7.  De  reo  et fidejussore.  10.  De 
tutore  ,  curatore  ,  procuratore.  De  absente.  ii.  De  suc- 
cessoribus.    12.   De  duobus  reis  siipulandi. 

i3.   U.LPiANUS  lib.   5o.  ad  Sabinum. 

ET  per  jusjuiandum  (5)     liberti  interpositam  (6)     ope- 
rarum    obligationem    (7)  ,    per    acccplilationem    tol- 
li  (8)  verius  est. 

\,  i.  Si  id  ,  quod  in  stipulationem  deducium  est  ,  di- 
visionem  hon  recipiat  (9)  :  accepldalio  in  partem  (10)^ 
nuUius  erit  momeati.  utpuia  si  servitus  (11)  iuit  praedu 
rustici  vel  urbani.  •]-  Plane  si  ususfructus  (12)  sit  in  sti- 
pulatum  deductus  ,  puta  fundi  Titiaui  ,  poient  pro  parte 


S     T     0     II    U     ^I 

acceptilalio  iieri :  et  erit  residuce  partis  fundi  ususfruclus. 
-f-  Si  tameu  i>iani  quis  stipulatus  ,  accepto  iter  vel  (i3) 
actum  fecerit  ,  acceptilatio  nuliius  erit  moraenti:  lioc  idem 
est  probandum  ,  si  actus  accepto  fuerit  latus  :  si  (14) 
sutem  iter  et  (i5)  actus  accepio  fuerit  latus  ,  consequens 
erit  dicere  ,  liljeralum  eum  qui  viam  promisit. 

§.  2.  Illud  cerlum-est,  eura  c[ni  funduni  stipulatus  , 
usumfructurn  <i  vel  (16)  viam  accepto  facit.  in  ea  esse 
causa  ,  ut  acceplilatio  non  valeat  (17).  qui  enim  accepto 
facit  ,  yel  totum  vel  partem  ejus  quod  stipulatus  est  de- 
bet  accepto  facere  :  bae  (18)  autem  partes  non  sunt :  non 
magis  quam  si  quis  donium  stipulatus  ,  accepto  ferat  cse- 
menta  (19)  ,  vel  fencstras  ,  vel  parietem  ,  vel  dijetam. 

5.  3.  Si  quis  usumfructurn  (20)  slipulatus  ,  usum  ac- 
cepto  tulerit  (21)  :  si  quidem  (22)  sic  tulerit  accepium  , 
quasi  usu  (^3)  debito  ,  liboratio  non  coniinget  (24).  Si 
vero  quasi  ex  usufructu  (aS)  ,  cum  possii  (26)  usus  (27) 
sine  fiuctu  constitui  ,  dicendum  est  acceptilalioaem  vale- 
re  (28). 

5.  4-  ^^  ^s  qui  homineni  (29)  stipulatus  est  ,  Stichum 
accepto  tulerit  ,  Julianus  lib.  liv.  Digestorum  scripsit  , 
acceplilationem  aliquid  egisse  tuliisseque  (3o)  totam  (3i) 
obligalionem  :  qaod  eniin  invito  stipulatori  promissor  sol- 
vere  potest  ,   id  et  acceptum  latum  liberationem  pariet. 

§.  5.  Eum  ,  qqi  fundum.  siipulatus  est  ,  noa  posse  de 
dolo  malo  (32)  clausulam  acceptum  ferre,  constat  :  non  (33) 
enim  in  paitem  debiti  id  constitit :  et  aliud  est  quod  dc- 
betur  ,  aliud  quod  accepto  fertur. 

5.   6.  Si  Stichum  aut  decem  sub  couditione  slipulatus  , 


(i)     l.    18.  5-   2'  ^l^pr.  dc  stip.  servor. 

(2)  Et  filius  .  /.  11.  supr.  de  verbot:  oblig.  quoe  est  Pauli .  2. 
ad  Sabiitum. 

(3)  Licet  acccptilati_o  in  dxetn  ,  vel  sub  condilione  cpn.cipi  noQ 
possit.  ^  21.  inft:  h.  t.  yidc  quas  notavi  ad  l.  4-  supi:  h.  t.  l.  4- 
in  fn.  supr.  de  trartsact.  l.  43-  supr.  dc  jure  dot.  l.  16.  supr.  de 
solution.  et  liber.   l.   77.   infr.  de  regul.  jur. 

(4)  Sensus  est  ,  Vis  hujus  acccptilationis  tunc  elucescet  ,  cum 
dies  venerit  ,  vel  conditio  extiterit.  Actus  legitirai  cx.pressaui  diei 
conditionisve  adjectionein  repudiant  ;  tacilam  admittunt.  Expressa 
qusedam  nocent  ,  quae  tamen  non  expre.ssa  pro&unt.  /.  190.  iiifi: 
de  reg.  jur.  _ 

(5)  Jurcjiirando  contracta  oliligatio  acceptilatione  tolli  potest  , 
ut  hic.  At  acceptilatio  eam  ])roprie  tollit ,  qure  vcrLis  est  contracta. 
l.  8.  5.  3.  supr.  h.  t.  Igitur  jurejuraudo  verbis  obligatio  contrahi- 
tur.  Quid  ?  verba  in  juramcnto  suntne  pecessaria  ?  potestnc  aliter  , 
quam  verbis  jurari?  posse  vidctur  ,  alioquin  mutus  jurare  non  pos- 
set.   de  quo  vide  Alciat.   8.  parerg.  2. 

(6)  /.  7.  supr.  de  oper.  libert. 

(7)  Qui  jurat ,  obligatur.  Jurejurando  contrahitur  oLIigalio.  d. 
l.  7.  5-    !'•   Instit.   de  act. 

(8)  Juramentum  homini  prsestitum  ,  per  bominem  rclaxari  po- 
test  et  remitti.   liald. 

(9)  Quod  accidere  potest.  l.  1.   §.    i.  supr.   de  verh.  obLig. 

(10)  Pars  rei  individua;  accepto  ferii  nou  potcst. 

(11)  Serviiutes  i'usticorum  praediorum  et  urbanorum  sunt  indivi- 
duae.  /,   17.  supr.  de  seryit. 

(12)  XJsusfructus  dividi  polest.  /.   5.   supr.  de  usufr. 
(i3)  Divisim. 

(i4)  Cur  tam  varie  ?  Qui  partcm  rei  individuae  acceptaoJ  facit  , 
rein  impossibiicm  facit  accrptain  ;  tentat  eniin  dividcre  quad  cst 
individuum.  Vinm  milii  debeg  ,  et  iter  postea  vei  aotum  tibi  ac- 
cepto  tuli  ?  inutilis  accc[>tiIatio  csl  :  quia  via  sine  itintre  et  actu 
csse  non  pole.sl  ;  b.iEC  a  viji  disjungi  iropossibile  est.  secus  fierit  , 
si  viam  tibi  ikbenti  mibi  acccpto  tuli  iter  et  aclum  ,  ut  hic. 

(!.*))  Conjunclirn. 

(16)  Disji-uiclim.  buc  refer  quae  superius  notavi. 

(17)  Cur  ita?  vid.  /.   \\.  infr.  h.  t. 

(18)  TLJsusfrnctus  ct  via  non  sunt  partes  fimdi.  An  iMUsfructus 
}iit  pars  dominii ,  vide  Iloloman.  3.  obscriiat.  aa.  An  pars  fundi  ? 
formalis  ususfrucJus  pars  lundi  est  j  causalis  non  est  ;  iUe  per  ac- 
ceptijationcip  toUi  pptpst  j  bic  npu  potest.  ^art, 


(19)  Csementa  ,  fenestrae  ,  paries  ,  diaeta  non  sunt  partes  inte- 
grales  doraus. 

(io)  Usumfructum  qui  stipulatur  ,  totum  quiddam  stipulatur  , 
quod  fructum  usumque  continet. 

(21)  Usumfructum  mihi  dcbes  ,  usura  tamen  ejus  postea  tibi  ac- 
Wpto  tuli?  si  usiim  accepto  tuli  existimaus  usum  et  usumfructum 
idcm  esse  ,  inutiliter  tibi  accepto  tuli  .•  siu  vero  usum  aeccpto  tuii 
velut  partem  ususfructus  ,  vakbit  acceptilatio. 

(22)  Distinctionenj  hanc  observa. 

(■i3)  Scnsus  est ,  Legatarius  ususfrnctus  usum  ,  idein  esse  qijod 
usumfructum  cxistimaus   ,  remitteiido  ,  sibi  aon  prasjudicat. 

(24)  Nam  totum  remiait  per  errorem. 

(25)  Id  est  ,  legatarius  Usuilructus  usum  (  quatenus  aliud  est  jure 
quaiu  fructua  )    beresli  cidcmque  debitori  rcmitterc  utUitcr  potest. 

(26)  uTripS-to-is  scu  C-rapB  iSxa-/HBi.  sic  itaque  Icgit  Cujac  i3.  obs. 
12.  cum  possit  fructus  siao  usu  constitui  ,  ut  /.  i^.  in.  fin.  supr. 
de  usu  eC  habit.  et  /.   5.  ^.  2.  Supr-   usufr.  quemadm.  cav. 

(27)  Usus  sinc  fructu  esse  potest.  Quiniino  ,  ut  hic  legit  Cuja- 
cius  ,  Fructus  sine  asu  esse  potcst  ,  ut  hic.  ct  /.  j.  j.  \.  supr. 
usufr.  queniadm.  I.  i\.  in  fin.  supr.  de  uju.  ila  aclus  sine  itine- 
re.  /.   hci.  ^.    1.  supr.  si  seivitus. 

(28)  Ususfructus  cui  lcgatus  est,  debitori  usum  utiliter  remittit  , 
si  ,  cftiu  remiltcret  ,  usum  ab  usiifructu  jure  separatum  esse  cogao- 
vit:  sin  minus  ,  et  b'sum  cum  usufruclu  idem  ossc  exiatimavit  , 
(  quia  eiat  )  nihil  icmitlit.  Priori  caju  ,  fructus  sibi  rctinuit  (  por 
test  eaim  fructus  cssc  sine  usu  ,  d.  l.  5.  ^.  2.  Supr.  usutr.  qtem- 
adm.  C(ii'.  )  usiBn  autein  dcbitori  concessit  :  atque  ita  Idgatariu* 
frui  uti  poterit:  altcro  vcro  casu  nihil  dcbitori  crtanJo  co.nlulit. 

(29)  In  gt  nere  scil.  Crcditor  gcncris  uiiaiu  bpecicin  acceptum  fe- 
rendo  ,  totam  obligationciu  porimit.  Cur  ?  acccpKlatio  est  imagina- 
ria  sohitio.  Goth.  Ad  hauc  i.  vidc  Zaug.  de  cxccpt.  part.  3.  cap. 
7.  rfum.  79.  Ans. 

(30)  Tulissequc.  i'ulgat.  Haloand. 

(3i)  Imo  ,  non  tolain  tulil  :  poleU  cnim  alium  homiucra  peteix:. 
/.  27.  5.  G.  supr.  de  pactis.  quin  et  ipsuui  hominem  quem  i-e^iu- 
diavit.  /.  18.  supr.  de  opt.  Dic  secus  esse  in  pacto  el  repudiatio- 
ue  ,  quara  in  acccplilationfi. 

(32)  Doliis  futurus  non  potcst  acccpto  forri." /.  27.  ^.  3.  siipr.de 


t.  l. 


5-  7.  supr.  dtp 


pac  

(33)  Cur  hoc  additum  cst  ?  vide  5.  2.  t-ers,  qui    enim   acccptj, 
supi:   h.   t. 


LTBER    QUADRAGESIMUSSE.XTUS 


55^ 


Slichnm  aut  (i)  dcceni  accepliun  feceiil  ,  cl  p^nJfnte 
condilione  Siiclius  dccesserit  :  deceui  in  oijligationem  (2) 
inanebunt  (3)  ,  perinde  ac  si  acceptilalio  inlerpobila  iion 
fuisset. 

§.   'j.  Si  fidejussori  acceplo  fuerit  latuni  ,   cum  rcus  re, 

non  verbis  fuisset  obligatus  :   an     reus     quoque     libcrelur  ? 

^Et  lioc  jure  ulimur  ,   ut  licet  reus  nou  sit    verbis    obliga- 

tus  ,    tainen  accepliialione    per    (4)    fidejussorem    libere- 

tur  (5). 

§.  8.  Si  legatorum  sub  condilione  rclictorum  (6)  n- 
dcjtissori  dato  (7)  acceplo  latum  sil  (8)  ,  legata  dcbe- 
buntur  (9)  ,  poslea  condilione  eorum  cxistenle. 

§.  9.  Qui  ita  stipulalur  a  fidejussore  ,  Quod  Tilio  cre- 
didero  (10)  ,  fide  tua  csse  jubes  ?  d^-inde  ,  aniequam  cre- 
deret  ,  acccplum  fecit  fidejussori  ,  reus  noa  liijerabilur  : 
sed  (11)  quandoque  ei  credilum  fuerit  ,  tcnelur.  nam  elsi 
fidejussorem  non  ante  liberatum  esse  credimus ,  quam  cum 
fuerit  creditum  reo  :  non  tamen  reus  anliquiore  acccptilu-  ^ 
tione  (12)  ,  quam  obligatio  ejus  esl  ,  liberari  potuit. 

^.  10.  Tutor  ,  curator  furiosi  acceplum  ferre  non  (i3) 
potuit  (i4)  ;  nec  procnrator  (i5)  quidcm  polest  facere 
acceptum:  sed  bi  omnes  debent  (16)  novare  :  possunt  enim 
et  sic  accepto  facere.  Ne  liis  quidem  acceplo  fieri  potest : 
scd  novalione  facta  poterunt  liberari  per  acceptilalio- 
iiem.  Nam  el  in  absentium  persona  hoc  rimedio  uti  solc- 
mus:  slipulamur  (17)  ab  ali(|uo  id  novandi  causa  ,  quod 
nobis  absens  debet  :  et  ita  accepto  liberamus  ,  a  quo  sti- 
pulali  sunuis.  ila  fiet  ut  abseas  novatione  ,  praesens  accc- 
ptilalione  liljeietur. 

S.  II.  Hercs  quoque  et  liberare  et  liberari  accepto  po- 
test,  et  hcnorarii  successores. 

^.    12.   Ex  phuibus  reis  stipulandi     si     unus     acccptum 

fecerit  ,  hberalio  coatingit   (iB)  iu   (19)   solidum. 

JJt  accepulaiio  consenliai  cuin   obli^alione. 

14.   Paulus  hb.    12.    ad   Sabinum. 

IVTIsi  consentiat  (20)  acceptilatio  cuni  obligatione,  e1  ni- 

i.  1    si  verum  est  quod  in     acceplilatione    demonslralur  , 

(i)     Id  est  ,  ununi  enruin. 

(j2)     In  obligationc.   Haloand. 

(T)  Imo  noa  manebuiit  :  nam  cuin  nna  pars  sflpulationis  ac- 
ceptilatione  sublata  sit  ,  altcra  quoque  sublata  in  toUuii  iutciii^itui'. 
/.   27.  5    6-  suj)r.   (le  pact. 

('()     Imo  pcr  fidejusdoiem  reus  non  libcratur. /.  23.  iupr.  de  pcct. 

( j)  Exceptione  acceptilationis  scil.  dc  qua  vide  Oldcnd.  cap.  4  '• 
de  exccpt. 

(6)  Et  ab  heredc  prxstandorum.  Golk.  Vide  Zangcr.  dc  cx- 
cept.  part.  3.  cap.  7.  nuni.  48.   Ans. 

(7)  Ab  eo  berede  sc. 

(8)  A  lcgatario  sc. 

(9)  Ab  bcrcdc  sc.  et  ita  beres  tenebitur  ,  non  tju.s  ndcjussor. 
Est  igilur  hic  paiagrapbus  cxceptio  supcnoiis. 

(10)  Fidcjus.^jio  praeccdcre  obligationem  potcst.  /.  5o.  siipj:  dc 
pecul.  l.  8.   5-   2.  supr.  de  novat. 

(11)  Sed  quandocunque  ej.   vuli^.  sed  si.   Hal. 
(r.i)  Aceeptilalio  obligationem  prseccdere  natura  est  impossibili!. 
(i3)  Non  poisuut.  vulg.    Hal.     Goth,    Vide   Zanger.    de   except. 

part.   t.  cap.   7.    num.   l^i.   Ans. 

(i4)  Tutor  vel  curator  dtbiluin  pupilli  vel  adulti  jui  tolimi  ejusve 
partem  remitterc  non  pote.st.  /.  2-2.  C.  de  pact.  Iipo  potcbt,si  jm- 
pilluo  intcrvcnerit.   atklc  /.    1.    C,  h.  t. 

(i.*))   /.   3.  snpr.   h.   t. 

(16)  Vide  d.l.  3.   Sunr.   h.  t.  l.   4.    C.   de  novat. 

(17)  /.  91.   supv.  de  solut.    l.   8.  supr.  de  nouat. 

(18)  Imo  non  contingit  libcratio.  lloc  enim  concesso  ,  correus 
corico  nocet  ,  quod  exprcssc   vctat  lex .,  Si  unus.  27.  siipr.  de  pact. 

(19)  Id  cat  ,  non  tantum  advcrsus  eum  qiii  accepto  lulit  ,  scd  ct 
advcrsus  eum  qui  non  tiilit. 

(20)  /.  7.  in  fin.  l.  i3.  5-  2.5.  :").  in  fin.  supr.  //.  i.  Goth.  vid. 
Zanger.  de  except.  part.  3.  cap.   7.  n.  <iy.   Aus. 

(•.-i)  /.  8.  5.  3,  supr.  h.  t. 
Tom.Wl. 


iaqierrcctu  est  hb;ratio:  quia  verbis  (21)  verba  eu  demuiii 
rcsolvi*possuut  ,  qua:;  inler  se  congruunt. 

i5.  Po.MPONius  lib.   27.   ad  Sabinum. 

ST  is  qui  Stichum  promisit  ,  ila  interioget  ,  Quod  Sti- 
chwn  proinisi  ,  Stichuni  et  (22)  Paniphiluia  hibcsiie 
acceplos  ?  pulo  recie  accepto  lalum  ,  ei  pro  superva- 
cuo  (28)  Pamphiii  mentiouem  faciam  :  quemadmodum  si 
is  ,  qui  decem  promisit  ,  ita  iaterrogct  ,  quod  tihi  decem 
proniisi  vi^^inli  habesne  accepla  ?  cliaai  dccem  nomine  erit 
liberalus, 

De  pluribus  reis  dehcndi.    1.  T)e  ftdcjussore  judicali. 
iG.    Ulpiaats   liL.    7.   Diipiitationum. 

SI  QX  pluribus  ol.ligalis  uni  (24)  acceplo  leratur  ,  non 
ipse  sulus  (25)  hbcratur  ,  scd  et  hi  qui  secum  obli- 
gaatur.  nam  cum  ex  duohus  pluribusque  cjusdem  obli  ^-a- 
lionis  parlicipibus  uni  accepto  fcrlnr  ,  caHcri  quoque  li- 
beranlur  :  nou  quoniam  ipsis  acceplo  latum  est ,  sed  quo- 
,  iiiam  velut  (26)  s^olvisse  videtur  is  ,  qui  acceptilalione  so- 
lutus  est, 

$.    1.   Si  (27)   judicali  (28)  fidejussor  sit    datus  ,    acce- 
pUis  ,  eique  acceplo  latum  sit  :   libcrabilur  et  judicatus. 
JDe  acceplilatione  ex  parie. 
17.   JuLi.\Nus  lib,    54.    Digesrorum. 

OlJi  homineni  (29)  aut  deceni  stipulutus    sit  ,    si  qain- 
que  accepto  fecerit  ,   partem  (3o)     stipulationis  pcre- 
mit  (3i)  ,  et  petcre  quinque  ,    aut    parleni     horainis    po- 
test  (37). 
De  plurihus  ohligitionibus.  i .  De  stipnlutione  Aquiliana. 
18.   Flokentinus  lib.   8.    Institutionum. 

ET  (33)  uno  et  pluribus  (34)  contractibus  ,  vel  cer- 
tis  (35)  ,  vel  inccrtis  ,  vel  quibusdam  exceptis  cae- 
teris  ,  et  omnibus  ex  causis  uua  acceplilatio  et  liberatio 
ficri  potest. 

5.  1.  Ejus  rei  slipulatio  quam  acceptio  (36)  sequalur, 
a  Gallo  A(|uil)0  lalis  (3;)  exposita  tsl  :  Quichjuid  le  rni- 
iii  ex  (juacunfiue  causa  dare  faccre  aporfci  ,  oponehit  , 
/^nescns  ,  in  diemve  :  qu  trumque  rerum  mihi  tecum  aciio^ 

(22)  Hic  Pamphilus  supervacue  adjicitur  stipulationi.  Cur  ?  Ora- 
tio  copulativa  in  eo  quod  potest  utilis  est,iicet  in  supervacuo  yim 
iiuham  iiabcat. 

(23)  Supcrvacua  in  acceptilatioiie  non  nocent. 

(24)  /.   2.   in  fin.   supr.  de  dnobus  reis. 
(2.5)  Imo  ,  ipse  solus ,  non  aiius.  /.   2.  ^.    3.    in  fin.    supr.    ds 

verh.    oblig. 

(26)  Nain  acccptilatio  solutioiii  comparatur.  /.  5.  supr.  h.  1. 1.  7, 
5.    I.   supr.   dc  libcrat.  legat. 

(27)  Vid.  Revard.   4.   variar.    18. 

(28)  Fidcjussore  judicati  libcrato  ptr  acccptilationem  liberatur  ct 
rcus.   addc  /.    20.   infr.  h.  t.   • 

(29)  Id  cst  ,  qui  geniis. 

(30)  liiJO  in  nulia  paite  stipulationis  liberatio  nata  est  .  l,  1. 
5,    i.   supr.   de  verbor.   ohbg.   solve   ,   ut  /.   3^     siipr.   de  sohtt. 

(3i)  JJiflcrentia  cst  inter  solutionem  ct  acccfUilationem. 

(32)  Atquc  ita  stipulalio  gencris  alternativi  individua  cst  ?  quo- 
inotlo  ?  civui-Lcr,  non  naturalitcr. 

(33)  Et  ex  uno.  Hal. 

(34)  /.   (J.  in  princ.  supr.   h.   t. 

(35)  De  ccrtis  ct  incerlis  contraclibns  vid.  Langcbek.  c.  36.  ubi 
ccrtos  et  incertos  contractus  contra  Accnrsium  et  alios  interpreta- 
tur  non  eos  ,  in  quos  rcs  certae  vel  inccrta;  sint  dcductae  ,  sed  no- 
luinatos  ,  ncmpe  qaia  Ccrtuin  ac  proprium  noincn  contractus  ha- 
bLMiit  ,  /.  jiiris  genlinin.  7.  supr.  dc  pactis.  qiicmadmodiim  per 
cuutrarium  aclio  prnescriptis  verbis ,  vcl  in  facluin  ,  incertnin  judi- 
ciiiin  ,  vel  inceili  civilis  actio  vcl  condictio  dicitur.  l.  si  convcnc. 
rit.  23.  infin.  siipr.  comm.  divid.  l.  penult.  suffr.  deposiii.  l.  6. 
/.  16.  supr.  dc  pj-oescriplis  verbis.  nempe  qiiia  inccrtum  est  ,  quo 
im.iine  contractum  ncgotium  appellandum  sit.  Idein  cst  in  inculi 
condictione. 

(36)  Acceptilatio.  vulg.   Hal. 

(37)  ^.  2.  Inst.  quib.  mod.  tolL 

70 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     ^I 


qua^que  achcrsus  tc  pctltio  ,  vcl  Oihcruis  tc  pi  rsccutio  cst  , 
eriti-e  :  cjuihac  tu  mcutn  hales  ,  tciics  ,  pos^^idcs  :  quanli 
quaque  caruin  rcrvm  res  crit  ,  taittam  pccuniam  dari  sti- 
pulidus  est  Julus  Jgerius ,  spopoudit  Numcrius  Ncgidius. 
quod  Numcrius  Negidius  Aulo  Jgerio  [  prowisil  ]  ,  .7*0- 
pondit  :  id  haheretne  a  sc  acccptum  ,  Numerius  Negidius 
jlulurn  Jgcrium  rogavit  :  Aulus  Agerius  Numerio  Negi- 
dio  acccptum  fccit. 

De  obligatione  re  rontracta.    1 .  Dijferentin 

acceptilutionis  et  apochcr. 

19.   Ulpiakus  lib.   2.   Regularum. 

SI  acccplo  lalum  lucrit  ei  cjui  uon  verbis  ,  scd  re  obli- 
galus  est  :  non  (i)  lileralur  quidcm  (2)  ,  sed  (3) 
exccptione  doli  mali  ,  vel  pacli  (4)  eonvcnti  se  lucri 
polcst. 

5.  1.  Inler  acceptilalionem  ct  apocham  hoc  (5)  inler- 
est  ,  cjuod  acceptilalione  onmimodo  liberatio  contingit  , 
licel  (6)  pecunia  soluta  non  sit  :  apocha  non  alias  , 
quam  (7)  si  pccunia  soluta  sii. 

De  sfipulatione  judicalum  solci. 
2o.   IvEM  lib.    ^7.   ad  Edictum. 

SI  acccpto  fiicrit  lata  ob  rem  judicatam  (8)  clausula  , 
MarcelJus  ait  cstcraa  partes  stipulalionis  evanuisse  : 
proplcr  hoc  cnim  lantum  iuttrpouunlur  ,  ut  rcs  judicari 
possit. 

De  legato  conditionaU. 
21.   Veklleius  lib.   II.   Stipulationum. 

SI  sub  condilione  (9)  legatum  mihi  datum  novandi 
causa  slipulalus  sum  ,  et  ante  existentem  conditionem 
acccptum  fecero  :  Nerva  filius  ait ,  etiam  si  conditio  exti- 
lerit,  nccjue  ex  lcslamento  competituram  aclionem  ,  «juia 
novatio  facta  sit  j  necjue  ex  stipidalu  quse  acceptilatione 
soluta  sit. 

De  serco. 

S52.   Gajijs  lib.   3.  de  'Verborum  obligaiicnibas. 
Ervus  nec  (lo)  jussu  dcmini  atcepium  facere  polest. 


De  acccpti/ativne  facta  ex  aUcra  partc. 
23.   Lai^ico  lib.   5.  Piilianon  a  Paulo  epiLomatoriim. 

SI  ego  tibi  acccplum  feci  ,  nihilo  (11)  magis  ego  a  te 
liberatus  sum.  Paukis :  Imo  cum  ]ocatio  ,  conduclio , 
emptio  ,  venditio  convcntione  facta  est  ,  et  nondum  res 
intercessit  (12):  ulrinque  (i3)  per  acceptilalionem  ,  ta- 
metsi  ab  alterutra  (i4)  parle  dunlaxat  intercessit  ,  libe- 
raniur  obligatione, 

T  I  T.     V. 

DE  (i5)  STIPULATIOMBUS  (16)  PR^TORIIS  (17). 

Divisio  in  judicialcs  ,  cautionales  ,  communes.  5.  De 
satisdatione  vel  repromissione.  9.  Si  dicatur  per  cidu- 
mniam  chsidercu^i  siipulalionem.  10.  De  adjeclione  ^  detru- 
ctione  ,  immufatiune. 

i.  Ulpiajsus  hb.  70.  ad  Edictum. 

PRsetoriarum  stipulationum  tres  (18)  videntur  esse  spc- 
cies  (19)  :   judiciales  ,  eautionales  ,  communes. 

5.  1.  Judicicdes  (20)  eas  dicimus  ,  cjuae  propter  judi- 
cium  interponunlur  ,  ut  ralum  fiat  :  ut  judicatum  sohi, 
ct  ex  operis  novi  nnncialione. 

§.  2.  Cautionales  sunt  autem  quae  instar  actionis  ha- 
bent,  et  ut  sit  nova  actio  ,  intercedunt  :  ut  de  (21) 
legatis  stipulatioiics  ,  et  de  tutela  (22)  ,  et  ralam  rem  ha- 
beri  ,  cl  d.imni  infecti. 

§.  3.  C  imrnuncs  iunt  slipulalioncs  ,  quae  fiunl  judicio 
sistendi  causa. 

§.  4-  Et  sciendum  cst  omncs  stipulationes  natura  (^3) 
sui  caulionales  csse  :  boc  (2^)  enim  agitur  in  stipulaiio- 
nilus  ,  ut  quis  caulior  sit  j  et  securior  interposita  stipu- 
lalione. 

§.  5.  Slipulationnm  istarum  Praetoriarum ,  cpaed.ira  sunt 
qua;  safisdalioncm  (2 5)  exignnt  ,  quadam  nudam  (2G)  re- 
promissionem :'  sed  perpaucae  suut  quae    nudam    repromis- 


(1)  Jicocptilalio  enim  est  inutilis.  /.  8.  §.  3.  supr.  h.  t. 

(2)  Siiiiiino  jiirc.  Cur  ?  quia  non  codcra  niodo  liljcratus  cst  , 
giio  obligatiis  fuit. 

(3)  Exc(>ptionc  doli  yel  pacti  qua;dam  servamus  ,  quae  summo 
jiirc  scrvarc  non  possunnis.  Jus  sumraum  negligimus  plerunque  , 
xit  arquitali  locum  faciamus. 

(4;  Hinc  colligc  ,  Inutilem  acccptilaliontra  vim  pacti  liaLcrc. 
vid.  /.  8.  S7ipr.  h.  t.  et  sic  uctus  agentium  quandoque  non  servant 
propriam  naluram  ,  sed  in  aliam  transfcrunlur. 

(5)  Dificrt  acceptilalio  ab  apocha  ,  27.  Eclog.  6-  c.  i.  in  fin. 
De  liac  difTcientia  ita  scribit  Cujacius:Latini,  inquil,  inlerulramque 
diflcrcntiam  faciunt  ,  eo  modo  quo  inler  pignus  et  liypotLccam  : 
ft  quidani  Medici  inter  uv^-pxxx  et  rarbunculum.  vid.  Cujac.  5. 
o/,s.  36.  m  fm. 

(6)  Idcoque  acceptilationi  non  poterit  opponi  exceptio  pecunix 
nnn  m;mcrata;.  quod  intcrprclcs  ,  ut  \criim  admittunt  ,  nisi  rui 
acccpfo  tulit  crcdilor ,  probaycrit  sc  !-pc  futurse  numcrationis  advci- 
>arium  li];crassc. 

(7)  l.  89.   supr.  et  l.   i3.   C.  cle  solut. 

(8)  Addc  l.    16.  in  fn.  supr.  h.  t.  l.  6.  infr.  jud.  so/vi. 

(9)  Vide  /.   4.  /.    12.  supr.     h.   t. 

(10)  27.  Ec/og.  6.  c.  22. 

(11)  Id  cst  ,  non  idco  magis. 

(12)  Id  cst  ,  ct  rcs  est  intcgra. 

(i3)  Aigununtura  a  rclalis.  /.  4i.  i,fr.  dc  reg.  jur.  l.  ^.  Supr. 
dc  rescim/.  Inio  non  utrinque  fit  libcratio  ,  si  ab  allcrutrius  parlc 
lanlum  acccplilatio  inlcrccssit.  /.  56.  su])r.  de  paci. 

(i4)  Nota  aigumcntiini  ,C'ontractus  cst  ab  allcrutra  parte  accepto 
Jalus  ,  crgo  ab  utiaquc.  Correlativa  se  muluo  ponunt  ,  ct  uno  pc- 
rcmplo  nlrun  quc  jcrimihir.  In  coiielativis  dcstruclo    uno    corrcla- 


tivorum  ,  dcsfruitur  et  aliud.  sic  probibita  yendi,  prohibenlur  crai. 
vid.  /.    J.    C.  dc  cupress.  lib.    ii.   tit.  u/t. 

(i5)  43.  Ec/Pg.   4.   Paul.  5.  senteiit.  9.   3.  Iiist.    1Q. 

(16)  Dc  Pra^toriarum  slipulationum  natura  vide  Guibertum  ,  c. 
19.  quast.  Ant-  Fabr.   3.   conjcct.  4- 

(17)  Quic  Edicto  Pra-toris  intcrponi  jubentur ,  quae  a  racro  Prw- 
toris  officio  intcrponuntur  ,  /.  5.  supr.  de  verb.  o/j/ig.  quo  noraine 
intclligc  ctiam  a-dilitias ,  §.  2.  Inst.  t/c  diuis.  stip.  ciuce  lcgcni  ac- 
cipiunt  dc  mcnie  Pr<ctoris  ,  iis  nibil  licct  addcre  ,  iinmutare  ,  dc- 
trrdicre.  /.  5.  siipr.  dc  verb.  oblig.  qiiaedam  proecipua  ab  alus  sti- 
pulationibus  babent.  /.  3.  /-  5.  /.  9.  infr.  h.  t.  adde  hic  Cujac. 
Hiijus  gencris  stipulalioncs  fiint  ususfruclus ,  legali  ,  novi  opcns  , 
rcm  pupilli  saivani  foie  ,  judicatum  solvi  ,  ralam  rem  baberi.  Goth. 
Qija-  sint  PiiBfori.Te  stipidatioues  ,  vidc  Paul.  /ib.  5.  cap.  y.  Cujac. 
/ib.  4.  o/'sen'at.  cap.  3c).  Govcau.  /ib.   i.  cap.  35.  Ans. 

(18)  Imo  qiialuor.  /.  5.  supr.  de  vrrb.  oblig.  Goth._  vide  Goedd. 
de  coiitrah.  stipu/.  cap.  5.  mim.  aSa.   Ans. 

(19)  Spccics  recle  dixit.  Puritas  enim  ,  dies  ,  conditio  ,  formae 
siinl  stipulationuni  ,  non  spccies. 

(20)  Judicialcs  alilcr  dcfiniuntur  in  /.  5.  supr.  de  verb.  oLlig. 
ci.  5-   2.   Iiist.   de  divis.   stipu/. 

(21)  5-   2.   Inst.  de  diiis.  stip. 

(22)  id  cst  ,  rcin  pupilli  saham  fore.  . 

(23)  Omnium  slipiilationum  ,  qnas  ipsi  cogitare  possumus  ,  finis 
cl  cllcctuh  bic  esl  ,  ut  ad  cautionim  iUi«  utamur.  /.  la.  wjr.  ra- 
tam  rein  habcri. 

(24)  Cautioncs  cur  invcntre. 

(25)  Satisdatur  adhibito  fidcjussore. 

(26)  Nudc  rcpromiltit  ,  qui  siinplicitcr  sine  fidcjussorc  cayet. 
Niida  rcjnmissio  est  ,  in  qua  lidcjussor  »on  cst  adhihitus. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S  ni  U  S  S  E  X  T  U  S. 


sionern  habent  ;     quibus  enumenitis  (i)   ,    apnarebit  csele- 
ras  non  esse  repromissiones  ,  sed  satisdationes. 

§.  6.  Slipiilatio  itaque  ex  operis  novi  niiuciatione,  alias 
satisdationem  ,  alias  reprouiissionein  habet.  Ex  qua  [igiiur] 
operis  novi  nunciatione  galisdare  oporteat?  et  quemadmo- 
dura  salisdetur  ?  videamus.  namque  de  eo  opere  quod  in 
privato  (2)  factum  eril  ,  satisduri  -.  de  eo  quod  in  pu- 
blico  (3)  ,  repromitti  (4)  opotet  .  scd  lii  (piidem  (|ui 
suo  (5)  nomine  cavent  ,  repromillunl  :  (pii  alieao  (6)  , 
satisdant. 

§.  7.  Item  ex  causa  damni  iufecli  iulerdum  (7)  re- 
promittitur  ,  interdum  sntisdatur.  nam  si  ([uid  in  (8) 
flumine  publico  flat ,  satisdatur  ;  de  a^dibus  autem  repro- 
mittitur. 

§.  8.  Stipulatio  duplae  (9)  ,  repromissio  (10)  est  ,  ni- 
si   [  si  ]   couvenerit  (11)  ,  ut  salisdelur  (12). 

§.  9.  Quod  si  sit  ahqua  contioversia ,  ulputa  si  dicatur 
per  calumniain  (i3)  desiderari  ut  stipulatio  iulerponatur  : 
ipsePraetor  debet  (i^)  super  ea  re  summatim  cognoscere  , 
et  cautum  jubere  aut  denegare. 

§.  10.  Sed  et  si  quid  vel  addi  (i5)  ,  vel  detrahi  ,  vel 
immulari  iu  slipulatione  oporteat  (16)  ,  Prsetorice  erit  ju- 
riadictionis. 

De  rei  reslitutione  :  et  de  incerta  quantitate  , 

utrum  hce  stipulationes  sint  dividiuc 

aut  indii^iducp.. 

2.   Paulus  lib.   73.  ad  Edictum. 

PRcPtorice  stipuladones  ^  aut  rei  (17)    restitutionem  con- 
tinent  ,  aut  (18)  incertam  (19)  quantitatem. 
§.    I.   Sicuti  stipulatio  ex  opcris   novi  nuncialioue  ,   qua 
cavetur  ,  ut  opus  restiluatur  (20) :  ideoque  sive  actor  sive 
reus  decesserit  pluribus  heredibus  relictis  ,  uno  vin<^ente  , 
vel  victo  ,   totum  (21)    opus    reslitui     debebit  :     quamdiu 


enim  aliquid  suptrcst  ,  tamdui  non  potest  videri  opus  re- 
slilutuin. 

§.   2.   Incertam  q;uanlitatem  continet    stipulalio  yMt^/ca- 
tum  soJvi  (22)  ,    et  rem    ralam    doininum   habiturum  ,  et 
danini  infecti  ,  ei   liis    similes  :    in     quibus    respondetur  ,• 
scindi  (23)  eas  in    personas  heredmn.  quamvis  (2.4)  possit 
dici  ex  persona  heredum  promissoris    non    posse    descen- 
denlem    a    defuucto  stipulaliouom    diversain    conditionem 
cujusque  facere:   at  in  contrariuin  summa  ratione  fit ,   ut 
uno  ex  heredibus  stipulatoris  vincente,  ia  partem  (20)  ejus 
committatur  stipulatio  :  hoc  enim  facere    verba  slipulatio- 
nis  ,     Quanli  (26)  ea  res  est.   Sed    si    unus    ex  lieredibus 
promissoris  totara  rem  possideat  (27),  in  soUdum  (28)  eum 
damnandum  Julianus  scribit.  In  quautum   auiem    ipse  ea 
stipulatione  ,   vel  fidejussores  ,  an  (29)    oumino  teneantur, 
dubilari  potest  :    et  videndum  ait,ne  non  (3o)  commilta- 
tur  ?  Sed  si  lite  contestata  possessor  decosserit  ,    unum  ex 
hercdibus  non  majore  ex  parte    damnanduin  ,  Ucet  lotum 
fundum  possideat  ,   quam  ex  qua  heres  est. 

De  procuratorihus. 
3.   Ulpianus  hb.    70.    ad  Edictum. 

GEnerahter  in  omnibus  Praetoriis  stipulationibus  (3i)  et 
procuratoribus  (32)  satisdatur. 

An  saipius  caveatur. 

4.  Paulus  lib.   75.   ad  Edictum. 

PRaetoriae  stipulationes  snspius  interpoauntur  ,   cum  sine 
culpa  stipulaloris  cautum  esse  desiit  (33). 
De  procuratore  et  institore. 

5.  Idem  lib.    48-   ad  Edictum. 

IN  omnibus  Pranoiiis  (34)  stipulalionibus  hoe  servandum 
est,  ut  si  procuralor  meus  (35)  stipuletur  (36),  mihi  (3^) 
causa  cognila  (38)  ex  ea   stipulalione  aclio  competat  (Sg). 


(1)  Exccptio  firmat  regulam.  Exceptionibus  enunjcratis  ,  rcgnla 
in  caeteris  vera  apparet. 

(2)  l.  8.   §.  3.  supr.  de  oper.  novi.  l.  3o.  5-  '•  supr.  de  damuo. 

(3)  d.  l.  8.  5.   3. 

(4)  Inio  ,  satisdari.  /.    i5.   ^.   2.   supr.   dn  damno. 

(5)  l.  g.  ^.  4-  $•  5.  supr.  de  damno.  l.  5.  in  Jiii,  supr.  quib. 
ex  caus.  in  possess. 

(6)  d.  §.  4.  et  d.   5.  5. 

(7)  /.   3o.  5-    1-  supr.   de  damno. 

(8)  /.7.  supr.  de  damno. 

(9)  Emptor  a  venditore  nonnunquam  diiplum  restimationis  rci 
emptae  stipulari  solet.  /.  3i.  ^-  20.  supr.  de  aeditit.  l.  2.  supr.  de 
evict.  l.  4-  in  fin.  supr.  de  verborum  obiii^at. 

(10)  Id  est  ,  cautio  sine  fidejussore. 

(11)  Tunc  euim  pactum  mutat  rei  naturam.  l.  72.  sujr.  de 
contr.  empt. 

(12)  Satisdationls  vocahulo  fidejussor  continetur  :  «iuanquain  ia- 
terdum  qui  rcpromittit,  satisdare  videalur.  Z.  Gi.  injr.  de  verb.  sii^/i. 

(i3)  /.    3.   5-    '•  supr.  ut  in  poss.  teg. 

(i4)  Cur  ita  ?   vid.  /.   52.  supr.  de  verhor.   oblig. 

(i5)  /.   14.  supr.  dc  re  jud. 

(16)  Atqui  niljilin  proetoriis  stipulationibus  immutanduin.  (/.  /.  62. 

(17)  Individuae  sunt  ha;  stipvdaliones  prretoriit. 

(18)  Id  cst  ,  aut  factum  individuum  ,  aut  intcresse. 

(19)  Dividuae  ut  sint  hse  stipulationes  praetorise,  vid.  5.  2.jVi/r./i.  «. 

(20)  Destruatur. 

(21)  Etiam  ad  fundamentum  uscpic  :  nam  destructio  operis  est 
iactnm  individuum.  Et  sic  factiim  indiviihium  quemlibet  heredein 
fn  sohdum  ol)li;,'at.   /.   2.  5^   2.   supr.  de  f^erb.  obl. 

(22)  Imo  ,  judicatum  solvi  expcditam  habet  ([uanlitatcm  .  /.  9. 
infr.  judicat.  solvi.  sic  est ,  sed  post  sentcntiam  ,  non  ante.  /.  3, 
in  fin.   C.   de  inut    slipul. 

(23)  Stipulatio  quce  qualitatem  continct  ,  dividitur  iiilcr  hcrcdes 
promissoris.  d.  l.  2.  §.   2.  /.   3.5.  5.    i.  supr.  de  hercd.  imt. 

(24)  Ratio  dubitandi  sumpta  cx  /.  2.  ^.  2.  in  pr.  supr.  de  vcr~ 
bcruni  obiigul. 

(2J)  /.   27.  supr.  de  damno. 


(26)  Id  est  ,  quanti  interest, 

(27)  Antc  litcm  contcstatam  scilicet. 

(28)  /.   55.  supr.  dc  rei  uindicat. 

(29)  An  ex  parte   ,  an  oiunino  ? 

(30)  Alqui  hffic  stipulatio  hercdilaria  est,  et  iicres  posscssor?  Ac- 
ciirsius  putat  commitli  stipulationem  ,  ct  tidejussores  tcneri  :  quod 
omnino  huic  legi  rcpugnat.  Plerumque  euim  Jurisconsulli  ,  cum 
videndum  esse  dicunt  ,  si  non  coiilrarium  siibjiciunt  ,  id  ipsum 
confirmant. /.  4-  5"  Cato.  supr.  dc  i>erborum  obligation.Dndven.  -i. 
disput.  II.  Ita  videtur  illa  Pauli  esse  sententia,  quod  co  casu  quo 
iinus  possessor  est  constitutus  ,  stipulatio  non  cominittatur  ,  nec  fi- 
dcjussores  tencantiir  ;  idque  fortassis  hac  ratione  ,  qnod  hoc  casu 
non  tanquam  hcres  ,  sed  tanquam  possessor  conveniatur  :  ciira  si 
omnes  licredes  possiderent  ,  jure  hercdiiario  proprie  tenerentur  ,  ac 
conveniri  possent:  eoque  casu  stipulalio  commilterctur.  Nec  novum 
est  hercdcm  in  multis  ,  non  ut  hercdein  ,  sed  ilit  j)Ossessorcin  ,  et 
agere  et  conveniri.  l.  de  eo.  12.  J-  Ji^^res.  supr.  ad  exhibend.  l. 
penullim.  5-  uUim.  supr.  de  noaalibus.  l.  i.  j.  ult.  supr.  si  qua- 
drupes.  Qucinadmodum  itaque  stipidalio  ab  nno  inlcrposita  ad  atium 
nori  possidcntcin  transit  ,  /.  si  legnli.  28.  in  fin.  supr.  dc  pigno- 
ribus.  I.  38.  §.  sicut  aulem.  Supr.  dc  vcrborum  obligatioa.  l.  3.  j^ 
si  hercs.  supr.  usufruci.  quemadmodum  caveat.  nec  lidejussores  da- 
ti  teueantiir  :  sic  et  hoc  casu  quo  hcres  non  ut  hercs ,  sed  ut  qui- 
vis  posscssor  couvcnitur .  Langcbek.  cays.  8.  jinnotalionum  ita  hunc 
locum  interpreUUur. 

(3i)  /.    1.5.    14.  supr.  ut  lcgat. 

(32)  Jl.  et  procuratoriis.  /.   53.  supr.  de  procunit. 

(33)  /.  8.   5.   3.   /.    10.   in  fiii.  supr.   qui  satisd.   vldc  /.   4-   *«/"'• 
ut  in  pnsscss.  l.   20.   5-    «5.   supr.  dc  opcr.nov.  l.  S.Mpr.  dedamno. 

(34)  Aliud  est  in  stipulationibus  exlrajudicialibus  ,  iu  quibus  al- 
ter  altcri  non  stipulatur. 

(35)  Sivc  sim  praescns  stve  absens. 
(3G)  In  sua  persona  scdicct. 

(37)  Pcr  prncuratorcmcxslinulationc  priEtoria  domino  adqaintur. 

(38)  Quid  enim  ,  si  in  reinota  provincia  sit  ? 

(39)  Ktiain  sine  cessione.   Baid. 


OD^? 


DIGESTORUIM 


4*  Idem  est  ,  et  cum  institor  (i)  ia  ea  causa  esse  coe- 
pit  ut  interposita  persona  ejus  dominus  mercis  rem  amis- 
surus  (2)  sit  ,  veluti  bonis  ejus  veuditis :  succurrere  euim 
domino  Praetor  debet. 

De  poena. 
6.   Idem  lib.    14.   ad   Plautium. 

IN  cmnibus  Praetoriis  slipulntiouibus  ,    in  (|uibus  primo 
ficri  aJi(juid    ,     deinde  si  faclum    non  sit ,    poenam  (3) 
infcrimus  :  pamas  nomine  stipulalio  commillilur  (4)' 
Quoinodo  caveiidwn. 
7.   Ulpiajvus  lib.    ]4-   ad  Edictum. 
T^Rsctoriae  satisdationes  personas  desiderant  pro  se  inter- 


veuirntium  (5)  :     et  neque  pignoribus    quis  ,     neque 
pecunia^  ,  vel  auri  ,  vel  arsenti  deposil' 
lisdationis  fungitur  (6). 


vel  argenti  deposilioue  in     vicem  sa- 


De  institulioue  conditioncdi  et  suhslilutione.     1.  De  legato 
duobus  sub  contrariis  conditioiiibus. 
8.  Papiniakus  lib.   5.  Qusestionum. 

PAuIus  notat  :  Qui  sub  conditionem  (7)  instifutus  est, 
adj^uita  bouorum  poss(Ssione  cogitur  (8)  substilu- 
to  (9)  in  diem  cavere  (lo)  lougiorem  (11).  Prastor  euim 
beneficiutii  suum  (12)  neinini  iult  essc  captioswn  :  et  (i3) 
potest  videri  calumniose  satis  petere  ,  quem  alius  auie- 
cedit. 

5«  1.  Cum  sub  conlrariis  (»4)  conditionibus  Titio  et 
Ma!vio  legatnm  sit  ,  ulricpe  cavetur  :  quia  ulerque  ex 
voluniate  defuncti  sperat  legalum. 

De  antbiguitate. 
9.  Vejnulejus  lib.    I.   Stipulatiouum, 

1N  Praetoriis  (i5)  stipulationibns  si    ambiguus     (16)  ser- 
mo  accideril  ,   Prietoris    (17)    erit    interprctalio  ;  ejus 
enim  mens  seslimanda  est. 

(1)  Yide  /.  3i.  siipr.  de  negotiis. 

(2)  /.  2.  sujir.  de  iiistkor.  l.   i3.  §.  25,  supr.  dc  action.  empli. 

(3)  Loco  cjus  quod  intcrest  :  quodquc  in  prsetoriis  esse  sulci. 
/.  2,  in  ptiiic.   et  ^.    i,  Supr.  h.  t. 

(4)  Alque  ila  pratoria  stipulalio  poense  stlinilalioiie  non  vitiaiur. 

(5)  Id  cst  ,  qu;ied;.m  dcsidcrant  fidejussorem.  /.  i.  ^-  5.  supr.  h.  t. 
(p)     Pignorlbus  fungi  ,  Duarenus  ait  idem  esse  ,    quod  dare  pi- 

gnoii.  I.  disputat.  14.  Hunc  esse  scnsum  cxistimo.  Non  est  nioiis 
ut  dcbitor  cogatur  pignoia  darc  ,  vcl  aurum  dcponere  ,  in  vicci;i 
satisdatiouis  :  cum  alias  auri  deposllione  ,  vel  pignoris  traditione 
relcvandus  sit  a  fidcjussore  dando,  /.  i.  5.  g.  supr.  de  collat.l.  2. 
§.  3.  supr.  quod  leg.  5.  ^i.  lust.  da  rerum  «'jVw.  cuni  ctiani  crc- 
ditori  eo  casu  pUis  sit  cautionis :  uberiorcs  cnim  suut  in  rem,quam 
in  pcrsoiiani  cautiones. 

(7)  Conditione.  iulg.  Hal.  Golh.  vid.  Lconin.  cmcnd.  lib.  i. 
cap.   14.  ".  9.  Ans. 

(8)  /.  12.  supr.  qui  salisd.  Paul.  5.  sent.  9.  5.  i.  ctibid.  Cu- 
jav.   vid.   eundeni  Cuj;ic.  9.  observ.  5.    quid    cniin  ,  si    magna    sit 

hereditas  ,  inajor  scilicct  centum  scstcitiis  ? 

(9)  Vulgari  modo  scilicct.  Cujac,   5.  ad  5.  Paul.   9.  5.    i. 

(10)  Hcres  sub  conditione  scriptus  cavcie  substitulo  dcbet  ,  lioc 
est  ,  repioUiitlcie  ,  ct  stipulationem  jiissu  Prretoris  intcrponcre  :  ncc 
eium  satisdare  cogendus  est  :  cuni  heredi  grave  sit  futurum  non  ita 
facile  fidejussorcs  invcnienti ;  piscseilini  in  loilginquum  tcmpus  ,  n<; 
pugnct  haec  lcx  alioquin  cuin  /.  12.  supr.  qui  satisd.  Hoc  igitur 
vcUc  yidttur  Jurisconsultus  ,  bcneficium  illud  Prjctoris  ,  quo  antc 
Gonditiontni  txistcntem  ,  bonoruin  posscssioncm  agnosccndi  dat  po- 
lestatem,  in  diimnum  hercdis  non  ila  ;iccipiendum  esse  ,  iit  Prwtor 
cum  satisdationc  oncrari  vclit :  praesertim  cum  et  subslitutus ,  qna- 
si  caluniniose  satisdalioncni  pclcre  vidcatur  ,  qucm  alius  anlecedit  , 
ac  proplerca  nuda  reproniissione  contcntiii  cssc  dfbcat:  A;quiu  hoc 
cst  quod  Jurisconsulttis  dicit  ,  possc  vidcii  caUimniosc  satis  pelcro. 
Nani  satis  pctcrc  dicimus  ,  ut  satis  c.xigcrc  ct  salisdarc  :  quod  plo- 
runique  datis  fidcjussoribus  expcdicbatur.  Fere  aulcm  satisdationis 
fxactio  contumcliosa  ,  ct  onordsa  liabcbatiir  ,  proplcr  fidcjussorum 
qnrercndoruin  difficultatom.  Langebyk.  cap.  3o.  Jniiotationum. 

(11)  Id  cst  ,  ulilittr  ,  Paulus  ibid.  salisdato.  Ciij.  9.  obs.  5.  in 
«icccm  ct  viginli  annos  ,  /.  10.  infr.  h.  t.  ut  in  spccie  /.  i.  supr. 
«*  ripu.  /,  sifniia.  §.    i.  supr.  dc  duinno.  Kari  ct  tot  annis  ren- 


De  priore  et  posteriore  jiissu. 
10.  XJlptanus  lib.  1.  Responsorum  Valeriano  respondit. 

SI  Pra^ses  ,  cpii  ante  in  triennium  caveri  jusserat  ,  po- 
stea  in  longum  (18)  tempus  caveri  praecepit  :  quia  a 
prima  stipulatione  prorsus  disccdi  voluerat  ,  exceptionem 
primas  stipulalioni  obligatis  peperisse  videtur. 

De  eo  ,   (juod  intcrest. 
II.  Venulejus  lib.   8,   Actionum. 

IN  ejusmodi  stipulationibus  ,  qn«  (19)  quanti  (20)  res 
est  ,  proiriis'ionem  habeut  ,  commodius  (21)  est  cer- 
tam  summam  compreliendere  :  (|uoniara  plerumque  diffi- 
cilis  (22)  probatio  est  ,  c[uanti  cujusque  intersit  ,  et  ad 
exiguam  (^3)  suaimam  dcducilur. 

T  I  T.     VL 

PvEM  (24)  PUPILLI  VEL  ADOLESCENTIS 

SALVAM    FORE. 

Ouanch  agi  potcst. 

I.  Paulus  lib.   24.   ad  Edictum. 

ClJm  pupillo  rem  salvani  fure  satisdatum  sit  (aS)  ,   agi 
ex  ca  tunc  poiest  ,  cum  et  tuielae  potest  (2G). 
Dc  jnipillo  absenle  vel  infante. 
2.    Ulpianus  lib.   79.   ad  Edictum. 

ST  pupillus  absciis  (27)  sit  ,  vcl  fari  non  possit :  ser- 
vus  (28)  ejus  slipulabilur.  si  servum  non  habeat  : 
ea\cudus  ei  scrvus  est.  sed  si  nou  sit  ,  unde  eraalur  ,  aut 
nou  sit  expcdita  empiio  :  profecto  dicemus  seirurn  publi- 
cuin  (29)  apud  Pra;lorem  slipulari  debcre  j 

drrc  potcst  conditio. 

(12)  Id  cst  ,  beneficinm  interim  datne  possessionis. 

(i3)  Nec  potest.  Pctrus  Faber  apud  Cuj.  5.  senlent.  PauU  9. 
5.    I.   sed  tamon  iiitcirogalio  quse  sequitur,  tacitam  habct  ncgationein. 

(14)  /•   3.  snpr.  ut  legat. 

(i5)  Aliud  in  cointntionibus.  /.  3S.  5-  8-  siipr.de  verb.  ohligat. 
Golb.  Adde    /.   39.   supr.  de  pactis.  S.   L. 

(16)  Aiabigua  tcstinionia  rcctc  inipugn;iri  Oldendorpius  hinc  col- 
liuit.  vidc  eundcm  cap.  5.  de  tcstaiii.  et  ()6.  de  exccpt.  num.  29. 
"(17)  /.   02.  supr.  Jt  lerb.  cblig.  atklc  /.   69.  supr.  de  hg.  3. 

(18)  /.   8.   supr.  h.  t, 

(19)  QiKx?  sunt  incortoe  ,  in  qiiibus  agitur  in  quod  intcrest. 

(20)  /.   5.    C.  de  contr.  stipiil.  l.  8.   in  fin.  infr.  ratam  rcm. 

(21)  5.  7-  ^'"'-  de  vcrb.  obl.  Modus  poence  ,  ob  quam  quis  ca- 
vcre  debot  ,  specialiter  in  cautione  c.xpriincndus  est  :  ut  «cialur  do 
quo  sit  itipuUitum. 

(22)  ^  ide  /.  2.   5-  2,  iu;»r.  de  verb.  oblig. 

(23)  /.  i3.  supr.  de  rc  judic.  intcrdum  ad  maxiinam.  /,  8,  i>i 
fii.  iiifr.  rulam  j-cin. 

(24)  Stifulatio  rem  pnpilli  salvam  forc  ,  communis  est  .  /.  5. 
vcrs.  cumimwcs.  supr.  dc  verb.  obl.  §.  ult.  Inst.  de  diuxs.  stipul. 
et  caulionalis  dicilur,  /.  i.  $.  •?..  supr.  dc  stip,  prat.  Lilcrponitiir 
a  tulorc  logitiino  ,  ct  dato  sine  inquisitionc.  Testamcntarius  ct  di- 
tus  cura  inquisitioue  eafli  interponit  ,  nisi  solus  admiaislrationein 
capiat. 

(2  5)  A  tutor.?  vel  curatore  :  idqne  antc  administrationcm. 

(26)  Ul  est,  finila  tutcla.  /.  4.  ^.  4-  infr.  h.  t. 

(27)  Abscus  pupillus  per  scrvnm  prccscntem  stipulan  potcst,  vid. 
/.    1.  siipr.  de  veib.  oblig. 

(28)  /.    1,5.    13,  supr.  de  magist.  coiwcn. 

(29)  d.  5.  i.i.  /,  18.  supr.  de  udopt.  l.  n.  in  fin.  supr.  de 
usiais.  l.  4.  C.  dc  ai-biir.  recept.  Servus  publicus  porro  diccbatiu- 
is  ,  quem  civilas  publici^  tabulis  pr;«licicbat  ,  ct  sorvus  civitatis  idco 
dicebatur  ,  /.  ;///.  supr.  ou->d  cujuscunque  uwWrs.  inaadatnm  p<j- 
stea  fuit,  ne  servi  sed  liberi  labulis  pnblicis  proeficcrcutur , /.  n/n«j. 
C.  de  setv.  reipuhl.  l.  3.  C.  de  tabular.  lib.  10.  tu.  Gj).  ubi  ph  - 
nius  dicam  de  tabubrii.s,  Hinc  colliguiit ,  Kolaiium  alleri  stipulari 
pos.se,  Goth.  vidc  rrancc.  Conan.  comm.  Jur.  cml.  Ub.  2.  cap. 
2.  S.  L, 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEXTUS. 

3,   Idem  lib.   35.   ad  Edictum. 
.Ut  daie  (i)  aliquem  Prator  debct ,  cui  caveatiir  : 


55'^ 


8.  Perlinet  autem  hasc  stipulatio  ad  omnes  (i6)  cu- 
ratores  ,  sive  pulieribus  sive  impuberibus  [  datos  ]  ,  pro- 


] .  Quomodo  cavcndum.  i.  De  hitore  ,  protiitore  ,  et 
fidejussorilus  eorum.  3.  JDe  co  ,  qui  non  gcssit.  /\.  Quan- 
do  rommittilur  stipulatio.  5.  De  tutore  capto  ab  hostilus. 
6.  De  causis  ex  quihus  tutelce  agi  non  polest.  7.  De  cu- 
ratore  ciui  non  gessit.  8.   De  curatoribus. 

4.   Idem  lib.   79.  ad  Edictum. 

^TOn  (2)    quasi  ipso  jure  piipillo  adquirat  (  neque  enim 
^    adcjuirit  )  ,  sed  utilis  actio  ex  stipulatu    pupillo  de- 
tur  (3). 

5.  I.  Cavetur  autem  pupillo  (4)  bac  stipulatione  per 
satisdationcra  (5). 

§.  2.  Illud  sciendum  est  ,  hac  stipulatione  teneri  tam 
eum  qui  lutor  est  ,  quani  eum  qui  pro  lutore  negotia 
gessit  ,  vel  gcral  (6)  et  fidejussores  (7)  eorum. 

%.  3.  Sed  enini  qui  non  (8)  gessii  ,  cmnino  non  te- 
nebilur  :  nam  (9J  nec  nctio  lulelae  eum  ,  qui  non  ges- 
sit  tenet.  sed  utili  actione  eonveniendus  est  ,  quia  suo 
periculo  cessavit  :  et  lamen  ex  slipulalu  aclione  ,  ncque 
ipse  ,  neque  fidejiissores  ejus  tenebimlur.  Compellendus 
igitur  (10)  crit  ad  adminislrationem  proplerea  ,  ut  stipu- 
lalione  quof|ue  ista  possit  teneri. 

§.  4-  fJanc  slipulalicnem  placet  finila  (11)  demum  tu- 
tela  ec.mmilti  :  et  lidcjussoril  us  diem  cxinde  incipere  ce- 
deie.  In-  curalcre  aliud  est.  -^-  Sed  et  in  eo  ,  qui  pro  tu- 
tore  negotia  gessil  ,  aliud  dicenduni  est.  •j-  Iiacjue  isl£E  sti- 
piilaiicncs  ,  si  quidem  quis  tulor  fuit  ,  finita  demum  tu~ 
lela  committentur  ?  si  vero  pro  tutore  negotia  gessit  ,  con- 
venieiiS  est  dicere  ,  slalim  (12)  alque  quaeque  res  salva 
ncn  esse  coepisset,  commitli  stipulationem. 

§.  5.  Si  tutor  ab  hostibus  eaplus  sit  ,  an  committa- 
Inr  stipulatio  ,  videnmus  ?  movet  ,  qnia  finita  tulela  est  , 
hcet  (i3)  recupcrari  spcretur  :   et  pu!o  posse  agi. 

§.  6.  Generaliler  sciendum  est  :  Ex  cjuilus  causis  di~ 
xirnus  tulelce  agi  non  posse  ,  ex  iisdeni  causis  ncc  ex  sti- 
pulalu  rem  salvam  fore  agi  posse  di/endum  est. 

5.  7.  Si  quis  curator  dalus  non  gesserit  cuiam  ,  con- 
sequcns  erit  dicere  slipulationem  non  commilti.  sed  eadem 
hic  crunt  diccnda  ,  qcaj  in  tutore  diximus  :  illo  (i^)  se- 
cus ,  f[uo  haec  stipulatio  statim  ,  atque  quid  salvum  esse 
dcsinit  ,  committitur  ,  et  fidejussoribus  dies  cedit  5  sed  in 
se  resolvilur  (i5). 


i<..i^^ii.cj  ,  aivc  piiijciiuus  sive  jujpuufnjjiis  I  uuiu»  I  ,  pro- 
pier  atalis  infirmilatem  (17)  ,  sive  prodigis  ,  vcl  furiosis, 
vel  quibusdam  aliis  (i8)  (  ut  fieri  adsolet  )  dati  sint. 

De  filio  fxiriosi. 
5.  Paxjlus  iib.   76.  ad  Edictum. 

SI  filius  ,  qui  in  poteslate  furiosi  erit  ,  rem  salvara  forc 
stipuletur  ,  adquirit  palri  obligaliones. 

De  pupillo  et  cjus  servo. 
6.   Gajus  lib.   27.   ad  Edictum  provinciale. 

SErvum  (19)  pupilli  stipulari  iia  necesse  est  ,  si  pupil- 
lus  abest  ,  aut  fari  [  non  ]  polest  (20).  nain  si  prae- 
sens  sit  ,  et  fari  potest  :  ctiam  si  ejus  a-tatis  erit  ,  ut  non 
inteliigat  c[uid  agat  :  tamen  propter  utilitatem  receptum 
est  recte  eum  slipuiari,  [  agere  ]. 

Si  collega  satis  petat  ,  cel  ojferat. 
7.   MoDESTiJVTJS  lib.   6.   Regularum. 

DAlivus  vel  testamenlarius  (21)  lutor  sive  curator  noii 
petet  satis  a  collega  sno  :    sed    ofTerre    ei    polerit  , 
utrum  salis  accipere  vefit  ,  an  dare, 

De  curatore  ad  species. 
8.   Ulpjanus  lib.   2.   ad  Edictum. 

ETsi  ad  species  (22)  curator  daius  sit,  rem  (23)  salvam 
fore  slipulatio  interponetur. 

QuiB  continentur  hac  stipulatione. 
9.   PoMPoiNius  lib.    i5.   ad  Sabinum. 

CUm  pupillus  a  tutore  stipulatur  rem  Srt/ca/zi  yore  ,  non 
sohiin  cjuae  in  patrimonio  habet  ,  sed  etiani  quse  iu 
nominibus  (24)  sunt  ,  ea  stipiihilione  videnlur  conlineri  i 
quod  (25)  enim  in  tutelae  judicium  venit  ,  lioc  et  ca  sti- 
pulatione  continetur. 

De  fructilus  el  usuris. 
10.   Africaivus  lib.    3.   (26)  Qua^stionum. 

SI  posleaquam  pupilkis  ad    pubertalem     pervenerit  ,  tu- 
tor(27)  in  reslituenda  tutela  aliquandiu    moram  fece- 
ril  :   cerlum  est  et  fructuum  nomine  ,   et  usurarum    mcdii 
temporis  tam  fidejussores  (28)  ejus ,  quam  ipsum  teneri. 
De  eo  ,  qiiod  ex  lutela  dvri  fieri  ojiortet. 
11.   Neeatils  hb.   4-   ^lembranarum. 

CUm  rem  salvam  fore  pupillo  cavctur  ,  committitur 
stipulalio  ,  si  ,  quod  ck  tutela  dari  fieri  oportet  ,  non 
pra^sietur  :  nam  etsi  salva  ei  res  sit  ,  ob  id  nou  (29)  estj 
quia  quod  ex  tulela  dari  fien  oportet  ,  non  solvilur. 


(>)     Publicse  perforse  lcco  rcpulatur  qiiaeiibet  persona    a    judice 
ad  hi:nc  acfum  clr.la.  Bald. 

(2)  Utilis  actio  non  ipso  jure  adtjuiritijr. 

(3)  An  sire  cessionc?  utique.  /.    1.  in  fiii.  C.  demagist.  conven. 

(4)  l-   8.  5.   4-  sujjr.  de  fidejuss. 

(5)  Nola  objcctura  hujus  stipulationis. 

(6)  Al.  gerit. 

(7)  Id  est  ,  cavctur  pupillo  fidejussore  dalo.  nola  formam  hujus 
«tjj-ulationis, 

(8)  /.   3.   C.   de  diuid.  l.  2.   C.  si  tutor  non  gess.  l.  8.    C.    de 
(ic'm.  tutor. 

(9)  Tutclpe  actione  dijccla  non  tcnetnr  lulor  ,  qui  non    gessit  , 
»cJ  utili  fantum. 

(10)  l.  3.  §.  2.  supr.  dc  admin.  l.    2.    C.   d.>?  hercd.  tut. 

(11)  l.    1.   supi\  h.  i    l.    16.  in  fu.  su}}r.   de    tnteloe  et  rationib, 
('2)  Et  sic  ncgoiiorum  gesloiiini  hic  agi  pulcst  ,  etiam  antequaui 

adininistratio  gerentis  sit  fuiila. 

(i3)  Quod  rccuferaii  spcratur  ,  interim  t.nmcn  cst  amissum. 

(i4)  Id  cst  ,  ilio  txcpto  ,  lilud  sccus.  vuler.  ilal. 

(i5)  Id  <st  ,  .'emper  coriiinittitur  :    non    tnim    univcrsalcm  ,  scd 
iijjuiquc  actus  singulai'm  nddit  ratioiicm.  Buld.  ' 

(16)  /.    19.  supr.  de  reb.  aucU. 


(17)  l.   14.   ^.  7-  supr.  de  solat. 

(18)  De  quibus  vidc  l.    19.   et  seq.  supr.  de  reb.  auct.  jud. 

(19)  /.    1.5.    i5.  Supr.  de  mas^istr.   conven. 

(20)  Qui  tamen  7.  aniuim  e.\co,;iit.  v.  /.  70.  Supr.  de  werior. 
ohlig.  Goth.  Corrasius  tcm.  2.  />.  3|2.  Molinaeus  adl.  i.  in  princ. 
71.   4.    19.   et  20.  de  ucrb.  ollig.   Mod. 

(21)  /.   7.   supr.  de  test.   tut. 

(22)  Certas ,  puta  ad  unam  lifein  ,  unum  actum  ,  ad  dotcm  cou- 
stitueudam.  /.61.  supr.   de  jure  dot. 

(23)  An  ad  inventarium  faciendum  tencntar  ?  vid.  /.  27.  C.  de 
cpisc.  aud. 

(24)  Cur  ita?  quia  rci  elbonorura  appcllatione  nominacomprehen- 
diuitur.  l.   23.  iafui.  infr.  de  vcrb.   sign. 

(25)  Stipulatione  reinpujilli  salvam  lore  id  oninc  conlinetur  , 
quod  in  tuttlae  judicium   vcnit. 

(26)  Yide  Cujac.  3.  ad  Jfric.  fol.  27. 

(27)  Id  cst  ,   leus  principalis. 

(28)  Qui  in  oninem  causam  tutelae  inttrvencnmt:  atquc  ita  ino- 
ra  rci  augctur  propler  niorain  ni  principalis  :  qiiod  an  sit  spccia^ 
lc,  v.   Cujar.  hic  et  Corras.   2.  ihiscell.    12.  n.    11. 

C29)  Rcs  piqillo  salva  noti  intclJiailur  quando  rcsci  non  prxstatw. 


558 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     RI 


De  .fidejussorihus  el  heneficio  dii'isionis. 

12.    PaPJNIANUS    lib.     12.    QllJESlioilUlU. 

SI  pliires  fidejussores  a  tulore  pupillo  dati  suut  ,  non 
csse  euui  (i)  dislrin;^euduni  (2)  ,  sed  iu  ununi  dan- 
dam  actionefn  :  ita  ut  ei  qui  convenirelur  ,  aciiones  pr.T- 
slarentur.  nec  (juiscjuam  putaverit  ab  jure  discessuui  ; 
postquani  pro  (3)  ea  parte  placuit  tutores  condeinnari  , 
quain  administraverunl  ;  et  ita  (4)  denium  in  solidura  , 
si  res  a  cacleris  non  servetur  ,  et  idonea  (5)  culpa  dete- 
eatur  quod  suspectum  (6)  facere  supersedeiit.  uani 
Kquitas  arbitri  atque  offieium  viri  boni  videlur  eam  for- 
iiiani  juris  desiderasse.  CcEtcrum  fidejussores  civiliter  in 
solidum  obligati  ,  Cietcris  quidem  agenlibus  ,  ut  divida- 
tur  (^)  aclio  ,  irapetrare  possunt  :  pupilio  vero  agente  , 
qui  nou  ipse  contraxit  (8)  ,  scd  in  tutorem  incidit  , 
et  ignorat  omnia  ,  benelicium  (9)  dividendaj  actionis  in- 
juriain  ha])ere  visum  est  5  ne  ex  una  tutelce  causa  plu- 
res  ac  varice  qusestiones  apud  diversos  judices  coustilue- 
reiitur. 

T  I  T.     YII. 

JUDICATUM  (10)  SOLVI. 

De  re  judicala. 

1.   Paulus  ]ib.    24.   ad  Edictum. 

IN  stipulalione  judicatLim  soivi  ,   posl  rcm  judicalam  sta- 
tim  dies  cedit  :  sed  exactio  iu  lempus  reo    (11)  ^xiii- 
cipali  indultum  (12)  differlur. 

De  lita  mor{ua. 
2.  Idf.m  lib.   71.   ad  Edictum. 

CUm  lite  mortua  (i3)  nulia  res   sit  :     ideo    constat  fi° 
deiussores  ex  stipuIaLu  judicalum  solvi  non  leneri. 

De  mutatione  judicis.  i .  De  procuratore  ,  tutore  ,  cu- 
ratore.  8.  Si  reus  postquam  promisit  ,  demcns  fiiclus  sil. 
9.  Si  potcst  cxistere  qui  dcfendal.  10.  De  fidejussorihus 
conventis. 

3.   UlpiANUS  lib.    77.   ad  Ediclum. 

ST  quis  apud  (14)  aliquem    judicem     ilurus ,    slipdatus 
est  judicatum  solvi  ,  et  agit  apud  (i5)  allerum  ,   non 


commillilur  stipuiatio  :  quia  no.n  Imjus    iudi  ;is    senter.tix 
fidcjussores  se  subdiderunl:. 

5.  I.  Stipulaliouem  judicatum  soivi  ,  et  procurator  ,  et 
liitor  ,  et  curalor  stipulari  (16)  possunt. 

5.  2.  P rociwalorem  eum  accijjere  debemus  ,  cui  m.in- 
dalum  est ,  sive  hujus  rei  tantum  (17)  maudatu-m  susce- 
perit  ,  sive  [  eliam  ]  univcrsorum  bonoru  n.  A-  Scd  et  si 
ratum  (i8j  iuerit  liabitum  ,  procurator  videtur. 

§.  3.  Sed  [  et  ]  si  forte  ex  liberis  vel  parmtibus  ali- 
quis  interveniat  ,  vel  vir  uxoris  nomine  ,  a  quibus  man- 
datura  non  exigitur  ,  an  committatur  stipulalio  ,  quaeri- 
tur  ?  Magisc]ue  erit  ,  ne  conimilti  debeat  :  nisi  fuerit  ei 
niandatum  ,  vel  ratum  liabitum.  quod  (ig)  enim  eis  age»- 
Je  permitlitur  Edicto  Prsetoris  non  facit  eos  procuratores. 
Itaque  si  talis  persona  inlerveniat  ,  ex.  inlegro  erit  ca- 
veudum. 

5-  4'  'Sed  [  et  ]  quod  de  tutore  diximus  ,  ita  acci^ 
piendum  est  5  [  ut  ]  si  is  fuerit  ,  qui  tutelam  admini- 
strabat  ,  cum  tutor  nou  esset  :  lutoris  appcllatione  eum 
non  contineri. 

§.  5.  Sed  et  si  quidem  tutor  sit  ,  non  tamen  quasi  tu- 
tor  negolia  aduiiuislret  ,  vel  dum  ignorat  ,  vel  alia  ex 
causa  :  dicendum  orit  non  coramitti  stipulntionem.  n;tm 
Edicto  Pr«toris  illi  tutori  agendi  facultas  dalur  ,  cui  a 
parente  (20)  ,  raajoreve  (21)  parte  lutoruin  eorumve  , 
cujus  (22)  ea  jurisdiciio  fuil ,   lutela  permissa  erit. 

^\  G.  Sed  et  curalorem  {i2>)  accipiemus  furiosi  ,  furio- 
sre  :  item  pu^^illi  ,  pupillse.  caeterorum  quoque  [  curato- 
res  ]  ,  puta  adolescenlis  ,  vel  si  alteiius  cujus  curator  sit, 
committi  puto  stipulationem. 

^.  7,  Si  tutor  esse  proponatur  rcgionis  (2^)  alicujiis  , 
vel  provinciae  ,  vel  rerum  Ilalicarum  :  cousequ;nrs  erit 
dicere  ,  stipulationein  ita  deraum  commilti,  si  tx  ea  cau- 
sa  egerint  ,   quae  ad  adininistrationem  eorum  pertinebat. 

§.  8.  Si  reus,  postquam  (23)  judicatura  solvi  promi- 
sit,  deinens  (26)  factus  sit  .  an  slipulatio  corainiltalur  ob 
rem  non  dcfensam  ,  quosritur  ?  magis([ue  est  ut  comrait- 
tatur  ,  si  nerao  eura  defendat. 

§.  9.  Ob  rem  (27)  non  defensam  stipulalio  non  com- 
miltitur  ,   quamdiu  potest  existere  qiii  defendat. 

§.    10.   Si  plures  fuerint  fidejussores  (28)  ,    posteaquaiu 


(0    Pupillura. 

(2)  Distinguciidum.  vulgat.  Hal.  ct  malc.  scnsus  est ,  pupillun! 
non  esse  distringeadum,  id  cst  ,  non  coj^cudum  ut  insiiigulos  agat : 
ac  si  diccret  :  iniquum  cst  in  plurns  advcrsarios  distringi  cuiu  , 
qui  cum  imo  contraxit.  l.  2.  Supr.  de  exercilovia.  L  ^7.  5"  ^* 
supr.  de  pccul. 

(3)  /.    I.  5-    II-  snpr.  de  tutelcB  et  rationib. 

(4)  Adde  /.   55.  Supr.  de  adiitinistr. 

(5)  Idoiiei  culpa.  v.  Cujac.  8.  obs.  3o.  /.  3.  C.  dc  usuris  pu- 
piliaribus. 

(G)     Cnlpa  esttulori,si  conlulorem  suspcctumfacercsnpcrsedent. 

(7)  /.   5i.  stipr.  dc  pdcjuss. 

(8)  Pnpillus  cuni  ttitojc  non  conlrahit  ,  scd  in  cum  incidit  : 
et  sic  tantiiin  quasi  conlrahit.  /.  5.  5-    '•  supr.  de  obligat. 

(g)  Fidejttssorcs  ,  rein  pupilli  saji^am  Jbre  ,  bcneficium  divisio- 
nis  non  habcnt. 

(10)  Htpi  tKOLVo^' ocr }a.i  iiiofivjm  (iri  e\TrK)ipMret  tw  Kpt^tu-jw J^ 
Kpt^-iia-eixiw)-  g.  Eclog.  10.  Foininlain  hujus  stipulationis  ,  vide 
apud  Cujac.  10.  obscrval.  9.9.  in  fiii.  Trcs  claiisuhts  habct  hrrc  sli- 
pulatio  ,  rcm  judicatani  solvi  ,  rcum  dcfendi  ,doluin  abcsse.  Piaxim 
Vidc  apud  Oldoiidorp.  i.  cl(iss.  7.  putarcm  quoque  ad  hanc  cautio- 
nem  hodie  tantiim  adstritigi  eos  ,  qui  alieno  noininc  conveniunlur. 
5.  2.  liist.  de  satisilat.  nine  mandato.  Caelcruni  in  Gallia  locum 
non  babct  cantio  de  judicafo  solvendo,  Baro  ad  §.  2.  Insl.  de  sa- 
tisdat.  v.  Ui-buirum  in  prowinio  coiist.  gloss.  5.  n.  37.  et  Paponcm 
10.  ajicst.  4-  "■  i5.  Hic  lamcn  sibi  contrarius  vidctur  ,  n.  i .  ubi 
notat.   l:i  Callia  caiitlduc-.n  jii.lir;itum  solvi    ,   in  civilibus  intcrjioni 


posse  :   at  iion  in  criminalibue. 

(11)  Cur  rco?  quia  reus  prasstat  cautionem  judicatum  i.olvi.  /,  3. 
§.   8.    inrr.   h.   t. 

(12)  Quatiinr  mensium.  vid.  /.   3i.  supr.  derc  judic.  Ts^ftdfjitifov. 
Ectiis-   ibid.   c.    I. 

(i3)   ^^ocpi/j-i,»  7A?  ^ '*')?■  :•  Eclog.  4.  ex  lib.  g.   tit.  3-  c,  1.2. 
lile  hnila.   /.    i3.   iii  ftn    pr.  l.    i5.   in  fin.   infr.   h.  t. 
(i  i)  \iA.  l.   9.0.   infr.  k.  t.   Romanum  co/is.   210. 
(ij)   /.   G/j.   in  Jin.   siipr.    de  jud. 

(16)  Atticisiuum  nola,  stipulatiouem  stipulari.  vide  /.   20.    supr. 
de  usurp. 

(17)  Procnralor  est  ,  vd  specialis  ,  vcl  universorum  bonorum. 

(18)  Mandato  et  ratihabilione  procurator  constituilur.   /.     n.    in 
fin.  supr.  de  soltit.  l.  35.   supr.   il  l.    12.    C.   de  procanUorib . 

(19)  ProciiratuT  non  est  conlinuo    ,    cui    Edicto   Pneloris    agere 
alieno  nominc  pcrmittitur. 

(20)  /.   3.   ij.    I.  supr.  de  administrat.   et  peric  tutor. 

(21)  5-    I-   Inst.   de  stUisd.  tulnr.  l.    19.  §.    i.  supr.     de    t<)tlam. 
tut.    l.    i4-   5"    '■   *"/"'•   de  salutioiiib. 

(22)  Quoi"um  ea  ,  id  cst ,  Pracloris  ct  Pr.Fsidis.   §.    i.   in  fin.  Intt. 
de  stuisd.   ttit.  l.i',.in  fin.  1. 1%. supr.de  test.ltU.l.b.C.de'auct.priMSt. 

(;23)  Vid.   Siipr.   de  curat.  furioso. 

(24)  /.    100.   Supr.  de  solutionib. 

(25)  \'id.  quae  scripsi  /.    i.   sujir.   h.    t. 

(26)  Abscns  factus  sit.  iudg. 
(.'7)  /.    i3.    infr.   h.   t. 

(2S)  Judicatiim  solvi. 


L  IB  E  R   QU  A  D  R  A  G  E  S  I  M  U  S  S  E  X  T  U  S'. 


cum    uno  lis  conkslata  esl  ,  ex  clausula  oi   refu    non  dt' 
/irisam  ,  ipse  reus  (i)  polest  suscipere  defensionem. 


.09 


1 


4.  JuLiA^rs  lib.   55.  Digestorum. 
S  autem  cum  quo  acium  fuit  ,  absolvi  debet. 


De  Jidejussore  daninalo.  1 .  Si  unns  ex  plurihiis  defen- 
dat.  2.  ^Jn  scrpius  ccmndtlatur  stipulatio.  3.  Qualis  de- 
fensio  exigatur  et  quarum  pcrsonarum.  4-  Si  ex  fidejus- 
soribus  defcnsor  existnt.  An  Jidejussores  ob  defensionem 
omissam  tefieantur,  6.  Fel  ob  adsuifiptatn  agant  mandali. 
-.  An  plurcs  utnim  procuratorem  dure  dcbeant.  8.  Ubi 
dtfendetiduni. 

5.  Ulpiam:s  Lib.  77.  ad  Edictum. 

JAm  tamen  fidejussore  ,  cpi  judicium  acceperal  ,  da- 
mnalo,  friislra  defensicnem  reu5  suscipit:  caelerum  (2) 
clsi  sohilum  fiierit  ,  posieaquam  judicatum  est  ,  repetitio- 
nem  (3)  consliluerimus  ejus  quod  solutum  est. 

§.  I.  Lnus  ex  fidejussoribus  vel  Leredibus  pluribus  alio 
eessanle  ,  suscipere  defensionem  potest. 

^\  2.  In  ]iac  stiptilalione  (4)  ,  quia  iilures  ■causse  suut 
una  quantitate  conclusae  (5)  ,  si  comniilleretur  statim 
stipuJatio  ex  unocasu,   amplius  ex  aJio  commitli  non  potest. 

^.  3,  Kunc  vidcamus  ,  qualis  defensio  exigatur  ,  ne 
commitfalur  stipiilatio  et  quarum  personarum.  -^-  Et  si 
quidem  ex  personis  tnumeratis  in  defensionem  quis  suc- 
cedat  ,  palam  est  recte  (6)  rcm  defendi  ,  nec  committi 
stipulaticntm.  si  vero  exlrinsecus  persona  defensoris  inler- 
venial  ,  aeque  slipulatio  non  ccaimittetur  :  si  mcdo  ille 
paialus  sil  rem  boni  viri  arbiiratu  (7)  defcndere  ,  hoc" 
tit  ,  satisdare  5  sic  enim  videlur  defendere  ,  si  (8)  sa- 
tistlet.  ca^terum  si  simpliciler  j^aratus  sit  intervenire  ,  nec 
admittatur  ,  commitletur  ista  stipulalio  ob  rem  non  de- 
ffnsam  :  cjuod  si  quis  eum  ,  vel  cum  satisdatione ,  vel 
sine  salisdatione  admiserit  ,  ccnsequcns  erit  dicere  ,  stipu- 
lationis  islius  nullam  parlem  committi  ;  cpia  (9)  sibi 
imputari  (10)  debet  ,  quia  lalem  defensorcm  admisit. 

5.  4«  Si  ex  lidejiisscribus  ,  qui  judicatum  solvi  cave- 
ranl  ,  existat  defensor  :  placuit,  ob  rcm  judicatam  stipu- 
lationem  non  conimjlli  5  caeteraque  eadem  esse  ,  atque  si 
exlraneus  defensor  existat. 

5.  5.  In  bac  (11)  stipulatione  lioc  tr.ictatur  ,  an  bi  qui 
fidejusserint  ,  [  si  defensioncm  cmiscrinl  ]  ,  mandati  ju- 
dicio  teneantur  ?  Et  est  verius  non    leneri  :     lii    enim  in 

(i)     Piincipalis. 

(2)  Id  est ,  alioquin. 

(3)  /.    i/,.  infr.   h.   t. 

(4)  Jiidicatuni  solvi  scil. 

(5)  Qiiae  ?  judicatum  solvi  scil,  rcum  dcfendi  ,  dorum  abessc. 
/.  6.    i3.  Ivfr.  h.   t. 

(G)  Rccle  deKndi,  cst  pro  viri  boni  aiLitrio.  vidc  quje  scripf.i 
ad  /.  -j3.  mfn.  wfr.  de  ferbor.  sigmf.  et  ad  l.  11.  suyr.  de 
duob.   reis. 

(7)  Eccte  dcfcndit,qui  Loni  viri  arbitratn  utitur.  /.  12.  17.  18. 
infr.  h.  t.  l.   33.  iri  fln.  supr.  de  fdejusscr. 

(8)  Rem  boni  viri  arbitratu  defendit ,  qui  satisdat.  /.  63.  supr. 
de  judic. 

(y)     Al.  qui. 

(10)  Imputare  debct.  vulg.  Hal.  adde  /.  3.  in  fin.  supr.  ds  fi- 
dtjusscrib.  ^  '^  ' 

(11)  Judicatum  solvi. 

(12)  Incertam.  /.  2.  jf.   2.  supr.  dc  stipuhticnib.  prcctoriis. 
(i3)  Fidejussor  quantitatis  dcfensionfm  rei  inceptam    polest    im- 

f«»ne  oniitlae. 

(i4)  Agcns  sine  niandafo  ,  si  viclus  cst  ,  litis  sumptus  a  domino 
non  consequitur  ;  si  vicit  ,  consequi  potcst. 

(i5)  Imo  ,  petcic  possc  vidcntur.  /.  10.  it)  fnu  sunr.  de  ncso- 
im.  L  4.  C.  mandati.  -^  '  ^ 


quaniiialcm  (12)  interveneruut ,  et  hoc(i3)illis  fuit  man- 
dalum  ,  non  in  dcfensione. 

5-  6.  Quid  tamen  ,  si  et  hoc  sibi  adsumpserint  ,  ut 
defendanl  :  an  mandati  possint  agere  ?  Et  si  quidem  (i4) 
vicli  sunt  ,  utique  c|uod  ob  rem  judicatam  prKstiterunt  , 
consequentur  :  sumptus  lamen  litis  minime  petent  (i5). 
si  autem  obtintierunt  ,  potuerunt  sumptus  litis  coiasecjui  , 
quasi  jaxta  mandatum  ,  etsi  non  mandatum  fecerint. 

§.  7.  Si  tamcn  jdures  fidejussores  defendere  fuerint  pa- 
rati  ,  videamus  ,  utrum  unum  defensorem  debcnt  dare  ? 
An  vero  sufliciat  ,  ut  unusquisque  eorum  pro  parte  sua 
defendat ,  vel  defcBsorem  substiluat  ?  Et  magis  est  uf 
nisi  unum  dent  procuratorem  ,  desiderante  scilicct  lioc 
aclore  ,  committatur  stipulatio  ob  rem  nou  defensara. 
Nam  et  plures  horedes  [  rei  ]  necesse  (16)  habebunt  unum 
dare  procuratorem,  ne  (17)  defensio  per  plures  scissa  (x8), 
incommodo  alicjuo  adflciat  actorem.  -f-  Aliud  est  in  here- 
dibus  acloris  ,  quibus  necessilas  non  imponitur  ut  per 
unum  litigenl. 

§.  S.   IJIud  scieiidum   est  ,   ibi  rem  esse    derendendam  j 
ul  recle  defendatur  ,   ubi  (19)  debet  agi. 
De  tribus  clausulis. 
6.   Idkm  lib.   78.   ad  Edictum. 

JUdicatum  solvi  stipulalio  tres  (20)   clausulas   in  unum 
collatas  habel :  de  re  judicata  ,  de  re  dcfendenda  ,  de 
dolo  malo, 

De  mutatione  contittgente  ex  parle  drfctisoris. 
7.    Gajds  lib.    27.   ad  Ediclum  provinciale. 

SI  anlo  acceplum  judicium  prohibitus  fuerit  procurator 
a  domino  (2i),et  actor  ignorans  prcjhibilum  eum  esse , 
egerit  :  an  (22)stipuIatio  (28)  ccmmiltaliir  ?  et  nihil  aliud 
dici  poiest  ,  quam  committi.  Quod  si  quis  sciens  prolii- 
biluin  esse  ,  egerit  :  Julianus  non  putat  stipulalionem 
cominitti.  nam  ut  commilfatur  ,  non  sulFicere  ait  cura 
ea  persona  accepfum  esse  judicium  ,  ([ux  slipulationi  ccm- 
prehensa  est  :  sed  oportere  etiam  causam  personge  eandem 
esse  ,  quae  stipulationis  interponendae  lempore  fuit.  Et 
ideo  si  is  qui  procurator  datus  est  ,  heres  extiteril  domi- 
no  ,  afque  ita  acceperil  judicium  ,  sive  etiam  prohibitus 
accc;perit  ,  non  committitur  slipulatio.  'f'  Nam  et  alias 
respcnsum  esse  ,  si  quis  absentem  defiendens  satisdedc- 
rit  (24),  deinde  vel  procurator  ab  eo  datus  ,  vel  postquam 
heres  (25)  ei  extitil  ,  judicium  aceeperit  ;  fidejussores 
non  (26)  teneii. 

(16)  /.  38.  /.  39.  5;!;;?-.  de  procurat,  l.  48.  supr.  famil.  l.  3i. 
J'.  5.  siipr.  de  ccdil.  l.  i.  iv  fin.  l.  2.  supr.  de  exercit.  Imo  ,  ne- 
cessc  non  babent  ,  cum  ci  sit  iiberum  plus  dare  vel  minus.  /,  3i, 
5.  pcnult.  supr.  de  procur.   l.  l\.  infn.  supr.  de  tut. 

(17)  Is  prffisumitur  laedi  ,  ciu  ex  uno  contractii  convcnit  agere 
ciim  pluribus  pcrsonis  ,  /.  27.  in  fn.  supr.  de  pec.  adde  /.  17. 
5.  4-  "t  fn.  supr.  commodati.  e  conlrario  agens  cum  uno  phui- 
bus  actionibus  ,  potest  compelli  rco  postulantc  eas  uno  libcllo^coin- 
plccti.  Alc.  2.  prccsuinpt.  33.  argumcnto  /.  10.  supr.  de  act.empt. 
l.  34.  supr.  de  ccdiL  l.  ^C).  supr.  de  solut.  quas  leges  violeat^sa- 
tis  pctilas  csse  ,  prudens  leclor  animadvciiet; 

(18)  /.   38.  supi\  de  procurat. 

(19)  Ibi  rem  defendi  oportet  ,  ubi  actio  proponitur.  /.  t\C).supr. 
dc  judic. 

(20)  /.  5.  5.  2.  supr.  et  l.  i3.  /.  17.  itfr.  h.t.  l.  20.  supr  de 
acceptil. 

(21)  Id  cst ,  a  rco. 

(22)  Hac  verba,  Anstipnlalio  c.  c.  n.  a.  d.  p.  q.  c.  q.  s.  q.  s. 
p.  e.   egeiit  ,  dcsunt  in  editione  Hol. 

(•^3)  Judicatum  solvi  scilicct. 

(24)  Quid  ,  si  satis  acceperil?  vidc  /.  33.  supr.   de  fdejussor. 

(25)  Facit  /.  25.  supr.  de  except.  rei  jud. 

(26)  /.   I.  5.  2.  supr.  cjuibus  tnod.  pign. 


5Go 


D     I     G     E     S     T     0     R     U     ]M 


Si  pelUor  possessori  surcesserit. 
8.   Pallxjs  Jib.   74-   f"l  Ediclurn. 


SI  petilor  post    salisdalioneni    anle    judiciutn    acceptum 
lieres  possessori     (i)    exsWerit  :     extinguitur    slipula- 
tio  (2). 

///  quanturii  comiuiltitur  stipulatio. 
c).   Ulpiaxus  lib.    14.   ad  Edictuin. 

JUdicatum  solvi  slipulatio  expeditaiu     (3)    liabet  quan- 
litatcm  :  in  tantum  enim  commitlitur  ,    iu    quantum 
judex  pronunciaverit. 

Quis  satisdei. 
10.  MoDESTiKUS  lib.  4-  Pandectai-um. 

Slve  ad  defendendum  piocMrutor    datus    fuerit  ,   satisda- 
re  jubetur  judicalum  solvi    slipulatione  ,  qu:e  non  ab 
ipso  procuratore  ,     scd  a  domino    (4'     litis     intei-ponitur. 
•p  Quod    si    procurator    aliquem  dcfendat  ,     ipse  (5)  co- 
gitur  satisdare  judicatum  solvi  stipulatione. 
De  interiiu  rei  pctitcv. 
11.   Paulus  iib.  74-   ad  Edictum. 

ST  servus  qui  (6)  iu  rem  actione  pelebatur  ,  life  con- 
teslala  decesserit ,  deinde  possessor  Jitem  deseruerit  : 
quidam  fidejussores  ejus  pro  (7)  lite  datos  non  leneri 
putant.  quia  mortuo  homine  nuUa  jam  res  sil,  quod  lal- 
*um  (_8)  est  :  quoniam  e-xpedit  ,  de  evictione  actionis 
coiiservand^  causa  ,  i'.em  frucluum  nomine  lem  judicari. 
De  ma^istraiu. 
12.  PoMPONius   lib.    iQ.   ad  Sabinum. 

SI  reus  post  judicatum  solvi  ab  (9)    eo  (10)     dalum  in 
magistralu  (11)  sit  ,  nec  invilus  (12)     iu     jus    vocari 
possit  :   lamen  nisi  irs  boni  viri    (i3)     arbitratu    defenda- 
tar  ,   fidejussores  tenentur. 
An  stipulatio  scepius  coinrniltatur.,  ct  ijuando  comnutliiur. 
1.   De  trailalionc  aclionis. 
i3.  Ulpiawuj  lib.    7.   Dispuialionum. 

CUm  qurereLatur  ,  si  interposita  judicaluiu  solvi  slipu- 
latione  (i4)  1  c""^  qu's  i"em  non  defenderet  ,  postea 
ex  heremodicio  (i5)  scn(enliam  esset  passus  .  an  ob  rem 
judicatam  clausula  comniillatur  :  dicebam  unam  (1.6)  clau- 
sulam  in  slipulatione  ,  judicaiwn  solvi  ,  et  oh  reni  non 
dcfensam  ,  et  ob  icni  judicnlum  ,  in  se  habcre.  cuin  (17) 
igilur  judicatum  solvi  slipulatio  uua  clndalur  (18)  clau- 
sula  ,  sive  res  judicelur  ,  sive  res  non  defeadatur  ,  mi^ri- 
to  quaerilur  ,  si  altera  (19)  causa  commitlatur  ,  an  ex  al- 
lera  rursum  committi  possit  ?  ecce  enim  si  quis  stipule- 
tur  ,  Si  ncifis  ex  Asia  venerit  ,  aut  si  Tilius  Consul  fuc- 


rll  ,  constat  ,  sive  navis  prior  vencrit  ,  sive  Tiiius  Con- 
sul  anle  factus  sil  ,  coinmitti  stipulationem  :  sed  ubi  com- 
missa  est  ex  priore  causa  ,  ex  aitera  ,  licet  existat  condi- 
tio  ,  amplius  uon  coinniitlitiir  :  altera  (20)  causa  enim  , 
noa  utraque  inha^ret  stipulalioni.  Proinde  videndum  ,  sli- 
puiatio  ob  rcni  (21)  non  difensatn  ,  utrum  commissa  est, 
re  nou  defeusa  :  an  non  prius  creditur  commissa  ,  nir 
si  (22)  ex  slipulatioue  lis  fuerit  co.uteslaia  ?  (|uoi  magis 
esl  :  et  ideo  nec  fidej ussoribus  videtur  slatim  dies  cedere, 
ubi  res  co.^perat  non  defaidi.  pioiade  si  forle  lis  finita  (aS) 
fuerit  5  ad  quam  defensio  erat  necessaria  ,  vel  (^4)  solu- 
tione  ,  yel  transactione  ,  vel  acceplilalione  ,  vel  quo  alio 
modo  :  consequeuter  placuil  evanescere  ob  rem  non  de- 
fensam  clausulam. 

§.  1.  Si  fuero  a  fidejussore  procuratoris  stipulatus  ju- 
dicatum  solvi  ,  c[uasi  in  rem  aclurus  ,  et  postea  in  per- 
sonam  egero  5  vel  alia  actione  acturus  ,  aliam  autem  dir 
ctavero  [  actionem  ]  :  nou  commitlitur  stipulalio.  quia 
de  alia  (25)  actum  videtur,  de  alia  stipulatio  interposita. 

De  duobus  Jidejussoribus.   1.   De  cautione  fidcjussQri 

no!i  preslanda. 

14.   Juliakus  lib.   53.   Digesiorum. 

SI  ex  duobus  fidejussoribus  qui  judicatum  solvi  spor 
ponderant  ,  alter  pb  rem  non  defensam  parlem  suam 
sulverit  ;  nihilominus  res  defendi  poteril.  neo  tamen  is 
c|ui  solverit  ,  repelet  (2'j)  :  stipulatio  enim  pro  parte  ejus 
perempta  esl  ,  perinde  ac  si  acceplum  ei  fact.um  fuisset. 

5.  I.  Quotiens  ex  stipulalione  judicalum  solvi  ob  rem 
^on  (27)  defensam  agilur  cum  fidcjussorihus  ,  non  esl 
iniquum  caveri  dominum  priore  jndicio  ,  absolvi  :  quia 
omissa  cautione  fidcjussoies  mand;ili  judiiju>-  ""^"  conse- 
quentur,  aut  certe  cogantur  doniinuiu  prioi^  judicio  de- 
fcndere. 

De  resolulione  ci  iitsulca  ob  rem  non  defensam. 
i5.   AfRicA^us  Iib.   6.   (28)  Quaestionum. 

HiEc  slipulatio  ,     Quamdiu    res    non     defcndaiur  ,     si- 
mui  ^29)  atque  dcfeudi  coepcril  ,    aut    d.^fenJi     (3o) 
debere  desient  ,  rcsolvitur. 

De  fidcjussore  qui  puratus  est  solvcre. 
16.  jNkkatius  lib.   3.    Membrauarum. 

EX  judicatum  solvi  stipulatioiie  ob  rem  non  defcnsam  , 
cum  uuo  ex  fidejussoribus  agere  volo  :  [  is  ]  quod 
pro  parte  ejus  sit  ,  solvere  milii  paratus  [Z\}  esL :  Nou 
debet  mihi  jn  eum  dari  judicium  :  ne  jue  etiiin  sequuin 
est  aut  judicio  (3^)  distringi  ,  aut    ad    iuficiatiouem  (33) 


^i)     Id  est  ,  rco. 

(a)     Ncc  eaiin  idem  es.se  potc&t  actor  ,  et  reus. 

(3)  Iino  ,  non  expeditani  ,  scd  inccrlani.  /.  2.  ^.  "2,  supr.  de 
$tip.  prcet. 

(4)  Prnesente  in  civilatc  vel  horlis.  /.   5.  /.  6.  supr.  de  procurat. 

(5)  /.  40.  5-  2-  •*"/"'•  de  procurut. 
(G)     /.   21.  supr.   da  cvict. 

(7)  Id  est ,  e.\ccutione  judicaliun  solyi.  vid.  /.  33.  supr.  dt  fi- 
dejuss.  vidc  Cujac.   I\.  ohs.  29. 

(8)  /.    16.  supr.  de  rci  cind.  l.  8.  supr.  dc  re  judicata. 

(9)  Hoec  verta ,  ab  eo  datuin  ,  non  legit  IIul. 

(10)  Eo  satisdatione  data  in  inagistratu.  vuls. 

(11)  Majore  scilicet. 

(12)  /.   2.  supr.  de  in  jiis. 
(.3)  /.   18.  itifr.  h.  t. 
(i4)  A  reo  scilicet. 

(i5)  Ercmodicio.  i>ulg.  Ilal.  de  quo  /.  <].  in/in.  supr.  de  i^iinor. 
l^  i3.  5-  3.  5-  4-  (^-  dc  jud.  Erciuodicinm  cst  contuinacia  rci  vcl 
acloris.   vid.   Cujac.  ad  /.7.   in  Jin.  supr.  de  minoriO. 

(16)  Siint  ciiim  pUires.  /.  G.  supr.  h.  t. 

(17)  Id  cst  ,  quoties. 

(18)  Claudu[jir.   cid^. 


(19)  /.  5.   5.   2.  supr.  et  l.  uU.  infr.  h.   t,. 

(20)  L'ua  c.\  dual)iis. 

Xii)  /•   3.    i,.   9.   supr.   h.    t. 

(22)  Vid.  /.   5.    C.  de  c  mtr.  et  commilteuda  stip. 

(23)  /.    2.   supr.  h    t. 

(24)  Finitiir  iis  solutione  ,  transactione  ,   acceptilatioae. 

(25)  De  aha  re.  yulg.  de  alio.  Hal.  snide  l.  64-  '"  f'^-  *'*/"'• 
de  judic. 

(26)  A  creditore  adversiiS  qncm  succubuit :  el  ita  victoria  coutidor 
jiisso;-is  contidtjussori  (  qiii  j  un  solvit  )  non  iiioilcst.  adde  /.  C». 
supr.  et  l.  ult.  infr.  h.  t.  l.  3J.  supr.  dt  cond.  indeb. 

(27)  /.   3.  5.   9'.   supr.  h.  t. 

(28)  Vidc  Cujac.   6.   ad  Afr.  fol.  92. 

(29)  Morw  purgatio  solvit  cautioium  ob  rcm  non  dcfenjam. 

(30)  /.  2.  supr.  h.  t.  cst  euiin  punicada  fruslratio.  /.  uUiin. 
supr    dc  piociw. 

(3i)  Paratus  solvcre ,  litera  coutcstari  non  coijitur.  /.  ^3.  siif^ir. 
de  procur.  l.   11.  supr.  de  jud. 

(32)  Cocpto  .sc.  

(35)  Bartolus  legit  inititutioiiem  ,-  caque  Tocc  novi  judicii  insli- 
Ijti  )).em  inleliigit. 


LIBER    QUADRAGESI  MUSSEXTUS. 


compelli  eiim  qui  sine  judice  dare  paratus  est  ,  quo 
non  amplius  adversarius  ejus  per  judiceui  ab  eo  coasecu- 
turus  est. 

De  claiisula  rei  judicatce  ob  ctolwn  commissa. 
17.   Venulejus  lih.   6.   Stipulationum. 

EX  clausula  (i)  re  judicata  ,  dolo  malo  ,  ob  rem  non 
defcnsain  ,  in  solidum  commitlitur  stipulatio  :  non 
enim  videbitur  defensa  rcs  boni  viri  arbitratu  ,  quae  non  (2) 
in  solidum  defensa  sit. 

De  re  ,   dc  qua  Prcvfor  judiciicm  accipere  non  cogit, 
18.    luEM  lib.    7.   Disputationum. 

Vlr  (3)  bonus  non  arbitratur  indefensam  (4)  ekse 
rem  ,  de  qua  Proetor  judicium  accipere  nou  «»gal. 
De  doli  cliiisuld. 
ig.  IdExM  lib.  9.  Stipulationum. 
lyTOvissiina  clausula  judicatum  solvi  stipulationis  ,  do- 
i  1  Imn  malum  ahcsse  ahfulurumque  esse  ,  et  'iu  fulu- 
rum  (5)  tempns  permauens  factum  demonstrat.  itaque 
etsi  forte  decesserit  is  ,  qui  dolo  fecerit  ,  tenebitur  beres 
ejus  :  verbum  enim  ahfuturumque  esse  ,  plenissimum  est , 
el  ad  ornne  tempus  refertur  ',  ut  si  aliquo  tempore  non 
abfiicrit  dalus  ,  quoniam  verum  sit  nou  abfuisse  ,  com- 
mitlatur  bgec  clausula. 

§.  1.  Si  autem  adjectum  sit  ,  Si  hujus  rei  dolus  ma- 
lus  Tion  aherit  ,  quanli  ea  r  s  est  ,  dari  spondes  ?  et  ob 
cxtranei  doLim   promissor  poena  tenebitur  (6). 

§.   1.     Doli  (7)  autem  mali  clausula    sicut  reliqua?  sti- 
pulaticnes  .     in  qnibus  (8)    tempus     nominatim     adjectum 
uon  est  ,  ad  principinm  stipulationis  refertur. 
De  appeUatione. 
20.   S^:bvola  lib.   20.   Digestorura. 

CUm  apud  (9)  ■  Sempronium  judicem  datum  rcus  de- 
fenderetur  ,  stipulatione  cautum  est  ,  ut  auod  Sem- 
pronius  yio)  judex  judicasset  ,  pra;staretur  :  a  cujus  sen- 
tfntia  pelitor  appellavit  :  >et  cum  apud  competentem  ap- 
pellationi  judicem  res  ageretur  ,  defensore  condemnato  , 
quaesitum  est  ,  an  stipulatio  commissa  esset?  Respondit  , 
secundum  ea  qu?e  proponerentur  ,  non  esse  jure  commis- 
sam.  Claudius  ;  Ideo  (ji)  stipulatione  adjicitur  ,  Quipe 
in  ejus  locum  suhslitutus  erit. 


An  stipidatio  sa'pius  committatur:  rei  judicatce 

clausulam  pncvalere. 

o.i.   Idem  lib.  singulari  Quaeslionura  publice  tractatarura. 

Sl  unus  (12)  e.\:  fidejussoribus  ob  rem  non  defensam 
conventus  sil  ,  deinde  postea  res  defendatur  :  alter  fi- 
dejussorum  ob  rem  judicatam  conveniri  potest.  Et  si  reus 
promiltendi  duobus  heredibus  relictis  decesserit ,  alter  rem 
non  defendat  ,  alter  defendat  :  is  qui  non  defendat  ,  ob 
rem  non  dcfensara  conveniri  potest  5  ille  qui  defendat  , 
ob  rem  judicalam.  quoniam  in  unius  (i3)  ejusdemque 
persona  non  posse  commilti  has  duas  clausulas  creditur  : 
et  nos  dicimus  ,  semper  prjevalere  rei  judicatae  clausulam, 
eamque  solam  committi, 

T  I  T.     VIII. 

RATAM  (i4)  REM  HAEERI ,  ET  DE  RATIHABI- 

TIONE    (l5). 

Si  cdius  quant  siipulator  ronveniatur. 
1.   Papikianus  lib.   a8.  Quajstionum. 

CUm  quis  de  rato  stipularetur  ,   quamvis    non    idera  , 
sed  alius  (16)  ,  a  domino  conveniretur,  qui  conveni- 
li   nou  possel  ,  si  ratum    habuisset  ,    committi    stipulatio- 
iiem  placuit  :  veluti  ,  si  [  cum  ]  fldefiissor  ,  aut  altcr  ex 
leis  promittendi    qui  socius  (17)  est  ,  convenitur. 
De  compendio  ,  et  de  eo  quocl  interest. 
1.  Idem  lib.    II.    Responsorum. 

IN  (18)  slipulatione  de  (19)  rato  habendo  non  (20)  est 
cogilanduin  rei  (21)  proinittendi  vel  stipulandi  compen- 
dium  (22)  ,  sed  (23)  quid  interfuerit  ejus  qui  stipulatus 
csl  ratum  haberi  quod   gestum  est. 

De  tninore  vigintiquim^ue  annis.    i .   De  appellatione 
si  dominus  pecuniam   exegerit. 
3.   Idem  Jib.    12.    Responsorum. 

GUra  minor  vigintiquinque  annis  creditor  pecuniam  re- 
cuperare  vellet  ,  interpositus  (2^)  procurator  debitori 
de  rato  habendo  cavit  (25)  :  restilutione  iu  integrum  da- 
ta  (26)  ,  neque  indebiti  coudictionem  ,    neque    stipulatio- 


(.)     Vid.  /.6.  supr.  h.  t.  ,  ° 

(•2)     Dcfeadi  non  dicitiir  qaoJ  in  sbfidum  non  defendlt-jr.   /.    3. 

in  fin.  supr.  rerum  amot.  l.   -^S.  supr.   de  tlainno.  l.    jSg.  supr.  d.i 

i'eiJ)or.  oblig. 

(3)  Adde  /.  ult.  supv.  de  procuratorib.  Ciijac.  6.  adAfric. 

(4)  ladefcnsus  non  dicitnr  ,  qui  accipeie  judicium  noncogitur. 
Ratio  ?  uj;  quis  dicatur  indcicnsus  ,  fingendus  est  prius  legiti/ne  in 
jus  vocatus.  Idcoque  qui  illegilime  in  jus  vocatus  est  (  ut  est  qui 
fori  ]iraescrij)fionein  habet  )  post  oppositarn  fori  praescriptionem  se 
defendere  aon  tcnetur ;  aeqiiitas  eaim  e.\ccj)tionisciiin  dcfendit.  Bald. 

(5)  Stipulatio  judicatum  solvi  ex  rlausula  doli  conunittitur  ex 
dolo  interT.eniente  in  qualibet  parle  lilis.  l.  38.  j-  '3.  supr.  de 
neii>.  oblig. 

(G)  iHderinltivam  enim  clausulam  ad  uni)m  tantum  actum  re- 
striiigere  noii  oportet.   Bald. 

(7)  Id  esl  ,  ejus  clausuise  ,  in  qua  tanlHm  Etipulamur  doUim  • 
abc»se  ,  non  abfuturuin. 

(S)     /.    14.   in  r.  de  reg.  jur. 

(<))  Vide  Romanum  ,  coiisil.  120.  Golli.  Adle  Kijischot.  re- 
spont.  86.   num.  1.  'i.  3.  Joann.  Papon.  lib.  10.  tit.  4-  arrest.i.  Ans. 

(10)  Si  ab  eo  appcUatuin  cst ,  ct  reus  condemnatus  est  •,  qui  fi,- 
de]iissit  judicatum  solvi  ,  mim  ttncbilur?  Miniinc  ,  nam  fidejussor 
accipitur  sentcntiae  certi  judicis  iiMuitu  :  ct  sic  judice  mukito  pcr 
appellationcm  interpositam  ,  non  tencUn-  ,  nisi  in  prouiissione  men- 
tio  sit  facta  judicis  substituendi.  bald, 

((i)  In  stipulationc.   vutg. 

( j  i)  /.    14.  supr.  h.  t. 
Tom.Wf. 


(i3)  /.   i3.  siipr.  h.  t. 

(i4)  9-  Eclog.   II.  3    Inst.   19.  in  fia. 

(i5)  Actoris  reique  procuratorcs  mandato  destitnti  cavent  dominos 
rem  ratam  liabiluros.  Baro  ad  iil.  de  satisd.  notat  ,  apud  Gallos 
intra  certum  tcmpus  procuratores  eo  casn  jubcri  domini  mtmdatiini 
cxhibeie  :  co  non  exhibito  ,  dominuni  litis  ex  illa  die  defuisse  de- 
cerni.  Procuratores  vero  mandiUJin  generale  habcutes  ad  htes  ,  si 
viva  vocc  vc!  epistola  ,  spccialis  actio  mandata  cis  esse  dicetur  ,  ju- 
rare  cogi  doimn  mi  intra  prisstitntiun  dicm  rein  ratam  habitiirum  : 
eo  non  secuto  procuratoribus  muitam  ob  Htem  retardatam  indic». 

(iG)  TJt  /.    14.  infr.  h.  t. 

(17)  Addc  /.   71.  supr.  de  fidejuss. 

(18)  Novam  hnjus  legis  interpretationem  advcKus  doctores  vide 
aoud  Langebek.  c.  6.   annot.  _ 

'(19)  Si  niihi  doininum  ratum  habiturum  cavisfi. 

(20)  lino  cst,  /.  i3.  infr.  h.  t.  e\trinsecam  compcndium  nou  eit 
consiiilcraadum   ,  scd  intnnsccuin  t.intum. 

(21)  Id  est  ,   ipsins  rei  principalis. 

(22)  Tff  ;t!V^o$,   10.  Eclog.    11.  c.   1.  cxtrarinm  liicrnin. 

(23)  Atque  ita  extrarium  compcndium  ct  liicrum  separatur  ab 
co,  quod  intercst,  nt  in  /.  47.  S-  penult.  l.  58.  supr.  de  admln. 
et  peric.  tut,   Theophil.  in  §.  plures.   Inst.  de  act. 

(24)  Adde  /.  II.  C.  dc  procurat.  Goth.  Pro  intellecta  hn|us  1. 
Yi/ie  Joan.  a  Saad.  decis.  Frisic.  lib.   3.   tit.  9.  defin.   3.   Ans. 

(20)  Si  procarator  minoris  cavit  nwnorcm  r-atum  habiturum,  nou 
tenetur  min»re  in  intcgrum  restiluto. 

(vG)  Qiria  minoc  pecuniam  acccpUuu  siia  facililate  ami^erat. 

71 


5C3 


0    I    G    i: 


nem  con.niilli  ctnsUsbal.  idtinque  uvfiiiret  ,  si  fal.si  pro- 
curatovis  acliim  luinor  annis  ratum  hiibntiil.  vl  itlco  iia 
cavendum  (i)  erit  ,  praecedentc  mandato  ,  Si  (2)  ille 
in  intcgrurn  reslitutus  fucril  ,  heresve  ejus  ,  aut  is  ad  rjueiu 
ea  res  fjiui  "de  agifur  ,  pertiuehit^  quanli  ea  res  crit^  tnn- 
tani  pecwiiam  dari :  niandato  vero  non  intcrvcniente  , 
vulgaribus  verbis  de  rato  habendo.  ha?c  quoqiie  pruden- 
lius  inier  consentientes  (3)  adstruentur  ;  aliotjuin  si  non 
conveniat  ,  iiec  creditor  miiior  consentiat ,  aclioncni  dari 
oportebit. 

§.  I.  Falsus  pvocnraior  de  rato  habendo  cavit  ,  atque 
ita  dominus  a  sententia  Judicis  ,  procuralore  viclo  ,  pro- 
vocavit  (4)  ;  stipulationis  defecisse  conditionem  appaiuit, 
cum  ad  auxilium  (5)  cornmune  (6)  snperalus  confugis- 
set.  quod  si  domiuus  qui  ratum  non  habuit  ,  pecuuiam 
exegerit  :  stipulalio  de  rato  comuiiltelur  iu  eam  pecuniam 
quam  dominus  accepit  ,  quamvis  nihil  procuralor  ac- 
eeperit. 

Si  doininus  non  haheus  ratum  plus  petal  qt.ani 

provurdtor  petierit. 

4.   Scf^voLA  lib.    i3.  Qusestionum. 

PRocuralor  quini[uaginta  (-i)  pelil  (8)  ,  si  dominus 
centum  (9)  petat  ,  tenebunlur  fidejussorcs  ,  ({ui  de 
ralihabitione  caverunt  ,  in  quinquaginla  (10)  ,  el  quanti 
iuterfuit  differri  (11)  quinquaginta  lictioncm. 

Quibus  modis  raium  hahetur. 
5.  Idem  li]).   5.   JResponsorum  respondit. 

NOn  tanlum  verbis  ratum  Ijabori  posse,  sed  (12)  etiam 
actu  (i3).   denitjue  si  eam  lilem  ,  quam    prccuralor 
iet  ,  doininus  comj 
commissam  stipujationem. 

De  suspecto  iutore. 
6.  Hebmogewiajnus  lib.    i.  Juris  Epilomaruni. 


ensor  (i5)  ,  si  ve- 


rpUtore  suspecto  (i^)  postulato  ,    def 
1     lit    respondere  ,     cautiuuem   ,     rat£ 
hal-»ilurura  ,  cavere  compellendus  est. 

De  herede  ejus  cui  petila  est  honorum  possessio. 
7.   Paulus  lib,  3.  Senlentiarum. 

SI  is  cui  ignoranti  (16)  pelita     est    bonorum    possessio  , 
decesserit  :  heres  ejus  intra   leuqiora    petitionis    ratain 
tam  habere  non  potesl. 


T     O     R     U     Vi 

Si  iihsoJulus  quia  non  possidclat  ,  post  acquisifaiiv 

puss(ssio?ieni  conveniafur.  i.  Si  dominus  ^  non 

hahcns  rcitum  ,  egit ,  et  lilein  amisit. 

1.   De  causa  status. 

8.   Vi;:nui.ejus  lib.   i5.  Stipulationum. 

PRocurator  ad  exhibcndum  egit  ,  et  adversarius  abso- 
lutus  est  ,  qaia  iion  possidebat :  [  at  (17)  ]  cum 
possessionem  ejusdem  rei  nactus  csset  ,  agit  cum  eo  do- 
ininus  ad  exhibendum.  Sabinus  ait  fidejussores  non  tene- 
ri  ,  tpioniain  ]\xc  alia  res  sit  :  nam  etsi  dcminus  cgissct, 
mox  abs  luto  adversario  ,  quia  non  possideret  ,  ex  inte- 
gro  ayeret  ,  non  obstaturam  rer  judicatae  exceptionem. 

-§.  1 .  Si  procurator  a  debitare  pecuniam  exegerit  ,  et 
satistWb.iit  ,  domiiium  raiam  rem  habere  ,  mox  dominus 
de  t>adem  pecunia  egit  ,  et  litem  amiserit  :  committi  sli- 
piilalionem  (18).  et  si  procurator  eandem  pecuniam  do- 
Jiiiuo  sine  judice  solverit ,  condicturum.  sed  cum  debitor 
cx  stipiil^lu  agere  cccperit  ,  potest  dici  dominum  ,  si  de- 
fensionpin  piocuratoris  suscipiat  ,  nou  inulililei'  doli  mali 
excepiione  (19)  adversus  debitorem  uti  ;  quia  (20)  uatu- 
rale  debitum   inanet. 

§.  2.  Si  quis  a  procnratore  status  (21)  controversiam 
paiiatur  ,  satis  accipcre  tlcbet  a  procuratore  ,  ne  impune 
s.rpius  pro  suo  slatu  convcni:'<  tur.  et  si  doininus  ,  ve- 
nitnt(S([ue  ab  eo  persoua;  ,  ratura  non  habuerunt  ,  quod 
jnocuralor  eum  in  servitutem  petierit  ,  vcl  adversus  pro- 
curatorem  ex  servitute  in  libertatem  pctilus  fuerit  ;  f[uan- 
ti  ea  res  est  ,  ei  pr.Tstetur  ,  scilicet  cum  de  liberlale  ejus 
conslitiu^rit  (22)  ;  id  (^3)  est  ,  quanti  interfuit  ejus  ,  de 
stal.i  siio  rursus  uon  periclitari  ,  cl  piopter  (24)  impen- 
dia  quai  in  lilem  feccrit.  Sed  (25)  Labeo  certam  (26) 
suminam  comprehendendam  existimal^,  quia  aeslima- 
lio  (27)  libcrlalis  ad  inlinitmn  (28)  ^tenderetur  :  ex  quo 
aulemdomiiius  ratum  non  habuerit  ,  eominitti  videtur 
siifKilatio  :  scd  non  antc  ex  ea  agi  polerit  ,  quam  de  li- 
hertale  judicatum  fuerit  5  quia  ^  scrvus  sit  judicatus  (29), 
inutilis  sit  slipulalio  ,  cum  et  'Si  f|ua  sit  actio  ,  eam  tlo- 
mino  a(]([uisis5e  ,  inlelligatur. 

De  artore  dato  a  tutore.  De  actore  civitatis. 

Dc  magislro  unii'ersilaiis.   De  curatore 

honorum. 

A9.   TJLPfANCS  lib.    9.    ad   Ediclum. 
Ci^or  (3o)  a  tulorc  dalus  omuimodo  cavet  ,    aclor  ci- 


(i)     Nota  cautioijcm  debitorl  iitilcm. 

(2)  Prcefer  cominunem  ratilia])itionis  clausiilam  ,  Procuralor(?s 
niinorum  cavent  minorem  in  iiitegrum  rcstilutuin  noii  iri  ,  lunc 
enim  interesse  pelitur. 

(3)  Clausulae  quae  contractibiis  iiisernnfiir  ,  ullra  vulgarem  con- 
suetudinem  non  possunt  nisi  coiiscnsii  parliiim  a.ljici.   Bul,/. 

(4)  Qiioliens  doniiniis  a  sententia  lata  coiitra  falsum  prociiralo- 
rcm  provocat  ,  gcsla  ab  eo  piocuratorf  confirmaie  videtur. 

(5)  Auxilium  appellatiouis  est  couimiine  auxilium  ,  (iuod  ncnii- 
m  dencgari  dcLcf.  Batd. 

(6)  Tam  in  civilibus  quam  in  criminaliljus  causis.  /.  1/1.  C.  ctv 
apiJellat. 

(7)  Id  cst,  minorem  summara. 

(8)  Pcliit.  i^ulsat. 

(9)  Id  esl ,  majorem  smnmam. 

(10)  Id  est,  non  ultra  qnam  fidcjusscrint. 

(11)  Id  cst,  quanti  intcifuit  ,  inagis  non  solvisse  :  et  sic  interes- 
se  considcratur  in  iucio.  Bu/d.  adde  /.   i.i.  infr.  h.  t. 

(12)  Ratum  habcmus  nou  lantuin  verbis  ,  scd  eliam  tacilc  ,  id 
est,  sine  vtvbis.  Voluiilas  iutcrponitur  acUi  quolilet  sine  verl)is  , 
ut  hic.  barc  intcr  se  paria.  vidc  Dainbouiterium  ,  traclatu  varium. 
m  verhis  consciitire  faclo. 

(i3)  ringainiis  dominiim  in  ipsa  litc  actus  liti  convenientcs  ex- 
jicdisse  :  binc.  Bald.  Qui  qiicm  actiim  in  cansa  facit,  gcsfa  ]iruciira- 
oris  rata  liabcre  iulelJigitur.  Actum  procuratoris  comprobal  ,    qui 


ei  a^cwli  sc  adjungit. 

(i|)   Snsiccli.  addc  l.  Sq.   in  fn.  supr.  de  pPOCWat. 

(i5)  Qui  agit  vel  dcfcntiit  aliono  nomine  ,  siyc  mandatuiu  prx- 
ccdat,  sivc  non  praccedat.  v.  /.  3.  supr.  h.  t. 

(iG)  Yid.   /.  3.   5.   7.  supr.  de  hon.  poss. 

(17)  Qiiolics  agitur  ex  nova  causa  ,  prioris  causae  fidcjussorcs 
non  tcncntur. 

(18)  Summo  jure  ,  non  cx  scquitatc.  mfr.  h,  t. 
(i())  Ob  rafiiiabitioncm  intcrposilam  sc. 

(20)  Dolo  facit,  qui  pirnam  cx  adversani  pctitionc  po^tulat,  ad 
quam  ci  jurc  natiuaii  tcncbatur. 

(21)  /.  39.  §.  5.  snpr.  dc  procur. 
(2..>)  Constiterit. 

(23)  Quanli  res  ,  et  qiianli  iulerfucrit  ,  interdum  ulcm  cst. 
(2|)  yll.  prDPtcr.  . 

(2-))  Ccrla  sninma  convcnta  ,  tt  id  qnod  uitercst  ,  dilierunt. 
(2G)  §.   ult.   JnU.  dfi  verb.  ollii;- 

(27)  id  qiind  intiiest  ,  quodqiic  propfer  causre  magnUudin<m 
certos  limilcs  nou  liabet  ,  limilaudum  cst  ,  pei-  adjcctiouem  pctiu-s 
vd  quaiitil.itis  certce. 

(28)  Iiictrtiim.  . 

(m))  Iiilcr  dominum  et  scrvura  non  est  utihs  obtigatio. 
(3o)  /.11.   C.  de  pr.>c.  at  nou  ipsc  curalor  vd  lutcr. /,  a3.  stipr. 
dti  adinin.  et  pnic.  tiit. 


L  I  B  E  il    Q  U  A  D  R  A  G 

vllatis    nec    ipse  cavet  (i)  ,    nec  mngistcr    (•?.)  univeisita- 

lis  (3),  neo  curalor  bonis  (4)    conscnsu  credilorurn  datus. 

Quibus  casibus  ha-c  cciulio  csl  com'eiitionalis, 

10.   Idem  lib.   8o.   ad  Edicluin. 

INterdum  ex  conventione   (5)     stipulatio  ratam    rem  in- 
terponi  solet  :   utpula  ,  si  (juid  procurator  aut  vcndat, 
aut  locet  (6)  ,  aut  si  ei  solvatur  5 

11.   Hermogemantjs  lib.  6.   Juris  Epitomarum. 

VEl  paciscitur  ,  vel  quodlibet    aliud    noniine    absentis 
gerii. 

1.    Quid  sit  ratum  hahere.   2.    Quomodo  rifwii 

haberi  debel.   3.   Quibus  cx  causis  stipuhuio 

committilur. 

12.    UlpiAnus  lib.   80.   ad  Edictum. 

QUo  enim  tiitiore  (^)  loco  sit  qui    conlrahit   ,     de  ralo 
solet  slipubri. 

^.  I.  Rem  haberi  ratam  ,  lioc  est  ,  comprobare  (8) 
adanoscereque  quod  actum  est  a  lalso  procuraiore. 

^.  2.  Julianus  ait  inleresse  ,  quando  dominus  ralam 
haberel  solutionem  in  procuratorem  factam ;  an  tunc  de- 
mum,  cum  primum  certior  factus  esset  ?  tloc  autem  iv 
nr^xTii  (9)  1  ^^  ^st  1  <^""^  laxameiito  et  amplitudine  ac- 
cipiendum  ,  et  cum  spatio  quodam  tempovis  ncc  mini- 
mo  ,  nec  maximo  ,  [  et  ]  quod  magis  inlellectu  (10) 
percipi  quam  elocutione  (ii)  exprimi  possit.  "f-  Quid  er- 
go  ,  si  quod  primo  ratum  non  iiabuit  ,  poslea  habebit 
ratum  ?  JNiliilo  magis  (12)  proflccre  ad  irapediendaai 
actioncra  suam  ;  et  ob  id  ,  qaod  primo  (i3)  non  ha- 
buit  ratum  ,  actionem  salvam  habere  ait  :  ideoque  si 
quod  procuralori  fuerat  solutum  ,  exegerit  ;  agi  perin- 
de  ex  ea  stipulatione  poterit ,  ac  si  ratum  habere  se  po- 
stea  non  dixisset.  Sed  ego  puto  excepiiouem  doli  mali 
locum  habiturafn. 

5.  3.  Sive  quis  petat  ,  sive  compensatione  utatur ,  cora- 
mittitur  statim  ratam  lem  dominnm  habilurum  stipula- 
tio  :  nam  qualiter  (i^)  quis  eundem  acium  relractet  ( i5), 
qui  a  procuratore  aclus  est  ,  commilti  stipulationem 
oportet. 

De  eo  ,   quod  i/ilerest.    1.    De  hjgalo. 
i3.   Paulus  lib.    'jG.    ad  Edictum. 

SI  commissa  est  stipulatio  ,  ratum  rem  dominiim  hal>i/u- 
rum  5  iu  tantum  conjpetit  ,    in     quautum    luea     int.n- 


ESIMUSS  EXTUS. 


5G3 


J' 


fuit  :  id  esl  (iG)  ,  quantum  (17)  mihi    abjst  ,  quaatuui- 
que  lucrari  (18)  polui. 

§.    1.  Si  siue  judico  procuratori  legatum  solvatur  ,   ca- 
vere  debere  ,  Pomponius  ait. 

Si  pelalur  a  socio  ejusdem  ohligationis. 
ii\.  luEM  lib.   3.   ad  Plautium. 
Ol  quis  (19)  uni  ex  reis  promiseril ,    rem     ratam  domi- 
kJ  num  habiiurum  ,  aut  amplius  (20)  eam   non   peli:  di- 
ccndum  esl  stjpujaliouem  committi  ,    si    ab    eo     petatur  , 
qui  ejusdem  obligationis  socius  est. 

Inlerprelatio  verbi  .^  amplius  non  peli. 
i5.   luEM  lib.    14.   ad   Plaulium. 
Mplius  non  peli  (2 1 )  verbum  Labeo  iia    accipiebat  , 
si  judicio  (22)  petitum  esset.   Si     atitera  in    jus  eum 
vocaverit  ,   et  salis  judicio  sisVeudi  causa    acceperit ,  judi- 
cium  tamen  cocptum  non  fueril  ;  ego  puto  non    coramil- 
ti  slipulalionem  amplius  non    pcti.   hic  cniin     non    petit 
sed  petere  vult,   Si  vero  soluta  essst  pecunia  ,     licet    sine 
judicio  ,  committitur  stipulatio.   nam  el  si    qnis     adversus 
petentem   compensatione  (23)  deductioneve  usus  sit      recte 
dictuni  est  petisse  cura  videri,  et  slipuhjlionem  (24)    com- 
milli  amplius  nou  pHi  :  nam  et    heres  qui  damnalus   non 
peicret  ,  si  horum  c[uicquam  (^5)  fecisset  ,   ex  testainento 
tenclur. 

De  indcbiio  solulo.    i.   •5'/  dominus  vendiderit 
et  emptor  petal. 
16.  PoMPONius  lib.   3.   ex  Plaulio. 
[  indebitum  (2G)  procuratori  solulum  sit,  agi  slalim  ex 
hac  stipidafione  adversus  procuratorcra  potest  ,  ut  ra- 
lum  habeat  dominus  ;   ut  possit  diguosci  ,   ulrumne  domi- 
uo  condici  debeat  jd  ,    quod  indcbitum  solulum   sit  ,  si  is 
ralum  habcat  :   an  vero  procuratori    condicendum    sit  ,  si 
dominus  ratum  non  habeat. 

5.  1.  Si  procurator  fundum  petisset  et  eavisset  (  uti 
adsolcl  )  ratam  rein  dominum  habiturum  ,  deinde  domiuus 
postea  eundem  fundam  veudidiiset  ,  eum({ue  einplor  (27) 
peteret :  slipulatioucm  Ratam  rem  haberi  coramilti  ,  Ju- 
iianus  scribit. 

De  ratihhbitione  ex  parte.   De  ohli-jalione  allernifa. 
17.   Marcellus  lib.    21.   Digestorura. 

GUm  debitore  deoera    crediloris    noinine     Tilius     egit : 
partem  petiliouis  ralam   habiut    dominus  :    dicendum 


S' 


(i)     De  rato  sc.  l.  6.  §.  3.  snpr.  quod  cujuscunquc. 

(2)  Mxy^pog.  Thcopl».  tit.  de  success.  bon.  subl.  Hino  Ciccic- 
nis  jocus  in  Plctoriiim  Fonteii  accusalorein  ,  cujus  matrem  dixit  , 
dum  vixisset  ,  ludum  (  meretricium  scil.  )  ,  postquatn  antem  mor- 
tua  esset,  magistros  habuissc  ,  id  cst ,  Lona  ejus  vendita.  Qiiintii.  6. 
c.  3.  et  Cicer.  11.  ad  Altic.  10  .  Pnhl.  Teicntius  mcus  neccssariis 
operam  in  portu  ct  scriptura  promagistro  dedit.dixi  i  .n^ist.ad  Juic.  1 . 

(3)  Hanc  vocem  Cujacius  dispungit.  iiifr.  tit.  de  udtmii.  rer. 

(4)  Vide  supr.  dc  cwatore  bonis  dando. 

{pi)     l.  5.   vers.   canuentionales.  supr.  de  i^erb.  oblig. 

(6)  Et  stipulctur.  /.   20.  infr.  h.   t. 

(7)  /.    I.  5.   4-   "'F'"-  de  siipul  picnlor. 

(8)  Verhis  ,   aut  cpistola  ct  acfu.  /.   5.  in/r.  h.  t. 

(9)  Vide  /.    i3.  supr.   de  solut. 

(10)  Vidc  quae  notavi  ad  /.    i3.   supr.  de  solut. 

(11)  Id  est  ,  regula. 

(12)  Si  strictum  jus  spectamus  ,  non  Eequitatcm.  infr.  h.   t. 
(i3)  Ratiliahitio    contradictionein    anteccdcntcin    retrotraiiit  non 

mero  jure  ,  sed  ex  aequo  et  hono. 

(i4)  Qnaliter  .   Hal.   qualiteicunquc.    vul^;. 

(i.'))  /.   39.  in  fin.  supr.  dt  piocurat. 

(16)  In  id  quod  interest  ,  seu  intcressc  (  do  qno  vocabnlo  dixi 
»d  /.  82.  siipr.  de  leg.  2.  )  est  utililas  nobis  vcl  crcp<a  ,  vel  pr.-e- 
lepta  ,  dainnum  acccptum  ,  hicrnni  avcrsum  impeditumqnc.  Eripi- 
tui  f;uod  jam  habuimus  :  prMnpitur  ,  quod  potnimus  hahcre.  In  co 
quod  uiterest  igitur  ,  habetur  ratio  damni  nobis  iliati  et  lucri  abla- 


f  i  :  Incri  ,  inqnam.  I.  2.  in  fin.  s'ipr.  d."  eo  ,  qii^d  cerfo  lono.  l.  33, 
in  fin.  supr.  hcuti.  l.  un'  C.  dc  seiit.  qius  prn  eo.  l.  21.  5-  ^- 
supr.  rer.  ainot.  Lucrnm  est  compeiiriiuiu  ,  qjod  qnnBri  potuit  , 
ncquc  est  adqnisitum.  Scd  haec  pius  satis  :  plenius  dicam  de  danino 
ct  iucro  in  d.  l.  un.  Interim  tanien  nolandum  cst ,  Mtrunxquc  defi- 
iiiri  vel  jnrcjnrando  actoris  ,  vel  ofilcio  judicis.  /.  i5.  5-  9-  supr. 
quod  vi  aut  clatn. 

(17)  Damni  ct  lucri  cessantis  quando  l)abeatnr  ritio  ,  vid.  GaJl. 
2.  obs.  6. 

(18)  Intrinscce  ,  smi  in  rc  ipsa  :   aiias  id  qnod   extra   rom   mtcr- 
cst  ,    non  .solct  considerari.  /.  2.  4-  supr.  h.  l. 

(19)  Id  est ,  nnns  pro  aiio. 

(20)  Vide  /.    i5.   infr.   h.  t. 

(2i)  Vide  /.  16.  5.3.  Supr.  de  boni.i  Uhert.  De  bac  formiila  ad- 
de  /.  12.  supr.  h.  t.  1.  23.  iiifr.  h.  t.  vid.  Cic.  pro  Rn<;cio  Co- 
mcedo.  et  in  Bruto.  ct  lib.  i3".  Familiar.  28.  /,  2.  supr.  ut  lega- 
toriim.  /.  27.  5.  14.  sH/ir.  ad  l.  Jquil.  Goth.  Pro  intcllectuhujus 
1-gis  vide  Bellon.  fupjint.  lib.  1.  c.  10.  Ans. 
"(22)  Vide  qurc  notavi  ad  /.  ult.  suur.   de  sepatnt. 

(23)  Compensationc  et  dcductionc  qni  ulitur  ,  egisse,  non  tantuni 
exccpisse  vi(ictnr. 

(2/,)  SuhnuJi ,  hanc  amplins  non  peti. 

('>.5)  Id  est  ,  si  vd  coin|.ensalione  vel  deductione  usus  csset, 

(26)  /.  22.  inlr.  h.  t. 

(27)  Cansam  hic  habet  a  vcnditore  :  lunc  colligit  Ca.^itrensis,  tJ- 
ctum  ejns  qni  c.mjam  a  me  habet  ,  faeluin  mcum  censcri. 


DIGESTORUIM 


est  obligationis  pariem  (i)  consuniptam  :  qiiemadmoduiji 
si  decem  stipulalus  esset  aut  exegissct  ,  crcdiluiquc  uun 
totum  >ed  paitcm  gestrr  rei  comprobasset.  IdcJrco  si  cx 
stipulatu  ckccni  aiU  Slichum  ,  ulrinn  ego  vohicvo  ,  abseu- 
te  nie  Tilius  domino  ([uiiique  petisset ,  insccufa  ratibaLi- 
lioue  ,   reole  actum  videri. 

Ve  ratihahitionc  ex  parte.  Si  scvpius  agatur. 

De  eo  j  (juod  inteirst.  De  damno 

iiifccto. 

18.  PoMPONirs  lib.   26.   ad  Sabiiium. 

SI  procuralor  ralam  rein  domimiin  hcredcmve  ejus  h(d>i- 
iurum  cai'erit  (2)  ,  el  uuus  ex  beredibus  domini  ra- 
tum  liabeat ,  altcr  non  babeal  :  siue  diibio  commill?tur 
slipulatio  pro  (3)  ea  parte  ,  pro  qua  ralum  non  babe- 
bitur  :  quia  in  id  comuHltitur  ,  quod  stipubatoris  intersit. 
Xam  etsi  ipse  doniinus  pro  parte  ratum  habueril  ,  pro 
parle  non  babuerit  ,  non  (4)  "^t^"^^  quam  in  parlem  com- 
milletur  slipulrtio  :  quia  in  id  commitlilur  ,  qucd  inler- 
wt  agentis  :  el  ideo  saepius  ex  ea  slipulalione  egi  poltst  , 
prout  iutersit  agentis  ,  quod  (5)  lidgat  ^  quod  consumit  ^ 
c/uod  advocat  (6)  ,  quod  dumnatus  sohit.  sicut  (■;)  in 
•■tipulatione  daiurti  iniecti  accidere  polesl ,  ut  is  qui  slipu- 
luius  sit  ,  sul  inde  agat  :  cavcl  snim  si  quid  ibi  ruet  , 
scindetur  ,  fodieiur  ,  cv.dificahiiur.  Finge  ergo  subinde  da- 
lanum  dari  ?  Kon  erit  dubium  quiu  agere  possit  :  nam 
si  toto  danmo  computalo  ,  tunc  agendum  est  ,  propemo- 
dum  non  ante  aget ,  quam  dies  stipulalionis  praeterierit  , 
intra  quem  si  damuum  dalum  sit  ,  stipulationi  cautum 
erit  ,  quod  verum   non  (8)  est. 

De  eo  ,  quod  interest. 
19.   Patjlus  iab.    i3.    ad  Sabinum. 

IN  stipulatione  qua  procurator  cavet  ,  ratiun  rem  domi- 
num  ludnlurvm  ,  id  continetur  quod  (9)  intersit  sti- 
pulatoris.  -j-  Idemque  juris  est  in  clausulis  omnibus  de 
dolo  (io)  malo. 

Quibus  e:c  causis  cavetur  de  ralo\ 
20.  Ulpiasls  lib.  I.  Disputationum. 
TVIOn  solum  in  actionjbus  ,  quas  procurator  intendit  , 
x^  verum  in  stipulationibus  (11)  quoque  quas  inlerponi 
desiderat  ,  si  vice  (12)  repraseutat  (i3)  actionum  ,  cave- 
re  eum  de  ralo  oportet.  Quare  si  duplse  slipulationem  pro- 
curator  inlerponat  ,  de  rato  cavere  debet.  Sed  tl  si  dam- 
ni  infecti  slipulaiio  a  procuratore  interponaiur  :  de  rato 
debel  procurator  cavere» 


Si  ccrlum  sii  mandatum. 
21.  Ilem  lib.  I.  Opinionum. 
jVjE  (i4)  saiisualio  raiam  rcm  donnnutn  habiturwn  exi- 
111  gatur  in  bis  ,  quae  nomine  cjus  ageret  (i5)  ,  qui 
eum  (16)  se  fecisse  procuratorem  libello  Principi  dato  pro- 
fessus  esl ,  prodest  (j^).  Quod  si  Judicatum  solvi  satis  ab 
eo  procuratore  postuletur ,  necesse  est  ut  juri  manifesto 
parealur. 

Si  proi  uralor  sine  judice  indcbitum  ,  1 .  Vel  dehilum  , 
2.  yJut  pcr  judicrm  indcbilum  .,  3.  Vel  debi/um  excgctit. 
4-  i5"/  domiims  ttliquid  conscquatur  injuria  judicis  ,  5.  Vcl 
rem  amiserit.  6.  De  legalis.  'j .  De  successoriinis  et  de  doli 
cluusiila.  8.  De  hercdilale.  Quibus  casibus  Juec  slipulatio 
coii  mitiilur.   9.    De  aciione  injuriarum. 

22.  JuLiANCS  lib.  56.  Digestorum. 
Ql  sine  judice  non  (18)  debilam  pecuniam  exegerit  prc- 
k3  curalor  ,  et  dominus  ratam  solulionem  non  liabuerit  , 
sed  eaiidem  pecuniam  pelere  instituerit  :  fidejussores  (19) 
tenentur  ,  et  condiciio  ,  qiia  procurator  teneretur  si  stipu- 
latio  inteiposita  non  fuissct  ,  perimilur.  cpiotiens  enim  pro- 
curatori  pecunia  solvilur  ,  et  dominns  eam  solutionem  ra- 
lam  non  (20)  habct  :  existimo  id  agi  ,  ut  coudiclio  peri- 
matur  ,  et  sola  aclio  ei  ,  qui  indebitum  solvit  ,  adversus 
prcei-ratorcm  cx  siipulatu  competat.  "^"  lioc  amplius  prs:- 
suint  iiclejussores  impeusas  ,  qiioe  in  judicium  (21)  factae 
luibsent.  'j-  Quod  si  dominus  ratam  habuissel  ,  fidejusso- 
res  quidem  liberanlur  ,  sed  ab  i[)SO  domino  eadem  pecu- 
nia    per  condictionem   peli  [lolest. 

^.  i.  Qucd  si  procurator  drbitam  domino  [lecuniam  si- 
ne  judiee  excgisset  ,  idem  juris  est  :  lioc  secus  quod  si  do- 
niinus  ratam  rem  habuisset  ,  nulla  cjus  pecunia^  repetitio 
futuia  esl. 

$.  2.  Quod  si  procurator  per  judiccm  non  debitam  pe- 
cuniam  exegisset  ,  dici  (22)  potest  ,  sive  ratum  domiuus 
babuisset  ,  sive  non  babuisset  ,  fidcjussores  nou  teneri  : 
vel  quia  (aS)  nulla  res  csset  ,  cjuam  dominus  ratam  ha- 
bere  jjossil  :,  vel  quia  (2^)  nihil  slipu!;:toris  inteicil  ratum 
haberi.  adficielur  eVgo  injuria  is  ,  c[ui  procuralcri  solvit  ; 
Miagls  tamen  est  ,  ul  si  dominus  ratum  non  babuerit  ,  fi- 
dejussores  teueantur. 

$.  3.  Quod  si  dc^bitam  pecuninm  procurator  per  jiidi- 
ceui  ,  cui  nihilmandaUmi  fucrit,  peiierit  :  magis  C3t  , 
ut  in  solidum  fidejussorcs  leueanlur  ,  si  dominus  raiuia 
non   babuprit. 

5.  4-  ^""^  autem  procurator  recte  petit  ,  doininus  per- 
peram  ,  non  debet  procurator  pracstare  ,  ne  injuria  (aS) 
judicis  dominus  aliquid  consequatur  :  uunquam  enim  pro- 


(r)  Kati  stipnlatio  divisionem  recipit  ,  ut  hic.  Iino  noa  recipif. 
/.  4-  5-  2.  infn.  supr.  de  feib.  oblieat.  adde  /.  27.  supr.  de 
procurat. 

(2)  Vide  Cuitiiiin  lib.  I.  il^^^Zv  ad  frairem  c.  53.  MoHnacuui 
de  diutd.  cl  mdiuid.  part.  2.  n.  47/,.   et  489.   Mod. 

(3)  Iino  );on  pro  parte  ,  scd  in  inlegniiij.  l.  9.  C.  i.  mt.r.  si 
tjuis  cauticnib. 

(4)  Inio  ullra  ,  cum  in  totum  coinmittatur.  l.  4.  §.  i.  in  fin. 
supr.   de  verh.   oblic;. 

(5)  \i\  id,  quod  interest:  ,  vcnit  cfu.xyis  impensa  ,  sen  coiupeu- 
satio  litis  caiisa. 

(6)  De  honc^rariis  Advocatornm  vidc  /.  i.  5.  12.  infr.  ck  cxtr. 
coputiombus.  Est  vcro  hic  aduocarc  Advocati.s  ct  testihus  evocalis 
svimptus  ministrare:  spsi  malis  lc^erc  ,  quod  a^^ocaCur  iuh.  a  ncgr^t  is. 

(7)  /.   a8.   supr.   da  damno. 

(8)  Non  est  exspectandum  tempus  ,  ci[uo  stipulatio  inutiUs  rcd- 
datur  ,  ut  cjnis  agat. 

(9)  l-   iS-  S-    '•  '"  fn.  supr.   dc  dolo. 

(10)  /.    18.   m  pr.  H  5.   4.  iupr.   de  dol(h 


(11)  Vide  /.  40 •  P  I-  •*«/"'•  de  procur. 

(la)  Viceiii  repraesentat  actionum.  Hul.  vide  Cujac.  ad  /.  5. 
supr.   de  i'erh.  ob/ig. 

(i3)  yl/.  repra^^cntat. 

(i4)  Adde  /.  i//icitas  exactiones.  6.  *M;:;r.  d<i  ojjicio  Prasidis  . 
qu3G  est  ejusdem  lihri. 

(i.^i)  Agei.tc.   Ilal. 

(16)  Addc  /.  65.   supr.   de  procurat. 

(17)  Firte  /rqenduni .,   proditum  est. 

(18)  /.    16.   supr.   h.   t. 

(19)  Pirocuraloris  qui  cavit  ,  ratani  rem  hal>eri. 

(20)  Aliud  cst  si  hahc  ■.   /.   66.  sajr.  de  fdejuss. 

(21)  Motum  scil.  per  dominum  repabantcm  tactum  falsi  pro- 
cciratori'i. 

(22)  Id  cst  ,  feufari  pntcst.   qiiod  tainen  Julianus  hic  non  probnt. 

(23)  Qi'od  non  est  ,  ratitm  hahcri  non  potcst  :  Imo  clicim  ab  ini- 
tio  nuUuin  nfgotium  ratum  haheri  y>o\cA.IG.  $.  Ci.  Supr.  de  ncgct. 

(24)  Omnis  aclio  ccssai  .  qiiando  as^entis  nihil  inh-icst  ageic. 

(25)  /.  5.  /.  5i.  supr.  dc  cuicl.  L  67.  supr.  de  fJ jUis. 


L  i  B  E  R    QV  A  D  R  A  G  E  S  m  U  S  S  E  X  T  U  S, 


;g5 


T)tcr  injuiiam  (i)  judieis  tidejiissores  obligantur.  verius 
l.imen  est  hoc  casu  fidcjussores  nonuisi  (2)  in  iD)pensas 
iitis  teneri. 

^.  5.  Mnrcellus  :  Si  dominus  ratam  rem  non  liaLuerit, 
srd  Jite  moia  n  ni  anii.seiit  ,  niiiil  jnaeter  impendia  in  sli- 
pulalicne  rvalani  rtni  deducitur. 

§.  6.  [  Julianus  :  ]  Si  procuratori  ejus  qui  mortuus 
crat  ,  sinc  judice  soluta  luerinl  Itgala  ,  slipulalio  commit- 
letur  ,  nisi  (0)  hcres  vatum  liabucrrt  :  utique  si  debita 
fuerint  :  tunc  cnim  nou  dubie  inierest  slipulatoris  ratam 
solutiunein  ab  herede  haberi  ,    ne  bis  (4)  eadeni  prxstet. 

^.  ^.  Si  in  «tipuiationem  Ratam  rem  habcri  bactenus 
conipieii(i:sum  hicrit  ,  Liicfum  lltium  raliim  liahituruin  , 
cum  id  aperle  (5)  agerelur  ,  ut  hered  s  ca;teroruriiqiio 
persona;  ad  quos  ea  res  perliueret  ,  omillerentur  ,  diffici- 
lc  (6)  est  existimari  doli  cLiusulam  ccmmilti.  -^-  Sane 
cum  (^)  pc  r  imptudentiam  ha^  personae  gmitlanlur  ,  aclio 
ex  dJi  1^8)  chu.ula   ccnpelit. 

5.  8.  Si  procurator  judicium  de  hereditate  (9)  edide- 
rit  ,  diirde  dcniinus  liiudum  (10)  ex  ea  hciedilate  petie- 
rit  ,  s;ipuIatio  Eatam  rem  hjiberi  ccmmiltetur  (n):  quia 
si  servus  piocnraur  luisset  ,  excfptio  lei  judicalae  domi- 
rum  summoverel.  *|-  Plerimque  nulem  stipuhtio  Ratam 
rem  haberi  ,  his  casibus  ccmmilletur  ,  quibus  si  verus 
prccuratcr  egisset  ,  dcmino  aut  ipso  jure  aut  propler  ex- 
ceptionem  actio  inutilis  es.^et. 

^*.  9.  Qui  (12)  patris  (i3)  nomine  injuriarum  agit  ob 
eam  rem  qucd  hiius  ejus  verberatus  pulsatusve  sit ,  in 
slipulalioue  cogcndus  esl  filii  quoque  personam  compre- 
heudcre  :  prsesertim  cum  fleri  possit  ,  ut  pater  ante  dcce- 
dat  quam  sciret  procuratorem  suum  egisse  ,  et  ita  injuria- 
rwm  actio  redeat  (i^)  ad  filium. 

^.  10.  Sed  ct  si  rtpoti  injuria  facta  fuerit  ,  et  procu- 
rator  avi  proptcr  hanc  causam  injuriarum  aget  :  non  so- 
lum  filii  ,  sed  eti;  m  nepolis  persona  comprehendenda  erit 
in  siipulatiore.  quid  enim  prohibel ,  et  palrem  ,  et  fillum, 
anttquam  scircnt  procuralorem  egisse  ,  deccdcre  ?  quo 
catu  inif|uum  est  fidejusbores  noii  lcueri  ,  nepote  injuria- 
rum  ageute. 


Quos  ralum  Tiabiluros  cavetur. 
23.   luEM  lib.   5.   ex  Minicio. 

PP>.ocuiator  oum  peterct  pccuniam,  salisdedit  amplius  (i5) 
uon  pcti  j  post  judicium  acceptum  cxtilit  qui  et  ipse 
procuratorio  nomine  caiidtm  pccuniam  pcteret :  quaesitum 
est  ,  cum  is  (pii  postea  pcttret  ,  procurator  non  esset  ,  et 
propter  hoc  excepliouibus  (16)  procuratoriis  excludi  p"S- 
set  ,  num  fidcjussores  prioris  procuratoris  teuercntur-?  Ju- 
lianus  respondit  ,  Verius  est  non  obligari  fitlcjussores. 
nam  (17)  in  stipulatione  cavdur  ,  non  petilurum  euvi 
cujus  cle  ea  re  acl,o  (18)  *,  ptlitio  (19)  ,  persecuiio  (20) 
sit  ,  et  ratum  habituros  omnes  ,  ad  quos  ea  rcs  pertine- 
bit  (21);  hic  autcm  qui  (22)  procurator  non  est  ,  ncc 
actioncm  (23)  ,  nec  pelilionem  (2^)  habere  inielli^eu-' 
dus  est. 

TJc  bonorum  possessione. 

i[\.  Africawus  lib.  5.   (25)  Quocslionum. 

BOnorum  possessionem  (26)  ab  alio  adgnitam  (27),  ra- 
tam  haberi  oporlere  eo  (28)  tempore  ,  tpio  adhuc 
in  oa  causa  sit  ,  ut  peti  possit.  Itaque  post  ccnlesimum  (29) 
diem  rSta  haberi  nou  polest. 

^.  1.  An  autem  et  si  mortuus  fuisset  qui  petisset ,  ve^ 
fuiere  (3o)  coeperit  ,  ralum  haberi  possit ,  vidcamus.  nam 
si  in  universum  perinde  haberi  dtbct  ,  ac  si  tunc  ,  cum 
ratum  habeat  ,  per  eum  bonorum  possessionem  pelal :  fru- 
stra  his  casibus  ralum  habetur.  scd  illud  conscquens  fii- 
turum  ,  etiam  si  poeniteat  illum  petisse  ,  ratum  haberi 
non  posse  :  quod  ut'quc  sit  absurdum.  Kectius  itaque  di- 
cilur  ,  neutram  eorum  causam  impedire  ratihabitionem, 

Z?e  dote.    1 .   Sl  domimis  ratum  haheut  ,  posUjucun 
temporc  dehitor  liberatus  est. 

5,5.    Idem  lib.    6.   (3i)   Qua^stionum, 

PAler  dotem  a  se  dalam   absente  filiu  pelit ,     et  raiana 
rem  habituram  eam  cavit  ^    ea    prius    quam    ratum 
haberet,  mortua  (3^)  est.  Negavit  committi  stipulationem: 


(])     Fidejii.^^sor  injuria  jadicis  non  cljligafnr. 
(a)     i^cces,soria  interdum  quis  praestat  ,   qui    ad    prlncipale    nou 
lenetur.   Bald. 

(3)  Factiim  nomine  defuncti  ratum  habcri  polest  per   beredem. 

(4)  Bis  idcm  jjraEstaii  non  oporlet.  vidc /.  S^].  infr.  de  regul.  jiir. 

(5)  Id  est ,  tanlum  .  hsec  particuJa  taiitum  restrictiya  Leredem 
cxcludit. 

(G)     Kon  famen  impossibilc. 

(7)  DoJi  chiusuJa  facit  ,  ut  hercdis  persona  in  stipulatlonc  omis- 
ja  contincri  fa  inkJIigatur  ,  ut  hic.  Ex  eadcni  agilur  ,  ut  crror  qui 
iu  stipulationc  coirmi.^-sus  est  ,enicndetur.  Z.  j2i.  supr.  devcrb.  oblig. 

(8)  Deceptus  ciica  interpretationeni  seu  intcUectum  vocabuli  ba- 
bet  contra  adversarinm  actionem  ex  clausvia  doli.  /.  19.  slipr.  h.   t. 

(9)  UnivcrsaJi  sc. 

(10)  ParticuJare  quiddam  hercditatis. 

(11)  Cur  ila  ?  qiiia  clausula  rati  interposita  est  in  judicio  uni- 
Tersali  ,  et  coramitlitiir  jitr  judicium  particularitcr  motum  :  iini- 
versale  includitsua  j  arlicularia  ,  sicutgcnus  includitsuas  species.5«/(/. 

(12)  Id  est,  extnincus  ,  non  palcr.  l.   Sg.  ^.  ^.  supr.  dc  procur. 
(i3)  /.   5.  5-   6.  iiifr.  de  injur. 

04)  Inspicitur  autcm  quod  evenire  pofcst. 

(i5)  "Vide  quae  notavi  ad  /.  4-  5-  2.  supr.  dc  verbor.  ohlis.  et 
l.    i5.  supr.  h.  t. 

(it>)  /.  9.  siipr.   de  iToliat.   5.   uhim.   Jnsl.  de  cxccplionihus. 

(«7)  PictiiUtcDs  ralum  fiimumque  Iiabilurum  obligalur  ,  sive  ju- 
le  ,  sive  fi,t-to  c<mniilt;l  in  id  ,  quod  ipte  proroiserit  :  si  vcro  ra- 
tum  tar.lwiu  Ufcilurum  pumisit  ,  wm    fMj;  «ur  ,  si  facto  tantum 


ratum  non  Labcat.  Bart.  in  l.   id  quod  paii^^erih,  "i^.  C,  de  Episc, 
€t  chric. 

(18)  Personalis.  /.   178.  5-  2.  Infr.   dc  ycrhor.  signif. 

(19)  la  rcm.   d.  §.  -2. 

(20)  Pcrsccutio  est  vcrbi  gratia  extraordinaria  petitio  :  ut  fitiei- 
coiiamissorum  ,  et  si  qiiae  sunt  aiiae  qure  non  habent  juris  ordinarii 
executioncm.  d.  §.  2.  /.  34-  infr.  de  uerb.  sigiiif.  vel  mixta  actio 
in  rem  ,  aut  pcrsonam.  /.  28.  supr.  dc  obligationib.  Ita  htec  tria 
conjungiintur  ,  actio  ,  pctitio  ,  peisccutio  ,  L  49-  i".f''-  ^'^  verbor. 
signif.  ct  dividwitur.   d.  §.   2.   et  l.  28.  supr.  dc  wcrh.  oblig. 

(21)  Subaudi  ,  jure  :  Nam  hic  agitur  de  facto. 

(22)  Inter  personas ,  quarum  intcrc^t  ,  nou  continetur  falsu$  pro- 
cuiator.   addc  /.   3.   in  fin-  supr.  de  opcris  not/i.  , 

(23)  Aclionem  personalcm. 

(24)  Actionem  in  rcm. 

(25)  Vidc  Ciijac.  4.  ad  Jfric.  fol.  62. 

(26)  Adde  /.  6.  supr.  de  odqu.   vel  ojnilt.  hered. 

(27)  De  diflcrentia  aditionis  ab  agriilione  ,  vide  Cujac.  ibiU. 

(28)  AAic  l.   4.  infn.  infr.  ad  lcg.   Jid.  de  aduller. 

(29)  /.  5.  snpr.  quis  ordo  in  bon.  poss.  seri'.  Golh.  Vide  Tiraq. 
de  retract.  n.  87.  ct  Cha.sisan.  tit.  des  retraicts.  $.  i.vcrb.  U  puU 
rachapter.   vers.  et  in  hoc  casu.  Aus. 

(3u)  /.    16.   supr.  de  hviiKi:  poss. 
(3i)  Vide  Cujac.  6.  ad  Jfric.  fol.  9. 

(32)  Succcdcns  ei  qui  [romisit  ralam  r^m  habcrc,  rati  promiHio. 
nem  consumit.  Succedcndo  ralum  qui»  habcrc  vidctur. 


^QQ  D     I     G    E     S  T     O     R    U     M 

fiuia  (0  ci  s'  ^crm^i  sit  ratum  cam  noii    habuisse  ,  nihil  minus  ratara  rem  habst.  Posse  dehitorem  agere  cum  pro- 

lamen  marili  intersit ,  dotcni  restitui ,  cum  patri  ,     etiam  curalore  existimavit ,  cum  jam  debitor  liberatus    sit  :     ar- 

mortua  lilia  salva  eac  dos  debaat.  gumentum  rei  ,  quod  si  nulla  stipulatio     interposita     sit  , 

K.   1,  Procurator  cum  ab  eo  ass  alienum  exegerat  ,  qui  condictio  locum  adversus  procuratorem    habitura     sit  5  iu 

tempore  hberaretur  ,  ratam  rem  dominum  habiiurum  ca-  locum  autem  condictionis  interpoai  slipulationem. 
vit ;  doinde  post  lcmpus  liberato  (2)  jam    debitore  ,    do- 


(1)  ViJc  /.   >8.  mf,r.  h,  t.  (,,)  Qni  pijrscripsit,  dlcilur  libehiliis.  /.  .17.  stipr.  de  pJvjwis. 


56- 


LIBER  QUxiDRAGESIMUSSEPTIMUS, 


T  I  T.     I.    ^ 
DE  (2)  PRIVATIS  (3)  DELICTIS  (4). 
De  successoribtts.    1.  De  Noxa. 
1.  Ulpiakus  lib.  41  •  ^^   Sabinum. 

CTvilis  (5)  conslitulio  (6)  est  ^  parialibus  ('j)  aclio- 
nibus  (8)  heredcs  non  (9)  teneri  ,  ncc  caie- 
ros  (10)  qujdcni  succcssorcs  (ii).  Idcirco  ncc 
furti  convpniri  pofsunt.  ^^  Scd  qiiamvis  furli 
aclione  non  teneanlur  ,  attamcn  acl  exhibendum  aclio- 
ne  (i"?)  teneri  eos  oportet  ,  si  possidcant  ,  aul  dolo  fece- 
rinl  (i3)  quominus  possideant  (14).  'f  Scd   enim  et  vin- 

(i)  Diio  lernbiles  libri  nunc  sequuntur  ;  sic  enim  Juslinian. 
eos  appcllat. 

(2)  Hic  titulus  tractat  de  priyalis  dclictis  ,  quonim  regulas  etiam 
g(neiales  continet.  Privalis  opponuntur  piiblica.  Est  et  alia  dcliclo- 
rnm  divisio.  Suut  enim  quadara  mere  ccclesiuslica,  alia  seculajia, 
alia  mixta.  Itcm  alia  nominata  ,  alia  innominata.  Ad  hBec  alia  lc- 
via  ,  alia  atrccissima.  dc  quilnis  vide  Clari;m  ^.  i.  q.  i.  Poiio 
aut  nobis  aut  alteri  noccmus  ;  Nobis  ,  quoties  nos  ipsos  intertici- 
mus  ,  cl  gciuialiler  quolics  delinquimus.  Alleri  dupliciter  ,  mtnte 
(  hiuc  coucupisccnlia  ct  invidia  ,  vide  /.  18.  //?//•.  de  fjcenis  )  , 
aut  nostro  corpore,  V(l  alieno  noccnnis.  Nostro  ,  ycl  univcnim  , 
vel  speciafini  ,  veluti  lingua  ,  yel  nianu  ctc.  Aiieno  ,  pcr  servos  ct 
familiam  ,  institores.  tit.  6.  Injr.  h.  t.  \er  ministros  uavis  ,  rau- 
ponae  ,  stabuli.  tit.  5.  infi:  h.  t.  balnei  ,  tit.  17.  per  aedes.  vide 
Supy.  de  cpcr.  noi>.  de  damno.  de  aqua  ct  aquw  pluvice.  per  lui- 
bam.  tit.  8.  Corpus  et  colkgiim.  tit.  22.  cni  acjunge  titulnm  de 
i^i  puilica  et  priyata.  lib.  48.  tit.  6.  7.  per  quadrupedes.  supr.  si 
quadtupcs.  llcm  altrri  noccmus  «'^jVai?  vel  ^.ic-u^.  A/uia-t^e,,  qucm 
ejns  animrm  corri;irpimus  ,  corpus  ladimus  (  binc  homicidia,  ve- 
ncficia  ,  incantaticncs  ,  maleficia , /j/;.  48.  tit.  8.  pariicidia, ///1.  48. 
tit.  9.  adulteria  ,  sliqia  ,  raptus.  lib.  qS.  tit.  ,*>.  privali  carcercs  , 
9.  C.  5.  injiiiia  faclo  contUms  ,  svpr.  dc  noxalib.  tit.  i^.infr.  h.  t.) 
MfVai?  ,  quiim  altciius  famam  lafdiiuus  (  hinc  injuriae  vabalcs  , 
famosi  libelli  ,  tit.  10.  injr.  h.  /.  calumnia  ,  prKvaricatio  ,  tit.  i5. 
Jnjr.  h.  1.  falsa  accusalio  ,  falsa  fcstiinonia  lil>.  48.  tit.  ]().  )  ,  li- 
bcios  (  liinc  plagia  ,  lib.  48.  tit.  i5.  )  Fcrvos  (  hinc  tituli  dc  ser- 
TO  coirupto  ,  de  fugilivis  ,  de  rcccptatoiibus  )  ,  animalia  (  hinc 
abigcatus  ,  tit.  i^.  infi:  h.  1.  )  rcs  inanimatas  ,  idque  gcncraliter 
vcl  specialiter.  Gineraliler  (  hinc  concussiones  ,  tit.  i3.  receptaio- 
rcs  ,  tit.  i6.  cHiactores  ,  expiiatores  ,  tit.  18.  infr.  h.  L  stclliona- 
tus.  tit.  20.  ialsi  crimen.  lib.  48.  tit.  10.  )  Spccialiter  ,  puta  ter- 
minos  ,  tit.  21.  iijr.  h.  l.  scpulcbra  ,  tit.  12.  arbores  ,  tit.  7. 
afdificia  ,  pariclcs,  tit.  3.  infi:  h.  l.  rcs  hercditarias,  tit.  l\.  et  19. 
res  iiaufragii  ,  tit.  g.  baluci  ,  tit.  17.  huc  refcr  ci-imcn  rcpctunda- 
rum  ,  lib.  48.  tit.  11.  annonae  ,  tit.  12.  pcculatus  ,  sacrilegii  ,  de 
residuis,  ambitus.  tit.   i3. 

(3)  Quorum  accuiatio  vcl  persecutio  pcrmiltitur  ei  ,  cnjus  pro- 
pric  privalim  ac  sj  ecialitcr  intcrcst.  Duarcn.  1.  disp.  36.  id  est  , 
ei  qui  laesus  cst.  el  ita  lcnent  communitcr  omncs,  Gomcz.  cap.  7. 
dclictorum.  num.  9.  vd  cpiorum  obligatio  et  aclio  ad  privatam  uti- 
litatcm  lefertur.  Jure  canonico  omnia  delicta  sunt  publica  ,  Glossa 
in  can.  infumes.  o.  qiicBst.  1 .  Hodic  supcriora  omnia  multis  locis 
immutala  sunt.  nam  in  regno  Keapolilano  ncmo  admittitur  ad  ac- 
cusandum  ,  nisi  suam  vel  suorum  injuriam  proscqiialur.  etitaomnia 
erimina  videntur  ibi  privata  :  c  conlrario  in  rcgno  Francia;  ncmo 
potest  criminalitrr  accu.^are  ,  ctiam.'i  suiim  vol  suorum  injuriam 
pertequatur.  Mclius  cst  iiaque  in  icbus  tam  dubiis  adhEcrcre  slatu- 
lo  ,  vel  consueludini  loci  ,  ct  cx  ca  dcclararc  ,  quae  dicantur  priva- 
ta,  publica  dclicta.  Ciarus  ,  5.  5.    i.  qucest.   i. 

(4)  Delictis.  uidgat.  Hal.  Dclicta  pioprie  ,  .'■nnt  privaia  :  crimi- 
na  ,  publica.  /.  J;.  5.  18,  supr.  de  udil.  l.  i3i.  in  fiu.  infr.  de 
yerb.  iign. 

(5)  Quid  Jrre  Cancnlco  ?  prenalis  actio  dutur  in  solidum  advcr- 
«us  hendcs  ,  cap.    i.  cAlr.  de  raptci:  Bart.  hic.  num.  G.     in  fin. 

TJtcius  ail  /.   111.  i,^j).^  (i^  rci^ul.  num.  7.  Id  liijncn  PanonBitauus 


(0 

dioatione  tenebuntur  ,  rc  (i5)  exhibita.  f  Item  condicfio 
advcrsus  eos  compclit. 

$.  1.  Kercdem  (16)  aulcm  fmti  agerc  posse  Kf[ue  con- 
stat  :  executio  (17)  enim  rjuorundam  deliclornm  hcrcdibus 
daia  est  (18).  Tla  ct  Lcgis  Aquiliae  (19)  actioucm  heirs 
habet.  Sc(J  injuriarum  (20)  actio  heredi  non  competit. 

$.  2.  Non  tauium  in  furti  ,  vcrum  in  caleris  quotiue 
actionibus  ,  cjuge  cx  dcliclis  oriimlur  ,  sive  civilcs  sunl  , 
sive  houorariae ,  id  placet  ,  ui  uoxa  (21)  capul  scf|uatur. 

De  concurrentilus  nctionilus. 
2.   Tdem  lib.   43.    ad  Sabiuum. 

NUnquam  (22)  plura  delicta  concurrentia    faciunt  ,  ut 
ulhus  inipunilas   delur  :     neque    enim     dehclum    cb' 
aliud  delictum  minuit  (23)  poenam. 

neg.1t:  ,  cap.  idt.  de  sejHiItnris.  Molinseus  ad  /.  m.  censct  actlo- 
nem  poenalem  ex  delicto  in  heredem  non  transfcrri ,  sed  rei  persc- 
cutoriam  poenalcm  tantum. 

(())  Id  est ,  rcgula  juris  antiqui  •  id  cnim  boc  vocabulum  infer- 
dum  signifcat  ,   ut  iii  /.   91.   $.   3.   supr.  dc  verb.  oblig. 

(7)  Morte  fiuifur  pocnalis  actio  .  $.  i.  Inst.  de  pcrprUiis  et  tem- 
porulib.  act.  l.  2.  infin.  Infr.  v>i  bon.  rapt.  vid.  Scbast.  Medi- 
ccum  ,  tr.  de  morle.  part.  2.  conclus.  3. 

(8)  /.  1.5"  2^'  ^npr.  de  tut.  et  rationib.  1.  33.  supr.  de  oblig. 
l.  III.  Infr.  de  reg.  jnr.  5-  '■  Inst.  dc  perpetuis  tt  temporalib. 
5.  9.   infin.   Inst.  de  l.  Jquil. 

(9)  Quid  ,  hcrcs  non  cogetur  usuras  a  defiincto  pcrccptas  resti- 
tuere  ?  cogetur  ufiqiie:  quia  usuire  illcgitimae  ,  non  cx  clclicto  re- 
petunfur,  scd  coudictione  indfbiti.   /.   26.  supr.  de  cond.  iiideb. 

(10)  Quia  per  mortcm  delictum  et  pcena  estinguuutur. /.  Q.  infr. 
de  piiil.  judic. 

(11)  /.   7.  in  fn.  supr.  de  cond.  furt. 

(la)  Si  rcs  extct  ,  /.  5.  supr.  de  calumn.  l.  26.  supr.  de  dolo. 
ncc  enim  heiedrm  ex  dcfuncti  delicto  lucrari  oporlct.  Quid  ?  eo  ca- 
su  num  furti  tcncbitur  ?  non  tencbitur  ,'Sed  actione  in  factum.  /.  1 . 
in  fin.  sitpr.  de  c/  et  ui. 

(i3)  Dolo  qui  fecit  ,  quominus  possideret  ,  babetur  pro  possesso- 
rc.  Paria  sunt  possidcre  ,  aut  dolo  eiricerc  quominus  possideas :  do- 
lus    rcprrcsentat  posscfsionem.  /.    i3i.  Infr.  de  reg.  jur. 

(i4)  Adde  ct  tcrtiam  exccptioiKra  ,  nisi  quoque  cura  defuncto 
lis  contcstala.  /.  //;;.  C.  ex  delictis.  adde  et  quartam  ,  nisi  defun- 
clus  fuerit  confcssus  in  judicio  :  Hic  enim  babctur  pro  judicato  . 
/.   I.  Supr.   de  confessis.  vide  Bart.   hic.  num.  7. 

(i5)  Cur  ita?  ad  exhibendum  est  prseparaforia  vindicalionis. /.  i. 
supr.  ad  exhibend.  l.  3.  j.  1.  supr.  de  libcris  exhibendis.  l.  7. 
5.    i.  supr.  de  cond.  fiirtir. 

{\Q,)  l.   [^"j.  infr.dc  furtis.  .  r         j  ,t  ■ 

(17)  Persccutio.  /.11.  infr.  de  accusat.  $.   l.  Inst,  dc   publicis 


udiciis. 


'    (r8)  Etsi  dcfunctus  litem  contcstatus  non  sit. 
(19)  /.   23.  5.  8.  /.  3G.  5.    T.  supr.  ad  l  Aqud. 
(ao)  Vidc  /.    i3.   infr.  de  iiijur. 

(21)  Af/«'|3T»;M<  'rH  KS.n>^n  dxoKh^fi  j  i8  _ 
tit.  5.  cap.  2.  na.  Tnaa-iJiUTci  iv  k^Oik>]  uTrodo^f-yi  5  49-  ^civ^.  ..* 
l:b.  23.  tit.  5.  cap.  4.  infin.  et  lib.  52.  tit.  5.  cnp.  4.  ittjtcci.  }. 
Jlarm.  18.  cap.  w,;/ t^ujJm^^o*  ?^^^'^-  Tlicopbd.  ^s.c  ^c.xpnmit  in 
{.  sunt  autcm.  Inst.  de  nvxalib.  mvu'>  hiv  uto  iuj  u(.y,a,i>v  it>o- 
'umi  0  \iym  ,  noxa  caput  scfiuitur.  Rccle  ait  KsjV4.y.  naui  c^t  Har- 
menopulus  dicto  loco  hanc  sentcntiam  vocat  Hxvev*.  acldc  /.  i». 
wfr.de  fwt.  vide  /.  17.  5.  7-  Hr-  dc  injurns.  l.  3i.  supr.  de 
pign.  /.  I.  S-  i8.  supr.  depositi.  5.  5.  Inst.  de  uoxal.  Paul.  2. 
sriitent.   3i.    C.   9. 

(22)  Yidc  ad  hanc  rc^ulam  Hofoman.  27.  Hlu^tr  quast. 

(23)  Singulis  ddiclis  singulc-e  panre-imponunlur  ,  sic  ut  altcra 
altcua^  non  consumat.  /.  27.  supr.  cd  l.  Aqud.  l.  ^^.  ^. -^.  supr. 
de  seruo  conupto.  l.  ..  $.  22.  /.  2.  §.  u  supr.dc  tut.  ctratwu. 
l.  60.  supr.  deobl.  /.21.  infin.  pr.  Infr.  dcfurt.  /.  8.  §.  2. 
infr.  arlor.  furdm  ca^sariim.  l.  25.  /.  4>-  "l/''-  <^'  '"]'"'■  ^™°  ^ 
tcra  altcram"  consumit.  /.  6.  in  fin,  supr.  naula:  ,  caupones.  /.  ^4. 
/.  56.  iupr,  de  obl. 


Gli5 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


^.   I,  Qiii  igitiir  homlnem    snbripuit    (i)    et    occidit  : 
xiuia  subripuit ,  furli  ;  quia  occidit  ,  Aquilia  leuetur.  ne- 
nue  allera-  harum  actiouum  alteram  cousumit. 
^.   ■2-  Idem  dicendum  ,  si  rapuit  et  occidit  ;   nara  et  vi 
bonorum  raplorum  ,  et  Aquilia  lcnebilur. 

€.  3.  Qua^situm  est  ,  si  condirlus  fuerit  ex  causa  furti- 
va  an  nihilomiuus  Lege  Aquilia  agi  possit.  Et  scripsit 
Pomponius  ,  agi  posse  :  quia  allerius  a^stimaliouis  est  Le- 
cis  A<  uilise  actio  ,  alterius  condictio  ex  causa  furliva.  nam- 
que  Aquilia  eam  aestimationem  complectitiu-  ,  quanti  eo 
anuo  plurimi  fuil  :  condiclio  autem  es.  causa  furtiva  uon 
egreditur  retrorsum  (2)  judicii  (3)  accipiendi  tempus. 
Sed  si  servus  sit ,  qui  hsec  admisit ,  quacunque  actione 
aoxje  fuerit  deditus  ,   perempla  est  altera  actio. 

§.  4,  Item  si  quis  subreptum  flagello  ceciderit  ,  dua- 
bus  (4)  aclionibus  tenetur  :  liirti  ,  el  injuriarum.  etsi  forle 
iiunc  eundem  occiderit  ,  tribus    (5)  actionibus  teuebilur. 

§.  5.  Item  si  quis  ancillam  alienam  subripuit  et  flagi- 
tayerit  (6)  ,  utraque  (7)  actione  tenebitur  :  nam  et 
servi  corrupti  agi  poterit  ,  et  furti. 

§.  6.  Item  si  quis  servum  vulneravit  (8)  ,  quem  sub- 
ripuerat  ,  aeque  du>ae  aciiones  locum  habebuut  ,  Aquilioe  , 
et  furti. 

De  subscriptione  in  crinien. 

S3.    Idem  lib.    1.   de  olbcio  Proconsulis. 
I  quis  actionem  ,  quae  ex  maleficiis  onlur  ,    velit  exe- 


qui  .;  si  quidem  pecuniariler  (9)  ager^  veiit  ,  ad  jus 
ordinarium  (10)  remittendus  erit  •,  nec  (11)  cogendus 
erit  [  in  ]  crimen  subscribere.  enim  vero  si  extra  (12) 
ordinem  ejus  rei  poenam  exerceri  veUt  ,  tuuc  subscribere 
eum   [  in  ]   crimen  oportebit. 

T  I  T.     IL 

DE  FURTIS  (i3). 

Elymolugia.    l.  De  sola  cogitatione.   De  abnegatione 

depositi.    3.    Dejinino. 

1.   Paclus  lib.   39.    ad  Ediclum. 

FUrtum  a  furvo  (i^)  ,  id  est  ,  nigre  ,  dictum  Labeo 
ait  ,  qiiod  clam  et  obscuro  fiat  ,  et  plerumque  no- 
cte  :  vel  (i5)  a  fraude  ,  ut  Sabiuus  ai(  :  vel  (16)  a  fe- 
rendo  ,  et  (17)  auferendo  :  vel  (ib)  a  Graico  sermone  , 
qui  (papoii  appellaut  fures :  imo  et  Graeci  (19)  0.1:6  li 
(pipity  ,  id  es-t  ,  a  ferendo  ,  <^wpu(  dixeruut. 

§.  1.  Inde  sola  cogitalio  (20)  furli  facieadi  non  (21) 
facit  furem  (22). 

^.  2.  Sic  is  ,  qui  depositum  (23)  abnegat ,  non  statim 
eliam  furii  tenelu.r  :  sed  ita  si  intercipiendi  (2^)  causa 
occultaverit. 

5.  3.  Furtum  est  (2j)  contrectatio  (26)  rei  (27)  frau- 
dolosa     (28)    ,     lucri  (29)    faciendi    gratia    ,    vei     ip.piiis 


(i)     l.    17.  supr.   ad  l.   Aqidl. 

(2)  Scnsus  cst  :  iii  actione  Lcgis  Aqiiiliae  retrorsum  jeitimat.sir  , 
quanti  res  eo  in  anno  plurimi  fiiit.  In  condictione  furliva  ,  quan- 
ti  unquam  plurimi  fuerit  ,  vel  furti  facti.  /.  8.  ^-  '•  ^-  .'?•  i^^fi'^- 
sujjr.  de  condict.  furtiva.  l.  pen.  supr.  rer.  amot.  vel  litis  conte- 
statye  ,  vcl  rci  juciicatae  ,  vef  mortis  tempore.  Cujac.  8.  ad  Afric  ■ 

fol.    iBi.  in  fin. 

(3)  Litis  conlestatae. 

(4)  /.    i5.  5.  46.  /.    17.  5.   2.  iiifr.  de  injur. 
(i))     Cur  ?  qnia  ct  eo  casu  Aquilia  tenetrrr. 

(6)  Flagellaverit  ,  vulg.  et  male  :  melius  Ecloga.  j^  J/x^S-tZ/w? 
-jfe;  Tpainsi  «wt»;.  i5.  Eclog.  ex  lib.  60.  tit.  ii.  c.  2.  j.  4-.  An 
llagitare  est  corrumperc  ,  stnprare  ?  sic  putat  Fornerius:  Flagitimn 
enim  est  stuprum  , /.  i.  in  fin.  infr.  de  extr.  crini-  Paul.  5.  sent. 
4.  5-  '4-  ^-  I^'*!-  '^^-  '"  ^eilo  flagilium.  vide  Foruerium  1.  sc- 
lect.    1.  Flagitare  est  pudicitiain  attentare. 

(7)  l.    II.  in  Jin.   supr.  de  servo  corrupto. 

(8)  /.  2;.  supr.   ad  t.  Aijuiliam. 

(9)  PecuniariiB.  Ilal.  id  est  ,  civiUter.  vide  i.  Harmrtiop.  2. 
^o)  Id  est ,  Prajfectnm  Urbi.  l.  2.  infr.  de  furibus  baliXeuiiis. 

(11)  /.  ult.  infr.  dcfurtis. 

(12)  Criminaiitcr  non  pjccuuiariter,  Basilica. 

(i3)  L.  6.  C.  2.  4-  ■''«'•  '•  Paiil-  2.  sent.  3i.  irspl  KKo-nr'^!,-  i5. 
Eclog.  1.  ct  6.  tit.  5.  irifie  kK^jttu»  etc.  adde  i.  Harincn.  3.  vs(,t 
H^oir^j.  et  c.  7.  collationi^  legurn  Mosaicarum.  et  5.  Extra.  18. 
Porro  alius  est  fur  a  latronc :  ct  furtiim  simplex  a  vi  ot  tiirba.  De 
pcena  furti  dicam  ad  lib.  1.  feud.  tit.  de  pace  tenenda.  vers.  si 
quis  quinque  solidos.  Gofli.  adde  Juc.  RceYardum  de  auctoril^pru- 
de^it.  c.  i3.  Mcurliacam  iLlustr.  controvers.  c.  48.  Menocli.  de  ar- 
litr.  judic.  cas.  295.  iEgidium  Bossium  tit.  de  furtis.  Jul.  Cla- 
rum.   5-  furtum.  Mod. 

(i4)  $■  2.  Iiist.  de  olligat.  ex  delicto.  Varro  apud  Gcll.  5.  c. 
18.  Isid.  3.  c.  26.  in  vcrbo  furtuiu.  Festus  a  furvo  derivatfurvus, 
furiae  ,  fuinus  ,  fuHgo  ,  furvus  :  furti  non  niemiuit.  /Got/t.  Vide  Au- 
ton.  August.  cmcnd.  Ub.  !\.  c.  4-   Ans. 

(i5)  Secunda  etymoiugia  furti. 

(iG)  Tertia  elymologia. 

(17)  A   ferendo  ,  id  est  ,  auitrendo.   Hal. 

(18)  Quarta  ciymologia. 

(19)  Grxci  a  ferendo  ©4^/1«?  dixsrunt :  vel  a  Grxco  scrmon.;  quo 
Ciwp«V  appcliant  fures.  Imo  cl  Gneci  dixeres-jj/ia  70  (pf;.-;w.  Alcl;u.  i. 
disput.   10. 

(->o)  1(1  est,  qnia  furtum  ab  aiifercndo    dicitur.    SoUi   cogitatioue 
ii  -^jiio  furtiini  comnutlit ,  qiinm  ea  sohi  res  altcri  lica  aulVramus. 
(-.Ji)  Imo  fiicit  furem.    ii.  Gell.  ult.  in  fn. 


(22)  /.   22.   itfr.   h.  t. 

(23)  Quid  ?  /.  3.  5-  j8.  supr.  de  adquir.  vel  amitt.  possess. 
num  sola  cogitatio  punitur.  vide  /.    18.  /n/r.  de  pceins. 

(24)  /.67.  Infr.  h.  t.  Contrcctatio  simplex  furem  non  facit  , 
sed  fiaus  coiitrectationi  mixta.  addc  /.  22.  i/fr.  h.  t.  Idcoque  nou 
continuo  fur  est  prasumendus  ,  qui  rein  furtivam  contrcatai  ,  prae- 
sertim  si  laud  Uae  vitae  sit.  vi^e  tainen  /.  2  C.  h.  t.  An  ad  tortu- 
ram  id  sufficiciis  est?Clarus  ait  ,  cx  <:ommuni  oplnione  Doctorum  , 
$.  sent.  §.  6.  praescrtim  in  pe»sonis  abjectis  et  famae  susp«cta».  vi- 
de  d.  l.   2. 

i    -(25)   DefmitiQ  furti.  vide  5-    i-   Inst.  de  oblig.  ex  delicto. 

(26)  Non  simplex  infioiatio.  /.  67.  infr.  h.  t.  Qiiid  autem  conr 
Irectare  ?  yid.  Tlieoph.  §.  3.  Insl.  de  usucap.  Goth.  Jure  Canou. 
furtum  est  qua:libet  illicita  conlrectatio  ,  large  sumpta.  can.  domi- 
uus.    i4-  qucest.   5.    Ans. 

(27)  Aliciae  sc.  Tkeoph.  an  et  suae  rei  quiifurtum  faccre  polest  2 
fur  non  cst  ,  qui  pcrmissu  judicis  rem  suain  iu  allerius  domo  pcr- 
quirit,  quive  furi  de  maui.bus  eam  ciipit  :  iioc  amplius  addit  CL»- 
rus  ex  coinmuni  opiuione  ,  cum  furtum  non  committere  ,  qui  uo- 
bitori  contumaci  et  njoroso  reni  debitJe  non  absimilem  vel  ejkisdtem 
valoris  surripit  ,  5.  sent.  6.  quod  ultimum  non  placet.  Quid  ,  si 
quis  eripit  aiteri  quod  slbi  debituin  putal  ?  Furtum  noa  ccmmittik. 
5-  I.  Inst.  ui  bonor.  rapt.  puaitur  tanjeii  alia  de  causa ;  quod  pro- 
pria  auctoritate  ,  neglccto  judicii  onliiie  ,  adversarium  coegit.  vide 
quK  notavi  ad  /.  i^-  5-  '■  "?/^-  ^*-  '•  -A^"  modicse  rci  furtutu  fil  ? 
iilique  ;  scd  taineii  poena  mitigari  potest.  vide  Clar.  5.  sent.  6. 
An  et  imniobiliuui?  Sabiaiis  id  ceusuit .  11.  Gell.  18.  cujusopinio 
a  Juriscousuhii  cxplosa  e.-t.  /.  a5.  infr.  h.  t.  l.  33-  in  fin.  supr. 
de  usurpat.  l.  i .  C.  vi  bon.  rapt.  Si  t;inien  de  verbis  lit.gura  iv>- 
loimus  ,  ncgare  non  poisiimus ,  quin  quis  possit  non  moJo  per  vim, 
ged  et  clam  ;edes  alienas  vcl  fundum  po3sid''re  :  quoJ  reipsa  rem 
alimara  contieclare  ,  cX  sic  fiirluin  Cst.  An  et  hQiuiuis  fit  lurtum  ? 
vidc  §.   9.   Inst.  de  obl.  e^-  d  lici. 

(28}  Vide  II.  GJl.  ult.  in  fin.  Fur  est  ,  qui  dolo  malo  rena 
alieaam  coqtrectiit.  Paul.  2.  sent.  3i.  §.  i.  Furtuoa  sine  dolo  mx- 
|o  nou  fit.  /.   5o.  5-   2.  infr.  h.  t. 

(29)  Fraus  coijtrcctautis  iu  eo  dete^itur  ,  quod  luaum  alte»o 
invito  ex  re  alicna  faccre  cupit.  Quid  ?  a  fraudc  estne  excujaudis  , 
qiii  ii.ecessilatLs  suae  sublevandK  causa  quid  furatur  :  quemadmodum 
clicimuf  eum  circcris  cflVa<:ti  nou  teneri  .  qui  iuceadii  vcl  a«[ux 
vitandae  causa  c;>*ccTem  eflrcgit.  arg.  l.  49-  §•  i-  supr.  ad  l.  AqMl. 
et  iilicita  ueccssitate  fieri  licita  ,  c.  4-  ^*'  ^g-  '"  ^-  ^  Comraunis 
opinio  cst  eum  excusari  :  sed  taiuen  ad  mchorciu  fortauaui  redi- 
ctiim  ,  rcs  ablatas  co<:i  rcitituere.  Clur,  5.  sent. 


L  IBER    QUADR.4GES  I  M  US  S  E  P  T  1  M  U  S. 


rei  (i)  ,  vel  eliaui  usus  (2)  ejus  ,   possessiouisve  (3):  qnod 
lege  naturali  (4)  piohibilum  est  aJiuittere. 

De  furlo  manifesto  ceZ  non  manfesto. 
2.    Gajus  lib.    i3.   ad  Edictum. 

FUrlorum  genera  duo  (5)  sunt  :    mauifestum    (6)  ,     et 
nec  manifestum  (7). 

3.   UlpiANUS  ]ib.   ^i.   ad  Sabimun. 

FUr  est  manifestus  ,  qiiem  Graeci  gV  (B)  ctvropopa  (9) 
appellaut  ,  lioc  est  ,    eum    fj[ui    deprelieuditur     (10) 
cum  furto. 

§.  1.  Et  parvi  rcfert  ,  a  quo  depreliendatur  (11), 
iitrum  ab  eo  ,  cujus  (12)  res  fuit  ,  an  ab  alio. 

§.  1.  Sed  utrum  ita  demum  fur  sit  manifeslus  ,  si  in 
faciendo  deprehendatur  :  au  vero  et  si  alicubi  (i3)  fuerit 
deprehensus  ?  Et  niagis  est  (  ut  et  Julianus  scripsit  )  el, 
si  non  ibi  deprcheudatur  ,  ubi  furlum  fecit ,  altamen  esse 
furem  manifeslum  ,  si  (i4)  cum  re  furtiva  fuerit  appre- 
hensus  ,  prius  (i5)  quam  eo  loci  rem  pertulerit,  quo  de- 
stinaverat. 

4.   Paulus  lib.   9.   ad  Sabinum. 

QUo  destinaverit  quis    auferre  ,    sic    accipienclum     est: 
quo  desUnaverit  eo  (16)  die  manere  cum  eo  furto. 
5.   Ulpianus  lib.   4i-   ad  Sabinum. 

Slve  igilur  in  publico  ,  sive  in  privato  deprehendalur  , 
antequam  ad  locum  destinatum  sem  perferret  :  in  ea 
causa  est  ,  ut  fur  manifcstus  sit  ,  si  cum  re  furtiva  de- 
preheudatur.   et  i(a  Cassius  scripsit. 

5-  1.  Sed  si  pcrtulit  quo  destinavit  ,  tamelsi  deprehen- 
dalur  cum  re  furtiva  ,  non  est  maaifcstus  lur. 

(i)  Proprietatis  ,  vehiti  si  servum  abstulit.  vide  /.  54.  S-  '• 
infr.  h.  t. 

(2)  1(1  quando  accidat  ,  vide  /.   ^o.  Infr.  h.  t. 

(3)  l.  i.  circa  fin.  snpr.  de  distract.  pign.  l.  i.  ^.  i5.  infr.  si 
is  qui  testam.  liher.  Hiac  Cujac.  furtiim  »ic  defljit  :  furtuiu  est 
interversio  possc^sionis  lei  mobilis. 

(4)  Furtum  natura  turpe  est.  l.  4^-  Infr.  de  verh.  sign.  adde 
/.  14.  supr.  de  cnndict.  indeb.  Imo  non  est  :  omnia  enim  commu- 
nia  sunt  juie  naturae.  /.  5.  supr.  de  jusiiiia.  Quint.  nc  jure  qui- 
(iem  gcntium  turpe  est  ,  quum  apud  yEgyptios  et  Laceda;moaios 
impunita  furta  fuerint  :  et  Theoph.  $.  3.  Imt.  de  jure  naturuli  , 
icfert  furera  gencrali  jure  pecunia  mulctandum.  Sic  scnlio.  jure 
uaturali  etiam  primo  furtura  committi  uefas  csse  .-  cura  illo  jure 
detcntio  tantundem  praestiterit  ,  quantum  jurc  gentium  occupatio  : 
iit  eam  ob  causam  plus  juris  sit  posscssori  in  retinendo  ,  quaui 
altcri  in  eripicndo  :  dcindc  adulterium  apud  quasque  geulcs  natuia 
tuipe  cst.  /.  4^-  "?/''•  de  uerb.  sign.  tertio  ,  natura  quidcm  turpc 
cs=e  non  desinerc  diceudum  cst  ,  licet  a  vitiosis  hoaiinibus  id  noa 
probetur.  Item  nihil  impcdirc  furtura  natura  probibcri  ,  ct  tamen 
pccuni;'.ritcr  puniri.  Hoc  tacite  natura  indicat  ,  furtum  puniendum 
csic  :  hoc  auteni  gcntes  statuere  possuat  ,  ut  fur  vel  pecunia  vcl  in 
corpus  puniatur.  addc  Arist.  12.  Proll.  ult.  Ant.  August.  5.emendat. 

(5)  j|.  3.  Inst.  de  ohlig.  ex  delicto.  i5.  Eclog.  ex  lib.  60.  tit. 
12.  c.  2.  Inio  quatuor  gencra  sunt  furtorum.  Paid  a.  sentent.  3?. 
5.  2.  Gajus.  2.  Inst.  iilt.  solve  :  concepfura  et  oblatum  furtum 
actionum  potius  sunt  spccies  furto  coba;rcntes  ,  quara  furtorum  gc- 
nera.  d.  ^.  3.  vid.  Anton.  Augusl.  5.  eincnd.  5. 

(6)  /.   3.   4.   5.  6.  infr.  h.   t. 

(7)  Vide  /.   8.  infr.  h.   t. 

(8)  Ita  legit  Thcopbil.  Lut.  h.  t.  Aristopbanes  in  Phito.  PIu- 
tarcbus  in  Lysandro  ot Jroj/iipov-  Budaeus  ,  Grseci  uvrocpopiii  ,  furos 
non  so!um  manifcstos  vocabant  ,  scd  omucs  qui  in  aliquo  ,  puta 
Ijrannidis  ,  ut  apud  Tbucydidcm  lih.  7.  crimine  dcprehcnsi  cssent : 
non  aTo  tZ?  (pcjpup  ,  ut  plcriqiic  censenl ,  scd  a  vcrbo  ^upZ  ,  quod 
cst  deprehendo  ;  Phavoriuus.  Budaeus  ,  |t'  ocVioiJiopi)  ,  sivc  sV 
a.C;cT7u.  2o-  Rbodigin.  6.  Alciatus  lamcn  2.  prcBtermiss.  \\t  et 
Harmenop.  6.  tit.  Tr-pi  KKiTrrZv  ,  legit  KKsvrti>  ^xvfpo».  his  adde 
quie  scripsi  ad  /.    ?.3.   infr.   ad  leg.   J.U.  de  adulteriis. 

(9)  5-  3-  Inst.  de  ohl.  cjua;  ex  delict.  hoc  quid  significet  ,  yidei 
qii.«  notavi  ad  /.  23.  infr.  ad  leg.  Jul.  de  aduU. 

ToJK.m. 


6.   Paulus  lib.  9.  ad  Sabinum. 

QTJamvis  (i;)  eniiu  saepe  (18)  furtum  controctando  fiut, 
tcuiieu  initio  (19)  ,  id  est  ,  faciendi  furti     tempore  , 
coustitucre  visum  est  ,  manifeslus  ,  necne  fur  esset. 
7.  Ulpianus  lib.  41.  ad  Sabinum. 

SI  quis  in  scrvilute  furtum  fecei-it  ,  et  manumissus  (20) 
deprtheudatur  ,  an  fur  manilestus  sit  ,  vidcamus.  et 
ait  Pomponius  lib.  xix.  ex  Sabino  ,  non  posse  eum  raa- 
nifesti  conveniri;  cpia  origo  (21)  furti  in  servitute  fucli 
non  fuic  manifesti. 

§.  I.  Ibidem  Pomponius  eleganter  scripsit ,  deprchcn- 
sione  (22)  fieri  manifestum  furem  :  c^terum  si  cum  tibi 
furtum  fl^cerem  de  domo  tua  ,  abscondisli  le  ,  no  le  oc- 
cidam,  etiam  si  vidisli  (aS)  furtam  fieri  ,  attamen  nou 
est  manifestum. 

5.  2.  Scd  Celsus  deprehensioni  hoc  etiam  adjicit  ,  si 
cum  vidisses  eum  subripientem  ,  et  ad  comprehendendum 
eum  accurrisses  (2^)  ,  abjecto  (25)  furto  elfugit :  furem 
manifcstum  esse. 

5.  3.  Parvique  referre  putat  ,  dominus  an  vicinus  :  an 
quilibet  trausiens  apprehendat. 

8.    Gajus  lib.    i3.   ad  Edictura  provinciale. 
iVfEc    mamfestum    furtum     c|uid    sit    ,     apparet     (t6)  : 
1  T    nam  (27)  quod  manifestam  noa  est  ,  hoc  scilick  nec 
manifestum  est. 

De  assidua  conlrectatione.    1.  Dei  rei  vindicatione  , 

et  condictione  furliva. 

9.   Po?,iPONJUs  lib.   6.   ad  Sabinum, 

EI  qui  furti  actionem  habet  ,  assidua  (28)  contreclatio- 
ne  furis  non  magls  furti  actio  nasci    polest  :    ne    ia 
id  quidem  in  quod  crevisset  (29 j  postea  res  subrepta. 

(10)  Vel  videtur. 

(11)  /.   7.  in  Jin.  infr.    k.  t.  l.  24.  5-   ullim,  supr.  de  usur. 

(12)  Id  est  ,  a  domino  rei. 
(i3)  Aliubi.   Hal. 

(i4)  Id  est  ,  si  intra  terminos  ejus  loci  (  unde  quid  sustulit  ) 
dcprehcnsus  cst.  Paul.   2.  sent.  3i.  5-   2. 

(i5)  Finem  furti  manifesto  faciendi  interprctaraur  ,  quum  quis 
co  die  rem  pertuiit  ,  quo  destinaverat.  vid.  Cuj.  apud  Paul.  2. 
scntent.   3i.   5-   2. 

(iG)  Post  dicin  furti  comraissi  dcprebensus  ,  non  est  fur  raaaife- 
stus  :  cst  igitur  non  raanifestus. 

(17)  Et  sic  srepc  dcprehendatur  rcrafurtivaracontrectans  ac  tenens. 

(i8)  Imo  semper.  /.  i.  ^.  i.  et  ult.  supr.  h.  t.  et  hic  ifa 
legendura  monet  Petrus  Pithoeus  in  notis  ad  7.  collationis  II.  Mo- 
sawariiin. 

(19)  Manife.tus  fur  est  ,  qui  quo  momento  vel  articulo  furtum 
facil  ,  dcprebeuditur  ;  post  ihud  initium  si  deprehcnditur  lem  fur- 
tivam  contrectaus  ,  fur  manifeatus  non  ceusctur.  ut  manifestus  ergo 
fur  quis  dicatur  ,  initium  ,  hoc  est  ,  tempus  furti  admissi  specla;i- 
dum  est. 

(20)  Paul.   2.   sent.  3i.  5-   8. 

(21)  Origo  in  fnrto  attciiditur.  /.  G.   siipr.   h.  t. 

(22)  /.    i5.   Eclog.   ex  lib.  60.  tit.    12.   cap.  2. 

(23)  Adde  /.  pen.  infr.  h.  t. 

(24)  Occurrisscs.   Ilal. 

(25)  Koc/  ro  K\oiTt(ji,%iov  pi^xi  ttpuyov-  i5.  Eclog.  2.  /.  3.  5-  '■ 
supr.  h.  t. 

(26)  Definitio  a  remotione  contrarii.  aliter  definitur  a  Paulo.  nc« 
manifestus  est  fur  ,  qui  intus  rapiendo  quidem  comprehcnsus  non 
C£t ,  sed  cura  fccisse  negari  non  potest.  Paul.  apud  Rufinura  7.  col- 
latiunis  Leg.  Mosaicar.  fnr  manifcstus  hic  non  est:  scd  eum  tamcii 
furtum  fecisse  ncgari  non  potest.  Paul.   2.  scnt.   3i.   §.    >.. 

(27)  Manifcstus  fur  qui  non  est ,  fur  non  mauifcslub  dicciubis  cst . 

(28)  Assidua  rci  furtivas  contrcctatlo  noii  multiplicat  actioncs 
furti ,  ut  hic.  an  idcm  si  iterata  ,  scu  divcrsis    temponbus    facla    ? 

con  idem.  /.  4^-  '"  /'"•  '"/''•  ^"  ^' 

(29)  Adcrevisset:  Quod  accrescit  rei  furtivae  ,  censelur  cnin  ipsa 
re  furtum  unicura.  Ideoquc  diversre  actiones  co  norainc  noa  dan- 
tur  ,  una  scilicet  ad  rcm  ipsam ,  alUra  ad  accessiones.  addc  /.  14. 
5.    i5.  infr.   h.  t. 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     M 


§.  Sed  si  eam  a  fure  vinclicassem  ,  coudiclio  milii  ma- 
nebit  (i).  sed  potesl  dici  ,  officio  Judicis  ,  qui  de  pro- 
pvietate  cognoscil  ,  coutincri  ,  ut  non  aliler  jubeat  resti- 
lui  ,  qu.im  si  coudictioncm  petilor  rcmittcret.  quod  si  ex 
condicliouc  ante  damnatus  rcus  ,  litis  a-stimationcm  sus!u- 
lcrit  ,  u(  aut  omniinodo  absolvat  reum  ,  aut  (  quod  nia- 
gis  placct  )  si  paratus  esset  petitor  Kstimatiouem  restitue- 
re  ,  nec  rcslituoretur  ei  homo  :  quanti  (2)  iu  lilem  ju- 
rasset ,  damnaretur  ei  possessor. 

Quibiis  dutur  aclio.  cle  eo  cujus  interest> 
10.   Ulpianus  lib.   29.  ad  Sabinum. 

CUjus    interfuit    (3)    non  subripi  ,    is    actionem  furti 
babet. 

II.  PAVLrs  lib.  5.  ad  Sabinum. 

[  rp'!;!!!  ]   is  cujus  intcrcst  ,   furti    habet    actionem  :  si 

jL     bonesta  (4)  causa  interest. 

J)e  fullone.   1 .  De  loncc  vel  mnl(e  fidei  possessore. 

2.  De  pigJiore. 

12.  Ulpianus  lib.   29.  ad  Sabinum. 

ITaque  fullo  (5)  cpii  curanda  ,  polienda  veslimenta  ac- 
cepit  ,  scmpcr  ogit  (6)  :  praeslare  enim  cuslodiam  (7) 
debet.  si  autem  solvcndo  (8)  non  est,  ad  dominum  actio 
redit :  nam  qui  non  babet  quod  perdat  ,  ejus  periculo 
nibil  est. 

§.  1.  Sed  furti  aclio  malae  (9)  fldei  possessori  non  (10) 
datur  :  quamvis  (11)  interesl  ejus  ,  rem  non  subripi  , 
quippe  cum  res  periculo  ejus  sit.  scd  ncmo  de  improbila- 
te  (12)  sua  conscquilur  aclicnem  :  ct  ideo  soli  boitae  (x3) 
fidei  possessori ,  uon  etiam  maJas  fidei  furti  aclio  datur. 

§.  1.  Sed  [  ct  ]  si  res  pignori  (i^)  data  sit  ,  credilo- 
ri  quoque  da)mis  furti  aclioLem  ,  quamvis  in  bonis  (i5) 
ejus  rcs  nou  sit.  Quininio  non  solum  adversus  extrancum 
dabimus  ,  verum  [  el  ]  contra  (16)  ipsum  quoque  domi- 
nuni  furti  actionem  :  et  ita  JuLaniis  scripsil.  Kcc  ncn  ct 
ipsi  domino  dari  placet  ;  el  sic  flt  ,  ut  non  (17)  tenea- 
tur  furti  ,  et  agat.  -^  Ideo  autem  datur  utrique  ,  quia 
Btriusque  intVrest.  y  Scd  utruni  semper  crediicris  intercst , 
an  ita  demum  ,  si  dcbilor  solvendo  non  esl  ?  ct  putat 
Pompouius  ,  scmper  (18)  ejus  interesse  pignus  babere  : 
quod  et  Papinianus  libro  xn.    Qua'sliouuiii    probat  ;    et 

(0    Adde  l.  54.  f  3.  iufv.  h.  t. 

(2)  Coiitra  furem  jiuatur  in  litem  .  qiiotics  non  appard  tle  qunn- 
titate  rerum  suLrcptaium  :  ct  lianc  opinioncni  csse  communem  re- 
fert  Clarus  3.  sentcnt.   6.  Bossius  cnp.  de  rcfiuis.  iiuiu.  G. 

(3)  /.  14.  5.  14.  ct  17.  in /in.  l.  76.  §.  I.  l.  Zh.infn.inrr. 
h.  t.  l.  22.  C.  h.  t.  5.  i3.  Inst.  de  obl.  ex  delicto.  ^ aui.  1.  sent. 
3i.  5.  4. 

(4)  /.  12.  5.  1.  /.  76.  5.  I.  /.  85.  infr.  h.  t.  Talis  non  cst 
malae   ficki  posscssor. 

(5)  l.   48.  5.  4.  7.  82.  infr.  h.  t.  $.   i5.  Inst.  dc  cll. 
tlclicLo.  l.  Go.  5.  2.  supr.  locat. 

(6)  Furli  scil.  si  vcstimcrta  ei  fuerint  subrcpta. 

(7)  Vide  l.  5.  supr.  nautoB. 

(8)  d.  $.   i5. 

(9)  /.11.  supr.  h.  t. 

(10)  luio  datur.  Tur  enim  inlenlnm  furti  agcre  potest.  vide  Ca- 
joG.    i6.  ohs.  3o. 

(u)  /.   76.  5.^  r.  infr.  h.  t. 

(12)  MaKx  (idci  possessor  ob  id  ipsnm  furti  acerc  non  pofcst  . 
quod  fur  sit  ,  alque  ideo  cjus  intcrsil  rcin  non  perirc  :  non  potest  \ 
uiquam  ,  furti  agere  ,  quin  suam  im]  rohilalcni  palcfaciat  :  idcm 
qua  froulc  ])ossct  actioiicm  defcudtic? /.  3S.  in  Jin.  supv.  de  adiui- 
nistr.  et  peric.  tut. 

(i3)  /.   74.   infr.   h.  t. 
„  ('4)  5-    '4-   iustit.  de  ohlig.  qucE  cx  dclicto.  l.  2G.  C.  de  pi^nor. 
Paul.  2.  sent.  3i.  5.    16. 

(>5)  Pifiinis  non  cst  in  bonis  crcditoris. 

(i6)  /.  66.  infr.  h.  t. 

(17)  Haiic  iicgalioucm  dispungit  Zoanet.  c.   12.    rest.    C<t/,c.    4. 


(jUCE 


vcrius  est  ubique  videri  creditoris  intcresse  :  ct  ila  [  et  ] 
Julianus  scripsit. 

De  re  clehita  ex  stipidcdu. 
i3.  Idkm  lib.   5.   ad  Sabinum, 

IS  cui  ex  stipulatu  (19)  res  debetur ,  furli  actioncm  non 
liabet  ,  si  ea  subrcpta  sit  ,  cum  per  debitorem    stetis- 
set  ,  quouiiuus  eam  daret. 

De  cmptore  et  venclitore.  1.  De  colono.  3.  De  dcposi- 
tario.  5.  De  pignore.  8.  De  re  commodata  vel  perferen- 
dci  da!a.  11.  De  precario.  12.  De  conductore.  i3.  De 
fiUof.milias  surrepto.  \^.  De  re  commodata  ,  vel  pignora- 
ta  ,  vel  hcata.  i5.  De  accessione  rei  commodatw.  16.  Df- 
fcrcntin  inter  furli  actinnem  et  condictionem  fiirtivam.  17. 
Dc  cpislola.  De  caupone.  De  magistro  ncwis. 
14.  Ulpia?<us  lib.  29.  ad  Sabinum, 

EUm  qui  emit ,  si  non  (20)  tradita  est  ei  res  ,  furti 
actionem  non  Jiabere  ,  sed  adluic  venditoris  (21)  esse 
banc  actionem  ,  Celsus  scripsit.  Mandare  (22)  eum  plane 
oportebit  emptori  faiti  actionem ,  et  coudictionem  ,  et 
vindicationem  :  et  si  quid  ex  bis  actionibus  fuerit  conse- 
cutus  ,  id  prajstare  eum  emptori  oportebit.  (<uae  sententia 
vera  cst  :  ct  ita  ct  Julianus.  Et  sane  periculum  (23)  rei 
ad  onptorem  pertinet  :  dummodo  custodiam  (24)  vendi- 
lor  autc  Iraditionem  prajslet. 

5.  1.  Adeo  aulem  cmptor  aute  iraditionem  furli  nou 
habet  aclionem  ,  ut  sit  qu.-esituni  ,  au  ipse  subripicndo 
rcm  cmptor  furti  lcueatur  ?  El  Juliauus  lib.  xxiii.  Dige- 
slorum  srribit:  Si  cmplor  rem  ,  cujus  custcdiam  venditc- 
rem  pra;staie  oportebat  ,  sohilo  pretio  subripuerit  ,  furti 
aclione  non  tenetur.  plane  si  ,  antecjuani  (25)  pecuniani 
solvcret  ,  rem  subtraxcrit  :  furti  actione  teneri  ,  perindc 
ac  si  (26)  plgnas  subtraxisset. 

§.  1.  Prselerca  habentfurti  actionem  coloni  (27)  ,  cjuam- 
vis  domini  non  sint  :   quia  interest  (28)  eorum. 

§.  3.  Is  autem  apud  quem  rcs  dtposita  (29)  cst  ,  vi- 
deamus  an  liabeat  fuiti  actionem  ?  Et  cum  doluin  (3o) 
duntaxat  pra^slet  ,  merito  placet  noii  habere  ciim  furti 
aclioncm  :  quid  enim  ejus  inlcrest  ,  si  dolo  (3i)  careat  ? 
quod  si  dolo  fecit  ,  jam  quidem  pericuhmi  (32.)  ipsius  est: 

Jiist.  I .  in  vcrhis  fnrti  aclione.  et  11.  ohs.  1 1 .  idque  auctorita'e 
Fnsilicin.  et  16.  oAi.  .^0.  Ant.  Aug.  i.  emcnd.  3.  r;  prciici»i  a 
Eobcrlo   i.   reccpt.  9.  Paul.   2.  sentent.  3i.  5-    '^-  i'ifn. 

(18)  Prw.-tat  enim  pis;nori  inoninbcre.   Tlieoph.    ^.  14.  Iiisl.  h.  t. 

(19)  l.  66.  infin.  /.85.  in  fin.  infr.  h.  t. 

(20)  /.  80.  infr.   h.  t. 

(21)  Cur  ?  qiiia  adhuc  rci  dorainus  cst. 

(22)  /.  .■)i.  siipr.   de  act.  cmpt. 

(9.3)  /.  62.  in  fn.  supr.  de  eoiUrah.  empt.  £.  5.  /.  ult.  C.  dc 
peric.   et  commod. 

(2 4)  i-  36.  siipr.  de  act.  empt. 

(20)  Posf  soliitam  pecuniam  cinplor  vcndifori  rcni  subtrahcns  , 
fiirti  non  fcnctur  :  ante  sohitam  tcncfur.  adde  /.  5.  Supr.  de  <id- 
quiv.  ccl  amitt.  poss.  l.  2.  C.  da  ndquir.  et  rctincnda  posscss.  ad- 
do  qua3  notavi  ad  /.    i,   in  fin.  supr.  et  l.    i5.  $.    i.  infv.  h.   t. 

(26)  Ecs  vendita  anfe  prctium  acccptum  ,  vcndifori  pipinoris  csf 
loco.  /.  i3.  <J.  8.  ii//.>r.  (/e  rtcf.  e/wpt.  Qui  jjignus  crodilonsubtrahit  , 
furtum  committit.  /.  12.  in  fin.  supr.  h.  t.  Idcoquc  vuidilor  co 
casu  rcm  omjitori  sublrahcus  furti  ttucbitur. 

(27)  /.   82.   f    1.  infr.  h.  t. 

(28)  Vidc  /.    10.  supr.  h.  t. 

(99)  5-   '4'   ^"'''  de  ohl.  qucB  ex  deliclo. 

(3o)  /.   23.  iifr.  de  rc^ul.  jur. 

(3i)  lu  re  dcposita  dcpositarius  habct  intcressc  ,  si  in  ca  doUict 
coniiuisil. 

(32)  Post  dolum  in  re  deposita  commissum  ,  dcposifarii  poncu 
hiin  cst  :  uon  famen  cx  ea  causa  furti  aclioucm  adquirit  ,  si  jc-. 
(kpositi  ci  sit  suhrcpta. 


LIBER    QU  ADR  A  G  I: 

sed  iion  (i)  debet  ex.  dolo  suo  furli  quan-ero  oclioiiem. 

^.  4«  Julianus  quoque  libro  xxii.  Digcslorum  scribit : 
Quia  in  oniuiuin  furum  persona  consliluluni  cst  ,  iie  (2) 
ejus  rei  nomine  furli  ageie  possiiit  ,  cujus  ipsi  fures  suut, 
11  on  liabebit  furli  acliouem  is  apud  quem  res  deposila  est : 
quaravis  periculo  ejus  esse  res  ca-perit,  qui  (3)  eam  con- 
trectavit. 

§.  5,  Papinianus  tractat  ,  si  duos  s^rvos  ob  decem  au- 
reos  pignori  acceperim  ,  et  alter  subripialur  :  ulriim  aller 
quoque  qui  sit  rctentus  ,  non  niiuoris  deccni  valeiet  : 
utrum  ustjue  ad  quinque  lantum  babeam  furli  aclionem  , 
quia  in  alio  habeo  salvos  quinque  ;  an  vero  ,  quia  mori 
potest  (4)  ,  dici  debcat  in  decem  fore  aclionem  etiamsi 
magni  pretii  sit  is  qui  relinetur  ?  Et  ita  piitat  (5).  non 
cnim  rcspicere  debemus  piguus  (6)  quod  surrepium  non 
est  :   scd  id ,  quod  sublraclum  est. 

_^.  6.  Idem  scribit  ,  si  ,  cum  milii  decem  dcbereutur  , 
scrvus  pignori  datus  subtractus  sit  :  si  aclione  furli  con- 
secutus  fuero  decem  ,  non  (7)  competere  mibi  furti  aclio- 
iiem  ,  si  iterum  subripiatur  :  quia  desiit  mea  intercsse  , 
cum  semel  (8)  sim  consecutus.  hoc  ita  ,  si  sine  cuJpa 
riea  subrijiiaiur  :  nam  si  culpa  mea  ,  quia  inlerest  ,  10 
quod  teneor  pignoratitia  actione  ,  agere  polero  :  quod  si 
culpa  abest  ,  sine  dubio  domino  competere  actio  videlur, 
quos  cretliiori  non  compctit.  quam  sentenliam  Pompouius 
quoque  ]ib.   x.   ad  Sabinum  probat. 

§.  7.  Idem  dicit ,  et  si  duo  servi  (9)  subrepli  sint  si- 
raul  ,  competere  utriusque  nomine  furli  actionem  credilo- 
ri  :  sed  non  in  lotum  ,  sed  pro  qua  parte  in  singulos  di- 
viso  eo  ,  quod  ei  debetur  ,  ejus  interest.  separatim  autem 
duobus  subreplis  ,  si  unius  nomine  solidum  (lo)consecu- 
tus   [  sit  ]  ,  aherius  nibil  consequetur. 

5.  8.  Itein  Pomponius  libro  x.  cx  Sabiao  scrlpsit  ,  si 
is  cui  commodavi  (11),  do'o  fecerit  ciica  rem  comuioda- 
tam  :  agere  eum  furti  non  (12)  posse. 

5.  9.  Idem  (i3)  Pomponius  probat  et  in  eo  qui  rem 
mandato  ahcujus  accepit  perferendam  (i4). 

§.  10.  An  pater  ,  cujus  fiho  commodala  res  est  ,  fur- 
li  aclionem  habeat  ,  quacrilur  ?  Et  Julianus  ail  ,  palrem 
hoc  noniine  agere  non   (i5)  posse  ,  quia  (16)    cuslodiam 


^SlMUSSEPTiMUS.  5^1 

pra?sU'ue  non  dcbeat.  Sicut  (  inquit  )  is  et.ii  pro  eo  ,  cui 
commodata  res  est  ,  lidejussit  (17),  non  habei  furii  actio- 
nem.  j-  Kcque  enim  (  inquit  )  [  is,  ]  cujuscunquc  fiB) 
iutererit  reai  non  perire  ,  habet  lurli  actionem :  sed^iui 
ob  eam  rem  tenetur  ,  quod  ea  res  culpa  ejus  periorit. 
quam  senlenliamCelbus  quoque  libro  xii.Digestoruni  probat. 

§.  II.  Is,qui  precario  servo  (19)  rogaverat ,  subreplo 
€0  potest  quaeri  ,  aa  habeat  furli  aclionem  ?  Et  cum  nou 
cst  contra  cum  civilis  (20)  actio  ,  quia  simile  (21)  dona- 
10  precarjum  est  ,  idcoque  et  Inlerdiclum  (22)  necessa- 
rmm  visum  cft  ,  non  habebii  furli  aclionem.  Plane  post 
Inierdictum  rcdditum  puto  eum  eiiam  culpam  praeslare  : 
et  ideo  et  furli  agerc  posse. 

§.  12.  Quod  si  conduxerit  (28)  quis. ,  habebit  furti 
actionem  ,  si  modo  culpa  ejus  subrepta  sit  ros. 

§.  i3.  Si  fihusfamilias  (24)  subreptus  sit  ,  patrem  (20) 
habere  furti  actionem  ,  palam  est. 

§.  14.  Si  res  commodata  est  ,  et  is  cui  commodata  est, 
decesserit  :  quamvis  hereditati  (26)  furtum  fieri  non  pos- 
sit  ,  et  ideo  ncc  lieres  ejus,  cui  commodata  est  ,  possit 
agere  ,  tamen  commodator  poterit  furii  agere  .  +  Idem- 
que  et  in  re  pignorata  vel  in  re  locala  :  licct  enim  he  - 
reditali  furli  actio  non  adquiratur ,  lamen  ahi  ,  cujus  (27) 
interest  ,   adquirilur. 

§.  i5.  Kon  sohim  aulem  in  re  commodata  comnslit  ei 
cui  commodata  est ,  furli  actio :  sed  etiam  ia  ea  quce  ex 
ea  adgnala  (28)  est  :  quia  et  hujus  custodia  ad  eum  per- 
tinet.  JNam  et  si  servum  tibi  commodavero  ,  et  veslis  eius 
nomine  furti  agns  :  quamvis  vestem  qua  veslilus  est  ,  tibi 
non  commodaverim.  -j^  Item  si  jumenta  tibi  commodave- 
ro  ,  quorum  sequela  erat  eculeus  (29)  ,  puto  compeiere 
furti  actionem  eliam  ejus  (3o)  nomine,  quamvis  ipse  (3i) 
non   (32)  sit  commodatus. 

§.  16.  Qualis  ergo  furti  actio  detur  ei  cui  res  commo- 
data  est  ,  qusRsilum  est  ?  Et  puto  omnibus  quorum  (33) 
•  periculo  res  alienae  sunt  ,  veluti  commodati  (34)  j  item 
locali  (35)  ,  pignorisve  accepti  (36)  ,  si  hx  subrepta;  sint, 
omnibus  furti  actiones  competere  :  condictio  (37)  aulem 
ei  demum  couipelit  ,  qui  domitiium  liabet. 

§.   17.  Si  epistola  quarn  ego  tibi    misi  ,   intercepta  s-it  : 


(7)     /.11.   supr.  h.  t. 

(2)  Rei  furtiva:  actio  fiiri  non  compelit.  cxcipe  l.  48.  §.  q. 
iiifr.  h.  t. 

(3)  Quia.  vuls-   Ual. 

(4)  OiUo  furis  iiispicimus  qnod  cvcnirc  potest. 

(5)  In  dectm  sc.  agi  rosse.  \\\  sujjr.  h.  t.  l.  i^.  in  fm.  Imo 
vidctur  ad  tolum  pignus  i.gi  ,  uX.  Infr.  5.  7.  in  fin.  h  t.  et  l.  i5. 
Infr.  h.  t. 

(6)  Id  est,  in  quam  summam  pignus.  cpiod  subreptum  non  est, 
datuni  sit. 

(7)  Imo  compctit,  si  ileiuni  subriplalur.  /.46.   in  fn.  Infr.h   t. 

(8)  No:>tra  noii  intcrest,  postquam  lem  iiostrani  coi,sccuti  sumus. 

(9)  OWigaii  scii. 

(10)  Polest  tnim  in  rolidiim  aferc. 

(n)  Commodaturius  qui  dolum  admisit ,   furti  non  agit. 

(12)  Imo  i-otcst  ,  /.  48.  5.  4.  Infr.  h.  t. 

(i3)  Id  cst  ,  cnm  furli  ag.re  non  posse.  Imo  posse  videtur.  ^.j^. 
infin.   Infr.   h.  t.  I.   78.  Infr.  h.  t. 

(.4)  /.   7-   C.  h.  t. 

(i5)  Imo  potcst.  Inlcrcst  cnun  ei  actionem  dari  ,  qui  de  peculio 
convcnitur.  Paul.   2.   snnt.   3i.  §.    17.' 

(16)  Cuslodiam  commodati  qui  non  pr.-estat  ,  furti  non  agit. 

(1,7)  Fidejussor  furti  noH  agit.  /.  85.  infti.  Infr.  h.   t. 

(18)  Kon  ,  cujuscunqut  inlciest  rem  non  pcrire  ,  fiirti  agit  is. 
ct  ita  re4ringe  /.   10.  sujjr.   h.  t. 

(19)  Servuin.  vulg.   Hal. 

(20)  /•    i4-  sufjr.  de  precario. 
(^i)  /.   I.  5-   '•  mpr.  de  ffrecario. 


(22)  De  precario  scil. 

(23)  /.  58.  Infr.  h.  t. 

(24)  Grseci  ila  Lgunt  :   si  filiofamllias  sit  si^reptiim. 

(25)  /.    I.   §.   2.   Supr.  de  reiyind.  aliud  iii  matrc.  /.  38.  Infr.  h.t. 

(26)  /.  68.    Infr.  h.  t. 

(27)  /.   10.  Suj>r.  h.  t. 

(28)  /.  9.  Supr.  h.  t.  l.  5.  5-  9-  Supr.  commodati.  l.  10.  Supr. 
de  prccar. 

(29)  Equr.lciis.  vulg.  Hal.  sic  Liv.  3o  :  Bos  cquuleura  pcperit. 
tt  Cic.  3.  Tusc.  exagitanliir  tacti  equuloi  fiaeno  injccto.  dicitur  et 
cquuius  :  sic  Varro  ,  de  re  rustica  7  :  Ibi  fiicnos  suspendcndiun  , 
ut  equuli  consucscant  ,  et  vidore  corum  facicm  ,  ct  a  motu  audire 
crcpitus.  Et  ^o.?f,sunt  qui  dicunt  post  annum  ct  scx  mcnses cquu- 
lum  doinari  posse.  et  cup.  8  :  hosce  itcm  ut  equulos  educant.  Et 
Cicoro  in  Ub.  de  nalura  :  Onmia  in  peifcctis  et  maturis  sunt  mc- 
liora  ,  ut  in  cqun  quam  in  equiilo.  ct  ita  loquitur  §:  87.  Inst.  de 
rcr.   divis.  Equuli  Theopliilo  /u.itpoi  'iiirot. 

(^o)  Equulei. 
(3i)  Eqiiuleus. 

(32)  Imo  cst.  /.  5.  §.  9.  Supr.  commndati. 

(33)  Is  cujus  pcriciilo  rcs  est  alicna  ,  furti  agere  potcst  ,  /.  8.5. 
Infr.  h.  t.  vidc  lamen  5-  ^.  infin.  Supr.  h.  U 

(34)  5.    i5.   Supr.  h.  t. 

(35)  d.  1.  85. 

(36)  /.  22.  Supr.  dc  pignorib. 

(37)  Condictio  rei  furtivae  datur  domlno.  /.  i.  Supr.  de  con- 
dict.  furtk>q,. 


.'?-'> 


i)   1 


E     S     T     0     R     U     M 


quis  fuili  aotlor'''"  i'-'^'^^^  •  ^^  r'im"m  qunriviKlum  est 
ciijus  sil  ep'-'<ula  :  ulrum  ejus  qui  niisjt,  iin  cjus  ad  quem 
missa  «^^'  ■  Et  si  quidcm  dcdi  servo  ejus  ,  slatim  ipsi  qua:- 
sif.T  est  cui  inisi.  si  vcro  procuralori  ,  ccque  ,  quia  pcr 
'ibcram  pcrsonam  possessio  quscri  pctcst  (i)  ,  ipsius  fa- 
cta  cst  :  maxime  si  cjus  interfiiit  eam  hahcre.  quod  si  ila 
misi  epislolam  ,  ut  mihi  remillatur  :  dominium  meuui 
manct;quia  ejus  nohii  amitlere  ,  vel  transferre  dominium. 
-■-  Qnis  ergo  furti  ag,el?  is  cujus  intcrfiiir,  eam  non  sub- 
jipi  :  id  cst  ,  ad  cujus  ulililalem  perlincbant  ea  quaj  scri- 
pla  «nnt.  "^  Et  ideo  quffri  polesl,  an  etiam  is  cui  data  est 
pcrferenda  ,  furti  ngere  possit  ?  Et  si  custodia  cjus  ad  cum 
pcrtincat ,  potest  (2)  .  Sed  et  si  interfuit  ejus  epistolam 
rcddere  ,  furll  liahebit  aclionem.  finge  cam  epislolam  fuis- 
se  ,  quGC  conlinchat  ut  ei  quid  rcdderetur  fieretve  :  polcst 
Jiabere  furti  aclioncm  :  vel  si  cuslodiam  cjus  rci  recopii  , 
vel  (3)  mercedem  pcrferendac  accepit  .  et  erit  in  hunc 
casum  simihs  causa  ejus  ,  et  cauponis  ,  aut  magislri  na- 
vis  :  nam  his  (zj)  damus  furti  actionem  ,  si  sint  solven- 
do  :  quoniam  pcriculum  rerum  ad  eos  pertinet. 


De  pignore.    1.  »5"/  dominus  rem  fructuario  ,  2.    Vcl 
commodalario  surripial. 


i5.  Paulus  lib.    5.  ad  Sabinum. 

CReditoris  cujus  pignus  subreptum  est  ,  non  credito  (5) 
tenus  intercst  ,  sed  omnimcdo  in  (6)  sohdum  furli 
agere  potest :  sed  et  pignoratitia  actione  id  quod  debitum 
excedit  (7)  dehitori  pra;slabit. 

5-  1.  Dominus  qui  rem  subripuit  ,  in  qua  ususfru- 
ctus  (8)  alienus  est  ,  furti  usufructuario  tenctur. 

5«  2.  Sed  eum  qui  (9)  tihi  commodaverit  ,  si  eam  rem 
subripiat  ,  non  icncri  fiirti  ,  placuisse  Poniponius  scripsil : 
quoniam  nihil  tua  ir.lrresset  ,  ulpote  cum  nec  commodati. 
ttncarls.  ergo  si  ob  (10)  aliquas  impcnsas  (juas  in  rcm 
commcdatam  fccisti  ,  retcntionem  (1 1)  cjus  habucris,  etiam 
cum  ipso  domino  ,  si  eam  suhripiat  ,  hahebis  furti  actio- 
ncm  :  quia  eo  casu  quasi  pignoris  loco  ca  rcs  fuit. 


De  his  qui  sunt  ulieni  juris. 
16.    Idkm  lib.   7.   ad  Sabinum, 

NE  cum  (12)  filiofamilias    pater    frirli     agcre     possit  , 
non  (ij)  juris  cont-litutio  ,  sed  natura  (i^)     rei  im- 
pedimento  est  :   quod  non  magis  cum  his  quos     in     pote- 
slate  liabemus  ,  quam  nobiscum  ipsi  agere  possumus. 
17.   UlpiAnls  hb.    39.   ad  Sabiniun. 

SErvi  et  fiiii  nosLri  furtum  cjuidem  nobis  faciunt  ,  ipsi 
autem  furli  non  (i5)  tenentur  :  neque  (^i(i)  enim  qui 
potcst  in  furem  staluere  (17)  necesse  habct  adversus  fu- 
rem  htigare  :  idcirco  nec  aclio  ei  a  Veteribus  prodita  est. 

5.  I.  Unde  est  quffisiium  ,  si  fuerit  ahenatus  vel  ma- 
numissus  :  an  furli  actione  teneatur  ?  Et  placet  non  (iB) 
tcneri  :  ueque  (19)  enim  actio  qua&  non  fuit  ah  inilio 
nala  ,  oriri  potest  adversus  hunc  furem. 

4-  Plane  si  manumissus  (20)  conlrectavlt  ,  dicendum 
erit  tcneri  eum  furti  judicio  :  quia  hodie  (21)  furtum 
lecit. 

5.  2.  Cum  autem  servus  ,  quem  emi ,  traditusque  mihi 
est  ,  a  me  redhihealur  (22)  ,  non  est  in  ea  causa  ,  ut 
perinde  habeatur  ,  atque  si  meus  nunquam  fuisset  :  sed 
[  et  ]  fuit  ,  et  dcsilt.  idcirco  dicil  Sabiiius  eum  ,  si  fur- 
lum  lecit  ,  in  ea  esse  causa  ,  ut  furli  ejus  nomine  is  ,  qui 
redhibuit  ,  agere  non  possit  :  sed  ct  si  non  possit  ,  alla- 
mcn  ralio  haberi  d  bet  cjiis  (2 3)  quod  fecit  ,  cum  redhi- 
hcri  coeperit  :   idque  aclione  redhibitoria  contineiur. 

5.  3.  Illud  quacsilum  cst  ,  si  cum  in  fuga  esset  servus, 
furlum  donjino  fecissct  :  an  oeque  posset  habcre  aclionem 
adversus  eum  ,  qui  in  potestatem  domiiii  non  regrcssum 
hona  fide  possidere  coeperil  ?  Movet  quaesiionem  ,  quod 
quamvis  possldere  servum  eo  (2^)  tempore  ,  quo  in  iuga 
rst  ,  videor  ,  atlamen  furti  actione  nou  (26)  leneor  ;  qua- 
si  non  (26)  sit  in  mca  potcslate.  quod  enim  videor  pos- 
sidere  ,  ad  usucapioncm  tantum  niihi  proficere  Julianus 
scribil.  Dicit  igilur  Pomponius  lib.  xvii.  ex  Sabino,  com- 
petere  furti  aclionem  huic  domlno  ,  cujus  ser\  us  in  fuga 
fuit. 

18.   Paulxjs  lib-   9.   ad  S^ibinum. 

QUod   dicitur  (27)  noxam  caput  scqui  ^  tunc  verum  cst, 
ul  quK  inilio  adversus  afiquem  nata  esl  ,    caput  no- 


(i)     Imo  non  potcst.  §.  5.  Inst.  per  quas  pcrsonas. 

(2)  Iiiio  non  jiotcsl.   5.   9.  Supr.  h.   t. 

(3)  Ita  iit  ob  id   qiiandoque  tcncaUir. 

(4)  /.   unic.  §.   4-   /"//'.  furti  adi^ersus   nautas. 

(5)  /.  87.  Jnfr.  h.   i. 

(6)  Jd  cst ,  in  rcm  ipsam  furto  ei  surreptain  :  idquc  aLscute 
dcbitore  vcl  non  parato  .igerc. 

(7)  '•   24-  5-    ^-  »^'"/'''-  (fe  pi^n. 

(8)  /.   20.   in  fm.  Infr.  h.   t. 

(9)  /.49.  I,{fr.  h.  t.  Pa.il.  2.  scnt.   3i,  $.   18. 

(10)  Vide  l.   20.   injin.  supr.  dc  adc/uir.  vel  amitt.  poss. 

(i  j)  Retcutio  datur  ob  inipcnsas.  /.  17.  i,i  f,n.  supr.  coivm. 
l.  20.  in  fm.  supr.  de  adquir.  uel  amitt.  poss.  l.  ult.  C.  ccmmo- 
dat.  I.  24.  5-  •"  uxcr.  suj^r.  soluto. 

(12)  /.  17.  /.  .02  5.  4.  Jnfr.  h.  t.  l.  7.  siq)r.  de  ohlii^at.  l.  i, 
C.  de  no.ral.  §.i-2.J,istdf  oblig.  qua:  cx  delicto. §.6. Jnst.de  noxaJ. 

(i3)  Addc  /.  1.  §.  I.  i,fr.  si  is  qni  test.  Imo ,  jniiscons  itiitio , 
non  natuja.  nam  inUr  pattcm  ,  ct  (iliiini  in  polostatc  positnm  po- 
tesl  cssc  dc  castrcnsi  p.ccnlio  aclio  ,  /.  4.  supr.  de  judic.  ut  ct  in- 
lcr  patrrm  ct  (ilium  ciiiaiicipatum  ,  si  venia  sit  pctita  ,  /.  3.  C. 
de  injus  vocand.  qiiod  minimc  forct,si  natura  csjct  impedimcnlo, 
qnia  ]iis  natnraR   nuitari   iion  potest.   5.  pen.   Jnst.  de  jure  natund. 

(i4)  An  patiia  piilcsi^s  ,  nt  vnlt  Accurs,  cui  ad.stiiiulatur  lcx  8. 
supr.  dc  in  jus  yocanaol  \><  [^si  id  c.sc :  scd  lamcn  vaturai  vocabu- 
io  potcst  ctiam  iniclii^^i  (  ,si  niios  speclcnuis  )  .illcclus  qni  uatura 
parentibus  cst  inditu.s.  /.  4.   C.  de  patria  potcstatc. 

(if,)  Vide  /.    16.  &'tq,r.  h.   t. 

(16)  Non  quod  faccre  ]in.s,siiinus  ,  conlinuo  ncccsse  est  ficri   :  in 


furcm  stnliicre  ]-)nssnnuis  ,  Don  tnracn  cogimnr  in  furcm   litigarc. 

(17)  Slatucrc  Lic  idem  est  qnod  animadvertere. 

(18)  /.    T.  §.   \.  J,fr.  si  is  qui  tcst.  Irao  tcnctur  ,  siquidcm  noxa 
cajHit  scquitur.  Paiil.   2.  scnt.  3i.  §.  9. 


(19)  /ciio  qiiK"  furli  tcraporc  nasci  doraino  adversus servura  pro- 
atuit ,  ea  non  incipit  nasci  ,  si  postea  per  cum  mauu- 
missns  fncril. 


prinm  non  potuit , 


(20)  /.  6.   C.  un  serciis  pro  suo  facto. 

(21)  Id  cst,  scrvus  statim  a  tcmpore  raanumissionis  furtiim  do- 
mino  faccre  pote.st.  de  liac  particula  vide  qure  uotavi  ad  /.  ^.^"^- 
Jifr.  de  iiijuriis. 

'(-2)  /.  67.   5.   3.  Infr.  h.  t. 

(2  3)  /.   23.  §.    1.  supr.  dc  additin. 

(24)  Paul.  2.  sent.  3i.  5.  uh.  ubi  vide  Cujac.  /.  i3.  /.  i.5. 
in  fn.  supr.  de  adqii.  i>el  aniitt.  poss. 

(2  5)  Inio  tcncor.  /.  27.  §.  3.  Supr.  ad  l.  Jqiiil.  Scrvus  ,  qui 
rst  in  fuf];a  ,  si  ab  nlio  non  possidefur  ,  vidctur  a  doniino  jiossidc- 
ri  ,  nec  lamcn  lcnctur  noxali  actionc  :  quia  cuin  in  sua  j^ote.stato 
iion  Irabet.  si  ab  alio  possidctur  bona  fidc  ,  doininus  lcnctur  no.\a- 
li :  quia  a  posscssore  recui:>erandi  scrvi  faciillatcm  babct ,  ct  tenelur 
in  boc  ,  vcl  ut  rccupcrct,  vcl  ccdat  actionibus.  /Equc  bonae  (idci 
tcnctur  ,  scd  iu  boc  (antum  ,  ul  scrvum  diraittat ,  et  dcdat  quoquo 
modo:  qune  dcditio  non  erit  inutilis.  Nara  dominum  vindicanlem 
repcllct  is  ,  cui  bonoc  (idei  possessor  scrviim  dedcrit ,  oflicio  judiris, 
vcl  cxccptionc  doli  raali ,  nisi  lilis  sestimationem  oHcrat,  addc  Cu- 
jac.  6.  ad  Jlfic. 

(q6)  /.  21*  §.  3.  .iiipi'.  dc  noxal. 

(27)  Yidc  /.  1.  in  Jin.  supr.  dc  priyat.  dclict. 


LIBER    QU  A  DB  A  G 

ceulis  sequatur.  ideeque  si  servus  tuus  furiuu:  niilii  fcce- 
ril  ,  cl  doiiiinus  ejus  cficclus  eum  vendidcro  (i)  :  uou 
posee  me  .igcre  cum  dcljiiore  (2)  Cassiani  pulaut. 

Dc  fomia  lihcUi.   5.   De  piguore. 
19.   LLPiA]NLS  lib.   4o'  a<l  Sabinum. 

IN  actione  fuili  sufljcit  rem  demouslrari  (3)  ,     ut  possit 
inteiligi. 

§.  1.  De  pondpre  autom  vasorum  non  (4)  Pst  nccrsse 
loqui.  Sufliciel  igiliir  ila  dici  ,  Luicem  ,  vel  discum  ,  vcl 
pateram.  Sed  adscribcnda  etiam  maleria  cst  ,  utrum  ar- 
gentca  ,   an  aurca ,  an  alia  cpiae  sit. 

§.  2.  Quod  si  quis  argenlum  inf^clum  (5)  pelat  ,  et 
massam  argentcam  dicere  ,  et  pondus  debebit  ponere. 

§.  3.  Signali  argenli  numerum  (6)  debebit  completti  , 
veluti  ,  aureos  tot  ,  plurcsve  furlo  ei  abesse. 

§.  4-  Ds  vesle  (7)  (juaerilur  ,  an  color  (8)  ejus  di- 
cendus  sil  ?  Et  vcrum  esl  colorem  ejus  dici  oportere  :  ut 
(]uemadmodum  in  vasis  dicilur  patera  auiia  ,  ila  el  in 
vesle  color  dicalur.  Plane  si  quis  juret  (9)  ,  pro  cerlo  se 
colortm  dicere  non  posse  :  remitli  ei  hujus  rei  necessitas 
debet. 

§.  5.  Qui  rem  pignori  dat  ,  eamque  sulnipit  (10)  :  fur- 
li  aclione  tenetur. 

§.  6.  Furlum  autem  rei  pignoralae  dominus  non  tan- 
tum  lunc  faccre  videlur  ,  cum  possidenli ,  sive  tenenli  cre- 
dilori  aufert  :  verum  et  si  eo  tcmpore  abstulerit  ,  quo 
non  possidtbat  ,  ut  puta  si  rem  pignoratam  vciididit  (n): 
nam  el  bic  furlum  eum  facere  conslat  :  el  ila  et  Julianiis 
scripsit. 

1.    Quibus  casihus  donvnus  furd  tenelur. 

20.  Paulijs  lib.  9.   ad  Sabinum. 

CUm  ses  pignori  datur  ,  etiam  (12)  si  aurum  esse  di- 
citur  ,turpiter  fit  ,  furtum  non  fit.  sed  si  datum  esl 
aurum  ,  deinde  cum  dixisset  se  ponderare  ,  aut  obsignare 
velle  ,  aes  subjccit  ,  furtum  fecit  :  rem  enim  pignori  da- 
lam  interverlit. 

§.  1 .  Si  bona  fide  rcm  meam  emeris  ,  eamque  ego  sub- 
ripuero',  vel  etiam  luus  (i3)  ususfructus  sit  ,  et  eam  con- 
trectavcro  :  tenel  or  libi  furti  actione  ,  et  si  dominus  rei 
sum.  scd  his  casibus  usucapio  quasi  furtivse  rei    non    im- 


ESIMUSS  EPTIMUS.  5;3 

pedietur  :   quoniam  ct  si  alius    subripiat    et  in    mea  pole- 
slale  revcrsa  rcs  luerit ,  usucapiebalur. 

Dc  fiirto  parlis.  fjuihus  casihus  est  fur  nianifcstus  ,  et 
ncc  manifcsius.  1.  De  errore  in  re  surrcpta.  5.  De  furto 
pnr/is.  7.  De  eo  qui  conclave  inlravit.  8.  De  furlo  par- 
'.is  ccl  totius.  9.  De  re  a  plurihus  surrepta  ,  (juam  !-i/'gH-  _ 
li  ;ollcre  non  potucrint.  10.  Differenlia  iiUer  actioneni 
furti  ,   ct  condictioncni  furtivam. 

21.   Ulpjanus  lib.   40.   ad  SaLinnm. 

\/U]garis  est  quastio  ,  an  is  ,  qui  (i^)  ex  acervo  fru- 
menti  modiuin  sustulit,  totius  rei  (i5)  furtum  faciet, 
an  vero  ejus  tantum  ,  quod  abslulit  ?  Ofilius  tolius  acer- 
vi  furcm  esse  putat  (16):  nam  et  cjui  aurem^iy)  alicuius 
tctigit  ,  iuquit  Trel>ali«s,  totum  eum  videri  tctigisse:  proin- 
de  et  qui  dolium  aperuit ,  el  iude  parvum  (18)  vini  ab- 
slulit,  non  lantum  ejus  ,  c|uod  abslulit  ,  verum  totius  Ti- 
dctur  fur  esse.  Sed  verum  esl  (19)  in  (20)  tanlum  eos 
fiirti  actione  teneri  ,  quantum  abslukrunt.  •j-  j>i[am  et 
si  quis  armariuMi  ,  quod  lollcre  non  polcrat  ,  ape- 
ruerit  ,  et  omnes  rcs  quse  in  eo  erant  ,  conlrectaverit , 
atciue  ita  discesserit  ,  deinde  reversus  unam  ex  his  ab- 
stulerit  ,  et  antequam  se  reciperet  cjuo  deslinaverat  ,  de- 
prehensus  fuerit  :  cjusdem  rci  et  manifeslus  ,  et  nec  ma- 
nifistus  fur  crit.  Sed  et  qui  srgetem  luce  (21)  secat  (22), 
et  contreclat  :  ejus  ,  quoJ  secat  ,  manilestus  (^3)  ,  et 
neo  (24)  manifestus  fur  est. 

§.  1 .  Si  is  ,  cjui  viginti  nummorum  saccum  deposuis- 
set  ,  alium  saccum  ,  in  quo  scit  iriginfa  esse  ,  errante  eo', 
qui  dabat  ,  acceperit  ,  putavit  aulem  illic  sua  viginli  es- 
se  :    teneri  furti  decem  (aS)  nomine  placet. 

§.  2.  Si  quis  ses  subripuit  ,  dum  aurum  se  subripere 
putat  ,  vel  conlra  :  ex  libro  \  Jii.  Pomponii  ad  Sahiuum  , 
[  aut  ]  minus  esset  ,  cum  plus  essst :  ejus  ,  quod  subri- 
puit  ,  furtum  committit  (26).   idem  Ulpianus. 

§.  3.  Sed  el  si  quis  subripuit  furto  duos  sacculos  , 
unum  decem  ,  aUerum  viginli  ,  quorum  alterum  suum  pu- 
tavit  ,  allerum  scit  alienum  :  profecto  dicemus  lantum 
unius  ,  quem  (27)  putavit  alienum  ,  furtuni  eum  facere. 
quemadmodum  si  duo  pocula  ahslulerit  ,  cjuoruni  allerum 
suum  pulavit  ,  alterum  scit  alienum  :  nam  el  hic  uuius 
fit  furtum. 


(i)     ^.37.  Supr.  de  noxal.  5-  6.  Inst.  de  noxal. 

(2)  Emptore.  Ciijac.  ad  l.  43-  supr,  de  pact.  et  12.  ohserv, 
iZ.  in  fn. 

(3)  Demonstratur  autcm  ,  si  nujnerus  cxprimitur.  /,  52.  5-  25, 
Infr.  h,  t.  non  tamen  perfccte. 

(4)  Imo  videlur  ncccsse.  l.   i,  5.  ^o-  Supr.  depositi, 

(5)  d.  §,  4o.  /.  6.  Sup7\  de  rei  i^indicat. 

(6)  Vide  /.  52.  §.  25.  Infr,  h.  t. 

(7)  d  l.  6. 

(8)  Colorcm  vestis  suhreplae  agens  furti  dicere  dcLet,  nlsi  jura- 
Terit  se  non  posse  colorcm  dicere, 

(9)  Adde  /.    i5.   §.   9.   Supr.  quod  vi.    " 

(10)  Vcl  vendit.  /.  6G.   Infr.  h.  t. 

(11)  d.  1.  G6. 

(12)  /.  36.  supr.  de  pisnorat. 
(i3)  /.   i5.  5.    I.  Supr.  h.  t. 

04)  Adde  /.  3.  in  fn.  infr.  de  incend.  Seneca  5.  controv.  5. 
Etiara  si  partcm  danini  dare  voluisti  ,  paiiem  noluisti  ,  in  tofura 
quasi  prudcus  dedcris,  fencndus  cs.  Ex  foto  enim  noluisse  dcbct  , 
qui  iroprudenlia  defenditur.  Si  faferis  scicnfcr  januam  inccndissc  , 
si  Hnum  tignum  pufa  ,  fola  domus  infelligcrclur  ex  parle.  Nec  cniin 
quisquam  omnia  inccndit  ,  icd  unam  aliquain  rcm  ,  ex  qua  surgat 
ni  onuiia  se  sparsurus  ignis.  Alqui  pars  domus  est  arl)or  ,  quae  in 
doino  est, 

(i5)  Id  est,   acervi. 


(16)  Et  male,  Infr.  h.  t. 

07)  Id  est  ,  si  autcm.  vid.  quae  notavi  ad  /.  3.  5.  i.  supr.  de 
adipiir.  <cl  amitt.  possess. 

(18)  Parum.   vulg.   IJal.  t  r     1. 

(19)  Imo  ,  non  videtur  vcrum.  /.   22.  in  fn.  Infr.   k.  t. 

(20)  ^.9.   Infr.  h.   t.  Imo  lolius.  /.  3.   in  fn.  Infr.  dc  incendw, 

(21)  Scgetcm  anfe  luccm.  vulgat.  Hal.  aiii  lcgunt  iioclu  :  aqua 
Ifcfionc  iion  abhorrcnt  quse  proxime  dicentur. 

(■'2)  De  scgetilnis  ca-sis  sic  Piin.  18.  cap.  3.  Frugcm  aratro  quae- 
sitam  furtim  noctu  pavisse  ac  secuisse  ,  pubcri  12.  labul.  legibus 
capitale  crat ,  suspensumque  Cercri  nccari  ji:bcbant  gravius  ,  quani 
boniicidii  convictnm  :  impubcrcm  Praetoris  arbitralu  vcrberan  , 
noxiamve  ,  duplionemve  decerni.  adde  et  eundem  Plin.  17.  cap.  1. 
el  de  scgetibus  sectis.  /.  27.  j.  25.  supr.  ad  l.  Jquil.  Paul.  2. 
sent.   3i.    ^.   21. 

(23)  Qiiia  deprebensus  ,  priusquara  rcm  dcferrct. 

(24)  Quia  prius  clam  contrectavit  ct  reccssat. 

(25)  Esf  enim  furtum  ,  quum  quis  ind.bitos  nummos  scicns  ac- 
cipit  ,  /.  18.  supr.  de  cond.  furtiv.  bic  autcm  creditor  ,  vcl  saltim 
dccrm  indebita  accepit.  •    •     j-    1    i 

(26)  Non  qiiia  solam  cogitalionem  auri  subnpicndi  lia]»ct  ,  sed 
quia  saltcm   <ts  siistulit.  .    . 

(27)  Qui  rcm  abquam  ut  suam  capit  ,  furtura  non  comnnttit, 
5.   I.  Inst.  vi  lon,  rapt. 


^..'  D     I     G     E     5 

§.  4.  Sed  si  ansam  (i)  in  poeiilo  suam  pulavit  ,  vtl 
v-re  luit :  tolius  (2)  poculi  emn  i'uiLum  facere  ,  Pompo- 
iiius  scripsit. 

§.  5.  Scd  si  de  navi  oncrata  fui-lo  quis  sexlarium  fru- 
meuti  tulerit  ,  utrum  lotius  oneris  ,  aii  vero  sjxlarii  tau- 
tiim  furtum  feceril?  iacilius  lioc  cjuajrilur  in  horreo  ple- 
no.  et  durum  est  diccre  lotius  iurtum  fieri.  Et  quid  ,  si 
cjslerna  (3)  vini  sit  ?  quid  dicet  ?  aut  aquae  (4)  cisier- 
iia  ?  (juid  deiude  ,  si  uave  vinaria  (5)  ,  ut  sunt  multse  , 
in  quas  vinum  effunditur  ?  quid  dicemus  de  eo  ,  qui  vi^ 
imm  liausit  ?  an  totius  oneris  fur  sit  ?  Et  magis  est  ,  ut 
ei  hic  non  totius  (6)  dicamus. 

5.  6.  Gerte  si  proponas  ,  in  apolheca  (7)  ampfeoras 
esse  vini  ,  easque  subiractas  :  siiigularum  furlum  fit  ,  non 
lolius  apothecffi  :  quemadmodum  si  ex  pluribus  rebus  mo- 
ventibus  in  horreo  (8)  reclusis  uuam  tuleril. 

§.  7.  Qui  furti  faciendi  causa  conclave  (9)  intravit  , 
iiondum  fur  est  ,  cjuamvis  furandi  causa  inlravit.  Quid 
ergo  ?  cjua  actione  teuebitur  ?  ulique  injuriarum  (10)  ,  aut 
de  vi  accusabitur  ,  si  per  (^im  introibk  (ii). 

§.  8.  Item  si  majoris  ponderis  quid  aperuit  ,  aut  refre- 
git  cj[uod  toUere  non  possit  ,  non  est  omnium  rerum  cum 
eo  lurli  actio  ,  sed  earum  tantum  ,  quas  lulit :  cjuia  to- 
tum  toUere  uon  potuit.  proinde  si  invoUicruui  (12)  ,  quod 
toUeFe  non  potuit  ,  solvit  ,  ut  contrectel  ,  deinde  coiitre- 
clavit  quasdam  res  :  (|uaaivis  siiigulas  res  cjuas  in  eo  fue- 
runt  ,  loUere  potucrit  ,  si  tamen  totum  involucrum  toUe- 
re  non  potuerit ,  singvdarum  rerum  quas  tulerit  ,  fur  est : 
caejerarum  non  est.  (juod  si  lotum  vas  toUere  potuit  :  di- 
cimus  eum  lotius  esse  furem  ,  Ucet  solverit ,  ut  singulas  , 
vel  quasdam  toUeret :   et  ita   [  et  ]  Sabinus  ait. 

^.  9.  Si  duo  phiresve  unumligiium  furali  sunl,  cjuod  (i3) 
singuU  toJlere  non  potueriut  :  dieenduai  est  ,  omnes  eos 
furti  in  snlidum  (i^)  leneri  ,  quamvis  id  contrectare  nec 
loUcre  solus  posset.  et  ita  utimur.  neque  enim  j3otest  di- 
cere  pro  parte  furtum  fecisse  singulos  ,  sed  lotius  rei  uni- 
versos :  sic  fiet  ,  singulos  furti  leneri , 


T     O     11     U     IM 

5.  10.  Quamvis  aulem  earum  cjuoq;ue  rerum ,  cjuas  qiis 
non  abstuUt  ,  furti  tenealur  :  atlaiiien  condici  ei  non  pu- 
lesl  :  idcirco  (juia  condici  ea  res  ,  quas  ablata  est  ,  potest. 
el  ita   [  et  ]   rompouius  scribit. 

]Jc  rc  fracta  ,  aui  rvpta.   1 .  Ve  arca  fracta  j 
ut  iiniones  toUantur.   1.  De  e.o  .^ 

qui  lancem  rasit. 
22.   Paulus  hb.   9.   ad  Sabinum. 

SI  quid  fur     frcgerit  ,     aut    rumperit  (i5)  ,     quod    non 
etiam  furandi    causa  contreclaverit :   ejus  nomiue  cum 
eo  furli  agere  nou   potest  (.16). 

^.  1.  Si  eo  consilio  arca  (17)  refracta  sit  ,  ut  uniones 
[  j)uta  ]  toUerentur  ,  hitjue  iurti  faci 'udi  causa  contre- 
ctati  sinl  :  eorum  tantummodo  furtum  factum  videri  : 
[  quod  ]  esl  verum.  nam  caeterre  res  cju.-b  seponuntur,  ut 
ad  miiones  perveniatur  ,  non  furti  faciendi  causa  coutre- 
clantur. 

5.    2.   Qui  lancem  rasit  ,  totius  (18)  fur  est  :     et    furli 
lenetur  ad  id  cjUod  domini  intercst. 
De  inipulerc. 
23.  Ulpiakus  lib.   4i-   ^d  Sabinura, 

IMpuberem  (19)  furtum  faccre  posse  ,  si  (20)  jam  doli 
capax  sit  ,  Julianus  lib.  xxii.  Digestorum  scripsit. 
Item  posse  cum  impubere  damni  (21)  injuria  agi  ,  quia 
il  furtum  ab  imjjubere  flt  :  scd  modum  esse  adhibendum 
ait  ;  nam  in  iulautes  id  non  cadcre.  nos  j^utamus  ,  cura 
impubcre  ,  culjjqp  capace  ,  Aquilia  (22)  agi  poase. 
"^"  ftem  vcrum  est ,  quod  Labeo  ail^  nec  ope  (23j  im- 
puberis  furto  facto  teneri  eum. 

N24.   Paulus  lib.   9.   ad  Sabinum, 
Ec  minus  etiam  condici  ei  j^osse  Julianus  scripsit. 
De  fundo  ct  his  (jucv  de  fundo  tolluntur. 
25.    Ulpiainus  lib.   4i-  ad  Sabinum. 

VErum  cst  quod  plericjue   (24)  probant   ,     fundi    furti 
agi  nou  posse. 
§.   1.  Unde   (juaeritur  ,   si  quis  de  fundo  vi  dejectws  sit, 
au  coudici  ei   possil ,  qui  dejecil  ?  Lal^eo  negat  ,  sed  Cel- 


([)     Feirunjinatione  vel  pliimbatura  juactain  poculo. 

(2)  Quia  ansa  feniiimnata  ceiiit  poeulo ,  vide  Z.  26.  5-  '•  siipr. 
de  adquir.  rer.  dom.  Idcoqiie  quanidiu  a  poculo  nou  est  separata  , 
qui  eam  lucri  caiisa  contrtclat  ,  furlum  committit. 

(3)  Cisterna  vini  ,  qnae  ct  lacus  vini  ,  in  /.  27.  ^.  ultirn.  supr. 
dd  L  Aquil.  cisternain  in  terra  dcfossam  ,  tcctono  inducere  ,  et 
ina'ustare  ,  inlus  forisque  solebant  ,  quod  ex  Suida  et  Xenophonte 
docet  Cujac.    10.   abs.  9. 

(4)  ]3£  qua  vide  l.   i.   ^.   4-  SU]>r.  de  fonte. 

(5)  Navis  vinaria  ,  de  qua  hscc  verba  Vari'oais  Accipienda  sunt : 
Navibus  vindeiuiam  condimns  ex  Insnla  Choa  et  Chio.  2.  de  re 
rustic.  in  princ.  Lazarus  Baifius  relert  se  Venetiis  vidisse  naves 
aquarias  ,  quibus  aqua  portabalur  ,  ut  ven,derctur  (ysternas  non 
fiabcntibus. 

(6)  Fuicm  cssc  scil.  in  princ.  supr.  h.  t. 

(7)  Apotlicca  ,  rcpositorium  ,  Aug.  lib.  de  opere  monachorum. 
i5.  Isidor.  5.  in  fin.  vini  ,  ut  Itic.  et  l.  12.  ^.  29.  et  34.  Snpr. 
de  instructo  lcgalo.  dicitur  et  nuiciu)n  qnarunjcunque  ;  hinc  aj)o- 
thtuarii  ,  qui  mcrcium  vilissimariiin  apolhccas  secum  dtfcrcutei  , 
certis  in  locis  ahquandiu  consisluut  cmptorcm  oiiericntcs.  /.  ij. 
infm.   C.  de  cohorlalibus.  lib.   12.  tii.  58. 

(8)  Horreis  vcleros  sokliant  varias  mcrces  includcrc  ,  l.  3.  5  '■«• 
supr.  de  (fficio  Praefect.  vigitnm.  l.  74-  supr.  de  coutrah.  einpt. 
l.  55.  supr.  locati.  qiiin  ct  \ina  ct  vasa  ,  unde  borrcum  viaarium 
dicitur  ,  /.  7.  supr.  de  instructo.  hinc  mcrccs  horreaticac  ,  et  hor- 
rearius,  qui  horrci  custodiani  liabct.  Hoirciim  proprie  cst  ,  in  quo 
est  fruinciiUim  :  idco  olim  f;.rrcum  a  farrc  dicebalur  ,  Fcstus  :  vel 
al)  horrciido  ,  Varro  4-  de  lingua.  vcl  (  ut  iln  potius  cst  lcgcndum) 
aii  liordco.  Addc  qu.-e  tlc  horrco  scripsi  ad  /.   7.  supr.  de  iiistr. 

(9)  CoiKlavia  ,  a-uvotKix  -,  loca  dicuntur  ,  quae  una  cJ.ive  cLui,- 
duulur  ,  Festus.  gemina  toncIa\la  aj  ud  Aanou,  /.    7.    de    Hhl^uu. 


ct  Apuleius  2.  de   Jsino  :  Conclavc    quuddam    obseratis   llminlbus 
uml)rosum  demonstra\  it. 

(10)  /.   23.    Infr.  de  injur. 

(11)  Introiv:t.    IIul.   intraverit.   vulgut. 

(12)  luvolucrum  quo  vcstts  involvunlur,  Varro  4-  de  Ung.  ct 
alia  qusevis.  liinc  Cic.  11.  de  nat.  Ciypci  causu  involacrum  ,  va- 
gina  gladii  dicitur  :  et  yolncrum  tiKtiu.*  ,  quod  fit  volumen  (jlossis 
Grrecis  et  Latinis  ,  /a  serpilieje  ,  toiiette. 

(i3)  /.   5i.   infn.  supr.   ad  l.    JquU. 

(i4)  /.    ;•  in  Jin.  supi:   de  jurisJict.   l.   6.  infr.  arbor.  furt. 

(i5)  Ilui>^ril.  i'ulg.  Hal.   i.   21.   ^.  8.  supr.  h.  t. 

(16)  (^>uia  furlum  non  iit  soh  animo  sinc  contrcctationc.  /.  i. 
^.  I.  /.  21.  5-  ;•  supr.  h.  t.  l.  5j.  5-  '9-  i>\fi"-  h.  t.  l.  3.  §.  li. 
sitpr.  d^  ucqu.  cc/  amilt.  poss.  l.  53.  in  fin.  infv.  ds  verboi.  sign. 
^.    11.  vers.   opc.  Inst.   dc  vblig,  <fuce  ex  ilelicto. 

(17)  Arcain  inde  dictain  putat  Varro  ,  quod  arcentur  fnrcs  ea 
clausa.  4^  de  lingua.     . 

(18)  Si  slrictum  jus  iutucbere  ,  nou  id  ,  quod  sequum  lonum^uc 
o^t.  /.21.  supr.  h.  t. 

(i()}  Dixi  ad  Lcjcm    12.   Tabul.C.  i8.//i5t.£/e  oblig.quxex\d.licto. 

(20)  j-Etatis  habctur  ratlo  in  dclictis.  /.  .j-  5-  ^^-  ^'H"'-  ^^  doli 
inali  ct  metus  cxc.pl.  /.  i6.  ^'  3.  in  fn.  Infi .  de  paenis.  l.  111, 
Infr.  de  irg.  jur.  l.  7.  C.  de  panis.  j.  18."  Tiist.  de  obl.  qua  ex 
deiicto. 

(■21)  Disi  in  oratioiie  pro  Roscio  Comcedo. 

(22)  /.  5.  5-  '^-  infn.  Supr.  ad  /•  Aqud. 

(uj)  /.  90.   in  fn.  Infr.  h.  t. 

(24)  Iiuniobilis  rci  nomine  furti  agi  non  potcst,  ut  hi.-.  ct  /.  iS. 
Supr.  de  usiii^.  /•  I.  C.  vi  bon.  rnpt.  Fundi  tamen  furtuni  ficri 
pos,-e  pulavil  Sabinus  , /.  .38.  in  ftn.  supr.  di  v  Mipiit.  M.  GeMius 
11.    f.   7.   iiist.  dc   usucap. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  11  A  G  L  S  1  :u  r  S  S  E  P  T I  i\I  U  S. 


sns  pntal  posse  condioi  (i)  posscssioncm  :     qiicuiadmoclum 
potest  re  ^niobili  subrepta. 

^.  2.  [  Eorum  qiuT  de  fundo  tolluntur  ,  ulputa  ]  ar- 
borum  ,  vel  l.fpiduni  .  vel  arenae  ,  vel  frucluum  (2)  , 
quos  quis  fraudandi  (3)  animo  decerpsit  ,  ftirti  agi  pos- 
se  nulla  dubitatio  est. 

De  apilms.    i.   Dc  cohno. 
26.   Pallus  lib.   9.  ad  Sabinum. 

SI  apes  (4)  fera?  in  ar])ore  unidi  tui  apes  feccrint  ,  si 
quis  eas  vel  favum  (5)  abslulerit  ,  eum  non  tcneri 
tibi  furti  :  quia  non  fuerint  (uae  :  easf[ue  conslat  capla- 
rum   teira  ,  mari  ,  ceelo  nuniero  esse. 

5.  1.  Item  constat  colonum  (6)  qui  (7)  nummis  co- 
lat  ,  cum  eo  f|ui  fructus  (8)  slantes  subripuerit  ,  actu- 
rum  fiuli  :  quia  ut  primum  decerplus  esset  ,  cjus  esse 
ccepisset. 

De  lahulis. 
27.  Ulpianus  lib.   4i'  ad  Sabinurrr. 

QUi  labulas  (9)  vel  cautiones  amovet  ,  furti  tenetur  non 
tanluni  pretii  ipsarum  tabularum  ,  verum  ejus 
|_  quod  (10)  interfuil  :  quod  ad  aestimationem  refertur  ejus  ] 
summse  quaj  in  liis  tabulis  coutinetur  :  scilicet  si  lanti  iu- 
terfuit  5  utputa  si  cJiirographa  aureorum  decem  tabulse 
fuerint  ,  dicimus  hoc  duplicari.  Quod  si  jam  erant  ina- 
nes  (ii)  ,  quia  soiutum  proponebatuT  :  uuncpid  ips.nrum 
(antum  tabularum  pvetii  vidcatur  esse  acstiniatio  facienda  ? 
quid  enim  interfuit  luijus?  Sed  potest  dici  ,  cjuia  non- 
nunquam  debilores  tabuhis  sibi  restitui  petant  ,  quia  non- 
nunquam  calumniautur  ckbilores  ,  quasi  (12)  indebilo  so- 
luto  ab  his  :  interesse  crcditoris  labulas  habere  ,  ne  forle 
controversiam  super  ca  re  pa(ia(ur.  •^  Et  generaliter  di- 
cendum  est  ,   [  in  ]   id  quod  interest  duplari. 

^.  I.  Inde  po(est  quacri  ,  si  quis  cum  alias  probatio- 
nes  (i3)  ",  menseque  (i^)  scrfpturam  baberet ,  chirograpiii 
ftirtum  passus  sit  ,  an  a^sliraari  duplo  chirographi  cpanti- 
tas  debeat  :  et  nunquid  ncn  ,  quasi  nihil  intcrsit.  quan- 
tum  enim  iriteresl  ,  cum  possit  dcbitum  aliunde  prob;ire  ? 
quemadmcdum  si  in  binis  tabulis  instrumentum  scriptum 
sit  :  nam  nihil  vidc(ur  deperdere  ,  si  futurum  est  ,  ut  alio 
ehirogriipho  salvo  securior  sit  credilor^ 


573 


5-  2-  Apoclia  (i5)  quoque  si  faerit  subrepta  ,  a^que 
dicendum  cst  fur(i  ac[ionem  in  id  quod  interest  locum 
habcre  :  scd  nihil  [  miJii  ]  vide(ur  inteiesse  ,  si  sint  et 
alia;  probationes  solula;  pecuni». 

§.  3.  Sed  si  quis.non  amovit  hujusmodi  inslrumenta  , 
sed  interlevit  (16)  ,  non  (an(um  furti  ac(io  locum  liabet, 
veium  etiam  Legis  Aquiliae  :  nam  riipisss  videlur  ,  qui 
coiriipit. 

28.   Paulus  lib.    9.   ad  Sabinum. 

SEd   si  suliripuit  prius  quam  delcat ,  lanto  (17)  tenetur, 
([^uanti  domini    iuleifuit    uon    subripi  :     deleudo    enim- 
niliil  ad  poenaiu  adjicit. 

29.    Ulpiajnus  lib.    4i-    ad  S;ibinum. 

HOc  aniplius  et  nd   exhibendum  agi    polcst  ,     et  Intei-- 
dicto  Quoruni   (18)  bonorum  agi  pcterit  , 
S3o.   Ideh  lib.   9.   ad  Sabinum. 
I  hereditariae  tabulas  deletae  sint. 

3i.    Jdem  lib.   4i-   ad  Sabinum. 

SEd  et  si  imagincm    quis  [  vel    librum  ]  deleVerit ,    et 
hic  tenetur  damno  (19)  injurise  ,  quasi  corruperit. 
^.    I.   Si  quis  tabulas  instrumentorum     Pieipublicae  mu- 
nicipii   alicujus  ,  aut  subripuerit  ,  aut  interleverit  ,   Labeo 
ait  furti  eum  teneri.   -j^  Jdemcpe  scribit  et    de  caeteris  re- 
bus  publicis  (20)  ,  deque  societatibus  (21). 

32.   Paulus  lib.  9.   ad  Sabinum. 

OUidam  tabularum  Juntaxat  aestimalionem  faciendam 
in  furti  actione  existimant  :  qua  (22)  si  judici,  apud 
qucm  furti  agntur  ,  possit  probari  quantum  debitum  lue- 
rit  ,  possit  etiam  apud  eum  judicem  eadem  probare  ,  apud 
c[uem  pecuniam  petat  :  si  vero  in  furti  judicio  probare 
non  potest  ,  ne  illud  quidem  posse  ostendi  ,  quanli  ejus 
intcrsit  T^S)  :  sed  potest  post  furtum  factum  tabulas  nan- 
ctus  esse  actor  ,  ut  ex  eo  probet ,  quanti  (2^)  sua  inler-* 
fuerit ,  si  tabulas  nanctus  non  esset, 

5.  I.  De  Lege  Aquilia  major  quaestio  est  ,  quemadmo- 
dum  possit  probari  (25)  quanti  ejus  intersit  ?  nam  si  pc- 
tcst  alias  probare  ,  non  patilur  damnura.  Quid  ergo  ,  si 
fortc  pccuniam  sub  (26)  conditione  credidit  ,  et  interim 
testimonia  ,  cjuorum  probationem  habeat  ,  qui  possunt 
morj  pendente  conditione  ?  aut  puta  me  petiisse  creditum, 


(0     /.  2.  supr.  de  condictione  miiciaria. 

(2)  /.  26.  in  fn.  l.  G7.  5.  5.  Infr.  h.  t.  l.  27.  5.  25.  mpr. 
ad  lcg.  Aquil.  /.7.5.  5.  supr.  qucd  i^i  aut  elam. 

(3)  Furaneli.  yulgal.  Hal. 

(4)  /■   5.  5.  3.  supr.   de  adq.  rer. 

(5)  d.  S-i.  '  ^ 

(6)  /.   82.  5.    j.  infr.  h.  t. 

(7)  Colonoriim  alii  luiinBiis  colunt  ,  ut  hic.  vel  ad  peciiniam 
numeratam  ,  ut  /.  25.  5.  6.  supr.  hcati.  alii  partil.iis  ,  quod  vi- 
dchcet  m  pecuaia  racrccdem  locatoribus  non  prrestent ,  sed  partcm 
Jructuum  :  unde  partiarii  coloni  ,  rf.  S.  6.  partiaria  uecora  inde  di- 
cuntur.  /.  8.   C.  de  pact. 

(8)  /.  25.  infm.  Supr.  h.  t. 

(9)  /.32.  Infr.  ct  l.    i5.   €.  h.  t. 

(10)  /.  28.  /.  32.  infn.  pr.  Infr.  h.  t.  l.  10.  $.  3.  Supr.  de 
edendo.  l.  41.  Supr.  ad  l.  Jqu.  Paul.  2.  sent.  3i.  ^.  22.  j5. 
Ecl.  ex  hb.  60.   tit.    J2.   c.   26. 

(11)  Inancs  tabulae  dicuntur,  quoties  solutum  est  debitum.  /.  18. 
supr.  ad  exhib. 

(12)  Al.  quasi  dc  indebito. 

(i3)  Probabatur  pecunia  dafa ,  numerataquc  inlcr  csetera  per  men- 
sse  scripturam  ,  ut  hic.  de  quo  ecnere  probationis ,  el  aliis  ,  v.  i3. 
Gell.  2.  et  Instit.,de  lilerarum  ohli^. 

(14)  Mcnsse  ,  vuls.  Hal.  quain  sciiptui-am  Basilica  ita  verlunt  , 
Xj  7»  ^paTi^j^ij  li  n  fluvsia-sv  iyy'^a.(j>>v-  Mcnsae  cujus  bic  fit  mcn- 
Uo  ,  ea  ratio  est.  Argciilarii  meufas  cum  sere  in  foro  posilas  Jui- 
Ltbaiit  ,  apud  eos  \  ecunlse  dcpontbsiitur  ,  vendcJjanlur  ;  pcr  arg(n- 


tarios  Romani  etlam  cHiebant  ,  crcdebant  ,  atc[ue  etiam  foenorJ  oc- 
cupabant  ,  omnia  deniqne  per  eos  exercebant ;    deque   liis    omnibus 
argcntarii  conficiebant  rationes  :  ex  eorum  scriptura  nasccbatur  obli- 
galio.   vid.  Cujac.   ad.  l.   27.  supr.  de  pactis.  et  Nc^'.    ]36. 
(i5)  Eclog.  ibid.  vid.   /.  ultim.  ^.  2.  supr.  de  cond.  indeb. 

(16)  /.  28.  /.  29.  /.  3o.  /.  3i.  /.  32.  infr.  h.  t.  l.  41.  supr. 
ad  l.  Jquil.  l.   10.  in  fin.  supr.  de  edendo. 

(17)  Tanti  tenetnr.  s^ulg. 

(18)  Interdictum  quorum  bonorum  intcrdum  de  singulis  rebua- 
redditur  ,  ut  hic.  v.  quae  not.  ad  /.  1.  ^.  i.  supr.  qucruni  bonor. 
V.  Oldend.  class.   2.  act.    i.  n.  6. 

(19)  Id  est  ,  Lege  Aquilia. 

(20)  Civitatum. 

(21)  Socius  socio  furti  tenetur  ,  si  quld  societatis  ei  subiipuerlt. 

(22)  Quia.   Goth.  Ad  banc  1.  vide  Auguslin./.  i.  emend.  c.3.  S.  L. 

(23)  Adde  /.   27.   supr.  h.  t. 

(24)  /•    10.  §.   3.  supr.  de  edendo. 

(25)  Probari  id  quod  inlere.^t  certis  modis  potest,  wi  7«c.  An  alii 
sunt  niodi  quam  bic  enTimcrali  ,  et  in  /.  argeniarius.  lo.  ^.  cuin 
autcm.  3.  supr.  dc  cdendo  ?  Non  sunt  alii  in  Lege  Aquilia,  ii  in 
eo  damnum  culpa  datuin  esse  dicetur  ;  secus  ,  si  furtuni  factum 
aut  damnum  datuni  dclo  :  tunc  euim  probalo  furto,  id  quod  inter- 
est  per   juramentum  jiobatur.   Bart.  hic. 

(26)  Quotics  dcicliim  esl  instiumcntum  ,  in  quo  dtbitum  cst  con- 
dilionale  ,  utrum  in  lolr.m  agi  pos.sit,an  vcro  fieri  ttalim  debeat 
cxecutio  ?  vidc  in  /.  si  quis  testumevlum.  i\\.  I.  4^.  svpr.  ad  l. 
Aquil.  Bart.  in /.  locum.  3.  5>  coudemnatio,  11.  Sup-  de  tah  e-xhih. 


5-..G 


D     I     G     F.     S     T     O     R     U     ISI 


el  ffuia  tcsles  et  slgnalores    qul    rein    commuiiissenl  (i) 
«tEsenies  non  Iiaberem  ,  vlclum  rcm  amisisse  :    nunc  ve- 
1)      cum  furti  agam  ,  eoruui  memoria  ,    et    pra^senlia  ad 
fidem  crediic^  pecuniae  uti  possum. 

De  tulore  vel  euratore. 
33.   Ulpianus  lib.   ^i.   ad  Sabinum. 

TUtor  administrationcm  quidem  rerum  pupillarium  ha- 
bct  ,  intcrcipiendi  autem  polestas  ei  non  datur.  et 
ideo  si  <{uid  furaudi  animo  amoverit  (2)  ,  furtum  facit  , 
nec  usucapi  res  potcsl :  sed  et  furti  aclione  teuelur,  quam- 
vis  et  lutelaj  agi  cum  eo  possit.  -j-  Quod  in  tutore  scri- 
ptura  est  ■,  idcm  erit  et  in  curatcre  adolescentis  (3)  , 
cielerisque  (4)  curatoribus. 

.     I)e  furto  manifesto  ,  vel  non  manifeslo. 
34-   Paulus  lib.   9.   ad  Sabinuiu. 

IS  qui  opem  (5)  furtum  facienti  fert  ,  nunquam  mani- 
festus  est  :  iiaque  accidit  ,  ut  is  quidem  qui  opem  tu- 
lit  ,  furti  nec  manifesti  5  is  autem  qui  depreiicusus  (6) 
est  ,  ob  eandcm  rem  manifesti  teuer.tur. 

35.   PoMPONius  lib.    19.   ad  Sabiuum. 

SI  quis  perferendum  (7)  acceperit  ct  scierit  furtivum 
esse  :  constat  ,  si  depreliendatur  ,  ipsum  duntaxat  fu- 
lem  n)anifestura  esse  :  si  nescierit  ,  neuirura  (8)  :  hutic 
quia  fur  non  sit  •,  furem  (9)  ,  quia  deprehensus  non  sit. 
^.  i.  Si  unus  servus  liias  hausisset  et  abslulissct  ,  al- 
ter  hauriendo  deprcbensus  esset  ,  prioris  nomine  nec  ma- 
Jiifesti  ,   [  aUerius  mciuifesli  ]  teneberis. 

Dc  eo  qui  serco  perswisit  ,  ut  fvgevet.  i.  De  eo  qui 
filio  ,  i>el  servo  tel  uxori  opein  tuUt.  2.  De  fugitivo  cuni 
"^rehus  aufugieute.  3.  De  senns  sili  inviceni  fugatn  persua- 
cknlibus  et  aufigientibue. 

3(i.   Ulpia-nus  lib.  4i-   ad  Sabiiium. 

QUi  servo  persuasit  (10)  ut  fugeret  ,  fur  non  est. 
nec  (n)  enim  qui  alicui  malum  consilium  dedit, 
lur.tum  facit :  non  mngis  quam  si  ei  persuasit  ,  ul  se  prae- 
cipitel  aut  manus  sibi  inlerret  :  haec  euim  furli  non  ad- 
mitiuut  actionera.  Sed  si  alius  ei  fngam  persuasorit  ,  ut 
ab  alio  subripiatur  ,  furti  lenebitur  is ,  qui  persuasit  :  qua- 
si  ope  (12)  ,  consiiio  ejus  furtum  factum  sit.  -^  Pius  Pom- 
ponius  scripsil  euui  qui  persuasit  ,  quamvis  interim  furii 
uon  teueretur  ,  tuuc  (i3)  tamen  incipere  teneri  ,  cum 
quis  fugitivi  fur  esse  coeperit  :  quasi  videatur  ope  ,  con- 
siho  ejus  furtura  faclum. 

%.    I.  Item  placuit  ,  eum  qui  (i^)  fiho    vel  scrvo,  vel 


uKori  (i5)  opem  fert  ,  furtum  facicntibus    (16)  ,   furti   lc- 
nn-i  ;  qiia  nvis  ipsi  farti  actione  non  conveniantu^. 

§.  2.  Idem  Poinpouius  ait  ,  si  cum  (17)  rebus  aufuge- 
rit  fagitivus,  posse  furli  actione  soliicitatorem  couveniri  re- 
rum  nomine  :  quia  opera  ,  consiham  contrectatori  tuUt  : 
quod  et  Sal)inus  significat. 

§.  3.  Si  duo  servi  invicera  sibi  persuaserunt  ,  et  ambo 
siraul  aufugerunt  :  aher  aherius  fur  non  est.  -^-  Quid 
ergo  ,  si  iuvicera  se  celaverunt  (18)  ?  fieri  enira  po- 
tes  ,  ut  invicera  fures  siut.  et  polest  dici  alteruni  ahe- 
rius  furem  esse  :  qucmadmodum  si  ahi  singulos  subri- 
puissent  ,  tenercnlur  ,  quasi  aUer  aherius  noraine  opem 
iulisset  ;  quemadmodum  rerum  quoque  nomiue  leneri  eos 
fi.rti  ,   Sabiuus  scripsit. 

De  eo  qui  pavonem  mansuelum  persecutus  est. 

37.    PoMPONius  lib.    19.   ad  Sabinum. 

SI  pavonem  meum  mansuetum  (19)  cum  de  domo  mea 
elFugisset  ,  persecutus  sis  ,   qu  lad  is  (20J    perit  ,  age»- 
re  tecum  tiirti  iia  potero  -  si  aliquis  eum  habere  coeperit. 

De  filiojamilias  surrepto. 
[  Paulus. 

ST  fihusfamihas  subrepttis  sil  ,    patrem  (21)  habere  fur- 
ti  actionem  palara  esl  (22).  ] 

De  matre  filii  subrepti.    1.   De  libcris  personis. 

M38.   luF.M  hb.  9.   ad  Sabinum. 
Ater  (23)  fxhi  subrepti  furli  actiouem  non  habet  (24). 
§.    1.   Liberarum  personarum  nomine    licet    furli     actio 
sil  5  coudictio  tamea  nusquaui  csl. 

De  meretrice. 
39.   Ulpianus  lib.   4'-  ad  Sabinura. 

\/"Erum  est  ,  si  meretricem  (20)  alienam  (2G)  ancillam 
rapuil  quis  vel  cel.ivil  ,  iiatum  non  esse  (27)  :  nec 
£nim  faclum  qua^ritur  ,  sed  causa  (2B)  faciendi  :  cansn 
autem  faciendi  Jibido  fuit  ,  non  furtum.  f  Et  ideo  ctiam 
eum  ,  qui  fores  (29)  incretricis  eilregit  hbidinis  causa  ,  rt 
fures  non  ab  eo  inducti  sed  alias  ingressi  meretricis  rea 
egesserunt  (3o)  ,  furti  non  teneri.  -j-  An  lamen  vel  Fai>i.i 
teneatur  qui  suppressii  scorlura  iibidiuis  causa  ?  Et  nou 
puto  teneri.  et  ita  etiam  ex  facto  cum  incidisset  ,  dixi. 
hic  enim  luipius  facit  ,  quam  qui  subripit  :  sed  sccuni 
facii  ignomiuiam  compensal.  certe  fur  nou  esl.     ' 


())     Comraunire  disit  :  ut  alLbi ,  cificerc  volutitalcin.  l.    dictan- 
tibus.  22.    C.  de  testain. 

(2)  l.  2.  supr.  de  tutel.  et  rationih. 

(3)  Puberis. 

(4)  FuriosoriDn, 

(5)  Hoc  quid  sit  ,  v.  l-  5o.  5-   i-  i'\fr.  h.  t.  §.    11.  vcrs.   opc. 
Instit.  dc  ohl.  qucB  ex  deliclo. 

(6)  Cuin  ipsa  rc. 

(•;)     l-  i4-  5-  9-  «"/"-•  ''•.  '•  l   .7-  C.  h.  t. 

(8)  Id  cst ,  ncque  cuin  qui  accepit  pcrfcicndum,  nequc  is  qui  dcdit. 

(9)  Ilaloander  lcgit.  illum  :   Mii  .,    iHum  non  csse  maaiioitum 
fiucm.  S.  L. 

(10)  l.  62.  infr-  h.  t. 

()i)  5-    'I-  ''ifn    In^t.   de  oblig.  quce  ex  ddicto. 

(12)  /.   5o.  ^.    I.  infr.  h.  t. 

(i3)  /•   53.   infn.  infr.  de  verh.  si-^n. 

(i4)  5.    J2.   lliU.  de' oblig.  qua:  cx  delicto.   35.  Eclog.  ex    liLro 

r.c  ttt.  12.  c.  34. 

(..'■>)  /.  52.  infr.  h.  t. 

(iG)  Imo  uxor  furtun)  non  facit.  /,    j.  /.  2.  /.  21.    j.    i.    supr. 
trrum,  aniot. 


('?)  ^-  qu^E  scripsi  ad  tii.   C.  ad  l.  Ful.  de  plagiariis. 
(iS)  Addc  /.  4.   in  /in.   C.  h.  t. 

(19)  Alias  pavoiaum  fcra  cst  natura. /.  5.  5-  5.  Supr.  dcacquu:  rer. 

(20)  Id  cst  ,  ila  ut  pcrcat. 

(21)  Abcst  hic  vcraic.  in  Florcntinis. 

(22)  /.    14.   5-    '3.   supr.  h.   t.  5.   9.   Instit.  de  obl.  quceex  dtlici. 

(23)  Aliud  in  patrc.  /.  i^.  5-  '^*  *"P"-  /'•  '•  5-  9-  ■'"*'•  ^'^ 
obl.  (fucE  ex  dclicto. 

(24)  Imo  hubcrc  vidctur.  /.  55.  ,?.    i.  snpr.  dcfdeicoinm.lHert. 

(25)  Aliud  in  non  mcrctricc.  /.  82.  §.  t.  Infr.  h.  i.  Eclog.  60. 
tit.  6.  c.  77.  In  titulo  v.-fi  vo^jrsvaviwj  ,  dc  ancilla  :  non  mcretri- 
ce  agitur. 

(26)  Quid  ,  si  quis  ancillne  snx  nascetur  ?  utiquc  si  uxaicm  ba- 
bct ,  Gra;ci  vohmt  cum  vcrbcril)us  aflici  ,  et  ancillx  prctium  fisco 
inferri.   60.   Eclog.  til.  irioi  iropviviv -.»>•:■  c.   76.  6.  liarin.  3. 

(27)  Imo  cst.  Paul.   2.  sent.  3i.  5-    '»• 

(28)  Causa  facicudi  ,  nou  factum  ,  inspicitur. 

(29)  /.  53.  infr.  h.  t,  §.  u.  ycisic,  sed  si  quid.  lifstit.  de  ohl. 
qucr  ex  dclicto. 

(30)  Ejccorunt. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S  I  il  U  S  S  E  PT  I  M  U  S. 


577 


De  comm  dato.   De  eo  qui  iiwiio  domino  uiiiur. 
^o.  Padltjs  lib.   9.   ad  Sabiriuui. 

QUi  juineula  sibi  comraodala  lougius  (i)  duxerit,  alie- 
nave  (2)  re  in\ito  domino  usus  (3)  sit  ,  furtuiu 
facit. 

De  caplivitale  et  poslliniinio.    i.   De  arrogatione. 

2.    Quanidiu  durat  jurii  actio  .^  et  in  quem 

compclit.   3.  Vc,  captivitate  et 

poslliniinio. 

4i.  Ulpianxjs  lib.   4i-  ^^  Sabinum, 

^I  cum  quis  in  (4)    bostiura  pole;lule  essct  ,  furtum  ei 

»3  factum  sit ,  et  poslliminio  (5)     redicrit  :    polerit   quis 

dicere  eum  furli  babere  actiouem. 

§.  I.  Adrogatorem  (6)  posse  furli  agere  ,  scilicet  ojus 
furli  nomine  ,  quod  faclum  est  ei  (7)  ,  quera  adrogavii, 
antequam  [  eum  ]  adi-ogaret  ,  certum  est  :  cseteruni  [  si  ] 
poslea  ,  nulla  eiit  dubilatio. 

§.  2.  Quamdiu  vivit  is  ,  qui  furtum  fecit ,  non  perit 
furti  actio  :  aut  (8)  enim  sui  juris  est  is  ,  qui  furlum 
fecit  ,  et  cum  ipso  aclio  est  5  aut  alieni  (9)  juris  esse 
coepit  ,  et  actio  furli  (lo)  cum  (11)  eo  est  ,  cujus  potc- 
stati  subjeclus  est  :  [  et  hoc  est  ]  ,  quod  dicitur  ,  Noxa 
caput  sequitur. 

§.  3.  Si  quis  post  noxam  admissam  boslium  seivus  fue- 
rit  factus  ,  videndum  est  ,  an  extinguatur  aclio  ?  £t  Pom- 
ponius  scripsit  extingui  actionem  :  et  si  fuerit  reveisus 
posdiminio  (12)  ,  vtl  quo  abo  jure  ,  lenasci  cam  actiouem 
debere  :  et  ila  ulimur, 

De  eo  ,  quod  in  navi  periit.    1.   De  manumissione. 
42.   Paclls  lib.   9.   ad  Sabinura. 

SI  servus  navem  exerceat  non  (i3)  A'oiunlale  domiui  , 
de  60,  quod  ibi  perit  ,  vulgans  (i^)  formula  in  do- 
minum  danda  est:  ut  quod  alter  adiuisil ,  uunlaxal  cle  pe- 
culio;  quod  ipse  exercilor  ,  adjiciatur  ,  ut  noxpe  dederet. 
"Y  Igitur  si  manumissiis  sil  ,  persecutio  quidem  in  pe- 
culio  manebit  adversus  domiaum  intra  annum  :  noxa- 
bs  (i5)  ipsum  sequelur. 

5.  1.  Interdum  et  manumissus  ,  et  qui  eum  manumi- 
sit  ,  ob  fuiium  tenetur  ,  si  ideo  manumisit,  ue  furti  cum 
eo  agi  possit  :  sed  si  cum  domino  actum  fuerit  ,  ipso  ju- 
re  manumissum  Jiberari  Sabiuus  respondit  ,  quasi  deci- 
sum  sit. 


De  falso  credilore.  1.  De  falso  procuratore.  2.  Dc  de- 
legridone.  3.  De  niendacio.  4-  De  eo  ,  qui  alienum  quid 
jacens  suslulit  ,  9,  'euptTp*  petit.  10.  De  re  ,  quaiii  do- 
minus  jccit.  11.  De  jactu  ex  nave.  12,  Si  furtuni  pas- 
sus  nanciscutur  donuniuia  parlis  ,  vel  usuinfructwu  in  ser~ 
i>o  qui  furluin  fecit. 

43.  Ulpianus  lib.   4i,  ad  Sabinura. 

FkXiw?,  creditor  (  hoc  (16)  est  is  ,    qui  se  simulat  (17) 
cred.lorem  )  si  quid  acceperii  ,    furlum    facit  ,     nec 
nummi  ejus  fient. 

§.  I.  Falsus  procurator  (18)  furlum  quidem  facere  vi- 
detur.  Sed  Neratius  videndum  esse  ait  ,  an  bsec  senlen- 
tia  cum  distinctione  vera  sit.  ut  si  bac  meute  ei  dederit 
nummos  debitor  ,  ut  eos  creditori  perferret ,  procuralor 
autem  eos  intercipiat  ,,  vera  sit  :  nam  et  raanent  (19)  nura- 
mi  debitoris  ,  cum  procurator  eos  non  ejus  nomine  acce- 
perit  ,  cujus  eos  debilor  fieri  vult  5  et  invito  domino  eos 
conlreclando  sine  dubio  furtum  facit.  quod  si  ita  det  de 
bitcr  ,  nt  nurami  procuratoris  fiant  ,  nullo  modo  eum 
furtum  facere  ait  ,   voluatate  doniiui  eos  accipiendo. 

§.  2.  Si  is  ,  qui  indebitum  accipiebat  (20)  ,  delegaviJ- 
rit  solvendum  (21)  ,  non  erit  furti  actio  ,  [  si  ]  cum  eo 
absenle  solutum  sit  :  costerum  si  prsesente  ,  alia  causa  esi, 
et  furlum  fecit  (22). 

§.  3.  Si  ({uis  nihil  in  persona  sua  mentitus  est  ,  sed 
verbis  fraudem  adiiibuit  :  faUax  est  magis  ,  quam  furtum 
facit.  utpula  ,  si  dixlt  se  locupletem  (^3)  ,  si  in  merc^m 
se  coUocaturum  quod  accepit  ,  si  fidejuisores  idoneos  da- 
turum  ,  vel  pecuniam  confbtim  se  soUiturum.  nam  [  ex  ] 
his  omnibus  magis  decepit,  quani  furtura  fecit  j  et  ideo 
furti  non  tenetur  :  sed  quia  dolo  fecit  ,  nisi  sit  alia  (24) 
adversus  eum  actio  ,  de  dolo  dabilur. 

5.  4-  Q^'i  alieuuiu  (^5)  quid  jacens  (26),  lucri  faciendi 
causa  sujtulit ,  furti  obsLringilur  (27)  ,  sive  scit  cujus  .sit, 
sive  ignoravit  ,  niliil  enim  ad  furtuui  miuuendum  facit , 
quod  cujus  sit  ignorel. 

§.  5.  Quod  si  dominus  id  dereliquil  ,  furtum  non  fit 
ejas  ,  etiaia  (28)  si  ego  furandi  animuin  habuero  :  nsc 
enim  furlum  fit,  nisi  (29)  sit  ,  cui  fiat.  in  proposito  autem 
nulli  fit  :  quippe  cum  placeat  Sabiui  et  Cassii  sententia 
existimaniium  slatim  (3o)  nostram  esse  desinere  rem,  quam 
derelinquimus. 


(i)  i3.  Eclog.  ex  lih.  60.  c.  38.  et  1.  Harm.  10.  m  pr.  ct  c. 
Tifi  tvvH  ,  id  cst  ,  longius  ,  quam  qiieni  in  locuni  peticrat  ,  aut 
ahorsum  aut  quam  quo  utcijdLim  acccpit.  Biutus  apnd  Gdlium  7. 
c.  17.  aliorsura  ,  puta  in  aciem.  J.  G.  Inst.  de  cbl.  qucB  cx  dc- 
licto.  hinc  Valcr.  8.  c.  1.  in  fn.  rcfert  qucndam  furti  damnatum 
fuisse  ,  quod  equo  ,  cnjns  illi  usus  Ariciam  usque  conimodatus  fue- 
rat ,  uitcriore  ejus  municipii  cUvo  vcctns  esset.  adde  /.  i3.  5-  3. 
sujn:  Ivcati-  vide  2.  Harinstioput.  20.  in  princ.  Caium  2.  Insi. 
infin. 

Aliovc  modo  iisus  slt.  vulg. 

l.   I.  infn.  supr.  h.  t. 

Captivus. 

Juspostlimjnii  revcisoactionew  furli  rcBtiluit.  5.  ult.  infr.h.  t. 

Patrem  scil. 

h.  t. 


uhim 
(3) 

(4) 

'§> 

(7) 
(8) 
O) 


/.   47-   in  fn.  infv. 

Dileinma  observa. 

In  scrvitutem  alicujus  addiclus. 
(10)  Noxalis. 
(n)  '.  61.  infr.  h.  t. 
(12)  Iii  pr.  supr.  h.  t. 

(i3)  /,   I.  ^,  20.  /.  6.  supr.  de  exercitoria. 
(14)  /.  46-  in  fin.  supr.  de  hered.  imt. 
(ifi)  /.   46.  infn.  infr.   h.   t. 
(  iG)  Falsus  est  crcdiior  .  qui  se  crcdilorcm 
sit  crcuitor. 

Ttm.m. 


imufat   ,    cuin    uon 


(17)  Adde  casum  /,   52.   S..    11.  /.  80.  §.  6.  m/T-.  h.  t. 
(.8)  d.  5    6.  • 

(19)  /.  1.  5-  20.  supr.  de  acq.  ict  amitt.  poss.  Imo  ,  non  m.i- 
nenL  debitoris  ,  cum  fiant  creditoris.  /.    i3.  infn.  supr.  de  donat. 

(20)  Sciens  scil. 

(21)  Eum  scil.  qni  solvere  erat  jiaratus. 

(22)  Quia  brevi  manu  iccipit  ,  quod  aUcri  solutum  est  :  et  p.^- 
ria  sunt  ,  solvi  mandatori  ,  vel  altcri  ejus  nomine  eo  praesente.  a(U 
de  /.   79.  supr.  de  i>erb.  obl. 

(23)  Imo,  qni  inopem  pro  locupletc  subjicit ,  furti  tenelur.  /.  52. 
5.   21.   infr.   h.  t. 

(24)  Qnomodo  id  csse  potcst,  quum  alia  scmpcr  sit  actio  genera- 
lis  ccrti?  /.  9.  supr.  de  rtbus  credit.  solve  :  hic  agitur  de  aliqa.i 
speciali  ,  non  gcnerali. 

(25)  Alienam  rem  projcctam. 

(26)  V.  5.  9.  infr.  h.  t.  if.  Gell.  «/«.  infn.  ubi  male  legitur 
tacens  pro  }'ac<?/iS.  adde  casum  /.  3.  infr.  de  incemlio.  adde  ^.  uit. 
Jnst.  dii  reruin  diuis. 

(27)  Imo  non  obstringitur  ,  quum  rci  ,  qiue  a  ncminc  possidctuv, 
contrectatio  furtum  non  inducat.  /.  i.  5-  '^-  "i/'''  •*'  "'  »  7'"  '^' 
stam.  liber. 

(28)  Id  est  ,  eliamsi  ut  fur  tulcro.. 

(29)  d.  $.   i5. 

(30)  /.  2.  supr.  pro  dercltcto. 


an  finti  lenearis 

ait  ,   si  quidem  pufasti  pro    dereliclo   liabitam  ,     non 

neiis  :   quod  si  non  putasti  ,    liic  dubitari    posse    ait 


578  D     I    G    E     S     T 

§.  6.  Sed  si  non  fuit  derelicium ,  putavit  (1)  taraeu 
derelicium,  furti  uon  tenetur. 

§.  7.  Scd  si  neque  fuit ,  neque  putavit  ,  jacens  tamen 
tulit ,  non  (2)  ut  ]ucretur  ,  sed  redditurus  (3)  ei  ,  cu- 
jus  fuit  ,  non  tenelur  furti. 

§.  8.  Proinde  videamus  ,  si  nescit  cujus  esset  ,  sic  ta- 
nien  tulil  ,  quasi  redditurus  ei  ,  qui  desiderasset  ,  vel  qui 
ostendisset  rcin  suam  ,  an  furli  oLligetur  ?  Et  non  puto 
obligari  cum.  Solent  plerique  etiam  lioc  facere  ,  ut  libel- 
lum  proponant  (4)  continentem  invenisse  ,  et  redditurum 
ci  ,  qui  desideraverit  ;  hi  erro  ostendunt  (5)  non  fu- 
randi  animo  se  fecisse. 

§'  g.  Quid  ergo  ,  si  'svi-irpix  (6)  (  id  est  ,  invendo' 
nis  prwmin  )  quae  dicunl  ,  pelat  ?  Nec  liic  videlur  furtum 
facere ,  etsi  non  probe  petal  aliquid. 

§.    10.   Si  quis  sjionte  rem  jecit   vel  jactavit  ,   [  non  ] 
quasi  pro  derelicto  habiturus  ,  tuque  hanc    rem     tuleris  : 
Celsus  lib.   xn.  Digestorum  quaerit.  et 

te- 
et 
lamen  magis  defendii,  non  teneri ,  quia  (  inquit )  res  non 
inlervertilur  ei  ,   qui  eam  sponte  rejecit. 

§.  11.  Si  jaclum  (7)  ex  nave  faclum  alius  tulerit  ,  an 
furti  teneatur  ?  Quaeslio  in  eo  est  an  pro  derelicto  habi- 
lum  sit.  Et.si  quidcm  derelinquenlis  animo  jactavit  (  quod 
plerumque  (8)  credcndnm  est  ,  cum  sciat  prriturum  )  , 
qui  invenit  ,  suum  lecit  ,  nec  furli  tenetur  (9).  Si  vero 
aon  hoc  animo  ,  sed  hoc,  ut  si  salvum  fiicrit  ,  haberet  : 
ei  ,  qui  invenit  ,  auferendum  est.  et  si  scil  hoc,  qui  in- 
venit  ,  et  animo  furandi  tcnet  ,  furti  tenetur  (10).  Enim- 
vero  si  hoc  animo  ,  ut  salvum  faceret  domiuo  ,  furti  ncn 
tenetur.  quod  si  putans  simpliciter  jactalura  ,  furti  simi- 
liter  non  lcnefur. 

§.  12.  Etiamsi  partis  dimidise  nanciscar  dominium  in 
servo  ,  qui  mihi-  antea  furtum  fecerat  :  magis  est  ,  ut 
extinguatur  actio  etiam  parte  redempta.  quia  etsi  ab  ini- 
lio  quis  partem  in  servo  habebat ,  furli  agere  non  pote- 
rat.  j-  Plane  si  ususfructus  meus  in  eo  servo  esse  coepe- 
lit  ,  dicendum  esl  furti  aclionem  non  exlingui  ,  qua  fru- 
ctuarius  dominus  non  (ii)  est. 

De  falso  procitratore.   1.  Si  reni  mecm  quasi  tiiam 
tibi  tradidero.   2.   De  servo  Jieredi/ario. 

S^.   PoMPoNius  [  lib.    19.   ad  Sabinum  ]. 
I  jussu  debiloris  ab  alio  falsus  (12)  procurator  creditoris 
accepit:  debitoriiste  tenetur  furti,  et  nummi  debiloris  erunt. 


o 


R     U     M 

\.  Si  rem    meam 


quasi    (i3)    tuam    tibi    tradidero 
scienti  meam  esse 
di  animo  id  fectri 

§.  2.  Si  servus  heredilarius  nondum  (i4)  adila  here- 
ditate  ,  furtum  heredi  fecerit  ,  qui  teslamento  domini  ma- 
numissus  est  :  furti  actio  adversus  eum  competit.  quia 
nuUo  tempore  heres  dominus  ejus  factus  est  (i5). 


S' 


De  re  conimuni. 

45.  ULPiANrs  lib.  4i'  si*!  Sabinum. 
socius  (16)  communis  rei  furtum  fecerit  (  potest  (17) 


enim  commuiiis  rei  furtum  ficere  )  ,     indubitate 
cendum  est  furli  actionera  compelere. 


di- 


De  rei  interitu.  De  manumissione.  Si  res  in  hosliuni 
potesfatem  pervenerit.  Si  habeatur  pro  derelicto.  1 .  De  ser- 
i'o  fructuario  ,  vel  usuario  ,  vel  pignemto  ,  vel  communi 
surrepto.  7.  De  ciffectu  contrcctantis  ,  8.  Et  de  voluntate 
doniini.  9.  De  secundo  furto. 


51 1  res 


^6.  Tdem  lib.  42.  ad  Sabinum. 

INler  omnes  (i8)  constat  ,  etiamsi  extincta  (19) 
furtiva  :  atlaraen  furti  remanere  actionem  adversus  fu- 
rem.  Proinde  mortuo  quoque  homine  ,  queui  quis  furto 
abstulit  ,  viget  (20)  furti  actio.  "^-  Scd  nec  inanumissi  j 
furti  aclionpm  extinguit  :  nec  (a  1)  cnim  dissimilis  est  mor- 
ti  manumissio  ,  quod  ad  sublrahudum  domino  servum. 
•]•  Apparet  itaque  ,  qualiter  qualitcr  domino  sit  servus 
sublr«clus  ,  attamen  superesse  adversus  furem  furti  actio- 
ncm  :  eoque  jure  utimur.  competit  enim  actio  ,  non  (22) 
ideo  ,  quia  nunc  abeu  ,  sed  quia  uu(iuam  beneficio  furis 
abfucrit.  '^'  Hoc  idem  in  condicli  me  quoque  placet :  nara 
condici  furi  potcst  ,  (^tiam  (28)  si  res  sit  aliqua  ratione 
extincta.  -^  floc  idem  dicendum  ,  si  res  in  potcstate  ho- 
stium  pervenerit  :  nam  constat  posse  de  ea  furli  agi. 
•f-  Sed  et  si  pro  derelicto  sit  postea  a  domino  habita  , 
iurti  niliilominus  agi  poterit. 

§•  1.  Si  servus  fructuarius  subreptus  est ,  ulerque  (^4)7 
et  qui  fruebatur  ,  et  dominus  ,  actionem  furii  habet.  Di- 
videtur  igifur  actio  inter  dominum  et  fructtjarium  ;  fru- 
cluariiis  agel  de  fruclibus  ,  vrl  quanti  inlcrfuit  ejus  ,  fur- 
tum  factuni  non  essc,  [  ejus  ]  dupli  :  proprictarius  vcro 
agel  ,  quod  interfuit  ejus  ,  proprietatem  iioa  esse  sub- 
tractam. 


(i)     Ignorantia  contreclaulis  excusat  a  fuito. 

(2)  Vidc  JSfouell.  Leon.   54. 

(3)  Piopositum  rcm  alicnam  coiitrectantis  ejus  actum  di.-Unguit. 

(4)  Vcl  etiam  viva  voce  admoneant  dominum.  /.  i5.  snpr.  de 
prmscriptjs.  sic  Mercurius  ,  6.  de  asino  ,  precmium  investigationis 
Psyches  publico  prfficonio  edicit  :  Si  quis ,  inquit  ,  a  fuga  rctrahc- 
re,  vel  occultam  demonstrare  potcrit  fugitivam  regis  filiam  ,  con- 
veniat  Mercurium  praedicaloiem ,  accepturus  indicii  nomine  ab  ipsa 
Vencie  scptcm  suavia. 

(5)  Protcstatio  dcclarat  animum  innoccntem. 

(6)  Id  est  ,  pi-Bemium  ,  vcl  mciccdem  ob  indicium  furis  ,  /.  4, 
infin.  sufji:  decond.  ob  iurpcni.  /.  i5.  supr.  de prcescrivtis.  Paul.  2. 
smt.  3i.  5.  10.  adde  Conlium  ,  i.  disp.  vibi  tract.  de  i'ariis  mer. 
redularum  gencribus.  Indici)ipe  pracniia  vocat  Apulejus  ,  7.  dc  asi- 
no  .  dixi  plcnius  edicto  rie  Alexandiinis  ,  c.  7. 

(7)  l.  8.  supr.  de  l.  Rhodia.  53.  Ed.  3.  c.  19.  addc  casum 
/.  3.  Infr.  de  mcmdio. 

(8)  imo  nunquam  credcndum  est  ,  prresertim  in  dubio  ,  %.  48. 
Inst.  de  rer.  diids.  l.  2.  in  fin.  l.  8.  supr.  de  I.  Rhcdia.  l.  9.  in 
fin.  supr.  de  adq.  rcr.  doui.  solve  :  interdum  potest  id  accidcro. 
llujusmodi  enim  aclio  non  cst  prorsus  voluntaria  aut  involuntaria 
scd  mixta.  V.  Arist.  3.  Elh.  j.  Goth.  Vidc  ad  banc  1.  Sarmient. 
select.  l.  6.  c.  9.  Ans. 


(9)  Q""  '■em  hujusmoJI  abstulit. 

(10)  luio  non  tcnctur:  quum  rcm  contreetel ,  quae  a  ncminc  pos- 
sidctur  ,  cujus  furtum  ficri  uon  solct.  /.  i.  J.  i5.  infr.  si  is  qui 
tcslnm. 

(11)  Imo  est.  /.  8.  supr.  de  rch.  auct.  judic.  poss.  dixi  ad /.  4. 
supr.  de  usufr. 

(12)  /.   18.  in  fin.  supr.  dc  solut. 
(i3)  Z.   66.  5. "4.  wfr.  h.t. 

(i4)  Id  esl  ,  anle  aditam  hercditafcm.  /.  64-  i'\0'-  ^-  '• 
(i5)  Qnod  evenit  et  si  alii  fuit  legalus.  i^ulg. 

(16)  l.  45.  /.   46.  /.   5i.  supi:  pro  socio. 

(17)  Id  accidil ,  quoties  re  comuiuni  utitur  in  aliurn  usum.  adde 
l.  12.  /.  rS.  supr.  comm.  di%>id-  ut  saepius  tamen  qui  le  comiunjiii 
utitnr,  rc  sua  ac  propria  uti  iutclligitur.  d.  l.  5i. 

(.8)  Sabinianos  ct  Proci.lianos.  Hotom.  28.  lUustr.  fol.   187. 

(19)  /.   5o.  infr.  h.  t.  I.  9.   C.  h.  t. 

(20)  VigiTc  furti  actio  dicitur  ,  quae  non  cst  cxlincta. 

(Qi)  /.  I.  5.  I.  fupr.  quando  actio  de  peculio.  l.  6.  sufrr.  qui 
ct  a  quib.  manumissi.  l.  92.  supr.  de  sohition.  Imo  dissimili»  ot 
manumissio  a  morte.   /.  4/-  supr.  de  ccdilitio. 

(22)  Id  cst ,  non  ob  id  ,  quod  nunc  non  habeal  seryuni. 

(23)  V.   K  ult.  supr.  di'  cond,  furtiva. 
(a',)  Acide  /.    12.  5.   5.  iupr.  de  usufr. 


L  I  B  E  R    QUA  D  R  A  G  E  S  I  MUS  S  E  PT IMU  S 

Si  doiiiiims  rtm  mhripuerit  ,    qiii 


accipere    debe- 
si    m\x~ 


pjgno- 
habeat 


S.   2.   Quod  dicimus     DupU   (i)  ,    sic 
iiHis  ,  etiam  quadrupli  [  conipetere  aclionem  ]  , 
nifestum  furlum  sit. 

^.  3.  Hsec  aciio  ,  etsi  sit  rpi  in  eo  servo  habeal  usum 
tantum  ,  poterit  ei  compctere. 

§.   4-  Et  si  quis  proposueril  hunc  servum  etiam 
ratum  esse,  eveniet,  ut  eliam  is,qui  pignori  accepit, 
lurti  actionem.   Hoc    amplius  ,  ctiam  dcbitor,  si  modo  plus 
valeat  ,  tfuam  pro    piguore  debetur  ,  habet  furti  act;onem. 

§.  5.  Lscpie  adeo  autem  diversa)  sunt  actiones  ,  quae 
eis  compeluut,  ut  si  quis  eorum  .pro  fure  (2)  damnum  (3) 
decident ,  dici  oporleat  solummodo  aclionem  sibi  compe- 
tentem  amisisse  eum  ,  caeteris  vero  superesse.  -^  Nam  et 
si  proponas  coramunem  servum  subreplum  et  alium  ex 
dominis  pro  fure  damnum  decidisse  :  is  ,  qui  non  deci- 
dit  ,  habebit  furti  actionem. 

5.  6.  Proprictarius  quoque  agere  adversus  frucluarium 
polest  judicio  furti  ,  si  (juid  celandaj  proprietalis ,  vel  sup- 
primendae  causa  fecit. 

5.  7.  Recte  dictum  est  ,  qui  (4)  putavit  se  domlni^  vo- 
luntate   (5)  rem  attingere  ,     non    esse  -     ^    ^-x 


furem.     Quid  (6) 


enim  dolo  facit  ,   qui  putat  dominum  consensurum 


fuissc 


adtrectavit  (7)  ,  quod  invito  domino  se  facere  scivit. 

^.  8.  Per  contrarium  quseritur  :  si  ego  me  invito  do- 
mino  facere  putarem  ,  cum  dominus  vellet,  an  furli  aciio 
sit  ?  et  ait  Pomponiiis  ,  furium  me  facere  (H)  :  verum- 
lamen  est  ,  ut  cum  ego  velim  eum  uli  ,  licet  ignoret , 
ue  furti  sit  obligalus,. 

5.   9.    Si  furliva  res    ad  dominum  rediit  j    et  iterum  (9) 
contrectata  cst  ,  compelit  alia  furti  actio. 
Cui  cowpetit  fiirii  actio. 
47.   PAtfLUS  lib.   9.   ad  Sabinum. 

SI  dominium  rei  subreptcE  quacunque  ratione  mulatum  (10) 
sit  ,  domino  (11)  furli  actio  (12.)  competit  :  veiuti 
heredi  (i3)  5  et  bonorum  possessor^  ,  [  et  palri  J  ado- 
ptivo  (j4)  et  legatario  (i5). 

(1)  Furti  non  manifesti  duplum  :  manifesti  quadruplum  pcena 
erat  :  manifesti  actio  prseter  pcenam  quadrupli  ,  ipsam  quoque  rci 
fiirtivae  pcrsecutioncm  contincbat ,  Paul.  2.  sent.  3i.  5-  12.  oblati 
furti  po2ua  erat  tripli ,  et  preelerea  rei  ipsius  rcpetitio.  Paid.  ibid. 
^.  i3.  Lege  Mosis .,  qui  furatus  boves  yel  oves  eos  easve  vcndlderat 
yel  occidcrat ,  quinque  boves  pro  uno  restituebat  ,  ct  quatuor  ovcs 
pro  una.  Si  rcm  subreptam  adhuc  habuisset  ,  duplum  redderc  co- 
gcbatur  ,  Exod.  Ji.  quee  pcena  postea  fuissc  adaucla  viuctur  ad 
scj^tuplum  usque  ,  Proverb.  6.  furti  damnalus  ,  uoa  iiolvendo  di- 
strahebatur.  Exod.   11. 

(2)  Pro  furto.  fa^it  l.  7.  %.  i^-  in  Jin.  l.  17.  5-  i-  supr.  de 
pactis. 

(3)  Haec  loquendi  formula  extat  in  /.  9.  §.  2.  in  ftn.  supr.  cle 
mimoril.  l.  7.  supr.  de  condict.  furtiva.  adde /.  61.5.  i.iujr.  li.  t. 

(4)  5*   7-   ■^"*'-   ^^  cbti^-   qucB  ex  delicto. 

(5)  Id  cst  ,  eo  non  invito.  /.  76.  iiifr.  h.   t. 

(6)  NiLil  saiie  :  animum  enim  allcctumque  fiuaudi  non  habct. 
/.  48.  5.  2.  infr.  h.  t. 

■  (7)     Nou  simplcx  contrcctiitio  rci  alicnas   furem   facit ,   scd   ea  , 
quae  til  invito  domino. 

(8)  Imo  non  facio.  5-  ^-  ^"*'-   de  obi.   quce  ex  deliclo. 

(9)  /.  47-  ^-  S6.  iiifr.  h.  t,  aliud  cst  in  assidua  contrcclationc. 
/.  9.  supr.  h.  t. 

(10)  Actio  furti  datur  successori  universali.  v.  qu?e  scripsi  ad 
/.    .0.   C.  defuitis.  d.  1.   56.  /.  66.  infr.  h.  t. 

(n)  Aliud  est  in  actioue  servi  corrupti.  /.  8.  supr.  de  ser^^o 
corncpto. 

(la)  Quae  priori  domino  competebat. 

(i3)  /.    I.  §.   I.  siipr.  de  privatis  delict.  y ide  ^].  Epist.familiar. 

(i4)  /.  4i.  5.    I.  supr.  k.   t. 

(i5)  /.  8.  supr.  de  servo  conupto.  ex  nova  contrectationc.  Cur 
ita  ?  T.  qusB  bcripsi  ad  /.    10.   C.  de  fujtis.  l.  66.  infr.  h.  t. 

(16)  Id  est ,  c:^hibuit. 


^79 

^  ^  l  venit  iii  actionem 
jurlu  1.  De  eo  ,  (jiii  furein  novit  icl  cclat.  2.  De  szrvo 
receplo  doinino  volente .,  3.  Fel  invito.  4-  "^^'  '^  '/"''  po- 
lienduin  conduxit  ,  alii  commoduverit.  5.  De  partu  ancil- 
lce  ,  et  fxtu  pecudum.  7.  6'i  dominus  preiium  rei  surrc- 
ptce  furi  extorserit. 

48.  IJi.piANL'S  lib.   52.  ad  Sabinum. 

QUi  vas  argenteum  perdiderat ,  eo  [  que  ]  nomine 
funi  egerit  ,  do  pondcre  vasis  controversia  cum  es- 
sel  et  actor  majus  fuisse  diceret ,  fur  vas  protulit  (16): 
id  is,  cujus  erat  abstulii  (17)  ei  ,  cpu  subripuerat  :  duph 
nihdominus  condemnatus  est.  rectis^me  judicatum  est  : 
nam  in  actionem  poenalem  non  venit  ipsa  res ,  qiix  sub- 
repia  est  ,  sive  raauifesti  furti  ,  sive  nec  manifesti  agatur. 

5.  I.  Qui  furem  novit  ,  sive  indicet  eum,  sive  non  iu- 
dicet,  fur  non  est :  cum  multum  inlersil  (i8)  ,  furcm  quis 
celet  ,  an  non  indicet  :  qui  novit ,  furti  non  teneturj  cj;ui 
celat  ,  hoc  ipso  lenetur. 

§.   2.   Qui  ex  volunlate  domini     servum    recepit  ,  quin 
neque  fur  ,  neque  pdagiarius  sit  ,  plus  quam     manifestum 
quis  enim  (19)  voluntatem  (20)    domini     habens  fur 
potest  ? 

§.  3.  Quod  si  dominus  vetuit  ,  et  ille  suscepit  ,  si  qui- 
dem  (21)  uon  celandi  auimo  ,  non  est  fur  ;  si  celavit  . 
tunc  fur.esse  incipit.  Qui  igiiur  suscepit  ,  nec  celavit  , 
elsi  iuvilo  domino  ,  fur  uon  est.  j"  Fetare  (22)  autem  do- 
minum  accipimus  eliam  eum  ,  qui  ignorat,  hoc  est  eum , 
qui  non  consensit  (23). 

5.  4'  "^^  ^%^  f^^''  (^4)  pcliendum  vestimentum  locave- 
ro  ,  tu  vero  inscio  aut  invito  me  commodaveris  Tilio  , 
et  Titio  furtum  factum  sit :  et  libi  (25)  competit  (26)  fur- 
ti  actio  ,  c£ua  (27)  custodia  rei  ad  le  pertinet.  et  mihi 
adversus  te  ,  quia  non  dcbueras  rem  commodai'e,  et  id  fa- 
ciendo  furtum  admiseris.  ita  erit  casus  (28)  ,  quo  fur  fur- 
ti  agere  possit. 

5.  5.  Ancilia  (29)  si  subripiatur  praegnans  ,  vel  apud 
furem  coucepit  (3o)  :  parius    furiivus  est  ,  sive    apud  li>- 


esi 
dic 


per    vim. 
Jul  de  .'< 


(17)  Pcr  sententiam  sc.  /.  54-  $.  3.  iifr.  h.  t.  non 
/.  i3.  supr.  de  eo  ,  quod  metus  caus.  L  7.  iii/i'.  ad  l. 
privata. 

(18)  Haec  intcr  se  diflerunt  ,  furem  nosse ,  non  indicare  ,  celare. 
non  continuo  furem  cclat ,  qui  eum  oon  indicat.  furem  celare  ve- 
titum  est ,  /.  I.  supr.  de  fugitivis.  non  indicare  ,  liberum.  v.  quse 
iiotavi  ad  /.  4-  5-  ^dt.  supr,  de  cond.  cb  turpein.  Goth.  Adde  /.  5. 
C.  cle  furt.  Excipe  casura  c.  i.  §■  picel.  ubi  Ifern.  Fend.  Qiioa 
fuit  priina  caus.  bene/icii  umitt.  Itom  qiiando  judcx.  per  iuquisitio- 
ncm  procedit  ,  /.  Dixus.  Jf.  de  offic.  Praesid.  et  ibi  D.  D.  Jure 
ctiani  Canonico  potcst  etiam  aliquis  cogi  ut  furcm  indicct.  crtj».  <ji/i' 
tiiim  fure.  et  ibi  GlobS.  extr.  ile  furt.  Vido  Sichard.  ad  d.  /.5. 
C.  clc  fiWt.  Ans. 

(i9)'Nullus.  /.   46.  5.   7.  supr.  h.  t. 

(20)  Furtum  aon  fit  volcnti  ,  ut  luc.  ncc  injuria.  /.  i.  §.  5.  iu 
fai.  infr.  de  iiijuriis. 

(21)  Qui  furem  uon  celaodi  animo  rccipit ,  nunciatioucm  celari 
prohibentis  impune  contemnit  :  non  fit  enim  illa  iiunciatione  fur. 
adde  /.   5.  supr.   cle  servo  corrupto. 

(22)  Vetare  satis  inlelligitur  ,  qui  non  consentit. 

(23)  Expresse. 

(24)  Fulloni  sc.  ut  alibi  d  cetur  plenius.  v.  /.  Si.  §.  9.  infr.  k.  t. 

(25)  Conductori. 

(2G)  Cur  potius  conductori  compelit ,  quam  comraodatario  ? 
(27)  Is  ,  ad  qucm  rei  custodia  pcrtir.tt ,  furti  a;;crc  potest , /.  12, 


supr.  h.  t.  eam  autcm  dcbct  conductor 
rit.  /.  90.  infr.  h.  t.  l.  60.  §.  2.  supr. 
fjucc  ex  delicto. 

(28)  Alias  fur  furti  agere  non  potest 
nisi  hic  et  in  l.    12.  infin.  supr.  h.  t. 

(29)  V.  Avellan.  c.  27.  Restitut. 

(30)  V.  /.  33.  siipr.  de  uiuipu.ion. 


>itur  et  furli  agere  pote- 
locati.  5-   '5.  Iiiit.  de  olt. 

.  /.  14.  §.  4-  "'/"'•  ''•   '• 


58o 


DIGESTORUM 


rem  edatur,  slve  apud  boncp  fldci  possessovem  (i).  sed  in 
]iOC  poslcriore  casii  furli  actio  cessal.  scd  si  coiicepit  apud 
bonae  jfidei  possessorcra  ,  ibirpie  pepererit  ,  eveniel ,  ut 
parlus  furlivus  non  sit  ,  vcrum  etiam  usucapi  possit. 
+  Idem  (2)  et  in  pecudibus  scrvandum  est  ,  et  iii  foe- 
tu  (3)  eorutn  (4)  ,  q"od  i"  partu. 

§.  6.  Ex  furtivis  equis  nati  slalim  ad  bona;  fidei  eni- 
ptorem  pcrlinebunt  :  ^ncrifo  ,  quia  in  fructu  numerautur: 
at  (5)  partus  ancillae  non  (6)  numerantur  in  fructu. 

§.  7.  Cum  fur  rem  furtivam  vendidisscl  ,  eique  num- 
mos  pretii  dominus  rei  per  vim  cxtorsit  :  furtum  [eura] 
nunimorum  fecisse  rccte  rrsponfLim  cst.  idem  etiam  vi  bo- 
norum  raptorum  aclione  tcnebUur  :  quod  enini  ex  re  fur- 
tiva  redigitur  (^)  ,  furtivum  non  (8)  esse  nemini  dubium 
est  :  nummus  ergo  bic  ,  qiii  rcdaclus  ,est  ex  pretio  rei 
furtivae  ,  non  (9)  est  furlivus. 

De  credilore  furtum  passi.   1 .  De  re  doiali. 
49.   Gajus  lib.    10.   ad  Edictum  provinciale. 

INtcrdum  accidit  ,  ut  non  habeat  furli  aclionem  is  ,  cu- 
jus  intercst  rem  salvam  esse.   Ul    ecce  ,    credilor    (10) 


ob  rcm  debiloris  subreptam  furti  agere  non  potest  :  etsi 
aliunde  crcditum  servare  non  possit.  loquimur  aulem  sci- 
licet  de  ea  re  ,  (jux-  ])ignoris  jure  obligata  non  sit. 

§.  1.  Item  rei  dulalis  nomine  ,  quae  (11)  periculo  mu- 
lieris  est  ,  non  mulicr  furti  actionem  habet  ,  sed  (12) 
maritus. 

Quid  duplatur  vel  quadriiplatur.   De  rei  cestiniatione 

el  interilu.    1.  De  ope.,  consilio.   4-  De  eo , 

r,ut  panuQ  rubro  pecus  fugavit. 

5o.   Ulpiaivus  lib.   37.   ad  Edictum. 

IN  furti  acliuiiC  non  quod  interest  ,  quadruplabitur  ,  vel 
duplabilur  :  sed  rei  veruin  (i3)  pretium  (i4)-  Sed  et 
si  res  rebus  humanis  esse  desierit  (i5)  ,  cum  judicatur', 
nihilominus  condemnatio  facienda  cst.  Idemque  etsi  nunc 
detcrior  sit  ,  seslimatione  relata  in  id  (16)  tempus  ,  quo 
furtum  fiictum  est.  Ouod  si  pietiosior  facta  sit  ,  ejus  du- 
phim  quanli  tunc  ,  cujn  prctiosior  facta  sit  ,  fuerit  ,  assti- 
mabitur  :  quia  et  tunc  furlum  ejus  factum  esse,  verius  est. 
5.  1.  Ope  (17)  consilio  furlum  factum  (18)  Celsus  ait, 
non  solum  si  idcirco  fuerit  faclum  ,  ul  socii     furarentur  : 


(i)  IIoc  casii  Cujacius  prohat  partum  usiicapi  posse.  i5.  obs.  20. 
idqiie  confirmat  /.    10.  in  ftn.  su]>r-  dc  usucapionib. 

(■-i)  To  au:o  5  Jj  TTjp*  ^ps/jtfiaTUv  ,  >i  t^?  >o  U?  uuTorj-  Basil.  70 
«'JTO  etc.  7s'  KtCToi  TTohxg-  nou  idem  Cnj.  m  verbo.  idcra.  supr.  de 
uswpat.  ct  ij.  ols.  •10.  rcprcliLii,ni3  a  Kobcrto  ,  i.  receptce  lectio- 
nis.  Q.  ct  \.  ajiiinadv.  11.  defensus  ah  Ant.  Mercat.  i.  not.  22. 
Sic  sentio  :  partum  rei  fiirliva;  apiid  honrs  ndci  possessorcm  editum 
tantum  ,  non  conccplum  ,  finlivum  quidcm  essc  ,  finti  tamen  non 
tcncri  bona>  fidei  possessorem  ,  ut  hic.  Ideoque  partus  peti  poterit, 
non  poterit  usucapi  ,  quia  vitio  non  carct  iisiicapiendi  principium  , 
partu  apud  vcrum  dominum  senul  concepto  ,  et  ila  ei  adquisilo. 
Conceptum  vcro  ,  et  cditum  apud  bonx-  i:dci  posscssorem  furtivum 
nuHo  mcdo  esse  ,  xa  hic.  Idcoque  cjus  noininc  bonre  fidei  possesso- 
rem  Puhliciana  uti  po^sc  advcrsus  cxtranenm  ,  /.  11.  5.  2.  supr. 
de  Pidiliciana.  quiniiuo  partum  ipsum  adversus  ipsum  domimim 
posse  usucapcre  ,  ut  hic.  l.  10.  supr.  de  usurp.  ut  hinc  mcrito 
colligas  ,  partum  eo  casu  non  stalim  ficri  honae  fidci  possessoris. 
C.  6.  infr.  h.  t.  scd  posl  usucapioncm  tantiim.  /.  10.  in  fm.  supr. 
de  imirpationibus.  Qiiid?  an  ideni  cst  in  foctu  animalium  ?  Foetus 
(  idcm  est  in  laria  apud  cum  dt  tonsa  ,  l.  4.  §.  ig.  supr.  de  usur- 
pationib.  )  ad  l)onoe  fidci  cmptorcm  pcrtinent.  l.  48.  §.  2.  in  fin. 
mpr.  de  adq.  rcr.  dom.  idque'  statim  ,  5.  6.  infr.  h.  t.  quod  non 
est  m  piTtii  ,  d.  §.  6.  et  mcrito,  quum  "foctus  ,"non  parlus  ,  sit  ia 
fructu.  Non  igitur  utrohiquc  idem  servandum  cst  :  atque  ita  si  quid 
luc  mihi  post  Ciijacium  fas  est  cmendare,  pro\imum  paragraphura 
ita  inchoandum  et  finicndum  csse  censco  :  Non  idem  in  pecudibus 
servandum  ,  et  in  fcetu  earum  ,  quod  in  partu  ,  ex  furtivis  cquis 
nati  etc.  ut  hsec  verba  ,  cx /itaiVw ,  regulae  supcrioris  prohalio  sint. 

(3)  Puta  agnis.  l.  4.  J.   19.  supr.  de  usurpationib. 

(4)  Earum. 

(5)  Dificrentiam  partus  ct  foetus  furtivi  nota.  Foetus  auimalium  , 
non  parlus  ancilise  cst  iu  fruclu. 

(6)  Partus  aiicillae  in  frnctu  non  est.  l.  27.  supr.  de  her.  Vct. 
l.  G8.  supr.  de  u.mfr.  l.  38.  in  fn.  supr.  de  mur.  l.  66.  5.  3. 
supr.  soluto.  §.   37.  Inst.  de  7er.  JzV«.  Scholiastcs  16.  f^rZ.  2.  c.  68. 

(7)  Furtivnm  non  est  ,  quod  cx  re  furtiva  rcdigilur.  Atqui  rcs 
ipsa  furtiva  erat  ,  erit  igitur  furtivum  ,  quod  ejus  loco  suhrogatuin 
est?  ahud  res  cst ',  aliud  rci  pretium.  /.  a8.  supr.  dc  nouationib. 
l.  42.  §.  I.  supr.  dc  mufruct.  l.  82.  supr.  de  i>erb.  oblis^at.  Pre- 
tium  regulanter(  excipe  /.  22.  in  fin.  si'pr.  de  hered.  pe.t.  ct  quo; 
ijotavi  ad  /.  5.  §.  17.  supr.  dc  tributoria.  )\oco  rci  non  fungitur, 
ideoque  pccunia  ex  rei  mohilis  vcnditior.c  rcdacta  non  eritmohilis, 
non  erit  viri  ,  non  uxoris  ,  non  patrimonialis.  Nec  sempcr  verura 
e^t  ,  subrogatam  pccuniam'  in  locura  rci  suhrogat»  succcdcre  :  sicu- 
ti  res  empta  non  succcdit  in  conditioncm  pccunise  ,  cx  qua  res  ipsa 
comparata  c-t.  Idooque  rrs  non  fict  mca  ,  vel  patrimonialis.  /.  6. 
C.  dc  rei  cind.  dotalis  ,  /.  12.  C.  de  jure  dot.  (  cxcipe  tamen  ca, 
qnae  cxtant  m  /.  5.^.  supr.  dc  jure  dot.  )  pignorata,  /.  7.  in  fln. 
supr.  qui  po/inrcs.  communis  ,  /.  67.  §.  i.  supr.  pro  socio.  quinc- 
tiam  ni  particulaiibus  pretium  non  succedit  loco  rei  ,  /.  52.  ^.  17/ 
i/fr.  h.  t.  l.  21.  supr.  de  hereditate  uel  aclionc  uendita.  vide  ta- 
men  apud  Socinum  exceptioncs  Lujus  rcgulse  ,  rcg.  3oa.  Al({ui  pe- 


cunise  dominis  succurri  rei  vindicationc  sequnm  est  ?  Sic  sane  ; 
quoad  tamcn  cjus  fieri  possit.  Idcoque  non  malc  qnidara  suadcnt 
ementem  aut  vendentem  in  ipso  actu  dennnciare  poiise  ,  ac  proti- 
stari  ,  ea  se  mente  contrahcic  ,  ut  rcs  cmpta  loco  sit  prctii  nume- 
rati  :  pretiura  vero  loco  lei  vendita;  ,  arg.  l.  67.  §.  1.  supr.  pro 
socio.  /.  I .  C.  si  quis  alteri  ,  vcl  sibi  sub  alterius  nomine  ,  vel. 
atque  ita  fore ,  ut  patrimonia  viri  ,  ct  uxoris  ,  ct  similium  perso- 
narum  nou  mutcntur. 

(8)  Imo  cst  :  quia  pretium  rci  cx  re  csse  dicitur.  vidc  /.  68. 
su]>r.  de  procurat. 

(9)  Imo  est:  co  enim  casu  furti  agitur.  /.  38.  §.  3.  supr.  denoxut- 

(10)  Alius  quam  pignoratitius.  ut  infr.  h.  t. 

(11)  Et  sic  cjus  infcrc!>t. 

(i>.)  /.    II.   C.  de  jurc  dotium. 

(i3)  Id  est  ,  tanti  res  (  veritate  inspecta  )  valet  ,  quanti  cm- 
ptorem  invenirc  potcst,  /.  52.  §.  29.  infr.  h.  t.  verum  pretiura 
est  justura  et  soliduin  ,  non  ejus  dimidia.  veri  prctii  fit  racutio  in 
/.  7.  §.  12.  su]>r.  comm.  divid.  l.  3i.  ^.  4  supr.  dc  donat.  inter 
vir.  vcra:  CDitimationis  ,  in  /.  i5.  in  fin.  supv.  de  judiciis.  l.  ult. 
in  ftn.  C.  dc  litigiosis.  justi  pretii  ,  in  /.  10.  in  fin.  suj>r.  comm. 
divid.  l.  12.  supr.  de  religiosis.  l.  16.  in  fin.  supr.  de  pign.  l.  12. 
■§■  I.  infn.  supr,  de  juie  dot.  l.  t . §.3.  §.  i3.§.i5.  supr.  siquidin 
fiaud.  paironi.  l.  3.  §.  5.  infr.  de  jure  fsci.  /.  2.  infn.  C.  da 
rescind.  justa:  aestimaliouis  ,  in  /.  i?..  §.  1,  in  fn.  supr.  de  jure 
dot.  Hinc  constat  quid  eum  prasstarc  oporteat ,  qui  quod  justo  pre- 
tio  dcest ,  supplcrc  tenctur ,  Z.  2.  infn.  C.  de  rcscind.  ut  inlerira 
dicam  mihi  vidcri  disscntirc.  d.  /.  2.  a  fiiic  lcgis  8.  co  titulo  : 
sunt  eiiim  divcrsa  ,  cmptoreni  cogi  supplere  id  ,  quod  deest  justo 
prctio  ,  et  cura  sccnrum  cssc,  si  diraidiura  jusli  pretii  vcnJitorinu- 
mcraverit  :  aliud  cst  cnim  justum  prctiura  ,  aliud  cjus  dimidia  , 
sicut  totum   ,  et  pars  cjus. 

(i4)  Alioquiu  diversum  probantibus  statui  fliciie  qiiantitas  non 
poterit.  /.  80.   §.    I.  infr.  h.  t. 

(i5)  Etiamsi  res  furtiva  cxtincta  fuerit  ,  furli  tamen  rcraanct 
actio.  /.   46.  supr.  h.  t. 

(16)  Sensus  cst :  Qualis  ab  initio  contrectata  res  est  ,  talis  ,  ct 
nunqiiam  dcterior  rcddenda  cst :  si  post  furtiim  commissum  rcs  pre- 
tiosior  facta  periit  ,  vel  eo  nomine  fur  tcnebitur  ;  veruin  cst  enira 
ct  ttuic  furcm  cam  contrectassc.  ut  paucis  dicaua  ,  quanti  unquani 
apud  furcra  plurimi  res  fuit ,  tanti  is  tenctur  ,  /.  67.  §.  2.  iitfr. 
h.  t.  ut  ita  rci  furtivre  aestimatio  possit  crcscere  ,  /.  pen.  in  jin. 
supr.  rer.  amot.  dccrcsccrc  non  possit ,  ut  hic. 

(17)  Eadera  cxtat  formula  in  /.  53.  §.  ult.  infr. -de  verb.  sign. 
vide  /.  27.  5.  21.  Sui>r.  ad  l.  Aquil.  l.  6.  Supr.  de  cond.  furli- 
va.  Hinc  illse  notiie  antiquorum  0.  C.  Apud  Petrimi  Diaconuui. 
Haloandcr  lcgit  opc,  aut  cnnsilio.  cui  atlde  /.  52.  infr.  h.  t.  Vul- 
gafa  ope  ,  et  cnnsilio.  adde  Ciceronem  3.  de    nntura    deorum   ,  1/1 

fn.  ut  ct  5-  !'•  1'isi-  de  obltg.  qucE  ex  delicto.  ope  cousiUoquc. 
/.  ult.   C.  de  noxalibus. 

(18)  Effectu  scilicet.  Nam  qui  consilium  furti  dcdit  ,  nin  lcne- 
tiir  ,  nisi  consilium  cfTcct-^m  habuit.  /.   36.  supr.  h.    t.    l.    'ji.    i/i 

fn.  supr.  ad  l,  Aquil. 


L  IBER    QUADRAGESIMUSSEPTIMUS. 


58i 


«ed  etsi  non  ut  socii  fuiarenlur  ,  iniinicitJarum  (i)    (amen 
causa  fccerit. 

§.  2.  Rpcte  Pedius  ait ,  sicut  nenoo  furtum  facit  sine  (2) 
dolo  malo,  ita  nec  consilium  ,  vel  opem  ferre  sine  (3) 
dolo  malo  pcsse. 

§.  3.  Coiisiliuni  autem  dare  videtur,  qui  persuadet  el 
impellil  atque  instruit  consilio  ad  furlmn  faciendura.  O/jfw 
fert  ,  qui  ministeriuni  ,  atcjue  adjutorium  ad  subripiendas 
res  praibet. 

§.  4-  Cum  eo  ,  qiii  pannnm  nibrum  (4)  ostaiidit  ,  fu- 
gavitquc  pecus  ,  ut  in  fures  inciderel  ;  si  quidem  dolo  [5) 
inalo  fccil  ,  furti  actio  est.  sed  elsi  non  furli  facicndi  cau- 
sa  hoc  (ccit  ,  non  *debet  impunitus  esse  lusus  (G)  tain 
perniciosns  :  idcirco  Labeo  scribil  ,  in  (7)  faclum  dan- 
dam  aclionem. 

5i.  Gajus  lib.  i3.  ad  Edictum  provinciale. 
TVTAm  ei  (8)  praecipitala  (9)  sint  pecora  ,  utilis  actio 
l.\  danmi  inji.-riaj  ,  quasi  (10)  ex  Lege  Aquilia  dabitur. 
De  viro  el  uxore.  4-  De  palre  el  fiio.  7.  De  pigno- 
rc.  8.  Df:  coloiio.  9.  Si  filius  vel  scrvus  veslimenta  po- 
henda  susceperit.  10.  De  honx  fidei  cmptore.  ix.  Dc  eo., 
qui  suppe'enti  siliginem  dedii.  11.  De  fugiiivo.  De  car- 
cere  vel  custodia  dimisso.  i3.  De  re  e.rcussa.  i^.  De  spe- 
cificatione.  i5.  De  mendacio  et  ficlione.  16.  De  solutio- 
ne.  17.  De  venditione.  18.  De  pignore.  19.  Quomodo 
furtum  fil.  De  ope  ,  cvnsilio.  20.  De  asino  vel  equo  in 
equas  admisso.  21.  Si  quis  egenum  quasi  locupletem  sub' 
jiciat  .,  ut  ei  pecunia  cndalur.   11.   De  ponderibus    com- 


modaiis.   23.   De 


eo  ,  qui  servo  persuasit.    25.     De  forma 


libelli.  26.  De  re  peculiari.  27.  Dc  jurejurando.  28.  De 
servo  suhreplo  herede  insfitufo.  29.  De  slatulibero  ,  vel  re 
suh  conditione  legata.  3o.  De  eo  ,  qui  ex  domo ,  in  quu 
nemo  erat  ,  rapuit. 

52.  Ulpi>kus  lib.   37.   ad  Edictum. 

SI  quis  uxori  res  mariti  subtrahenli    opem    consiliumve 
accommodaverit :  furli  tenebilur  (ii). 

(0  Suadens  alicni  fnrliim  ,  non  tam  depcculandi  quam  vexan- 
di  inimici  causa  ,  furti  trnplur. 

(2)  Vide  /.    I.  supr.  h.  t. 

{?>)  Furcs  ,  fiirti  siiasorcs  atque  auxilialorcs  sine  dolo  esse  non 
rossunt  ,  /.  53.  mfr.  h.  t.  his  corporis  ,  illis  soHus  animi  mini- 
stcrium  adcst. 

(4)     Ruhro  panno  fugatur  pecus  ,5.    11.  fnst.  de    olliqat.    qum 
ex  delict    hxic  pcrtinct  quod  Seneca  scribit,  3.  de  ira.  3o.  Taurum 
color  ruhicundus  excilat ;  ad  umhrani    aspis    cxsurgit  :  ursos  ,  lco- 
nesque  mappa  prontat ;  omnia  ,  quae  natura  fera  ac    rahida   sunt 
comtcrnanfur  ad  minima  :   idcm  inquietis  et  stolidis  animis  cvenit! 

cLus  de  Aicxan.In  fortuna  :  <poKurrov.^^  rxvpst  W,*.  lo^vr^llu, 
«^o»T£«   .Af^ac,  Jj  ;,  OKHi  xnuyy.^  Ip  ^.Xtat  yoip  aVo  ruv  yP'^u<*^m 

bct  qmhus  addc  illud  C.ccr.  de  divinatione.  Tu  quid  hlhes  quare 
pmemus  cor  in  tauro  oplmo  suhito  in  ipsa  immolatione  interiisse  ' 
FivllSs  TsFr'^  """*'*"  P"''P"''^°  excordem    Caesarcm  ,   ipse    corde 

(3)  Puta ,  ut  furti  prctium  cum  latronihus  partiatur. 

(.c;  I^usus  perriiciosus  impunitus  esse  non  dchet ,  /.  lo.  supr  ad 
.y,'  rV  ,  ,  *I"''^  '^^^'-''^  ^"  '"dis  prohihitis  Julius  Clarus  5. 
de  hrdn.^"  o-   7:  '^  Pf"""^  Grcgorius  3g.  syntagmat.     2.    uhi 

de  ludo  c«p.  3.  uhi  dc  alca;  0«;,.  4.  uhi  dc' ludis  pcrmissis  , 
Sbns^  «r«tacuhs  (  cui  adde  Justi  Lips.i  opus    dc    gladi^.- 

i».    a     \        P°P'""  '^^  ehrietetc  ;  cap.    10.  uhi  de   venatione.  Cu- 

%N  •^f/''':^^'-   '3.  constitutionem  ad  antecessores.  5.  9. 

,fi\  ^   "'  "'■"'"  ''""'Plex  rcpefitio. 

(o;  Wam  etsi.  ^^ulq.  nam  si.  Hal. 

/     >  f-    '6-   -^«^^-   de  leg.  Aquil. 

y.o}  Jd  cst  ,  utilis  Aquilia  competct. 

>' '<   TT  ^"     '  •    "'!"'•    ^-    '• 

U2;  Uxorcm  marUo  furtum  faccre  qna;  Lcges  negaiit ,  vidc /.  21. 


$•    1.  Sed  etsi  furtum  cum  ea   fecit  ,     t  enebilur    funi 
cum  ipsa  non  (12)  teueatur. 

§.  2.  Ipsa  quoque  si  opem  furi  tulit  ,  furti  non  lenc- 
bitur!  sed  rerum  amotarum  (i3). 

5.  3.  Servi  vcro  sui  nominc  furti  eam  (i4)  tcncri  ,  ne- 
quaquam  ambigcndum  est. 

5.  4.  Idem  diccndum  est  ,  et  in  filiofamilias  milite  • 
nani  ipse  paln  furli  non  tcnebitiir  (iS);  servi  autem  sui 
nomine  cast.ensis  tenebitur,  si  patri  seivus  furtum  fecerit. 

^.5.  Scd  si  hhus  mcus  qui  habet  castrense  pcculium  , 
lurtum  mihi  feccrit  :  an  possim  aclione  ntili  advcrsus  eum 
«gere  videndum  est  ,  cum  habcat  ,  unde  satislaciat  ?  et 
potcst  defendi  ,   agendum. 

$.  6.  An  aiitem  pater  filio  tpncatiir  ,  si  rcm  eius  ca- 
strensis  pecuhi  sublraxerit  ,  videamus  ?  Et  putcm  tcneri. 
non  tantum  igitur  fuitum  faciet  filio  ,  sed  etiam  furti  te- 
ncbitur  (16). 

$.  7.  Enm  crcditorem  ,  qui  post  solutam  pecuniam  pi- 
gnus  non  reddat  (17),  teneii  furli  Mela  ait  ,  si  celandi 
animo  retineat  (18):   quod  verum  esse  arbitror. 

$.  8.  Si  sulpuarise  (19)  sunt  in  agro  ,  et  inde  aliquis 
terrara  cgcssisset  ,  ahstiilissetque  :  dominus  furti  agct:dein- 
_de  colonus  (20)  conducti  [  actione  ]  consequetur  ,  ut  id 
ipsum  sibi  prasstaretur. 

$.  9.  Si  servus  tuus  vel  filius  polienda  (21)  vestimen- 
ta  susceperit  ,  an  furli  aclioncm  habeas  ,  quaerilur.  et  si 
quidem  pecuhum  (22)  servi  solvendo  sit  ,  potes  habere 
furti  actionem  :  si  non  fuerit  ?olvendo  ,  dicendum  est  non 
compelere  furti  aclionem. 

§•10.  Sed  et  si  rem  furtivam  imprudens  (20)  cpis 
emerit  (2^)  ,  et  ei  snbrepta  sit  ,  habebit  furti  aclionem. 

§.  II.  Apud  Labeonem  relatum  est  ,  si  siliginario  (^5) 
quis  dixerit  ,  ut  qaisquis  nomine  ejus  siliginem  [  pelissel  ]  , 
ei  daret  ,  et  quidam  ex  transeuntibus  (26)  ,  cum  audis- 
set  ,  paliit  ejus  noniine  ,  et  accepit  :  furli  actionem  ad- 
versus  eum  ,  qui  suppetet  (27)  ,     siliginario    competcre  , 

5.  I .  in  fin.  supr.  rcr.  amot.  ad  cficclura  furli  refcrendiB  sunt ; 
alias  uxor  marito  vcritate  furtuni  facit :  levius  tamcn  cocrcctur  , 
/.29.  supr.  rer.  amot.  tcnetur  v^pxictasat  non  x.Kn-ni;.  id  cnim 
officiorum  et  honcstalis  gratia  exigit.  Demus  Lcges  surdas  aurcs  fur- 
tis  prasherc  ,  num  uxor  marito  furlum  faciens  punietur  ,  ctiam  ma- 
rito  non  conqucrcnte?  Lcx  ncgai-e  vidctur  , /uc.  et  §.  1.  infr.  h.  t. 
sed  melius  est  judicis  arhitrio  id  reliuqui  ,  ut  pro  qualitate  furti  , 
et  moribus  mulicris  agat  ,  vcl  mitiiis  ,  vcl  scvcrius. 

(.3)  /.    19.   /.    20.  supr.  rerum  ainol.  l.  1.   C.  rer.  amot. 

(i4)  Mulierem. 

(.5)  Dirccto.  adde  /.  16.  supr.  h.  t.  sed  tamea  utilitcr.  §.  5. 
infr.  h.  t. 

(16)  Lno  non  tenehatur  ;  nec  cnim  faraosse  actiones  a  lihcris  in 
parcntes  institui  possunt .  /.  5.  /.  6.  /.  7.  supn^  dc  obseq.  scd  furti 
a<tio  est  famosa.  /.  i.  /.  6.  supr.  de  his  qui  notantur.  Paul,  2. 
scnt.   3r.  5.   14. 

(17)  Adde  /.   54.   infr.   h.  t. 

(18)  Alias  non  tcnelur: 

("9)  Sulpuariae  ,  rta  in  aixhctypo  Florentino  legitur  ,  ut  et  sul- 
phur,  r.  i3.  §.  5.  supr.  de  u.mfr.  et  in  l.  8.  §.  10.  infr.  de  pce- 
'jis.  sulphurariae.  et  in  /.  55.  §.  8.  supr.  de  legat.  3.  etinl.  167. 
infr.  de  verb.  signif.  sulpurata.  Vulgala  ,  et  Haloandri  editio  ,  hic 
fcahent  stdphurai-ice  ,  id  est  ,  sulphuris  fodinoe  ,  /.  i3.  §.  5.  supr. 
de  usufr.  ct  ita  apud  Vair.  4-  de  ling.  sulnhur  legitur ,  nou  sulnur. 

(20)  /.  82.  §.    I.  Infr.  h.t. 

(21)  Vide  /.  48.  §.   4.  Supr.   k.  t. 

(22)  2.  Paul.  sent.  3i.  §.   17. 

(23)  /.  74.  Infr.  h.  t. 

(24)  Vide  /.   5.   C.  h.  t. 

(25)  Siliginarius  ,  vendilor  siliginis.  /.  3o.  supr.  de  ncgot.  qui 
et  silignariiis.  infr.  h.  t. 

(26)  Adde  /.  43.  supr.  h.  t.  I.  3.  §.  pen.  supr,  de  douat.  inlcr 
uir.  et  uxor. 

(27)  Qui  suppctit.  mlg.  qui  slc  pctct.   Bal. 


05i 
non  milii 


non  enim  miln 


D 

nceolium 


I     G     E     S 

sed    sibi    silicina- 


ri'is  gessit. 
Duumviro 


Si  fugitivum  meum  quis  quasi  suum  (i)  a 
,  vel  ah  aliis  qui  poteslalem  habent  (2)  ,  de 
carcere  vel  ciistodia  dimilteret  (3)  ,  an  is  furti  teneatur? 
El  placet  si  fidejussores  dedit  ,  in  eos  doiuino  aclionem 
dandam  ,  ut  lii  acliones  (4)  suas  mihi  manJent.  •j-  Quod 
si  non  acceperint  fidejussorem  ,  sed  tanquam  suum  acci- 
pivniti  ei  tiadidciint  ,  dorainum  fuiti  actionem  adversus 
plagiarnm  (5)  habiturum. 

§.  i3.  Si  quis  de  n)anu  aiicujus  nummos  aureos  ,  vel 
argenleos  ,  vel  aliam  rem  excussevit  (6)  :  ita  furti  tene- 
lur  ,  si  ideo  fecit  ,  ut  aiius  tolieret  ,  isque  suslulerit. 

§.  14.  Si  quis  massam  meam  argenleam  subripuei-it  , 
et  pocula  (j)  fecerit  :  possum  vel  poculorum  vei  massae 
furli  agere  5  vei  coudictione.  •j-  Idem-est  et  in  uvis  ,  et 
in  musto  ,  el  in  vinaceis  (8)  :  nam  et  uvarum  ,  et  mu- 
sti  ,  et  vinaceorum  nomine  furti  agere  poiest :  sed  et 
coudici. 

5.  i5.  Servus  qui  se  liberum  adfirmavit  ,  ut  sibi  pe- 
cunia  orederetur  ,  furtum  nou  facit  :  namque  liic  mhil 
araplius  quam  idoneum  se  debitorem  adfirmat.  y  Idem 
esl  et  in  eo  qui  se  palrcmfamilias  (9)  finxit  ,  cura  esset 
{jlii.sfamilias  ,  ut  sibi  promptius  pccunia  crederetur. 

5.  16.  Julianus  libro  xxii.  Digestorum  scripsit ,  si  pe- 
cuuiam  quis  a  me  acceperit ,  ut  creditori  meo  soivat  , 
deinde  cura  tautam  pecuniani  eidem  creditori  deberet  , 
suo  (lo)  nomine  solverit  :   furlum  eum  facere. 

§.  17.  Si  Titius  a'ienam  j-em  vendidit  ,  et  ab  empto- 
re  (11)  accepit  nummos  ,  non  videtur  nummorum  furtum 
fecisse. 

§.  18.  Si  ex  duobus  sociis  omnium  bonorura  unus  rem 
pignori  acceptrit  (12),  eaque  subrtpta  sit  :  ftleia  scripsit  , 


T     O     II     U     M 

eum  solum  furti  liabere  actionem  ,  qui  pignori     accepit  , 
socium  non  liabere. 

5.19.  Neque  verbo  (i3),  neque  scriptura  (i^)  quis  fur- 
tum  facit  :  lioc  euim  jure  ulimur  ,  ut  furtum  sine  (i  5) 
contrectalione  non  fiat.  quare  et  opein  feiTe  ,  vel  consi- 
lium  dare  tunc  nocet  ,   cum  (i6)  secula  contrectatio  est. 

§.  20.  Si  quis  asinum  meum  coegisset  ,  et  in  equas 
suas  71  {  yonis  duntaxat  X^P^^^  C^")  (  id  est,  geniiurcG  sii- 
scipiendirjue  fceliis  gratia  )  adinisisset  (18):  furti  non  te- 
nclur  ,  uisi  furandi  quoque  animum  liabuit  :  quod  et  He- 
renuio  Modeslino  studioso  meo  (19)  de  Daimatia  consu- 
lenti  rescripsi  ,  circa  equos ,  quibus  ejusdem  rei  gratia 
subjecisse  quis  equas  suas  proponebatur  ,  furti  ita  de" 
mum  teueri  ,  si  furandi  animo  id  fecisset  5  si  minas  ,  iu 
factum  (20)  agendum  (21). 

5.  21.  Cum  Titio  lionesto  viro  pecuniam  credere  vel- 
lem  ,  subjecisti  (22)  mihi  alium  Titium  egerium  ,  quasi 
ille  esset  lucupies  ,  et  nummos  acceptos  cum  eo  divisisti : 
furti  tenearis  (23)  ,  quasi  ope  tua  consilioque  furtum  fa- 
ctum  sit  ;  sed  et  Titius  furti  tenebitur. 

§.  22.  Majora  quis  pondera  (2^)  tibi  commodavit  ,  cum 
emeres  ad  pondus  :  furti  eum  vendiiori  leneri  Mela  scri- 
isit  5  te  quoque  ,  si  scisti.  non  ex  voluntale  vendiloris  ac- 
cipis  ,   cum  erret  in  pondere. 

§.  23.  Si  quis  scrvo  meo  persuaserit  ,  ul  nonien  simnL 
ex  insivwncnto  (  pula  )  eniptionis  (26)  ioHeret  :  et  Meia 
scripsit  ,  e(   ego  puto  ,   furti  agendum. 

§.  i^.  Sed  si  servo  persuasum  sit  ,  ul  tahuhs  meas  cle- 
scriheret  (2G)  :  puto  ,  si  quidem  servo  pc;rsuasum  sit ,  ser- 
vi  corrupti  agendum :  si  ipse  fecit  ,  de  dolo  actionem 
dandam. 

5-  25.  Si  iinea  (27)  margaritarum  suLrepta  sit ,  dicen- 
dus  est  (28)  numerus.    "Y  Sed  et  si  de  viao  furti  agatur  , 


(1)  l.  44-  S-  '■  ^^P^'-  ^-  *• 

(2)  Carceris  potestatem  quinam  habuere  ?  an  triiioiviri  capita- 
les?  /.  2.  5-  3o.  supr.  de  orig.  Jur.  an  limcnarchse  ?  de  quibus 
l.   4-  supr.  cle  fugitiins.  an  comaienlarienses?  l.  4-  C.  de  custod.  rcor. 

(3)  Dimiltere  accepcrit.  vulg.  dimittciuli  acceperit.  Hal. 

(4)  Servi  corrupti ,  dc  plagiariis  ,  de  fuU-jusbione. 

(5)  Plagiarium.  <.'ulg.   Hal. 

(6)  5-  ^'-  ii^terdum.  Inst.  deoblig.  qucB  cx  delicto.  l.  27.  5- 2'- 
supr.  ad  l.  Aquil.  l-  38-   §•   2.  supv.  de  noxal.  2.   Gajus  9.  §.uU. 

(7)  /.    i3.  supr.   de  cnnd.  furtiua. 

(8)  l.    i4-  infin.  supr.  de  cond.  furtiva. 

(9)  Adde  l.   3.   supr,  de  SC.  Maced. 

(10)  Z.    17.  supr.  de  solut. 

(11)  Adde  /.   48.  in  fn.  supr.  h.  t. 

(12)  /.    16.   C,  dc  pign.  vcl  ejncrit.  /.  74    supr.  pro  socio. 
(i3)  l.  67.  IiLfr.  h.   t. 

(i-i)  Vekiti  si  qi;is  sciebat  se  furari:  ita  hiinc  locum  intcrprctan- 
tur  Graeci.  addc  5-  23.  5-  24.  Infr.  h.  t. 
(i5)  V.  /.  6.  supr.  h.  t. 

(16)  /.  53.  in  fiii.  Infr.  de  \>erb.  sign.  adde  /.(}.  supr.  dc  cond. 
futrtivq. 

(17)  Asinum  in  equas  ivi  yevni  duntaxat  x«p/';  cogere  ,  est  in 
spcm  gcntis  ,  ut  Virgilius  3.  G"orgicon  i^ers.  72.  loquilur.  Talis 
submissio  fiirti  quoddam  (,c:ii;s  c  !  ,  ut  HnmcrMs  dcc^nrat  Iliad.  '•. 
vers.  262.  263.  Tijq  ytu-^<;  f«x  >J/:i'  aVa|  dlfZv  Ay  )ct'</)ii  ^«5";^ 
AxO|ws5ouT®-'  t/Voirx'"!'  ^ijhi*?  /rrn-»;.  ac  dicitur  cicganlcr  ca  sulmii  ■ 
sio  ab  EustalMo  y-M'»  i  ".u  rftKovefAK.^-  Id  est  ^  fnrtum  quod  ain 
attcnli  et  dihgcntis  patrisiinnilias  ,  ct  cupicntis  rcm  suam  angcic 
mininia  rcprehcnsione:  nam  ,  qui  ex  equabus  nasciintur  ,  doniinum 
cquaruin  sequunlur  ,  /.  5.  §.  2.  <fupr.  de  rei  vindicat.  nl  magis 
vidcatur  ille  subtraxissc  sibi  cx  alienis  cquis  prolcm  ,  quam  equos 
ubenos  subripuissc.  vide  Ciijac.  j3.  obs.  6. 

(18)  Van-o  60.  apud  Nonium  ,  cap.  1.  num.  9.  An  si  equam 
cmisscs  quadrupcdcm  ,  ut  nico  asino  Realino  admittercs  (  nisi  ma- 
lis  lcgere  ,  ut  ei  meum  asiiiuiu  Reatinura  admittcros  )  quantum 
proiosuissem  darcs  (  ila  li  g(  ndum  ,  tion  dvdisses  )  cniiimenti  (  ita 
rursum  lcg,et»diyTi  cst  ,  ncn  aquimcnti).  Nam  Nonius  illo  loco  cqui- 


mentum  interprctatur  mercedcm  pro  co  ,  quod  dicitur  adraissum  ; 
bic  autem  quis  asinum  in  cquam  s(iani  dicitur  admisisse  t>'5  >ovJ;5 
;^«/3'" '  "'  jh:iic  constet  su()Ciiorcia  sentcntiam  Varronis  Nonlum 
illo  capile  retiilHse  in  litcram  A  ,  quasi  sequimenlum  lcgendum  ?s- 
set  :  cnm  pctius  tcferrc  dcbuerit  in  litcram  E  ,  ut  equimentum  sit , 
merccs  cqui  ,  vel  Ubini  in  equam  admissi. 

(19)  Hiiic  q.tidain  cQlligiinc  ,  Herennium  Modestinum,  Ulpsaiii 
fuisse  discipidum  ,  sed  tamon  ia  yulgata  legiiur  Modestino  Procon- 
suli  dc  Dalmalia. 

(20)  Nota  actioni  fuiti  succedcre  actionem  in  faclum  ,  ut  et  in 
/.  5o.  infn.  supr.  h.  t.  l.  66.  5.  4-  i'»'^.  h.  t.  l.  48.  supr.  df 
legat.  I.  5-  "•  ^<^rsic,  et  hoc  veteres.  liist.  de  oblig.  quce  ex 
delicto. 

(21)  Cui  bofiO  ,  qncmvc  in  fincm  ?  ad  equimentum  ,  hoc  est  , 
mcrcedcm  ,  quam  solcut  domiais  darc  pro  equi  admisjione  ,  ut  e.\ 
Nonio  paulo  antc  ostcndi. 

(22)  /.  66.  5.  4.  infr.  h.  t. 

(23)  Fiirti  toneris.  vulg.it.  Haloand.  Imo  doli.  /.  43-  5-  ^.  in 
f.n-   supr.  h.  t. 

(24)  Ponderibus  iniquis  ,  vel  statcris  qui  sciens  utitur  ,  vel  cmcn- 
do  ,  ut  hic.  vcl  vcndcndo  , /.  18.  §.  3.  in  fn.  supr.  de  dolo.  fur- 
ti  tenetur  et  falsi  ,  /.  6.  infr.  de  c\tran7-d.  crim.  l.  uliim.  C.  de 
susccpt.  lib.  10.  tit.  70.  ct  l.  i.  l.  2.  C.  de  pondifutorihus.  lib. 
10.  tit.  71.  hiic  rrfrr  Lcvitici  19.  vers.  35-  et  si:q.  Dcut.  33. 
vcrs.  \S.  et  scq.  Novcll.  128.  cap.  i5.  possunt  tainen  contrabentcs 
scientcr  conscntire  in  poadcra  majora  vcl  nunora.  /.  71.  supr.  de 
contiah.   emjtt. 

(25)  Vel  locati.  argum.  l.  i^-  5-  7-  infn.  supr. de servo corruplo. 

(26)  Id  gcnus  corruptclse  maximura  est  ,  quain  eo  domiwus  con- 
tcmnatnr.   /.   9.   5-    '•  ^-    '^-  *"/''"•  de  seno  corrupto. 

(27)  Linca  mar^^aritarum.  dt  qua  vide  /.  26.  supr.  ad  l.  Ealci- 
diarii.  l.  idlim.  infn.  supr.  de  aurn.  Linea  a  lino  forte  diela,  19. 
Isidor.  18.  quo  cliam  margaritas  conjungcbant.  TertuUian.  de  cul- 
tu  fcem.  Uuo  lino  dccies  scstcrtium  inscntur.  ct  Bcatus  Hicvonymus 
in  vita  Paiili  Hcrcmitae  :  Uno  filo  villarum  insunt  pretia.  Bria. 
Hiiic  monnliiia  ct  tjilina. 

^aS)  Adde  /.    19.  supr.  h.  t,  L  0.  sujr.  de  ivi  iindic.tl. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEPTIMUS. 

necesse  est  dici  quot  aniphorje  subrepla;  sint.  I  Si  vasa  (i) 


:S3 


subrepta  sint ,  numerus  (2)  erit  dicendus. 

^.  26.  Si  servus  mc  iis  ,  qui  habebal  pcculii  adrainistra- 
lionem  libcrr^ni  ,  pactus  sit  cuni  eo  non  donalionis  causa, 
qui  rcm  cjus  peculjarcm  siibripuerat  :  rccte  (3)  trans- 
actum  vidclur.  quamvis  enira  domino  c[ua?ratur  furti  actio, 
attamcn  in  peculio  scrvi  est.  -f-  Sed  [  et  ]  si  tota  poena 
furti  dupli  servo  solula  sit  ,  non  dubie  fuv  liberabitur. 
'j-  Cui  consequcus  esl  ,  ut  si  forte  a  fure  acccperit  ser- 
vus  ,  qucd  ci  rci  satis  esse  videalur ,  simililer  rccte  Irans- 
actum  videalur. 

§.  27.  Si  quis  juraverit  se  furtum  non  fecisse  ,  deinde 
rem  fuitivam  (4)  contrectct  ,  furli  quidem  actio  pcriroi- 
tnr ,  rei  lamen  persecatio  doraino  servatur  (5). 

§.  28.  Si  servus  subreptus  lieres  (6)  inslitutus  fi;erit  , 
furti  judicio  actor  consequelur  eliam  pretium  hereditatis  : 
si  niodo  servus  antcqu;im  jussu  domiiii  adeat  ,  morluus 
fuerit.   condiceiido  quoqiie  niortuum  ,  idem  consequetur. 

§.  29.  Si  staluliber  subreptus  sil  ,  vcl  res  sub  condi- 
tfone  lcgata  5  deinde  antcquam  adealur  ,  extiterit  condi- 
tio  :  furli  jam  agi  non  potest  ,  quia  dcsiit  interesse  hcre- 
dis.  Pendente  aulem  couditione  ,  tanti  aestimandus  est  , 
quanti  (7)  emptorem  polest  invenire. 

§.  3o,  Jdem  libro  xxxviii.  Si  quis  ex  domo  in  qua 
nemo  erat  ,  rapuerit  :  actione  de  bonis  roptis  in  quadru- 
plum  convcnieiur  ,  furli  non  (8)  manifesti  ,  videlicet  si 
nemo  eum  deprchendcrit  tollenlem. 

De  janua  ejfracta.  De  proposito  el  voluntate  delinqucntis. 

I.   De  connnodaio.  3.   De  nego/iis  gestis.   De 

intore.   4-    De  donatiojie. 

53.   Paults  lib.   39.   ad  Edictum. 

QUi  injuria?  eausa  januam  effrcgit  (9)  ,   quamvis  inde 
per  alios  res  amotae  sint ,  nou    (10)     tenetur    furti  : 
nam  maleflcia  (xi)  volunlas  (12)  et   propositum  de- 
linquentis  (i3)  distinguit. 

§.   i.  Si  servns  commodatoris  rem  subripuerit  (i4)  ,  et 

(i)  Qualiacunqiie. 

(2)  Adde  /.    19.  §.  3.  snpr.  h.  t. 

(3)  /.  28.  ui  Jin.  suyr.  de  pactis.  I.  7.  supr.  de  donation. 

(4)  Kon  coDtrcctet.  vulgata. 

(5)  Tmo  non  servatur.  /.    i3.  ^.  2.  swn:  de  juirjurando. 

(())  /.  •23.  supr.  ad  l.  Jquil.  l.  11.  supr.  aU  cxhib.  l.S.supr. 
dc  cotid.  furl. 

(7)  /.   5o-  Supr.  h.  t.  qnanti  vendi  potiiit. 

(8)  Imo  manifoti.  /.  80.  5.  3.  Infr.  h.  t. 

(y)     iJe  eiihictoribns  dicam  Iiifi:  til.  de  cjfiactorih. 

(10)  Imo  tcnelur  :  nam  qui  ininiiciliarum  ,  ant  injuriae  ,  non 
furti  principaliter  facieudi  causa  ,  furlum  allcri  pcrsuadet ,  furti  tc- 
neti;r.  /.  5o.  5.    i.  supj:  h.  t. 

^   (11)  Aristot.  5.  Ethic.  8.   ^  a.liKiK  k,  h  ^'ty.xtovpa.yiec    opiixi    7^ 
i/iDviu  15  a./.Kvi&y,  vide  /,    1 .  /.  2.   supr.  de  legib.   uhi  dixi. 

(12)  \olui;1as  et  pioposilum  maleficiiim  dclinqucntis  distinguit. 

(i3)  Id  est  ,  volcntis  furtum  commitlcrc ,  /.  25.  in  fin.  supr. 
l.  5o,  €.  2.  supy.  h.  t.  l  4i.  infm.  supr.  ad  l.  Jquil.  l.  3-]. 
supr.  dc  usurpatiot.ib.  5-  7-  in  Jin.  Inst.  dc  oblig.  qucB  ex  delict. 
adde  et  Jatitare  ,  /.  ^,  |.  5.  supr.  quib.  ex  caus.  in  possess.  in 
conviciantcm  injuriam  rcferre.  /.  5.  C.  de  injuriis.  inteiiicere  , 
/.  1.  C.  ad  ieg.  Corn.  de  sicariis.  taLulas  supprimere  ,  Z.  3.  ^.G. 
*upr.  dc  tabulis  exhibend.  addc  ct  vohntis  conditionem  apponerc, 
••  '9-  i^pr.  de  condit.  ct  dcmonstr.  vcl  uti  aqua  quotidiana  ,  vel 
sestiva  ,  /.  antepenult.  supr.  de  aqua  quotidiana.  hinc  Scneca  6. 
de  bcncfic.  8.  Beneficium  ah  injuria  distinguit  non  eventus  ,  sed 
animus. 

(i4)  Mihi  scilic.  quam  tu  niihi  comraodasti, 

(i5)  Id  est ,  comuiodatarius, 

(iG)  /.  ix.supr.  commoduti.  aliud  erit ,  si  tuipsc.  /,71.  Infr.  h.  t. 

(17)  TJllio  ,  ac  voleiis.  /.  85.   Infr.  h.  f. 

(18)  De  quo  /.4     C.  de  tiuorn  uel  curalore  ,  qui  non  satisdcdit. 

(19)  I.jus  intcrcst  scrvum  rctinerc  ,  cTid    noxali  judicio    scivum 


solvendo  sit  is  ,  cui  suhn^ptum  est  (i5)  :  Sabinus  ail  , 
posse  et  commodati  agi  cura  eo,  et  conlra  dominum  fur- 
ti  scrvi  nomine.  Sed  si  pecuniam  ,  quam  dominus  exe- 
git  ,  reddat  ,  cvanc^scere  furti  aclionem.  Idem  ,  et  si  re- 
mittat  commodali  aclionem. 

§.  2.  Quod  si  servus  luus  (16)  rem  tibi  commodatam 
subripuerit  :  furti  lecum  actio  tion  est  :  cpia  luo  pericu- 
lo  rcs  sit  ;  sed  tanlum  commodati. 

§.  3.  Qui  alieiiis  negoliis  gercndis  se  obtulit  (17)  ,  actio- 
nem  furti  non  habet  ,  licet  culpa  ejus  res  pcrierit  :  sed 
aclione  ncgoliorum  gcstorum  ita  damnandus  Cjt  ,  si  do- 
minus  aclione  ei  ccdat.  j-  Eadem  sunl  in  eo,  qui  pro  tulore 
negolia  gerit  :  vel  in  eo  tulore  ,  qui  diligenliam  pr.Tslare 
dcbeat  ;  veluti  qui  (18)  ex  pluribus  lutoribus  testaraento 
datis  ,   oblata  salisdatione  sohts    administralioncm  suscepit. 

5.  4-  Si  ex  donatione  alterius  rem  meam  leneas  ,  tt 
eam  subripiam  :  ita  dcmum  furti  te  agere  mecum  posse 
Julianus  aii  ,  si  intersit  tua  relinere  possessionem.  vchi- 
ti  (19)  si  hominem  donaliim  (20)  noxali  judicio  defcndi- 
sli  ,  vcl  srgrum  curaveris  (21),  ut  advcrsus  vindicanterG 
justam  retentionem  (22)  habiturus  sis. 

De  pignore.  1 .  Dc  eo  ,  qui  ex  alieno  largitur  ,  vcl 
iisum  rci  alicncr  in  suum  luivurn  convertit.  2.  De  fure  cc- 
cidendo.  De  teli  appcllatione.  3.  Differentia  inter  actio- 
ncm  ,  et  condictioucm  vindicationenujue.  4-  -^^  <?o  1  7"^^ 
instrumenta  furi  cominodavii.   5.    De  transactione. 

S54-   Gajus  lib,    i3.   ad  Edictum  proviaciale. 
I  pignore  creditor  (^3)  ulatur  ,  furli  tenelur  (24). 

§.  X.  Eum  ,  qui  quid  utendum  acccpit,  ipse  alii  com=- 
modaverk  ,  furli  obligari  responsum  est.  j-  Ex  quo  salis 
apparet  ,  furlum  fleri  ,  etsi  cjuis  usum  alienae  rei  (^5)  in. 
suum  lucrum  converlat  :  nec  movere  c|uem  debet  ,  ouasi 
nihil  lucri  sui  gratia  facial.  Species  enim  hicri  est  ,  ev 
alieno  (26)  largiri  ,  et  (^27)  beneficii  debitorem  sibi  acl- 
quirere.  Unde  (28)  et  is  furli  tenetur  ,  c|ui  ideo  rem  arao- 
vet  ,  ut  eam  alii  donet. 

§.  2,  Furem  iuterdiu  (29)  depreliensum  non  aliter  oc- 

defendit. 

(ao)  Damnatum.  vtJg. 

(21)  Et  sumptiis  fccisti. 

(22)  Retinere  propter  impensas  rem  alienam  possumus  advcr.su5 
dominum  vindicantcm. 

(23)  §.  G.   Inst.  de  obl.  qucE  cx  delicto. 

(24)  luio  non  tenetur  ,  quia  locaie  potest.  /.  11.  5-  ^'  ^-  -^' 
supr.  dc  pigncrib. 

(25)  Puta  pecunise.  facit  l.  78.  supr.  dc  solut. 

(26)  Alicnum  largiens  lucrum  facit.  hinc  iUud  Scnecse  :  adhu-c  - 
dc  aL'cno  lihcralis  Siim.   2.   epist.    16. 

(-27)  Et  ex  eo  Lcncficio  etc. 

(28)  Cur  ?  per  cuni  modiiin  facif  ,  ut  alius  re  mca  utatur. 

(29)  Nocfurnum  furcm  Roinani  permiserunt  occidi  :  Si  (  inquit 
lcx  )  ahquis  occidit  ,  jiiie  caesus  esto.  Macrob.  i.  Suturnal.  6. 
/.  9.  Infr.  ad  lcg.  Corn.  de  sicuriis.  /.  4-  •'"P^-  «■^  l-  Aquil.  i5. 
Ect.  2.  ex  lib.  10.  tit.  2,  c.  7.  Plalo  9.  de  lcgib.  Augustin.  2. 
qucBst.  supcr  Exodum.  cap.  perfodicns.  rxtra.  de  homicid.  Exod. 
11.  i'crs.  2.  3.  ct  mcrifo :  ncc  cnim  multuin  abest  a  proditore. 
Seuec.  5.  dcclamat.  ultim.  Intcrdiarium  ,  si  deprchensus  sc  tcio  dc- 
fendcrit.  11.  Gell.  idtim.  Cicero  pro  Milone.  ct  in  oratione  pro 
Marco  Tulho.  apud  Quintilian.  lih.  5.  Intcidiarii  mcminit  /.  4. 
supr.  ad  l.  Aquil.  l.  2.  he^:  de  furihus  bal neariis.  Grxcis  rf/Ufpo- 
xK(Tr7)j?  ,  et  lifispivBf  .  cui  opponitur  ,  ^uspoKOnk  ,  id  cst  ,  dormi- 
tator,  cf  voJtrtpiv 'g  fnr  nocturnus.  vidc  Cujacium  u.  obscivat.  27. 
Haimcnopuhis  aUam  dislinctionem  adfcrt  ,  cuique  sc:ihcet  permitti 
noclurnum  furcm  exlra  civitalem  interficere  ,  etiamsi  miles  sit  :  iii 
urhihus  non  hccre  ,  nisi  tchini  gcstct  :  ulrohique  oportcre  eum ,  qui 
furcm  occidat ,  cum  clamore  feslificari  :  noclurnum  autem  impuiie 
intcrfici  ,  si  alitcr  ci  sine  pcriculo  vila;  parcere  non  possumus  ,  6. 
Harmenop.  5.  dc  fure  uocturno  iu  caui  rem  ,  vidc  Cujacium  14. 
obsery.  i5. 


5^4 


D     T     G     E     S     T     0     R     U     U 


cidere  Lex  xii.  tnbular.  permisit,  quam  si  lelo  se  defen- 
dat.  -l-  l^cli  (i)  auieni  appellatioue  et  fcirum  ,  et  fu- 
stis  ,  el  lapis  ,  el  deni.pe  oume  ,  quod  uoccudi  causa  ha- 
betur  ,  signilioalur. 

5.  3.  Cuin  furli  arlio  ad  poenae  (2)  pcisecutionem  per- 
liaeat  ,  coudiclio  vero  ,  et  vindicatio  ad  vei  recuperaiio- 
nem  (3)  ,  apparet  ,  recepla  re  ,  niiiilo  (4)  niinus  sii\- 
vam  esse  furti  (5)  actiooem :  vindicalionem  vero,  et  (6) 
condiciioi.oiu  kiii  :  sicut  ex  divcr^o  post  solutam  diipli 
aul  quadrupli  poeuam  ,  salva  esl  viiidicalio  et  coudictio. 
5.  4-  Q"i  ferramenta  scieus  comniodavciit  ad  efltiia- 
gendum  (7)  ostiuui  (8)  ,  vel  armarium  (9)  ,  vel  sca- 
lam  (10)  scieus  commodaverit  ad  Rsceudeuduui ,  licet  uul- 
lum  ejus  cousilium  principaliter  ad  furtum  facieudum  iu- 
lerveuerit  ,  lamen  furli  aciione  leuctur. 

^.    5.   Si  lutor  qui  negotia  gerit  ,  aut    curnlor  ,   transe- 
gerit  (ii)  cum  fure  ,   evanescit  (12)  furli  aclio. 
De  pignore. 
55.    Uli>ia>'us  lib.   3.    Dispulationum. 

CUm  creditor  rem  sibi  pigneralaui    aufert  ,     non    (i3) 
videlur  contrectare  (i4)  :    sed  (i5)  piguori  suo  (i6j 
incumbere  (17) 

JDe  fure  sapius  conve:  ienilo.   i.  De  fure  cid  magistratwn 
deduclo.   2.   De  re  ptculiari.  4-   -^«^  tutore  vel  curalore. 
56.    JiiLiAr.us  lib.   22.  DigTstoruiu. 

INterdum  fur  eliam  manerite  poepae  obbgatione  ,  in  qui- 
busdam  casibus  rizrsus  obligalur  ,  Ht  cum  eo  saepius 
ejusdem  rei  uoniiue  furti  agi  possit.  Primus  casus  occiir- 
rit  ,  si  possessiouis  causa  luutata  essct  :  veluti  si  res  iu 
dompi  potestatem  rtdiisset  (18)  ,  caudemque  idem  subri- 
peret  ,  vel  eidem  domiuo  ,  vel  ti  ,  cui  is  commodasset  , 
aul  vendidisse!.  Sed  ,  el  si  persoua  domini  mulata  (19) 
esset ,  altcra  pceua  obligalur. 

5.  I.  Qui  (iircm  deducit  ad  Praifectum  vigilibus  (20)  , 
[  vel  ]  ad  Pra^sidem  (21),  existimaudus  est  cligisse  viam, 
qua  rem  persequcrelur  :  et  si  negotium  ibi  termiuatum  , 
et  damnato  fure  recepla  est  pecunia  sublata  ,  ia  simpluni 


videlur  furti  qusstio  sublata  5  maxime  si  non  sr  lum  rem 
furlivam  fur  restiluere  jussus  fueril  ,  sed  amplius(22)  ali- 
quid  in  eum  judex  cousiituerit.  f  Sed  etsi  nihil  amplius, 
qu;nu  iurlivaiu  rem  ,  restituere  jussus  fuerit  ,  [  nec  am- 
pJius  aliquid  iu  eum  judex  constituerit  :  ]  ipso  quod  iu 
ptriculum  majoris  poenae  (aS)  deductus  est  lur  ,  [  inlelH- 
gendum  est  ]  qua;stiouem  furli  sublatam  (24)  esse. 

5-   2.   Si  res  peculiaris  subrepta  in  poleslatem   servi  re- 
dierit  (^5)  ,  solvilur  furti  vilium  ,  et  incipit  hoc  casu  iu 


:ulio 


et  a  domino  possideri. 


5-  3.  Cum  autem  servus  rem  suam  peculiarem  furanth 
cousilio  ainovet  ,  c[uamdiu  eam  retinet  ,  coudilio  ejus  non 
mulalur  :  nihil  enim  domiuo  abest  ,  sed  si  ahi  iradide- 
rit  (26)  ,  furlum  faciet. 

5.  4-  Q"i  tutelam  gerit,  transigere  cum  fure  potest  (27), 
ct  si  lu  putestatem  suam  redegeril  rem  furtivam  ,  desiuit 
fuMiva  esse  :  quia  tulor  (28)  domini  (29)  loco  habetur. 
-^-  Sed  et  circa  curiilorem  furiosi  eadem  dicendu  sunt  : 
quia  adeo  personam  domini  sustinel  ,  ut  etiam  traden- 
do  (3o)  rem  furiosi  alienare  exislimetur.  -j-  Condicere 
autem  rem  furtivam  tutor  (3i)  et  curalor  furiosi  eorum 
nomine  possunt.  ^ — 

$.  5.  Si  duo  servi  tui  vestem  et  argentum  (3^)  subn- 
pucriul  ,  et  altcFius  nomine  tecum  de  veste  actum  fuerit  , 
ahcrms  de  argenio  agotur  :  nuL'a  exccpiio  dari  debebit  ob 
eaui  rem  ,  quod  jam  de  veste  actum  luerit. 

De  eo ,  (jui  Sjpecum  fecit  ,  et  cretam  abstulit. 

57.  ALtKKus  (33)  [  lib.   4.  Digestorum  a  Paulo 

epitomatorum  ]. 

SI  creta;  fodiundae  causa  soccum  (3^)    quis    fecisset  ,  et 
cretam  abstulisset  ,  fur  esi :   non    quia    fodisset  ,    sed 
quia  absluhssel. 

De  filiofumilias. 
58.  JuLiANus  (35)  [  lib.  4.  ad  Urseium  Ferocem]. 

SI  fihofamihas  furtum  factum  esset  ,  recte  is  paterfami- 
lias  lactus  eo  nomine  aget  (36).  •]-  Sed  et  si  res  ei 
iocata  subitpta  fuit  ,  paleriauiihas  factus  ,  ilidem  agere 
poterit. 


(1)  l.  g.  l.  II.  5-  '•  ^'\r>'.  ad  1.  Jul.  de  vi  publica.  l.  233. 
5-  i.  Iiifr:  de  verb.  iigni/'.  Paiil.  5.  ieiit.  2.  §.  3.  in Jin.  ^.  5. 
vcrsic.  ielum.  Inst.  de  publicis  judiciis.  10.  Eclog.  -i.  ex  lib.  10. 
tit.  2.  cap.  7.  et  lib.  2.  tit.  ■>..  cap.  234.  «'  /'*•  ^^-  ^''-  9-  '^'■*-" 
lib.  60.  til.   18.  cap,   10.  6.  Harnien.   5. 

(2)  Z.  7.  ^.    1.  supr.  d*  cvndict.  furti^a. 

(3)  Condiclioiiibus  et  vuidicatiouibus  rcs  noslras  rccuperamus. 

(4)  /.    12.   C.  h.  t. 

(5)  El  poenae.  Rei  reciiperatio  a  fure  cum  non  libcrat  a  poetia 
furtiva.  /.  48.  supr.  ct  l.  67.  5-  ••  I>fr.  et  l.  3.  C.  h.  t.  excipe 
/.   60.  5.    I.    hifr.  h.  t. 

(6)  Adde  /.    10.  supr.  de  cond.  furt. 

(7)  Vide  tit.  de  effractorib.   Infr.  h.   t. 

(8)  1.   39.   /.   53.   supr    h.   t. 

(9)  /.   3.   §.   a.  supr.  de  rjfic.   Prasfecti  wigilum. 

(10)  5-  "•  ^"*^-  '^'^-  ^^^'S-  7"^^  ^*  delicto.  addc  /.  ult.  supr, 
de  difis.  rer. 

(ii)  /.  56,  5-  pan-  i'}f>''-  ^'-  «• 

(12)  luio  iion  evaiicscit  furli  actio  :  iicc  enim  pcrmittitur  tiilori 
traiisigcre.  /.  4'*-  in  fn.  supr.  de  admin.  et  peric.  tutor.  addc  /.  7. 
^.3.  supr.   de  emplore. 

(i3)  Imo  ,  videtur  contrcctarc,  ct  rciu  illicitain  faccre.  /.  3.  C.  i'i 
bonor.  rapt. 

(i4)  Invilo  domino. 

(15)  Potius  scil. 

(16)  Et  sic  sibi  prodessc  vtUe  ,  jusquc  suuni  conscryare  ,  uoa 
all.iri  nocere. 

(17)  ]mo  ,  tali  iuciibatione  jus  piguoris  yidctur  amittcre.  /.  i3. 
suj.r.  dc  eo  ,  quod  metus  causa.  l,  7.    C.   unde  cj. 

(18)  /.  4j6.  tnfin.  supr.   h.  t, 
(ly)  /.  47.  supr.  h.  t. 


(21))  Prffifecius  vigilum  dc  furibus  COgnoscebat , /.  3.  5.  i.  sup'. 
^fi  ojf.  Prosf.  uigd.  co.,que  iatcrdum  puuiebat  capilaliter  ,  f  1  '. 
supr.  de  cond.  causa  dat.  Au  privatae  tautum  pecuniae  fure>  ?  a.l 
rorncr.    1.  sciect.    i5.   negat  Cujac.    i5.   obs.  Sj. 

(21)  Vid.  /.    i3.  supr.  de  of/ic.  PrcEiid. 

{■j'i)  Id  cst  ,  majoiem  poenam.  adde  /.  i5.  supr.  de  corM.  causu 
data.  Cur  majoiem  ?  forte  quia  fiir  crat  noclurnus  ,  qui  grariu» 
puiiiri  solt.   vidc  Cujac.    14.   obs.    i5.  injin. 

-    (23)  Puta  mortis.  /.  ult.  infr.  h.  t.  ct  d.  l.  i5.  Furtutn  capitale 
est  pro  qualitate  rci  et  pcrsonae. 

(24)  Transactam. 

(25)  /.   4.  5.   7.  supr.  de  usurpat, 
(2G)  Facit  lex   10.  C.  cpiod  cum  eo. 

(27)  Tutor  transigcrc  ciun  furc  potcst.  /.  54.  in  fin.  supr.  h.  t. 
I.  96.  §.  I.  supr.  ctc  .^olulionib.  ut  ct  novare.  /.  22.  supr.  de  ap- 
ininistr.  ct  peric.  tutor.  Imo  non  potest.  /.  46.  in  fm.  supr.  de 
administrat.  ct  pcric.  tutor.   l.  22.    C.  de  pact. 

(28)  Et  ciuator  ,  ut  mo\  scquitur. 

('9)  '•  27.  supr.  de  admin.  ct  peric.  tutor,  /.7.  ^.i.Supr.  pro 
cmplorc.  vice  doiniuorum  ,  /.  11.  §.  7.  supr.  quod  ui  aut  clam. 
addc  /.  7.  supr.  de  in  litem  jurando.  l.  3.  C.  de  qurestionii.  et 
e  contrario  quaudiu  pupillus  sub  tutoribus  est ,  *>!»  iiot^if^i  c  >*«• 
Gal.   !\.   vers.    1.   id  cst  ,  nihil  dijfrt  a  seruo. 

(3o)   UUlitcr  :  allas  uihil  agit.  /.    12.  supr.  dc  curatore  furios. 

(3i)  /.  85.   infr.  ct  /.  53.  f   3.  supr.  h.  t. 

(32)  A;>«poii  >^  i(r^9Ta./uy.  18.  Ecl.  8. exlib. 60.  tit.  12.  c.53.5  6.' 

(■)3)  Alncaii.  Basilic.  ita  legunt. 

(3j)  Spccus  cst  sub  terra  cuuiculus.  vide  /.  1.  5^  33.  snrtr.  ne 
quid  in  loco  publico.  vidc  Cujac.    16.   obs.    17. 

(35)  Ulpian.  Basilic.  et  malc. 

Q36)  Autca  non  aget ,  sed  cjus  patu".  /.    14    5     '^-  *"<"'•   ''    '• 


LIBER    QUADRAGES  1  M  USSEPTIMUS. 


585 


De  commodalo . 
5g.  Idem  lib.  3.  ex  Minicio. 

SI  is  ,  qui  rem  commodasset  (i)  ,  eam  [  rera  ]  clam 
abstulisset  ,  furli  cum  eo  agi  non  polest  :  quia  (2) 
suum  recepisset  ,  et  ille  (3)  commodati  liberalus  esset. 
hoc  tamen  ita  accipiendiim  est  ,  si  nullas  relinendo  (4) 
causas  ,  is  ,  cui  commodata  res  eral  ,  habuit :  nam  si  (5) 
impensas  necessarias  in  rem  commodatam  fecerat  ,  inler- 
fuit  (6)  ejus  ,  polius  per  reteutionem  eas  servare  ,  <{uam 
ultro  comjBodati  agere  :  ideoque  fiirti  actionem  Iiabebit. 
De  ancUla  fugidva  et  /jartu  ejus. 

60.  Africa^us  Ijb.   7.  Quaestionum. 

ANcilla  fugitiva  quemadmodura    sui    (7)   furtum  facere 
intelligitur  ,    iia  partum  (8)   quoque    coutrectaudo  , 
furtivum  facit, 

De  scn-o  commwii.  i.  De  seivo  pignorato  vel  vendilo., 
5.  Vel  cmpto  manclatu  cdieno  vel  deposilo  ,  6.  Fel  cvm- 
viodato.  7.  Hypothecaria.  8.  De  fructibus  fundi  locali. 
9..  De  statulibcro. 

61.  Idem  lib.   8.   (9)  Quaestionum. 

SI  servus  communis  uni  ex  dominis  furlum  fecerJt,com- 
muni  dividundo  (10)  agl  debere  placet :  et  arbitrio 
judicis  contineri  ,  ut  aut  damnum  prffstet  ,  aut  parte  ce- 
dat.  •J'  Cui  cousequens  videtur  esse  ,  ut  etiam  si  aliena- 
veril  suam  partem  ,  similiter  et  cum  empore  agi  possil  : 
ut  quodammodo  (11)  noxalis  actio  c.iput  (12)  sequatur. 
-\'  Quod  tamen  non  eo  usque  pioducendum  ait  ,  ut 
etiamsi  liber  sit  factus  ,  cum  ipso  agi  posse  dicamus  :  si- 
cuti  non  ageretur  ,   etiam  si  proprius  fuisset. 

-f  Ex  his  igitur  apparere  ,  [  et  ]  mortuo  servo  nihil 
esse  ,  quod  actor  co  nomine  eonssqui  possit  ;  nisi  forte 
quid  ex  re  furtiva  ad  socium  pervenerit. 

5-  1.  His  etiam  illud  consequf;ns  esse  ait  ,  ul  et  si  is 
servus  ,  quem  mihi  pignori  dederis  ,  furlum  mihi  fecerit: 
agendo  ,  contraria  piguoratitia  consequar  ,  uti  similitcr  aut 
damnum  decidas  (i3),  aut  pro  noxse  deditione  hominem 
relinquas. 

5-  2.  Idem  (i4)  dicendiun  de  eo  ,  quem  convenisset 
in  causa  redhibitionis  esse  :  uti  quemadmodum  accessio- 
nes  (i5)  (?t  fructus  emptor  restituere  cogitur  (16)  ,  ita  et 
e  contrario  yeuditor  qaoque  vel  damnum     decidure  ,     vel 


pro  noxcie  deditioue  hominem  relinquere  cogatur  :  nisi  (17) 


furem    jjignori  de- 
cogendus    est  :     id 


quod  in  his  amplius  sit. 

5.  3.  Quod  si  scicns  quis  ignoranti 
derit ,  omnimodo  damnum  pra;stare 
enim  bonas  fidei  convenire. 

5.  4-  Sed  in  aciione  einpti  prxcipue  speclandum  esse  , 
qualem  servum  vendilor  repromiserit. 

5.   5,  Quod  vcro  ad  mandati  aclionem   attinel  ,     dubi- 
tare  se  ait ,   num  ^quc  dicenduin  sit    omnimodo  damnum 
pra?stari  debere  ?  Et  quidem  hoc  amplius  ,    quam    iu  su- 
perioribus  causis  servandum  ,  ut  eliam  si    ignoraverit  is  , 
qui  certum  [  hominem  ]  emi  mandaverit  ,    furem    esse 
nihilominus  lamen  damnum  decidere    cogetur  :     justissime 
enim  procuratorcm  (18)  allegare  ,    non    fuisse    se    id  da- 
ranum  passurum  ,   si  id  maudatum  non  suscepisset.   Idque 
evidcntius  (19)  in  causa  depositi  (20)    apparere.    nam  li- 
cet  alioquin  seqaum  videatur  ,  non  oporterc  cuiquam  plus 
damni  per  servum  evenire  ,   quam  (21)  quanti    ipse     ser- 
yus  sit  :   multo  (22)  tamen  asquius  esse  ,  nemini    oficiurn 
simm   (23)  ,   quod  ejus  ,  cura  quo  contraxerit,     nou*  etiani 
sui  coramodi  causa  susceperit,  damnosum  esse.  Et  sicut  ' 
superioribus  contractibus  ,  venditione  ,    locatione 
re  ,  dolum  ejus  ,  qui  sciens  reticuerit    (2^) 
esse  dictum  sit  :  ita  in  his  culpam  eorum  , 
sa  contrahalur  ,  ipsis  potius  damnosam  esse  debere.    Naiu 
certe  raandantis  culpain  (2  5)  esse  ,  qui  lalera  servum  eral 
sibi  mandaverit  :   ct  similiter  ejus  ,     qui     deponat  ,    quod 
non  fuerit  diligentior  circa   monendum  ,     (jualem    seryum 
deponeret. 

5.  6.  Circa  commodaium  autem  merito  aliud  existi- 
mandum  :  vidclicet  quod  tuuc  ejus  solius  (26)  commo- 
dum  ,  qui  utendam  rogaverit  ,  versetur.  itaque  eum,  qui 
ccmmodaverit  ,  [  sicut  in  locatione  ,  si  (27)  dolo  quid 
fecerit  (28)  ,  ]  non  uitra  pretium  servi  quid  amissurum. 
quin  etiam  paulo  remissius  circa  interpretationem  (29)  do- 
]i  mali  debere  nos  versari  :  quoniam  (  ut  dictum  sit  ) 
nulla  utililas  comraodantis  interveniat. 

5.  7.  Ilsec  ita  puto  vera  esse  ,  si  nulla  culpa  ipsiu%  , 
qui  mandatum  vel  depositum  susceperit  ,  intercedat.  coe- 
terum  si  ipse  ultro  ei  custodiam  ,  argenti  forte  vel  num- 
morum  ,  commiserit  ,  cum  alioquin  nihil  unquam  domi- 
nus  taie  quid  fccisset :  al^ler  existimandum  est  (3o). 


u 
pigno- 
puniendum 
quorum  cau- 


(i)     /.   i5.  5-   ^^t-  supr.  h.  t.  adde  /.   -21.  Snpr.  oommodati. 

(2)  Siuim  qui  recipit ,  fuvli  nou  tenelur. 

(3)  Qui  conimodato  rrm  accepit  ,  hoc  cst  ,  coramodatarius. 

(4)  Retiiicndi.  vulg.  Hal. 

(5)  Ut  in  l.  2,5.  /.   26.  supr.  de  procuratovib. 

(6)  Interest  nostra  potius  retincre ,  qiiam  agere ,  et  de  novo  rem 
adipLsci.  Illud  co  faciJius  est  atqiie  commoditis.  huc  facit  quod 
p,robat  Cujac.  8.  ohseiv.  2.  liCgis  Falcidise  seu  quartEe  retentionera 
dari  ,  non  vindicationeni. 

(7)  Sui  furtum  facit  fugitiva.  /.  i.  C.  de  serv.  fugit.  l.  i5.  in 
Jin.  jsupr.  dc  acquir.  uel  (unitt.  possess.  , 

(8)  /•  12.  C.  h.  t.  Fugitiva  anciila  et  seipsam  et  partum  siinm 
i[»oque  furaii  ir.tclligitur. 

(9)  Vide  Cujac.  8.   ad  Afric.  fal.   i^C). 

(10)  Non  furti.  /.  8.  Supr.  de  noxalih. 

(11)  Id  est  ,  qiiasi  noixaJis  ,  quia  lis  aestimatur  in  siraph<m  tan- 
tum.  /.  16.  iii  fin.  supr.  familice.  noxalis  in  duplum  vel  qiiadru- 
plum.  Cujac.  ibid. 

(12)  yide  /.   I.  in  fin.  supr.  dc  priwatis  delict. 

(i3)  Id  cst ,  prseslcs  ,  traasigas  ,  paciscaris.  Verhum  de.cidere  , 
oi*  unum  e.\  legihus  i-a.  tabularum.  /.  7.  supr.  de  eondict.  furtiva. 
vide  Cujac.  10.  ohservat.\\.^'S.  Infr.  et  l.^0.§.  S.tupr.  att.i^.C. 
/i.t.l.Q.^.2.  in  fin.Supr.  de  minoiibus.l.'^.  Supr.de  condict.furtiyu. 

(14)  Quod  in  scrvo  pqgnorato  dictiira  est. 

(i5)  /.  23.  5.  Q.  supj:  de  osdilitio. 

(16)  Radhibitorjii  actione. 
Tvm.lU. 


(17)  IJ  est  ,  nisi  ia  liis  casibiis  amplius  sit ,  et  prtetei-ca  corxi- 
pcUi  possit  debitor  orauimodo  damnum  decidere.  ampluis  estsitci- 
verit  talcm  serrum  cssc  ,5-3.  infi:  h.  t.  aut  repromisorit  fnrera 
non  csse.  5-  4-  '"/''■  '*•  '•  '^^^^  Cujac.  8.  nd  Afric.  fol.   160. 

(18)  Vel  mandatarium.   /.   26.   ^-    ;•   supr.  miuidali. 

(19)  Hac  formHla  loquendi  ntitur  idora  African.  /.  3o.  $.  i. 
supr.  de  act.  empti.  l.  5o.  §.  .1.  supr.  de  jurc  dot.  adde  ct/.  36. 
5.   2.  supr.  de  usufruct. 

(20)  /.  3i.  in  fn.  supr.  de  pignorat. 

(21)  /.   7.  5-    J     supr.   de  dnmno. 

(22)  /Equo  aliud  sequiiis  est. 

(23)  OJlicium  neraini  oportet  esse  cramnosum.  /.  7.  supr.  tast. 
quemud.  npcr.  l.  \l\o.  Infr.  de  regul.  juris.  I.  27.  ^.  \b.  Supr. 
ad  SC.    Trebellian.  l.    i.   /.   29.   Supr.  ex  quihus  caus-  major, 

(24)  Retinuerit.  Hal. 

(•^5)  Mandati  contraria  actione  venire  culpam  lcvissiinam  ,  hiDC 
coUigit  Bartolus  ,  quod  doininus  in  id  teneatur  ,  quod  diligcnlicvce 
quique  tenentur  praestare. 

(26)  In  comraodato  solins  accipicnt.is  oommodum  yersatur. 

(27)  Si  dolo  id  fccerit.    Hnl.  si  non  dolo  quid  foccrit.   frdg. 

(28)  TnTiuv  tUik  dviov  H\sirT))i'  Ifo.t  ■,  XO^osi  aoTSr.  Intriprcta- 
tio  KxT»  irci'/.  ,  rclata  a  Cujacio  8.  ad  Afric.  fcl.  171.  adde /.  n. 
in  fin.  supr.  commodati. 

(29)  Interpres  doli  mali  ,  cst  judcx  ,  sicut  et  bonae  fidei.  /.  58, 
circa  medium.  supr.  de  pactis. 

(30)  Nam  ita  servo  opportunihitem  furti  facicrdi  prjcbiilt. 

y  '1 


586 


D     1     G     E     S     T     O     11     U     M 


§.  8.  Locavi  libi  lundum  ,  et  (  ut  adsolel  (i)  )  con- 
venit  ,  uti  fructus  ob  merccdem  pignori  mihi  essent.  si  eos 
clani  deporlaveiis  (2)  ,  furli  lecuni  agcre  (3)  posse  aie- 
bat  (4).  sed  et  si  tu  alii  IVuclus  pendentes  vendideris  , 
et  eniplor  eos  deporlaverit  ,  consequens  erit  ,  ut  in  furli- 
vani  causam  eos  incidere  dicamus.  elenim  (5)  fructus  , 
quumdiu  solo  (6)  cohwreant  ,  fundi  (7)  esse  :  et  ideo 
colomim  ,  quia  voluntale  domini  eos  percipere  videatur  , 
suos  fruclus  facere  :  quod  certe  in  proposito  non  aequO 
dicilur  5  qua  eiiim  ratioue  coloni  fieii  possint  ,  cum  eai- 
ptor  (8)  eos  suo  nomine  cogat  ? 

§.  9.  Slatnliberum  (9)  ,  (|Ui  ,  si  deceni  dcderit  ,  li- 
ber  esse  jussus  erat ,  heres  noxali  judicio  defenderat ;  pen- 
dcnte  judicio  servus  datis  decem  lieredi ,  ad  libertalom 
pervenit.  Quarritur  ,  an  non  alilcr  absolulio  fieri  del)eat , 
quam  si  decem  ,  quae  accepisset  lieres  ,  actori  dedisset  ? 
Referre  existiraavit ,  uude  ea  pecuuia  dala  esset.  ut  si 
quidem  aliunde  ,  quam  ex  peculio  ,  ha;c  sallem  prgeslet  5 
quoniam  quidem  si  nondum  ad  liberlatem  servus  perve- 
nisset  ,  noxae  dedilus  ,  ei  ,  cui  dcdilus  esset  ,  daturus  fue- 
rit :  si  vero  ex  peculio  ,  quia  numraos  heredis  dederit  , 
quos  utique  is  passurus  eum  non  fuerit  ei  dare  ,  conlra 
btatuendum. 


De  co  ,  qui  fugitivo  iter  monstn:t. 
62.  Mauciamis  lib.   4-   Regularum. 
Urtum  non  (10)  commitlit  ,  qui    fugitivo    iter    mon- 
slravit  (i  1). 

De  infamia. 
63.   Macer  ]ib.   2.   Publicorum  Judiciorura. 
On  (12)  poteril  (]3)    Pra^ses    provincise    efQcere  ,  ut 
furti  damualum  non  sequalur  infamia  (i4)- 


N 


De  servo  legato. 
64-  Neratius  hb.    1.  Membranamm. 

ATilio  lierede  homo  Seio  legalus  ,  ante  (i5)  aditam 
hereditalem  Tiiio  furium  fecit  (16):  si  adita  hereditatc 
Seius  legatum  ad  se  pertinere  voluerit,  furti,  ejus  servi  no- 
mine  agct  cum  eo  Titius  5  quia  neque  tunc  (17),  cum  fa- 
ceret  furtum  ,  ejus  fuil.  et  ut  maxime  quis  existimet  ,  si- 
servus  csse  coeperit  ejus  ,  cui  furtum  fecerat  ,  lolli  furti 
actionein  ,  ut  nec  si  ahenalus  sil  ,  agi  possit  eo  nomine  : 
ne  poil  adiiam  quidem  hereditalem  Titii  factus  est :  quia 
ea  (18),  quae  Jegaulur  (19)  ,  recta  (20)  via  ab  eo  ,  qiH 
legavit  ,  ad  eum  ,  cui  legaia  sunt ,  trauseuut  (21). 

De  pceni/entia. 
65.   Ulp/Anus  lib.    I.   ad  Ediclum  JEdiliura  Curuh'um. 

QUi  ea  racnle  alieuum  quid  contrectavit  ,  ut  lucrifa- 
ceicl,  tamctsi  mutalo  (22)  consiho  id  domino  poslea 
rtddidit,  fur  est  :  nemo  enim  tali  peccato  poeuileutia  (^3) 
sua  nocens  esse  desiit  (24)  • 

De  venclitione  piguoris.  l.  De  legato.  2.  De  mulione 
in  jus  cocato.  3.  Si  dispensafor  ma?iumissus  vel  tutor  post 
pulcrlatem  e.iegit.  4.  De  eo  ,  c/ui  Tilium  commendavit  , 
quasi  idoueum  cui  crcdalur  5  deinde  alium  adduxit  qua- 
si  Titium.  5.  De  siipulalione  ,  per  te  non  fieri. 
66.  PAtLiJS  [  hb.   7.   ad  Plaulium  ]. 

SI  is  ,  qui  rem  pignori  (2$)  dedit  ,  veudiderit  eara  , 
quamvis  domiuus  (26)  sit ,  furtnm  facit  ,  sive  eam 
tradiderat  ereditori,  sive  speciali(27)  pactioue  laulum  (28) 
oMigaverat.    idque  et  Julianus  putat. 

5.    I.   Si  is  ,  cui  res    subrepia   [  sit  ]  ,  dum    apud  fu- 
rem  sil  »  legavcrat  eara  mihi :  an  si  (29)  poaiea  iur  eam 


(i)  /.  ult.  C.  de  remission.  pign.  iisus  obtinuit  ,  ut  idem  ser- 
vetnr  ctiairi  non  adjccta  ejiismodi  clausulajnam  quae  sunt  moris  et 
consueliidinis  ,  in  bona^  lidei  judiciis  veniunt.  /.  3i.  §.  20.  sujjr. 
ue  fxdil.  cdict.  unde  coll.git  Ciijac.  ihid.  posse  b.odio  dcfendi  in 
omnibus  testamenlis  lacile  intelligi  clausulam  codicillarcm  ,  quod 
soleat  scrihi  ficquentissime  ,  et  omnium  testatonim  ea  sit  mens  , 
quae  Lucio  Titio  ,  /.  penult.  §.  ult.  suj>r.  de  lcg.  1.  ut  judicia  dc- 
functorum  valeant  quoquo  modo. 

(2)  Jd  est  ,  loco  moveris  ,  el  in  alium  traustuleris.  addc  /.  a5. 
iti  fiii.  supr.  h.  t. 

(3)  Mc. 

(4)  Julianus 

(5)  Hoec  verLa  ,  quse  seqnuntur  ,  eo  pertincnt  ,  ut  intelligatur 
eos  fructus  non  pervcnisse  in  potestatem  coloni. 

(6)  Suo  loco.  Archeiyp.  Floren.  ^Z  tolu  tottu-  Baiil.  vide  Cu'- 
jac,  ilid. 

(7)  Fructus  pendentcs  veniunt  in  rei  vindicationc ,  /.  44-  ^W^- 
de  rei  vindic.  emptioue  , /.  idt.  $.  penuliim.  Supr.  qua  in  fraud. 
cred.  legalis  ,  /.  27.  supj;  de  usufiuct.  augcnt  heredilatem  in  Fal- 
ciidiae  ratione.  /.  9.  supr.  ad  l.   Fulcid. 

(8)  Coloiuis  (  ut  ct  usufructuarius  )  fructus  suos  non  facit,  nisi 
ipse  eos  peicepcrit. 

(9)  Id  <st  ,  cum  ,  cui  rtlicta  est  directa  libertas  in  diem  vel 
condilioncm.  vide  hic.  Cuj. 

(10)  Adde  /.  36.  supr.  h.  t.  alqui  is  serviim  juvarc  vidctur  atl 
malefacicndum  ,  /.  i.  $.  3.  suin:  de  sen-o  corrupto.  ct  sui  ipsius 
fiiri  viam  ad  ftirtum  facicndum  aperit 

(11)  Itcr  monstrans  fiigiiivo,  non  eo  solo  furtum  committit. 

(12)  Quoties  iina  poena  ipso  jnic  per  lcgem  imponitiir  ,  altera 
jMr  judicem  ,  possunt  vari^e  iilae  pcenije  in  eundcm  cadcrc  cx  diver- 
sis  lcgibus. 

(i.3)  Imo  poterit  cfriccre ,  ne  sit  infamis  ,  puta  si  durius  cum  , 
quam  oportuil,  coudeinnavit.  /.  8.  C.  ex  quib.  caus.  infam.  Goth. 
Et  jiidex  quando  aliqucm  injuriarum  condemnat ,  potcst  in  scn!en- 
lia  famam  et  lioiuim  nonicn  injuriali  conservare.  vide  "Wcseub.- 
ccni.  22.  uum.  26.  Gail.  lib.   i.  ohs.  65.  n.  6.  Ans. 

(i4)  Furti  quocunque  geiiere  damnatiis  ,  cst  infamis.  Paul.  2. 
setit.  3i.  5-    '4*  '•  ^-  supr,  de  his  ,  qui  nolatUur  iiifamia. 


(i5)  /.  44-  infn.  stipr.  h.  t.  l.  70.  supr.  de  legat.   1. 

(16)  Vid.  Anton.  Guibertus  /.  i.  qucest.  jur.  c.  14.  Corasius  orf 
/.  e/,  qui.  n.  7.  de  setvit.   Mcnchaca  illustr.  controv.  c.  69.  Mod. 

(17)  /.    i.  §.   i3.   supr.  de  SC.  Sdan. 

(18)  I.cgata  recta  via  transcunt  a  legaute  ad  lcgatarium. 

(19)  Non  tamen  conditionalia  ,  quae  pendente  conditiooe  suut 
beredis.  Alias  exccptiones  vide  apud  Socin.  reg.  221. 

(20)  /.  9.  §.  5.  supr.  de  pecul.  l.  80.  supr.  de  lcg.  a.  ab  adita 
bercdilate  sc.   /.  86.   5-   2,   su]>r.  de  leg.    i. 

(21)  Vid.  /.  ult.  §.  8.   C.  de  curatore  furios. 

(22)  I'o3nitentia  ncnio  nocens  cssc  desinit  ,  ut  hic.  /.  54.  J.  3. 
tupr.  h.  t.  sic  raptor  {)on,nain  non  evitat ,  cliamsi  rem  raptam  anlc 
judicium  restituat  ,  /.  pciiult.  iiifr.  vi  bvii-  rapt.  6.  Harm.  7.  sed 
quid  ,  si  statiin  eum  pceuitcat  ?  videtur  absolveudus.  vid.  Tiraq.  </c 
pa:rus.  causu  60. 

(23)  Pcenitcntia  ,  vcl  etiam  furti  spontanea  restitutionc,  nemo  fur 
esse  dcsinit.  d.  l.  04.  /.   i.  §.  25.  supr.  dcpositi.  /.    17.  5-     '•    in 

fin.  supr.  de  a:dil.  l.  5,  infr.  vi  boii.  rapt.  l.  3.  C.  de  apostatis, 

(24)  Iino  dcsinit  ,  si  poenituit  ,  /.  11.  supr.  de  in  jus  vocando. 
l.  18.  supr,  de  jurisdict.  L  i4-  5"  '•  *"/^'*-  ^^  ^^  quod  metus  caii- 
sa.  l.  4-  S-    ^^-  supr.  de  usurp.  et  desincrc  polcst  ,  /.   1.  5«.  1.  i  i 

fin.  Supr.^dc  fugitiv.  l.  i.  C.  de  criminc  stcUionat.  vid.  c.  5. 
de  reg.  in  6.  sic  sentio  :  In  casibns  a  lege  ct  judice  expressis  poe- 
nitenliam  admilti,  alias  non  admitti.  Pono  poeailere  videtur  ,  qui 
voluntatcm  nudam  habuit ,  actu  vcro  abstuuiit.  Eo  casu  igaoscitur 
nudae  cogitatioui  , /.  18.  Infr.  de  pwnis.  l.  19.  Infr.  a.l leg.  Corn. 
dc  filsis.  cui  non  videtur  ia  ciiuuno  majcst;.'is  igaosci.  /.  5.  C. 
ad  l.  Jul.  maiest. 

(25)  Spcciali  scil.  non  geiierali.  /.3.   C  dc  servo  pignori  dato. 

(26)  /.  i4-  §■  I.  /.  19.  infin.  l.  61.  §.  8.  supr.  h.  t.  §.  10. 
Insti  de  oblig.  qucE  ex  deliclo. 

(27)  Pignori  s])ecialiter  obligalum  servum  maaumittcre  non  pos- 
sura.  /.  6.  /.  9.  supr.  in  quib.  caus.  pigiuis  tacite.  l.  44-  S-  ?• 
supr.  de  leg.   i.  /.   2.  /.  3.   C.  de  scn'0  pign.  dato  manumi^s. 

(•28)  IMinus  cst  enim  obligarc  ,  quam  tradcrc. 

(29)  Ex  no,va  contrectatione  datur  actio  furti  singulari  successofi ,  et 
ila  inteilige  /.  47-  Supr.  h,  t.  l.  8.  supr.  de  seivo  conuplo.  diii 
ud  l.    10.    C.  dejltilis. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  I)  R  A  G  E  S  I  ]M  U  S  S  E  P  T  I  M  U  S. 


58' 


eontreetet  ,  furli  aclionem  habcam  ?  El  secnndum  Octa- 
veni  sentontiam  mihi  soli  conipctit  furti  actio  ,  cum  heres 
suo  nomine  non  habeat  :  quia  quacunque  ratione  do- 
Diinium  mutatum  (i)  sit  ,  doniino  compelere  furli  actio- 
nem  constat. 

§.  2.  Eum  ,  qui  nnilionem  dolo  malo  in  jus  vocasset, 
si  interea  mulae  perissent  ,  furti  teneri  Veteres  responde- 
runt  (2)  . 

§.  3.  Julianus  respondit,  eura  ,  qui  pecuniis  exigendis 
prsepositus  est  ,  si  manumissus  (3)  exigat  ,  furti  teneri. 
Quod  ei  consequens  esl  dicere  et  in  iutore  ,'cui  post  pu- 
bertatera  solulum  est. 

§.  4.  Si  lu  Titium  mihi  commpndaveris ,  nuasi  ido- 
mum  ,  cui  credercm  ,  et  ego  in  Tilium  inquisii  ,  dein- 
de  (4)  tu  alium  adducas  quasi  Titium  :  fuitum  facies  : 
quia  Titium  esse  hunc  credo.  scilicet  si  el  ille  ,  qui  ad- 
ducilur  ,  scit.  quod  si  nesciat  .  non  facies  furlum  :  ncc 
hic  ,  qui  adduxit  ,  opem  tulisse  polest   videri  ,     cum  fur- 


pctest  ,  quid  reftrt  pvopositae  quoestioni  ?  Quipps  si  sub- 
replus  furi  foret  ,  ac  rursus  a  fure  aUero  eum  recjperas- 
set  :  etiain  si  duo  furta  fecisset ,  non  ampHus  quain  se- 
mel  cum  eo  furti  agi  posse.  A'ec  dubitaverim  ,  quin  ado- 
lescentis  polius  ,  quam  infantis  ajstimalionem  fieri  oporte- 
ret.  Et  quid  tam  ridiculum  est  ,  quara  meliorem  furis 
conditionem  esse  propter  conlinuatiouem  (16)  furti  existi- 
mare. 

5.  3.  Cum  servus  inemptus  (17)  factus  sit  ,  non  posse 
emptorem  furti  agere  cum  venditore  ob  id  ,  quod  is  ser- 
vus  post  emptionein  ,  antequam  redderelur  ,  subripuisset. 
§.  .|.  Quod  lun  ]psi  (iB)  furdim  fecerit  furtivus  ser- 
vus  ,  eo  nomine  actionem  cum  domino  furem  habiturum 
phicet :  ne  facinora  talium  servorum  non  solum  ipsis  im- 
punitatcm  [  prscstent  ]  ,  sed  dominis  (19)  quoque  eorum 
qucestui  erunt.  plerumque  enim  ejus  geii^ris  «ervorum  fur- 
lis  peculia  eorundem  augentur. 

§•  5.  Si  colonus  post  lustrum  (20)  conductionis  anno 
lum  faclum  non  sit  \  s  ed  dabitur  actio  in  faclum  (5)  in  amplius  fructus  invilo  (21)  domino  percepeiit ,  videndura 
eum,  qui  addnxit.  ^  iie  messis  et  vindemise  furli  cnm  eo    agi    possit?  Et  mihi 

dubium  non  videtur,     quin    fur  [  sit  }    elsi    consumpse- 
rit  (22)  rem  subreptam  ,  repeti  ea   ab  eo  possit. 
De  re  heredilaria. 
68.  Marcellus  [  hb.  8.    Digosionim  ]. 

HEreditariae  (23)  rei   fiartum   (2^)  iieri   Julianus    n-ga- 
bat  (25)  ,   ni=i  fjrte  pignori  dederat  defuactus  ,  aut 
commodaverat  (26)  : 

69.  Sc.T.voLA  lib.   4-   Qua?3tionnm. 
.Ut  in  qua  ususfructus  (27)  ali^^nus  est. 

70.  Marcellus  ]ih.   8.  Digestorum. 
enim  casibus  putabat    herediiariarum     rerum    fti^rt 

turtum  et  usucapionem  impediri  ;    idcircoque  heiedi 
quoque  actionem  furti  competere  posse. 


SrSi  stipulatus  (6)  de  te  sim  ,  per  te  non  feri 
quominus  homo  Eros  intra  Kalendas  illas  mihi  deiur  :  quam- 
vis  mea  interesset  eum  nou  subripi  ,  cum  subreplo  eo  ex 
stipulatu  non  teneris  :  si  taraen  per  te  factura  non  sit  , 
quominus  mihi  darctur ,  non  tamen  furti  actionem  me 
habere. 


De  deposito.  i.  Quid  oiSt'mafur  in  aclione  f  urti.  2.  De 
infaiite  ,  qui  apud  furem  ado^cvit.  3.  Si  servus  ,  qui  ineni- 
ptus  factus  esl  .,  4.  Fel  furtims  furluni  fecerit.  5.  De  h- 
caiione  finita.  De  rei  consumptione. 

67.   Celsus  lib.    12.  Digestorum. 

INficiando  depositwn  ,  nemo  facil  rurlum  :  nec  cnim  fur- 
tum  est  ipsa  inficiatio  (7)  ,  licet  prope  (8)  furtum 
fst.  Sed  si  possessionem  ejus  adipiscatur  (9)  interverten- 
di  (10)  causa  ,  facil  furtum.  Nec  refert  in  digito  liaheat 
annuhjm  ,  an  (ii)  dactjliolheca  (12)  ,  quLm  cum  [  iu  ] 
deposito  teneret  ,  liabere  pro  suo  destinaverit. 

5.  1.  Si  tjbi  subreptum  est ,  quod  nisi  die  certa  dedis- 
ses  ,  poenam  (i3)  promisisti  ,  ideoque  sufferre  eam  neces- 
se  fuit :   furti  actione  iioc  (i4)  quoque  cosstimabitur. 

§■  2.  Infaiis  apud  furem  adolevit :  tam    adolt-scentis 
turn  fe&it  ille  ,  quam  infanlis  ;    et    unum    tamen 


HIs 
f« 


fur- 
furtum 


esi.   ideoque  dupli  tenetur  ,   quanti  (i5)  unquam  apud  euni 
plurimi  fuit.   Nara  quod  semel  duntaxat  furii   agi  cum  fo 


De  eo ,  quod  pro  hcrcde  possidetur. 
1 


De  comniodato.    1 

De  eo  .,  quod  intcrcst 
71.   Ja-volentjs  lib.    i5.   ex  Cassio. 
commodata   res  erat  ,   furtum  ipsius  adinisit  : 
eo  et  furli  et  comraodati    (28)  potesl:     et   si 


SI  is  ,   cui 
agi  cum 


commodati  ,  actioni  furli  exccptio  (3o)  objicitur. 

§.  I.  Ejus  rei,  quae  pro  horcde  p  ssidetur,  furti  actio 
ad  possessorera  non  pertinet ,  quamvis  usucapere  qnis  pos- 
sit :  quia  furli  agere  potest  is  ,  cujus  interest  (3i)  rem 
non  sabiipi.    interesse  aulem  ejus    \idetur,    qui  (02)     da- 


h.  t. 
l.   iS. 


pro- 


(r)     /47-  supr.   h.  t. 

('»)     Quia  opc  cjus  furtum  factum  est.  /.  60.  J,    i.  supr. 

(3)  Scicns  scil.  non  ignorans.  /.  l\\.   supr.  de  reb.  cred. 
l.   S;-).  3upr.  de  soIutConib. 

(4)  /.   52.   C    21.  supr.  h.  t. 

(5)  Vide  d.  l.  52.  ^.   o.o.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(6)  /.    i3.  .supr.  et  l.  85.   infin.  infr.  h.   t. 

(7)  Scu  cogitalio  ,  /.   Sa.  ^.    19.  supr.  h.  t.  prop€  furtum  oet 
depoaitum  inficiari.  l.    i.   §.  2.  supr.  h.  t. 

(8)  Cur  prope  furtuin  e,st  ?  quia  qui  inficiatur  deposils: 
pric  contrectat.  vid.   qii;B  scrip-i   ad  /,    i.  in  fin.  supr.  h. 

(9)  Is  ,  qui  deposituin   uiiijialiu". 
(!o)  Ut  dcpositum  suum  ftciat. 

(11)  An  datus  aypothecae  f.it  ,  qucm  curn.  vijg. 

(la)  Dac^/liotucca  annuioriTm  cuj)Si'.)o.  /.  52.  ^.  8.  /.  53.  infn. 
iupv..  de  legat.  3.  Annularius  Glxssis.  vel  potius  annularium.  Ixktu- 
Ktai  Grfficis  annulus  :  DactjUotliccam  piinius  llomae  habuit  Sca'i- 
1  as  37.  Phn.  I.  Hinc  coli^ige  ,  furtura  annnloFum  fieri  sola  daciytio- 
thftca  (  in  qua  annuli  continciitur )  Goaitrcctita.  adde  /.  77.  infi:.  h.  t. 

(i3)  Re  sub  pocna  debita  contrcctata  ,  fu*-  obHgatur  ad  i£»a»un 
qiioquf;  onus  pcenre. 

(i4)  Id  c&t  ,  pcenam. 

(i5)  /.  5o.  supr.  h.  t.  l.    i3.  in  fin.  siipr.  de  cciujlict.  fmliy». 


(16)  Adde  /.  9.  supr.  h.  t. 

(17)  /,    17.   5.   2.   sitpr.   h.    t. 

(18)  Furi  alius  interdura  furlum  facit. 

(19)  Scrvorimi  facinora  dominis  qiioestui  esse  non  debcnt. 

(20)  Lustrum  est  quiuqucnniura  :  sic  dictuna  quod  qninto  qiio- 
que  auno  vcctigalia  pcr  ccnsorcs  locata  hiebantur.  adde  /.  4-  $■  '• 
supr.  de  reb.   ci-edit.  l.  3o.   ^.   i.   supr.  de  leg.  3. 

(2  1^/.    i3.  5-   i.  supr.  locati. 

(22)  /.  uhim.  supr.  dc  condict.  fu^-tiva. 

(23)  /.  40.  infn.  supr.  de  hered.  pct.  L  4o.  in  fin-  supr.  de 
nox.  l.  1.5.  i5.  infr.  si  is  qui  teslam.  liber.  l.  2.  /.  ult.  infi . 
expilatCB  hercd. 


§.   i5.  infr.  si  is  qui  testam.    liber    esfe 


(24)  Secus  jn  danino.  /.  ^^-  «"P''^  "'^.  ';  ■^<7«'/- 

(25)  Ralio  cst  in  /.    I  "         " 
jusa.  Ans. 

(26)  l.   14.  $.   14.  supr.   h.  t. 

(27)  /.    35.   siipj:   d«  usiirp. 

(9.8)  /.    18.  supr.  commodald.  Gotb.  Adde  /.   29.  supr.    deposiii, 
l.   ^x.  supr.  locati.  S.  L. 
(29-)  Adde  /.  88.  inft:  h.  I. 
(3'.)  Dixi  ad  l.  3.   C.  da  e.rcspl. 
(3i)  /.    u).  /.    11.  supr.  h.  l. 
n-i)  l.  78.  infr.  h.  t. 


588 

ninum  passurus  est :    non  ejus  (i)  ,  qui  lucrum  factarus 
esset. 

T)e  libeUis  pro  trihunali  recitatis. 
-ji.  IMoDESTintS  lib.  7.  Responsorum. 

SEniproiiia  libellos  (2)  composuit  ,  quasi  datnra  (3) 
Centurioui  ,  ut  ad  ofFicium  (4)  transmillerenlur  ,  sed 
non  dedit  ;  Lucius  pro  tribuuali  eos  recilavil  ,  quasi  oiFi- 
cio  tradilos.  Quaero  :  non  sunt  invinli  in  officio  ,  ne- 
mie  Ccnlurioni  traditi  :  quo  crimine  subjiciatur  ,  qui  au- 
sus  est  libellos  de  domo  subtraclos  pro  Iribunali  legcre  , 
qui  non  sint  dati  ?  Modestinus  respondit  ,  si  clam  sub~ 
traxit  ,  furtum  commissum  (5). 

Dc  pi^ncre. 
73.   Javolenus  [  ]ib,  i5.   ex  Cassio  ]. 

SI  is  ,  qui  pignori  rem  accfpit  ,  cum  de  vendendo  pi- 
gnorc  njKil  cmwenissel  (G)  ,  veiuUdil  ;  aut  anle(]uam 
dies  vendilionis  veniret  (7)  ,  pecunia  non  soluta  ,  id  fe- 
cit  ;   lurti  se  obligat. 

De  re  houa  fide  possessa. 
74-  Idem  [  lib.    4-   F.pislolarum  ]. 

FUrtivam  ancillam  bona  fide  diiorum  aureorum  (8) 
emplam  cum  possiderem,  subiipuit  mibi  Atlius,  cuni 
quo  el  ego  (9)  ,  et  dominus  ,  furli  agimus.  Qua;ro  , 
quania  Scstimatio  pro  utroque  fieri  debet  ?  Respondit  : 
tmplori  dnplo  ,  quanti  ejus  iutercst  ,  srstimari  debct  ; 
domino  autem  duplo  ,  quanLi  ca  nmlier  fuerit.  nec  nos 
movei-e  debet ,  cjiiod  duobus  (zo)  pcena  furti  prajslabilur: 
quippe  ,  cum  ejusdcm  rei  noiaine  prcnesletur  ,  cmptori  , 
fjus  posscssionis  ;  domiuo  ,  ipsius  proprietatis  causa  proe- 
slunda  esl. 

Si  simiilafus  procurator  effecil  ,  ut  sibi  promittcretur. 
75.  PoMPOJNius  lib,   21.   ad  Quinlum  Mucium. 

SI  is  ,  qui  simulabat  se  procuratorem  csse  ,  eirecisset  , 
ut  vel  sibi  ,  vel  cui  rne  delegavit ,  promillerem  (11): 
furti  cum  eo  agere  non  possum.  quoniam  nullum  (12) 
corpus  intervcnisset  ,  quod  furandi  animo  contrectaretur. 

De  commoclato  et  deposito.    1.  De  fure  fartum  passo. 
"jG.   loEM  lib.   38.   ad  Quinlum  Mucium. 

QUi  le  sibi  commodata  ,  vel  apud  se  deposita  ,  usus 
est  aliur  (i3),  atque  accepit  :  si  exislimavit  (i^) 
se  non  invito  dom.ino  id  facere  ,  furti  non  tenetur  ;  sed 
uec  deposili  idlo  modo  tenebitur.  Commodati  an  teneatur, 
in  culpa  a>stimatio  erit  ,  id  est  ,  an  (i5)  non  debuerit 
exjstimare  id  dominum  permissurum  ? 

$.    I.   Si  quis  alteri  furtum  fecerit  ;  et  id  ,  quod  subri- 
puit ,  alius  ab  eo  subripuit  :  cuin    posteriore    fure    domi- 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     ISI 


uus  ejus  rei  furti  ag3re  potest  ,  fur  prior  non  potesl ;  ideo 
(juod  domiui  interfuit  ,  non  prioris  furis  ,  ut  id  ,  quod 
subreplum  est  ,  salvum  esset.  Haec  Qiiintus  Mucius  referl, 
et  vera  sunt.  nam  licet  (16)  iutersit  furis  rem  salvam  es- 
se  ,  quia  condictione  tenelur  :  tamen  cum  eo  is  ,  cuius 
interest  ,  furli  liabet  actionem  ,  si  bonesta  (17)  ex  causa 
inlerest.  nec  ulimin-  Servii  sententia  ,  qui  putabat  ,  si  rei 
subrepta;  dominus  nemo  exstarel  ,  nec  extaturus  (18)  es- 
set  ,  furem  babere  furti  actionem  :  non  magis  enim  tunc 
ejus  esse  (19)  intelligitur  ,  qui  lucrum  (20)  facturus  sit. 
dominus  igitur  babebit  cum  ulroque  fnrti  aclionem  ,  ita 
ul  si  cum  altero  furti  actioncm  inchoat  ,  adv^ersus  allerum 
nibilominus  duret  :  sed  et  condictionem  ,  quia  ex  diversis 
factis  teuentur. 

De  sacc.o  pecuniam  habente. 
77.   Idem  lib.    i3.   ex  Yariis  lectionibus. 

QUi  saccum  (21)  haljonlem  pecuniam  subripit  ,  furti 
eliam  sacci  nomine  tenelur  ,  quamvis  nou  sit  ei  ani- 
mus  sacci  subripiendi. 

De  re  in  picienda  data. 
78,   Papiniands  lib.   8.  Qua^stionum. 

REm  inspiciendam  (22)  quis  dcdit  :  si    periculum  spe- 
ctel  eum  qui  acccpit  ,  ipse  furti  agere  potest. 
De  pignore. 
79.   Idem  lib.   9.   Qureslionum. 

SI  debitor  pignus  subripuit,  quod  (23)  actione  furti  sol- 
vil  ,  nullo  modo  recipit. 
De  seri'0  vendiio.    1.    Quid  cenit  in  actioneni  furti. 
2.   De  optione  legala.   3.    De  {Xipina.   5.   De 
fidso  procuratore  ,  el  falso 
herede. 
80.   Idem  lib.    12.   Quacstionum. 

SI  vendidero  ,  neque  tradidero  servum  ,  et  is  sine  cul- 
pa  mea  subripiatiir  :  magis  est  ut  milii  furti  comj^c- 
tat  actio.  et  inea  videtur  inleresse  (2^)  ,  quia  dominium 
apud  me  fuit  ,  vel  quoniam  ad  piEestandas  (2 5)  actiones 
teneor. 

5.  1.  Cum  autem  jure  domiuii  defertur  furti  actio  , 
quamvis  non  alias  ,  nisi  iioslra  intersit ,  competat :  tamen 
ad  a^stiraationeni  (26)  corporis ,  si  nihil  amplius  inter- 
i^it  ,  utililas  mea  referenda  est.  "Y  Idque  et  in  statu- 
liberis  ,  et  in  legalo  sub  conditione  relicto  probatur. 
'"^-  Alioquin  diversum  proljautibus  stalui  facile  quan- 
titas  non  polest.  Quia  ilaque  tunc  sola  ulililas  sestima- 
tionem  facif  ,  cuni  cessanle  dominio  furti  aclio  uascitur 
in  istis  causis  ad  aestimaliouem  corporis  furti  actio  raferri 
non  potest. 


(1)  Imo  ct  ejns  ,  quia  lucruni  in  eo  quod  interest  coiTiprcIicn- 
tlilur.  /.    i3.  supr.  ratam  rem. 

( >.)  An  dlvorlii  ?  an  dtbitum  aliquod  contincntcs  ?  postrcjniim 
j  robatur  Bartolo  ,  mihi  prius. 

(3)  Forte  ,  quia  maiito  niiliti  irala  uon  tradidit  ,  tamen  pceni- 
luit.  /.   3.  /.    7.  supr.  de  divorliis. 

(/j)  Magislri  militura.  dc  quo  officio  loquitur  /,  2,  C.  de  of- 
flcio  Magisiri  miliiuni. 

(5)  An  ct  injuriGe  tencbitur  ?  fit  enim  nobis  injuria  ,  quotics 
quis  injuviose  uos  ad  tribunal  judicis  trahit.  /.  i3.  5.  3.  infr.  de 
injuriis. 

(6)  Etsi  vendcndi  pignoris  facultas  creditoii  dala  non  cst  ,  pi- 
f^iuis  tamcn  potcst  vendere  ,  si  modo  priiis  donunciavit  debitori  , 
iit  soi\cret,  ct  is  ccssaveril.  l.  4.  supr.  de  pignorat. 

(7)  Et  ila  non  cessante  debitorc.  facit  /.  8.   C.  h.  t. 

(8)  Duorum  aurcorum  pretiiim  ,  vul^at.  duobiis  aureis  ,  Halo- 
and.  dc  vulgari  pretio  scrvorum  dicain  ad  /.  i.  ^.  5.  C.  de  com- 
iiiuni  scivo. 

(9)  Vide  quse  dixi  ad  /.   2.   C.  dc  furtis. 

(10)  'Unims  rei  uoniine  dirobus  ,  id  cst  ,  uni  proprictulis  ,  aUcrl 


possessionis  causa  ,  poena  proeslari  pofest. 

(u)  Nudis  Ycrbis  furtum  non  fit.  /.  5-».   ^.   19.  jupr.  h.  t. 

(12)  Incorporalium  reruin  furtum  uon  tieri  hioc  colligunt. 

(i3)  /.   5.  5-  8.  supr.  commodati. 

(i4)  /•  46.  $■  7-  sapr.  h.  t. 

(i5)  Sapientis  non  cst  diccre,  Non  putabam. 

(iG)  Furis  Aitercst  rem  salvam  cssc.  /.    12.   §.    1.  supr.  h.  t. 

(17)  /.   II.  Supr.  h.  t. 

(18)  E.\titurus.   i'ulg. 

(19)  Intcrcsse. 

(20)  /.   71.  in  fm.  supr.  h.  t. 

(21)  /.  21.  §.   I.  /.  67.  supr   cod.  Golh.  XMc  cap.  ^b.  distinct. 
5o.  Ans. 

(22)  /.   10.  5.    I.  supr.  commo.lati.  I.   17.  §■  a.  supr.  Je  pirxscr. 
(28)  /.   22.  \fi  /in.  pr.  supr.   de  pignorat.  l.   74>  supr.  de  aol. 

(24)  Id  quoJ  interest    pccuniarilcr  ,  etiaai  speotatur  ct   vcnit    in 
delictis. 

(25)  /.   i4-  «"/»••  h.t.  /.  Sr).  5.  4.  infn.  supr.  ds  contr.  *mpt. 
^.   3.   Instit.  de  cmpt.  et  rcnd. 

(ifi)  /.  5o.  supr.  h.  t. 


L  IB  E  R   QU  A  D  R  A  G  E  S  I  M  U  S  S  E  P  T  I  M  U  S 


^.  3.  Si  ad  exliibeudum  egissem  (i)  ,  optnturus  ser- 
vnm  mihi  legalum  ,  et  umis  ex  familia  scrvus  subreptus  : 
Jieres  furti  liabebit  actioncm.  ejns  (2)  inlerest :  uiliil  cnim 
relert  ,  cur  pra^stari  cu^tcdia  debeat. 

§.  3.  Cura  raplor  (3)  omnimodo  furtum  facit  ,  niani- 
feslus  fur  existimandus  est  (4). 

-§.  4-  Is  aulem  ,  cujus  dnlo  fuerit  raptnm  ,  furti  qui- 
dejn  non  tenebilur  ,  sed  vi  bonorum  raptorum. 

§.  5.  Si  Tilius  ,  ciijus  (5)  nomine  pecuniam  perpe- 
ram  fiilsus  (6)  procuralor  accepit  ^  ralum  iiabeat  :  ipse 
quidem  Titius  negotiorum  geslorum  aget  ,  [  et  ]  ei  vero 
«pji  pecuniam  indebitam  dcdit  ,  adversus  Tilium  crit  in- 
dcbiti  (-)  condiclio  ,  advcrsus  falsum  procuralorem  fur- 
liva  durabit.  electo  Titio  ,  non  inique  pcr  doli  exceptio- 
Jiwn  ,  uti  pra?stctur  ei  furtiva  condictio  ,  desiderabitur. 
Quod  si  pecunia  fuit  debita  ,  ratum  Jiabente  Titio  ,  furti 
actio  evaticscit  :   quia  debitor  liberatur. 

§.  6.  Falsus  (8)  anlein  procuralor  ita  demum  furtura 
pecuniae  faciet  ,  si  (9)  noniine  quoque  veri  procuratoris  , 
quem  creditor  Iiabuil  ,  adsuinpto  ,  debitorem  alienum  cir- 
rimivencrit.  -y  Quod  a^que  probatur  et  in  eo  ,  qui  sibi 
deberi  pecuniam  ,  aut  hercdi  Sempronii  crediloris  ,  adse- 
veravit  ,  cum  essct  alius. 

§•  7-  Q"i  rem  Titii  agcbat ,  ejus  nomine  falso  procu- 
ratori  creditoris  solvit  ,  et  Titius  ratum  habnil  :  non  na- 
scilur  ei  iurti  actio  ,  quse  statim  ,  cum  pecunia  soluta  est, 
ei ,  qui  dedit  ,  nata  cst  j  cum  Tilii  immmoruiai  dominium 
i>on  fuerit  ,  nef[ue  possessio  ,  sed  Gondictionem  indebiti 
quidem  Titius  habcbit  5  furtivam  (10)  autem  ,  qui  pecu- 
niam  dedit  :  qua3  ,  si  negoliorujn  geslorum  actione  Tilius 
conveniri  cceperit  ,   arbitrio  judicis  ei  procslabitur. 


589 


O 


De  peciinia  civilaii  suhtracla. 
81.    Idkm  lib.    1.   Responsorum. 
B  pecnniam  civilati  (11)  subtraciam  ,    actione  furli 
non  (12)  crimine  peculatus  teuetur  (i  3). 


De  fullone  el  sarcinaiore.    1 .  De  frwtihus  fundi 

locati.  2.  De  aacilli  libidinis  causa  surrepta. 

3.   De  iabulis  el  cauiionibus. 

82.   Paultjs  lib.   2.   Sententiarura  . 

FUUo  (i4)  et  sarcinator  ,  qui  polienda  vel  sarcienda 
veslimeuta  acccpit  ,  si  forte  his  utatur  ,  ex  conlre- 
ctatione  eorum  furtinn  fecisse  videtur  :  quia  non  in  eam 
causam  ab  eo  videntur  accepla. 

5.  1.  Frugibus  ex  fundo  subreptis  tam  colonus  (i5) 
quara  dominus  furti  agere  possil  :  quia  utriusque  inierest, 
rem  persequi. 


5.  2.  Qui  ancillam  non  (iG)  merelricem  libidiuis  cau- 
sa  subripuit ,  furii  actione  tenebitur  ;  et  si  suppresseril  , 
pcKua  Legis  Faviae  (in)  coercetur. 

5-  3.  Qui  tabulas  (18)  caufionesve  subripuit  ,  in  ad- 
scriptam  summam  fiuli  actione  tenebitur.  nec  rcfert  can- 
cellatae  necne  sint  (19)  ;  quia  ex  Jiis  debitum  magis  solu- 
tum  esse  comprobari  potest. 

De  eo,  qui  pro  herede  adprehendit.    1.   De  eo, 
cjui  una  cum  servo  suo  furatus  cst. 
83.   Neratius  lib.    1.   llcsponsorum. 

SI  quis  ex  bouis  ejus  quem  putabat  moriuum,  qui  vi- 
vus  (20)  erat ,  pro  herede    res    adprchendcrii  ,     eum 
furlum  non  facere. 

§.  i.  Ei  cum  ([uo  suo  nomine  furti  actura  est ,  si  ser- 
vi  nomine  de  alia  (21)  re  adversus  eura  agatur  ;  uon 
dandum  exceptionem  fiuli  una  facti  (22). 

De  usucapione. 
84.   Paulus  iib.   2.   ad  Neratium. 

Qllamvis  rcs  furtiva  ,  nisi  ad  domiuum  redierit  ,  usn- 
capi  non  possit  ,  lamen  si  eo  nomiue  lis  a;slimala  (^3) 
tueril  ,  vel  furi  douiinus  eam  vendiderit  (24)  ".  nou  inicr- 
pcllari  jam  usucapionis  jus  iriicendum  est. 

Cui  datur  furii  aclio. 
85.   Idi;m  lib,   2.    Manualium. 

1*^5  cujus  interest  (2  5)  nou  subripi,  furli  aclionem  habef, 
et  si  rem  tenuit  domini  voluntate ,  id  cst  ,  vcluti  is 
cui  (26)  res  locata  est.  -^  Is  autem  qui  sua  volunlate  , 
vcl  etiam  pro  tutore  negotia  geril  ,  item  tutor  (2;;)  vel 
curator,  ob  reni  sua  culpa  subreplam  uon  habet  furti  aclio- 
nem, 

•\-  Item  is,  cui  ex  stipulato  (28),   vel  ex  testamento  ser- 
Viis  dcbetur  ,  quamvis  intersit  ejus ,   non»habet  furti  actio- 
ucm  ;   Sed  nec  is  ,  qui  fidejussit  (29)  pro  colono. 
De  usucapione. 
86.   Tryphoninus  lib.  9.   Dispufationnra, 

Sl  ad  (3o)  dominum  ignoranlem  pervenerit  res  furtiva, 
vel  vi  possessa  :     nou    videtur  in    poteslatem    domitii 
rcvcrsa  (3i).   ideo  nec  si  post  talem  domini    possessionem 
boua  fide  ementi  venierit ,  usucapio  sequitur, 
De  pignore. 
87.  Paulus  hb.   1.  Decretorum, 

("^Rcditori  (3^)  aetio  furti  in  summara  pignoris  ,  non 
_i  debiti  competit.  sed  ubi  debitor  ipse  sublraxisset  pi- 
gnus  ,  contra  probatur,  ut  in  summara  pecuniae  debitae  , 
el  usurarum  ejus  ,   furti  convenirelur. 


(1)     /.  3.  5.  6.  supr.  ad  exhib.  1.6.  supr.  de  opt. 
.  (2)     Ejas  qiiod  interest. 

(3)  Vid.   l.    I.   infr.  ui  bon.  raptor. 

(4)  Et  itasemper  in  quadrupliiin  tenetur.  /.  52.  infn.supr.  h.t. 

(5)  /.   23.  supr.  de  negot. 

(6)  /.    14.  supr.  cle  cci.d.   caus.   dat. 

(7)  1-6.  5-  9-  •"*/^''-  dc  vegoliis. 

(8)  Vid.  /.    18.   infm.  supr.  de  sol.  l.   19.   C.  de  furt. 

(9)  /.  43.  supr.  h.   t. 

(10)  Condictio  baec  furtiva  datur  ex  causa  doininii  translati:  in- 
del)iti  vero  ,  ex  causa  possessiouis  translalae  :  et  sic  ex  divertis  cau- 
si6  dantur. 

(n)  Civitati  qui  pecnniam  stihtrahit,  furti,  non  pcculatiis,  fenetur. 

(la)  Nec  non.  Alciat.  1.  dispunct.  5.  reprehensus  aRobeito,2. 
recept.  2.  vide  quje  notavi  ad  l.  4.  infm.  infr.adl  Jul.  peculalus. 

(i3)  Imo  ,  tcnctur  peculatus.  /.  4.  in  fin.  infr.  ad  l.  Jid.  pe- 
cuialus.  ^  ./  r 

(i4)  Vide  /.  2.  supr.  de  cond.  sinc  causa. 

(iS)  /.    14.  5.  2.  /.  26.  infui.  /.  52.  5.  8.  supr.  h.  t. 


(iG) 
cz   hoc 

('7) 
(18) 

('9) 
(20) 
(2.) 
(22) 
0^5^?'»'. 

(23) 

(^4) 

(25) 

(26) 
(27) 
(28) 

(29) 

(3o) 
(3.) 

(32) 


h.  t. 
Edmund.  McriU.   lib.  i, 


/.  39.  supr.  eod.  vid.  /.  60.  Eclog.  tit.  Tsoi T<ypvsusv7Vr.  7O. 

loco  eraenda  5-   "•  ^P^"^  Vaul.  2.  sent.  3i. 

De  plagiariis.  /.  6.  infr.   ad  leg.  Fah.  dc  plagiar. 

l.   27.  supr.   h.   t.   Panl.   2.   scntent.  3i.  ^.   22. 

Cancellatione  scripturae  probatur  debiti  solutio. 

Adde  /.    I.  supr.  pro  hcrede. 

l.  35.  infin.  l.   56.  infn.  suf> 

De  exceptione  furti  utia  facti,  yid. 

cap.  24.  Ans. 

/.  4.  §.    i3.  supr.  de  murpat. 

/.  32.  supr.  de  usifp.  /.  6.  5.  3.  jVt  /in.  supr.  de  precario. 

l.   10.  l.   II.  sujir.  h.  t. 

l.  67.   in  fin.  supr.  h.  t. 

l.  53.  §."3.  /.  56.  5.  4.  supr.  eod. 

Ex  stipulatu.  /.    i3.  /.  66.  in  fin.  supr.  eod. 

Adde  /.   14.  5.   10.  /.  53.  5.  3.  supr.  eod. 

l.  4.   f   12.  supr.  de  usurpat. 

Quia  abest  ei  prctium.  /.   i4-  infr.  de  vcrb.  sign. 

Addc  /.   i5,  supr.  h.  t.  l.  i3.  supr.  de  dislract.  pign. 


^9^ 


DIGESTORUlit 


De  conciirsii  hujtts  actiotiis  ,  et  vi  honoriim  raptorum. 
88.   Idem  lib.  sing.   «^e  Concurrentibus  aclionibus. 

SI  (luis  (i)  egerit  Vi  banorum  raptorum  ,  eliam  furti 
agere  nou  potes*-  Quou  si  furti  elegerit  in  duplum 
agere  ,  potest  et  Vi  bonorum  rapiorunj  agere  sic,  ut  non 
eScederet  quadrupluni. 

De  liherio  ,   cliente  ,   mercenario. 
89.  TdiiM  lib.   singul.   de  Poenis  paganorum. 

SI  libertus  (2)  palrono  ,     vel  cliens     (3)  ,    vel    raerce- 
narius  (4)     ei  qui    conduxit   ,    furtum    fecerit  :     furti 
aclio  non  nascitur. 

De  fullone.    1 .  De  ope.    De  consilto. 

90.   Javolenus  lib.   9.   ex  Posterioribus  Labeonis. 

FUlIo  (5)  actione  locati  de  domino  liberalus  est  :  ne- 
gat  eum  furti  recte  acturum  Labeo.  Item  si  furli 
egisset  ,  prius  quam  ex  locato  cum  eo  ageretur  ,  et  au- 
lequam  de  furto  judicaretur  ,  locati  aclione  liberatus 
esset  :  et  fur  ab  eo  absolvi  debet.  quod  si  nihil  eorum 
ante  accidisset ,  furem  eq  condemnari  oportere.  Ha;c  idcir- 
co  .  quoniam  furti  eatenus  liabet  actionem  ,  quatenus 
ejus  inierest. 

5.    i .   Nemo  opem  ,    aut  consilium  alii  pr.nestare  potest  , 
qui  (6)  ipse  furti  faciendi   consilium    capere  non  po.tcjt. 

De  60  ,   quL  scit  sihl  surripi. 
91.    Labeo  lib.    2.    Pilbanon   a   Paulo  epitomatorum. 

Sf  quis  ,  cum  scirel  quid  sibi  subripi  ,  non  (j)  prohi- 
buil  (8):  non  potest  furti  agere.  Paulus  :  Irao  con- 
ira.  narn  si  qui  scit  sibi  rapi ,  et  quia  non  potest  prohi- 
Ijere  ,  quievit  (9)  ,  furti  agere  polesl.  At  si  potuit  (10) 
prohibere  ,  nec  (11)  prohibuit  :  nihiiominus  furti  aget. 
'Y  El  hoc  modo*  palronus  quoque  liberto  ,  et  is  cujus 
magna  (12)  verecundia  ,  ei  quem  in  prEesenlia  pudor  ad 
jre^istendum  iropedit  ,  furtum  facere  solet. 


De  judicio  criminuli  et  cii>i!i. 
92.  Ulpianus  lib.  38.  ad  Edicfura. 

MEminisse  oportebit  ,  nunc  furti  pkrumque  criminali. 
ter  (i3)  agi  ,  et  eum  ,  qui  agit^  in  crimen  subscri- 
here  (i^)-  "°"  qnasi  publicum  sit  judirium  ,  sed  quia 
visum  est  temerilatem  agentium  eliam  (i5)  extraordinaria 
animadversione  coercendarn.  Non  id30  tamen  i^inus,  sj 
qui  velit ,  poterit  civiHter  jJ^iG)  agere. 

T  I  T.     III. 

DE  (17)  TIGNO  JUNCTO  (iB). 

De  rci  vindicatione.  De  actione  in  daplum.    i.   Dc 
tigni  appellatione.  1.   De  aclione  ad  exhibendum. 

1.  UlpiAnus  lib.   37.   ad  Edictu.m. 

LEx  XII.  Tabularuni  neqiie  solvere  permillit  tignum  fur^ 
tivum  ccdihus  fel  vineis  (^ig)  junctum  ,  neque  vindi- 
care  :  quod  providenter  Lex  effecit,  ne  vel  aedifieia  sub 
hoc  praslextu  diruautur  ,  vel  vinearum  cultura  tnrbetur  : 
sed  in  eum  ,  qui  convictus  est  junxisse  ,  in  duplum  dat 
aclionem. 

5.  1.  Tigni  aulem  appellalione  continetur  oranis  {10) 
materia  ,  ex  qua  a^dificium  constet  ,  vinea^que  necessaria. 
Unde  quidam  aiunt  tegulam  (21)  quoque  «t  lapidem  , 
el  (22)  lesta/n  (^3),  caeteraque,  si  qure  scdificiis  suul  uti- 
iia  :  tigna  autem  a  t^gendo  dicta  siint  :  hoc  amplius  ,  et 
calcem  ,  et  arcnam  tiguorum  appellatione  coutinerif  j-  Si^>\ 
et  in  vineis(24)  tign:  appellatiouc  oraaia  viueis  necessaria 
continentiir  ,   utputa  perticjE  (^5)  ,  p^damenta. 

§.  1.  Sed  et  ad  exhibendum  danda  est  actio.  nec  enim 
parci  oporl(  l  ei  ,  qui  sciens  alienam  rem  aedificio  inclu- 
sit  (26)  ,  vinxitve  (27)  :  non  enim  sic  eum  convenimus  , 
quasi  possidentera  ,  seJ  ita.  quasi  dulo  malo  feceril  (18), 
quominus  possideat. 


(i)     Vide  Z.    71.  su]>r.  h.   t. 

(->.)     Addc  l.    77.  sujir.  cod.  l.   21.  iii  fui.   C.  eod. 

(3)  Glientes  qui  ,  dix.i  ia  libris  Feudoruin.  Hi  ,  ut  saepius  libir- 
tiri  ,  et  njercenarii.  /.  3.  supr.  de  usu  et  habitnt.  l.  5.  suur.  d' 
kis  ,  qui  ejfud.  vel  dejecer.  l.  7.  Infr.  de  captivis.  l.  3.  C.  de 
noi>atiouib.  de  furlis  donicsticis  dicum  ad /,  11.  5-  ^.infr.  dc  paer.is. 

(4)  Merccnarius.   vulg.    Hal. 

(5)  /.■  4«.  5.   4.  supr.  h.   t. 

(6)  /.   23.  injin.  l.  53.  supr.  cod. 

(7)  Puta  ,   propter  niniiani  vcrcoiaidianj. 

(8)  Fortc  quia  non  poluit  proliibcre.  /.  7.  ^.  i.  supr.  eod.  l.  i. 
5.    10.   supr.   quod  wi  nut  clatn. 

((}')  Tacilurnitas  ,  taccre  ,  silcntiuin  ad  nltjarins  dclinquentis  excn- 
Mttianera  pro  conscnsu  non  Labctur.  vidc  tauien  Socin.  reg.  392. 

(co)  Subaudi  ,  do  facto. 

(ii)  Abjicere,  vel  rcpudiare  actionem  non  continuo  videtur  , 
qui  quid  niniia  vcrecundia  non  prohibuit.  /.  i.  §.  quce  oneranda. 
iupr.  quarurn  reruni  actio. 

(13)  Verecundia  ia<Tgna  non  probibcnlis  csciisat. 

(i3)  De  quo  vide  /.  66.  ^.  i.  nqn:  hft.  Criininaliteif  agercqnia 
>it  ,  vide  quoB   nola\  i  ad   /.    i.   infr.  de  puhl.  jud. 

(i4)  /•  3.  supr.  de  privutis  deiictis. 

(j5)  L.   3.  infr.  ad  SC.   TurpiUiun. 

(16)  /.  ull.  supr.  de  pri\'ntis  delictis.  Goth.  vidc  Merill,  iib. 
iin^.  differenliar.  cap.   23.   Aus. 

(*7)  Dc  tigno  jnncto  vidc  Cujac.   33.  fibs.    19. 

(i8)  Vide  /.  I.  infr.eod.  vid.  J2gid.  Bossium  ^cap.  60.  Praxcos. 
()l(jaid.  cluss.   7.  act.  6. 

(19)  iluc  refer  /.  23.  5-  ^-  ^^pf-  ^^  ^^'^  vind.  l.  6.  supr.  ad 
ethib,  l.  63.  supr.  de  donat.  int.  vir.  t.  7.  $.  iD.  .'iupr.  de  adq. 
ffr.  l.  7.  5-   5-  in  fin.  supr.  de  e^ceplionc  rei  jud.   l.  98.  in  fin. 


supr.  de  solut.  §.  59.  Instit.  de  rer.  di\'is.  L-x  xii.  Ub.  talisf.iit 
teste  Fcsto  in  foce  Tigiium.  lignum  junctum  aidibus  yineaexe  cl 
concapiU  ne  sohito  :  ubi  alii  legunt  vinsae  c^apido  :  alil  yinca  eou 
capct  ,  ahi  i^inece  concapite  ,  alii  vmitcfp  concaptnin.  Turnebus  ic- 
git  uinecequa  copula  .,  fel  vinacei-'c  ne  soluito.  Joseplius  Scaliger  li.- 
git  vinecEve  concapes  ,  ex  antiqua  scriptura  concapct.  Tigaum  eci;- 
capes  vineae  d^citur  (  nam  tignum  non  taatum  dici  ur  in  aediSciis, 
scd  et  in  vincis  )  qiiando  habet  caput  suuin  cum  capite  vLneaB  coni- 
missum.  Caput  vincae  est  raJix  ipsa.  Coiicapes  dicitur  ,  ut  priiai- 
capcs  ,  prrecapcs  ,  dcincapes  ,  ancapcs  ,  fornncapcs  ,  terticapcs  ,  qnar- 
ticapes  ,  qumiicapcs  .  v.  Joseph.  Scal.  apiid  Fcstum  in  d.  dictivne 
Tignum.  qiioe  lectij  ctiam  Cujacio  probatur  :  His  aJde  Hotom.  in 
Commentario   12.  tabul.  tn  L-gc  Tignum  junctum. 

(20)  Tignura  ,  materia  omnis  aeJificii.  /.7.  siipr.  ad  exhiberid. 
l.  7.  5-  10-  •''^''•s-  npi'ell.  Supr.  de  adq.  rer.  dom.  l.  6j.  Infr.  dc 
verb.  sign.  rda-*  v\rt  vdi  otnoloti^»  -roii^TX-  Ectog.  2.  cup.  C2. 
vaf  ^iKon    i^,yua-tf£',f.    Jhoph.   §.   29.   Inst.   dc  rer.   divis. 

(21)  Tigni  appv.llatioiie  continctur  efiain  qjor.inilam  opinione,  te- 
gula   ,  lapis  ,  lCita  :  quinimo  ,  et  in  yineis  pcrticae  el  pedameata. 

(22)  Et  cementa  ,  CiBtcraciu».  vulgat.  Jlat. 

(23)  Testa  ,  ^ia-xKav  ,  ktcr  ,  mii  ptssulum  ,  ut  Theophili  inttr - 
pres  vertit ,  iiiterprcl.itnr.  Gr;eci  in  /.  19  injin.  supr.  de  serv. 
prccd.  url^m.  icrluut  illa  verba  ,  ex  fglino  o[>ere  ,  qdri  /3#«-aAi)» , 
et  in  glossis  latcrculam  Sin-dKttoy  >^  ifxjU-  e*  ^pui^  Ch^risium 
Besalia.  vid.   Cuj.   9.  ohs.   26. 

(24)  Vidc  Festum  i/i  diclionc  Tignum. 

(25)  Vicfr  /.    168.  infr.  da  veii>.  sign. 

(26)  /.7.  supr.  ad  cxhibcnd.  «ic  iucluderp  adificio  diait  Cicerq, 
I.  ad  Atticum.  8. 

(27)  Jimxitve.    ll-d.   inpinxftve.  wi/». 
(2S)  Tignum  alivirum  jungeiuip  Kciihjs. 


L  I  B  E  R    Q  U  .\  I)  R  A  G  E  S  1  :M  U  S  S  E  P  T  I  M  U  S. 

De  rei  viiidii  atione. 
1,  Idem  [  lib.   ^i.  ad  Sabiniim  ]. 

SEd  si  proponas  tigni  ruiiivi  nomine  ajdibus  jiaicll  aclum 
dfW^erari  polerit  ,    an  extriiisecus    (i)  sit    rei  vindi 
calio  ?  Et  esse  non  dubilo  (2). 


T  I  T.     IV. 
SI  (3)  IS  ,  QTJI  TESTAMENTOLIBERESSE  JUSSUS 

ERIX  ,    VOST    ]MORTi:M    DOMIWI    ANXE    ADITAM 

HkRl  DITATEM    SUBR11'U1SSE  ,    AUT 

CORUUPISSE  ,     QUID 

DICEXUR. 

Sumrna.  i,  Ratio  hujus  Edicti.  2.  Quibus  casihus  lo- 
vum  habel  hcec  actio.  3.  De  libertaie  relicta  sub  cundi- 
(ione.  4-  De  libertate  statim  competetite.  5.  Dc  servo  le- 
gato.  G.  De  dominio  servi  mutalo  vel  amisso.  De  liherta- 
te  compeienie  post  modicum  inUnallum  aditce  hereditalis. 
8.  Si  unus  adiit.  De  pupillo  herede.  10.  De  rehus  ^  riuce 
in  bonts  ,  i^el  e.t-  ho/iis  testaloris  fueruut.  11.  De  frucli- 
hus  .,  pariu  .,  fcntu.  12.  De  tahulis  pupillarihus.  i3.  Dc 
omnibus  ,  quce  inlerest  hercdis  non  esse  av'ersa.  i^.  De 
furto  el  ornni  dainno.  i5.  Quarum  rerum  fur  um  fit.  16. 
Si  potest  alias  heres  ad  suum  pervenire.  17.  De  rei  rin- 
dicatione.  18.  De  successoribus.  19.  De  plurihus  delin- 
quentihus. 

i.  ULPiANts  [  Jib.   38.  ad  Edicium  ]. 

SI  dolo  malo  ejus  ,  qtii  liber  esse  jussus  erit,  post  mor- 
tern  domini  ,  ante  (4)  adilam  hereditatem  ,  in  bo- 
nis,  quas  ejus  fuerunt  ,  (|ui  eum  liberuni  esse  jusseril  , 
factum  esse  dicelur  ,  quominus  ex  his  bonis  ad  hcredem 
aliquid  perveniret  ;  iu  eum  iiilra  annum  ulilem  dupli  ju- 
dicium  datur. 

§.  1.  Haec  autem  actio  (  ut  Labeo  scribit  )  natura- 
lem  (5)  polius  in  se  ,  quam  civilcm  habet  aequitalem  : 
siquidem  civilis  dtficit  aclio.  sed  nalura  aequum  ssl  non 
esse  impunitum  eum ,  qui  hac  spe  audacior  faclus  esi.  : 
(;uia  (6)  neque  (7)  uf  servum  se  cocrceri  (8)  posse  in- 
leJIIgit  spe  (9)  imminentis  liljertatis  :  neque  ut  hberuin 
daranari,quia  heredilati  furtum  iecil,hocest  dominae  (10). 
dorninus  aulem  dominave  non  (ii)  possuut  habere  furti 
actionem  cum  seivo  suo  ,    quamvis    poslea    ad   hbeitaiem 


pervenerit  ,  vel  ahenatus  sit  :  nisi  [  si  ]  poslea  quoque 
contrectaverit.  E  re  ita<[uc  esse  Prxtor  pwlavil  ,  caiiidi- 
latem  et  protervitaiem  horum  ,  qui  hereditales  depopulan- 
tur  ,  dupli  aclione  coercere. 

$.  2.  Kou  ahas  tenebilur  isfe  libertus  ,  quam  si  dolo 
quid  dissipasse  propoualur.  Giilpa  aulein  negiieenliaque 
servi  posl  libertalem  excnsata  est  :  sed  culpa  dolo  (12) 
pro.viiua  dolum  repracsentat.  Proinde  si  quid  damni  dedit 
sinc  dolo  ,  cessabit  ista  actio :  quaravis  aiias  Aquilia  tc- 
nelur  ob  hoc  ,  quod  damnum  quahier  qualiter  (i3)  de- 
deiit.  -f-  Habet  itafjue  certum  huem  ista  actio  ,  ut  [  et  ] 
dolo  fecerit  isle  ,  el  post  mortem  domini  ,  el  ante  aditam 
heredilatem.  Caeterum  si  sine  dolo  ,  aul  dolo  quidem 
verum  vivo  domino  :  non  tenebilur  hac  aclione.  |  Quin- 
imo  etsi  post  mortem  (14)  ,  post  aditani  [  lauien  t  he- 
rcdiiatem  ,  cessabit  aclio  (i5)  :  nam  ubi  adita  hertdiLas. 
est  ,  jam  quasi  hber  conveniri  potest. 

§.  3.  Quid  tamen  si  sub  conditione  accepit  libcrtatem? 
ecce  nondum  (16)  hber  erit  (17)  ,  sed  ut  (18)  scrvus  po- 
test  coerccri  :  idcirco  dicendum  est,  cessare  hauc  aclionem. 

§.  4-  Sed  ubi  hberlas  competit  ,  continuo  (19)  dicen- 
dum  est  ,  posse  et  debere  hanc  aclionem  dari  adversum 
euni  ,  qui  pervenit  ad  hbertatem. 

5.  5.  Si  servus  pure  legatus  ante  aditam  hereditaiem 
quid  admiserit  in  hereditale  ,  dicendum  est  ,  quia  domi- 
nium   in  eo  nnitatur   (20)  ,  huic  aclioni  locum  esse. 

5.  6.  Et  generahter  dicimus  ,  quo  casu  in  servo  domi- 
nium  vel  mutalur  ,  vel  amittilur  (21)  ,  vel  hbertas  com- 
petit  posl  intervallura  modicum  (22)  adilse  heredllaiii: 
eo  casu  hanc  actionem  indulgendam. 

5.  7.  Sed  si  fideicommlssaria  libertas  servo  data  sit  , 
quidquid  in  heredilate  maieficii  adraisit  ,  nunquid  nou 
prius  cogatur  lieres  manumittere  ,  quam  si  satisfecerit  ? 
Est  autem  sa?pissime  ,  et  a  Divo  Marco  ,  et  ab  Impera- 
tore  nostro  cum  patre  rescriplum ,  non  impediri  fideicom- 
missariam  hbertatem  ,  quaj  pure  data  est.  D.  sane  Mar- 
cus  rescripsit  arbilrum  ex  conlinenti  dandum  ,  apud  cfuem 
rafio  ponatur  :  sed  hoe  rescriptura  ad  ralionem  (23)  po- 
nendara  (2^)  pertinet  actus  quem  servus  administravit  : 
arbitror  igitur  ,  et  hic  posse  hanc  actionem  competere. 

5.  8.  Ante  nditam  herediiaiem  ,  sic  accipere  debemus  , 
antequam  vel  ab  uno  (23)  adeatur  hereditas  :  nam  ubi 
vcl  uuus  adit  ,  competit  hberlas. 


(i)  An  exlincta?  Wcsenb.  in  J.  cum  in  suo.  in  veibis  dupluin 
jamconsvculus.   Inu.   de  rer.  divis. 

(2)     Quem  in  fiucm  extrinsecus  ?  noa  ut  cximatiir  tignum  ,  sed 
ut  juietur  in  littm.  /.  98,  in  fin.  supr.  de  ^olut. 
■    ^  '     Actio  rcrian  conuptariun  ex  hoc  Eriicto    dicitiir    a    Gricis 
in  l.    Iitia.   ^.  penul.  supr.  de  inanuin.   tcstam.   l.    i.    C.  de  noxal. 
action.   Cnjac.   cap.   20.   de  prcesc. 

(4),     /»  48-  supr.  ad  lcg.  Aquil.  l.  27.  ^.   i.  supr.  dc  pecul. 

ip     y.  i.    16.  supr.   de  furt. 

(P)     l.  penult.  l.  ult.  Supr.  si  ex  noxal. 

(p)     V.   /.   26.  supr.  de  slatuliler. 

(6)     Id  est,  punirj.  /.  6.  infn.  l.  7.  /.   28.  Infr.  de  pcenis.    . 

(9)  d.  l.  ult.  1.  26.  infin.  pr.  supr.  dafideic.  libert. 

(10)  /•   3i.   infn.   supr.   de  hered.  instit. 

UO  l.  i3,  5-  5.  supr.  quod  vi.  l.  17.  /.  6i.  Supr.  de  furtis. 
l-   i.  C.  de  noxal. 

('2)  ^.  I.  ^.  i.  infn.  supr.  si  mensor.  l.  29.  supr.  mandati. 
l.   226.  infr.  de  vcrb.  sign. 

(i3)  Qualitcr  qualitcr  ,  in  l  46.  supr.  de  furtis.  l.  i.  §.  i^. 
tupr.  de  separat.  et  apud  Haloand.  in  /.  12.  in  fn.  suffr.  ratam 
letn.   Vulgata  batet  qualitcrciinque. 

(i4)  Morfcm  dcmini.  uutg.  Hal. 

(i^)  Hac  actio.  vulg. 

(iG)  Sub  conditionc  libcr  ,  anfe  eventum  conditionis  Uber  nou 
c*l^  /.  23.  infr^.  supr,   de  manumiss.  tcsiain. 


(17)  JI.  liber  est. 

(18)  Imo  ut  Uber  ,  /.  i4-  infr.  de  qucest.  l.  9.  infn.  in/r.  de 
pcpiiis.  sxilve  :  Contrariae  leges  vei  se  sunt  in  statulibcro  ,  non  in  eo , 
cui  liberfas  sub  cotiditione  relicfa  est. 

(19)  Id  est  ,  stalim  ab  aditione.  /.  ult.  infr.  eod.  Trx/)!<X/5«("* 
■3?<  txontsvr,^.  vide  Cujac.  6.  obs.   i. 

(20)  /.  66.  supr.  de  furtis. 

(21)  Ut  ciiin  dirccto  manumittitur. 

(22)  Modicum  tempus  in  jure  varie  accipitar  ,  puta  pro  tribus  , 
ant  quinque  ,  /.  8.  supr.  si  quis  cautinnib.  decera  ,  /.  21.  $.  i. 
sapr.  de  pecun.  constituta  ,  triginfa  dicbus  ,  /,  \.  §.  2.  supr.  de 
iiinere  actuque.  tribus  ,  /.  un.  in  fin.  C.  de  operis  novi  nunc. 
quatuor  mensil)us  ,  /.21.  supr.  de  judiciis.  l.  io5.  sujr.  de  solu- 
tionibus.  quinque  annis  ,  /.  i.  $•  i3.  supr.  de  separaiionibus.  pro 
eo  dcnique  tempore  ,  quod  judex  arbitratas  fuerit.  /.  i5.  i;i  j^n. 
snpj:  rx  quib.  caus.  majores.  l  71.  5-  2.  Supr.  de  leg.  i.Golh. 
V.    Alboric.   Gcnlil.   dc  temp.  appellat.   Ans. 

(23)  Arbiter  nd  rationem  ponendam  et  dispungcntlam  dabatur  , 
id  est ,  examinandam.  dc  quo  vidc  /.  53.  Supr.  de  judiciis.  l.  5o. 
Supr.  de  conditionib.  et  demonsti:  l.  5.  m  fin.  supr.  de  nianu- 
miss.  l.  37.  supr.  de  fdcicnmmiss.  libert.  qui  vir  bonus  dicitur. 
/.   47.  5.   2.   Supr.   d'c  fideicommiss.   libcrt. 

(24)  Poncre  rationcm  actiisaptid  aliqucm,  cst  ralionem  ei  rcddcrc. 

(25)  /.  3.  5.  5.  supr.  de  bon.  libert.  l.  11.  in  fn.  Z.  23.  infin. 
Supr.  de  maiiumiss.  tcslaineiit. 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     ^f 


§.  9.  Si  pupillus  lipres  inslilntus  sit  ,  ct  a  substituto 
eius  libertas  data  ,  medioque  tempore  qusedam  admiltan- 
tur  si  quidem  vivo  pupillo  quid  fuerit  factani  ,  locuni 
uon  esse  huic  aclioni  :  sin  vero  post  morlem  .  aiUequam 
ruis  pupillo  succederet  ,  actionem  islam  locum  habere. 

^.  10.  Harc  actio  locum  habet  non  tarilum  in  rebus  , 
quffi  iu  bonis  fuerunt  testatoris  t  sed  et  si  Jiere<bs  inter- 
fuit  ,  dolum  malum  admissum  non  esse  ,  quominus  ad  se 
pervenirct.  -f  Et  ideo  Scaevola  plenius  tractat  ,  etsi  eam 
rem  subripuisset  servus  ,  quam  defunctus  pigncri  accepe- 
rat  ,  hanc  actionem  honorariam  locum  liabere  :  plenius 
enim  causarn  (i)  bonorum  hic  accipimus  pro  utilitate. 
IS'am  si  (2)  iu  locum  deficientis  furti  actionis  propter 
servitutem  hanc  actionem  subsliluit  Prsetor  ,  verisimile 
est  in  omnibus  causis  eum  ,  in  quibus  furli  agi  poluit  , 
subslituisse.  -p  [  Et  ]  in  summa  probalur  ,  hanc  actio- 
nem  [  et  ]  in  rebus  (3)  pigueratis  ,  et  in  rebus  alienis 
bona  fide  possessis  locuni  habere.  f  Idem  et  da  re  com- 
inodata  lestatori. 

5.  II.  Item  si  fructus  post  morlem  tcstaloris  perceptos 
hic  servus  ,  qui  hberiaiem  prospicit  ,  contrectaverit  :  lo- 
0U3  erit  huic  actioni.  j-  Sed  et  si  partus  ,  vel  foetus  post 
mortem  adgnatos  :   tantundem  erit  dicendum. 

§.  12.  Prseterea  si  impubes  post  mortem  patris  quoesie- 
rit  rei  dominium  ,  eaque  antequam  impuberis  hereditas  (4) 
adeatur  ,  subripiatur  :  locum  habere  istam  actionem  ,  di- 
cendum  est. 

5.  i3.  Sed  et  in  omnibus  ,  quse  intcrfuit  heredis  nou 
€S3e  ayersa  ,  locum  habet  haec  actio. 

5.  14.  Non  tantum  auiem  ad  sola  furta  ista  actio  perv 
linet  ,  sed  etiara  ad  omnia  damna  ,  qusecunque  heredita- 
li  servus  dedit. 

{v.  i5.  Sca^vola  ait ,  possessionis  furtum  fieri  (5):  de- 
uique  si  (6)  nuIJus  (7)  sil  possessor  ,  furlura  negat  fie- 
ri  (^8)  .  Idcirco  autem  hereditati  (9)  furtum  nou  fie.ri  , 
quia  possessionem  hereditas  non  habet  ,  quse  facti  (10)  est 
et  animi  (11).  sed  nec  heredis  est  possessio  ,  anlequam 
possideat  :  quia  hereditas  in  eura  id  tantum  transfundit  , 
quod  est  hereditatis  5  non  autem  fuit  possessio  (12)  hcrc- 
dilatis. 

5.  16.  Illud  veium  est  ,  si  poiesl  alias  (i3)  here.>  ad 
.suum  pervenire  ,  aoii  esse  honorariani  [  hauc  ]  actioueux 
iribuendam  :  cum  in  id  ,   quod  intersit  ,  condemnalio  liat, 

§.  17,  Praeter  hanc  actionem-(i4)  ,  esse  et  vjndic.itio- 
nem  rei  ,  coustat  ,  cum  haec  actio  ad  similituduiem  furti 
compefat. 

(1)  Cansa  bonoriim  est  ulibtas.  /.  62.  in  fin-  sxipr.  de  verb. 
obi.  addc  L  5.  5-  ^-  supr.  ui  in  possess..^.  ult.  liisi.  ui  Li>hnr.  rapt. 

(2)  Haec  actio  locam  liubct  ia  oanuihus  casibus  ,  c[uibus  futti 
agi  potest ,  cum  in  ejus  locum  excogitata  sit. 

(3)  d.  5^  ult. 

(4)  A  substituto  adeatur.  vulg. 

(5)  /■    I.    in  fin.   l.   45.   5*   4-  '>^P''-  de /uitis. 

(6)  /.  ult.  infr.  expilatce. 

(7)  JEcclcisia  semper  ,posiidcl  ;  vel  '-arnm  est  ,  ut  nou  possid(\-;L 
Hinc  BarloUis  in  /.  7.  |.  in  dccLii ioniUis.  sapr.  quod  cujusciUHji.r. 
jefcrt  Arcbiepiscopum  qucndam  Mosensem  diceic  solitum  .  Eccl> 
siatn  a  parietibi;s  suis  ,  scd  ct  ab  ipso  Christo  possideri. 

(8)  l.  43.   §.   5.  Supr.  defurt. 

(9)  /.  (58.  supr.  de  furt. 

(10)  Possessio  est  facti  ct  animi  ,  quia  factum  naturajc  aninjum 
possessoris  desiderat. 

(t  i)  Hereditas  neque  vcre  ,  neque  ficte  possideri  potest ,  sed  iin- 
proprie.  Arcurs,  in  /.  4o.  $•  si  forte,  in  verbis  hsec  ita.  supr.  de 
4dq.  vel  amitt.  poss.   c.  ^as.   2.   j-esp.   •i']. 

(li)  Hereditas  non  po.ssiilet  ,  igitur  in  hercditalc  non  cst  posses 
fclo  :  at  id  taptuin  ,  quod  hcreditatis  est  ,  hcies  peipipit  :  igilur  in 
l.ercdeirji  non  trausfertur  possessio. 


5.  iS.  Item  heredi'(i5)  catcrisque  succ«ssoribus  com. 
pelcre  istam   actionem  dicendum   est. 

§.  19.  Si  plures  servi  liberlatem  acceperunt  ,  et  dolo 
malo  quid  admiserint:  singuli  (16)  convenientur  in  soli^ 
dum,  hoc  cst,  in  duphim.  -^  Et  cura  ex  delicto  conve- 
nianiur  ,  exemplo  (17)  furti  ,  nuUus  eorum  liberetur, 
eiii  uaus  conventus  prsestiterit. 

De  ignomnlia  heredis. 
2.   Gajfs  lib.    i3.   ad  Edictum  provinciale. 

SI  paulo  aute  quara  slatula  (18)  iiberlas  obtigerit,  amo- 
verit  aliquid  servus  aut  corruperit  ,  ignorantia  domi- 
ni  noa  iutroducit  hanc  aclionem  :  ideoque  hcet  maxime 
ignoraverit  heres  a  statuHbero ,  aut  quiiibet  aUus  dominus 
a  servo  suo  amotum  ahquid  corruplumve  essr} :  non  ira- 
petrat  post  libertatem  ejus  uHam  aclionem,  quamvis  in 
pluribus  aiiis  causis  jusla  (19)  ignorantia  excusalionem 
raereatur. 

De  nianwnissione  conditionali. 
3.   Ulpunus  hb.    i3.  ad  Etlictum. 

LAbeo  putavit  ^  sub  couditione  manumissum    re$  amo^ 
venlem  ,  si  cito  (20)  conditio    extitit  ,    liac    actioue 
conveniendura. 

T  I  T.     V, 

FURTI  {11)  ADVERSUS  NAUTAS,  CAUPONES  (22) , 

STABULARIOS. 

Summa.  1.  Navigandi  causa  qui  accipiuniur.  2.  (^uid 
venit  in  hanc  aciioncin.  3,  De  concursu  actionis  honora^ 
rice  et  civilis.'  4-  "^*  caupo  vel  nau'a  receperit  salvuni  fo- 
re.  5.  Si  ererciior  servo  suo  ,  vel  alimo  ,  vel  libero  ho~ 
nuf:e  utaiur.  6,    Quorum  facluni  prcEstaiur. 

1.  Ulpianus  [  lib.  38.  ad  Edictum  ]. 

IN  eos  ,  qui  naves  (^3)  ,  cauponas  (24),  slabula  {26) 
exercebunt .,  si  quod  a  quoquo  eorum  ,  quosve  ibi  ha- 
bebunt ,  furtum  factum  esse  dicetur  ,  juxliciuni  datur  ,  si- 
ve  furtum  ope  ,  consilio  exercitoris  factum  sit  5  sive  eo- 
rum  cujus  ,   quf  in  ea  navi  navigandi  causa  esset. 

§.  1.  Navigandi  autem  caj.isa  accipere  debemus  «os  , 
qui  adhibentur  ,   ut  nayis  naviget  ,   lioc  esl  ,   uuutas. 

§.   2.   Et  est  in  duplum  (26)  actio. 

§.  3.  Cnm  enim  in  caupona  (27)  ,  yel  in  navi  ,  re-s 
perit  ,   ex  Edict.o  Prsetoris  obligatur  excrcitor     uari»  ,   vel 

(i3)  /.    16.  supr,  de  minorilus. 
(14)  Furtivam  scii, 

(16)  i.   1.  lust.  de  perpetuis  ct  temp. 
(16)^  i.   I.   C.  de  condictiene  furtiva. 

(17)  /.  2|.  5-  9-  supr.  de  furtis. 

(18)  Id  cst ,  in  dicm  ,  vel  condiiionem  dihta.  /.  i5.  /.  id.ntpi. 
de  noxalib.  l.  81.  5-  O-  myr.  de  Irgat.  1.  l.  9.  supr.  de  optioite. 
l.  I.  /.  ().  su])r.  de  statulib.  l.  a5.  ^.  i.  supr.  de  liheruii.  l.  uj. 
5.    10.  Infr.  ad  lcg.  Jul.  dc  cid dt. 

(10)  Justa  ignorantia  non  sc;nper  meretur  excusatiouem  ,  ut  hic. 

(uo)  Id  csl  ,  coa.liauo.  /.    1.  5-  4-  ^"P''-  eod. 

(•21)  Id  cst  ,  de  fiu-to  advcrsus  caupones  et  stabulaiios  :  yel  de 
farto  fjclu  in  ^taliulo  vel  caupona.   i5.  Srnops.  2. 

(i3)  IIic  adde  53-.  Ecl.  i.  r.-pi  fsciniKu>  «Voxw:»  k%1  irxf.s.w 
tiyayui  elc.  adde  supr.  nautcB  ,  caupones  ,  stabidavii.  iEgid.  Bos- 
sjuni  ,  cxip.  07.  prax^.  OWendorpium  ,  chiss.   7.   act.   7. 

(i3)  x-j/)(  xMwf^  ir  nxviexiv  ?  KxrtiKiii»  7ii'9|<*«n;;  ,    i5.   Etl:    i. 

(^4)  53.  Ed.   I.  c.  3i. 

(23)  Mcritorift  scil.   Paul.  a.  sent,   3i.  5-    »3 

(•i6)  /.  7.  5.    I.  supr.  naut. 

(27)  5.  hIC  infr.  et>d.  l.  G.  $.  i.  supr.  nauto:.  i5.  Lcio^.  ■i. 
e<:  lil.  Go.  tit.  ^.  c.    i. 


LIBER    QUADRAGESIMUSSEPTIMUS. 


caupo  :  ila  ut  in  potestale  (i)  sit  ejus,  cui  res  subrepta 
sit  ,  ulruai  mallet  cum  exercitore  Louorario  jurG  ,  au 
cum  fure  Jure  civili  experiri. 

§.  4-  Qiiod  si  receperit  (2)  salvum  fore  caiipo  vel  nau- 
ta  :  furti  actionem  non  (3)  dominus  rei  subrepta?  ,  sed 
ipse  liabet  ,  qui  recipiendo  periculum  custodiaj  subiit. 

5.  5.  Servi  vero  sui  (4)  notnine  exeroitor  noxae  deden- 
do  se  liberat  :  cur  ergo  non  exercilor  condemnetur  ,  qui 
servum  tam  maluin  in  nave  admisit?  et  cur  lil)cri  qui- 
dem  hominis  nomine  tenetur  in  solidum  ,  sorvi  vero  non 
tenetur  ?  nisi  forte  idcirco  ,  quod  liberum  quidem  homi- 
Mem  adhibens  statuere  debuit  de  eo  ,  qualis  essel  :  in  sei- 
vo  vero  suo  ignoscendum  sit  ei  ,  quasi  in  domeslico 
raalo  ,  si  noxae  dsdere  paratus  sit.  si  autem  alienum  adhi- 
buit  servum  ,  quasi  in  libero  lenebitur. 

5.  6.  Caupo  praestat  faclum  eorum  ,  qui  in  ea  caupona 
ejus  cnuponae  exercendaa  causa  ibi  sunt  ;  item  eorum  ,  qui 
liabilandi  causa  ibi  sunl.  viatorum  autem  facluin  fSj  nou 
pra:stat  :  namque  viatorem  sibi  eligere  caupo  vel  stabula- 
rius  non  videtur  :  nec  (6)  repellere  potest  iter  agentes  5 
inhabitatores  vero  perpetuos  ipse  quodammodo  elegit  (7) , 
qui  non  rejecit  ,  quorum  faclum  oporlet  eum  prcestare. 
In  navi  quoque  vectorum  faclum  non  prseslatur. 

T  I  T.     VI. 
SI  FAMILIA  (8)  FUilTUM  FECISSE 

DICEXUR. 

Ratio  e.t  sumvvi  Edicti.   l.   De  scientia  el  ignorantia 

dumini.   2.    De  danino.   3.  Si  unius  servi 

nonune  actum  sit. 

1.   Ulpianus   [  lib.   38.  ad  Edictum  ]. 

T"l  Tilissinmm  id  Edictum  Prajtor   proposuil  ,    quo     do- 

KJ    minis  prospiceret  adversus  rarileiicia  servoruni  :     vi- 

delicet  ne  cum  plures  furtum  admitlunt  ,    evertant  domi- 

ni  patrimonium  ,  si  omncs  dedere  ,   aut  pro  singub"s  aisti- 

mationem  litis  offerre  cogatur.   -j-  Datur   igiUir  arbiti;iuin 

hoc  Edicto  ,   ut  si  quidem  velit  dicere  noxios  seri'os  ,  pos- 

sit  omnes  dedere  ,  (jui  parlicipaveruni  furlum  :  enimvero  si 

maluerit    cBStimaiionem    offerre  \    Utnium    offeral  ,    quan- 

(um  (9)  si  unus  (lo)  liber  furium  fecisset  ,    et  retineatfa' 

miliam  suani. 

§.  1.  Haec  aulem  facultas  domino  tribuitur  tolieiis  , 
quotiens  ignorante  eo  furtura  factum  est.  f  Caiterum  si 
scionte  ,  facultas  ei  non  erit  dala  :  nam  et  suo  noniine  et 
suigulorum  nomine  couveniri  poiest    noxali    judicio.    neo 


593 


una  aestimalione  ,  quam  homo  liber  sufferret,  defungi  po- 
terit.  -|-  Is  auleta  accipilur  (ii)  scire  (la)  ,  qui  scit  et 
poluit  probibere  :  scientiam  enim  spe:tare  debenius  ,  quae 
habet  et  voJuntatem.  c«terum  si  scit  ,  prohibuit  tamen  , 
dicendum  est  usurum  Edicti  beneficio. 

5-  2.  Si  plures  servi  dumnum  culpa  dederint ,  aequis- 
simura  est  eandem  facultatem  domino  dari. 

§.  3.  Cum  plures  servi  ejusdem  rei  furtum  faciunl  , 
et  unius  nomine  cum  domino  bs  conteslata  sit  ,  tamdiu 
abonim  nomine  actio  sustineri  debebit  ,  quamdiu  priore 
judicio  potest  actor  consequi  ,  quanium  (i3)  consequere- 
lur  5  si  liber  id  furtum  fecisset  \ 

2.  Jtjlia^us  [  lib.  23.  Digeslorum  ]. 

ID  est  ,   [  et  ]  poenae  nomine  duplum  (i^)  ,     el    condi- 
ctioais  simplum. 

Dc  servo  cendito  vel  manumisso  ,    i.    Fe/  Ic^ato 
vel  dou.tto.   2.   De  possessore  ,  ei  eo  qui 
dolo  desiit  possidere. 

3.  Ulpianus  [  lib.   38.   ad  Edictum  ]. 

QUotiens  tantum  pra?stat  dominus  ,  quantum  prKSlaie- 
lur  ,  si  unus  liber  fecisset  ,  cessat  caeterorum  nomi- 
ne  actio  ,  nou  [  tantum  ]  adversus  ipsum  ,  verum 
etiavn  adversus  emptorem  danlaxat ,  si  forte  quis  eorum, 
qui  simul  fecerant  ,  venierint  (i5).  'p  Idemque  et  si  fue- 
rit  manumissus.  -j-  Quod  si  prius  fuerit  ablatum  a  inanu- 
misso  ,  tunc  dabitur  adversus  dominum  famihae  nomine  : 
nec  enim  pitest  dici  ,  quod  a  maniimisso  praestitum  est , 
quasi  a  familia  esss  praestitum.  •^  Plane  si  emptor  prse- 
sliierit  ,  puto  denegnadam  in  vendiLorem  actionem  :  quo- 
daramodo  eaini  hoc  a  venditore  praestitum  esl,  ad  quem 
noniiunquam  regressus  est  ex  [  hac  ]  causa  ,  maxime  si 
furti  noxaqiie  (iG)  solulum  esse  promisit. 

5.  1.  Sed  an,  si  legati  servi  nomine  ,  vel  ejus  ,  qui 
douatus  esl  ,  actum  sit  cum  legatario  ,  vel  eo  ,  cui  do- 
natus  est  ,  agi  pnssit  eliam  cum  domino  cseterorum  ,  quse- 
ritur  ?  quod  admilteadum  pulo. 

^.  2.  llujns  Edicti  levamentum  (17)  noa  lantum  ei  , 
qui  servos  possidens  condemaatus  pra?siuit  tantum  ,  quan- 
tuin  ,  si  untis  liber  fecisset  ,  datur  :  virum  ei  quoque  qui 
idcirco  condemnatus  esl  ,  quia  dolo  fecerat  ,  quorainus 
possideret. 

De  heredibus  furtum  passi. 
4-   JuLiANUs  [  lib.   22.   Dig'storum  ]. 

ETiam  heredibus  (18)  ejus  ,  cui   plures    ejusdem  fami- 
liae  furLum  fecerint  ,  eadem  actio    competere  debet  , 


(1)  Hoc  valdc  notandum  cst  ei  ,  cui  in  hospitio  puLlico  furtutn 
factiim  est  :  dattir  euim  ei  actio  adversus  cauponce  dominum  pro  re 
subiepta.  Quid  ,  si  caupo  arcam  vel  cistam  sibi  traditam  ,  ycl  res 
piuics  in  cista  fuisse  nega.vit?  utique  is  ,  qui  co  iiominc  aget ,  tra- 
ditionem  et  qiiantitatem  'metcium  traditarum  probare  tcncbitur. 
Quid  ,  si  caupo  cistara  resignatara  ,  vel  apertam  reudat?  uiini  tor- 
^uendi  domestici  ,  ut  vult  Bartolas  ?  an  potius  viatoris  seu  hospi- 
tio  recepti  juramento  stahitur  ?  Po<tremura  a  doctoribus  communi- 
ter  receptum  esse  testatur  Ciarus  ,  5.  sent.  %.  6. 

(:«)  t.   4-  supr.  nautoe  ,  caup.   l.    \!\.  in  fin.  supr.  de  ftolis. 

(3)  Id  est  ,  noa  dominus  tantum  ,  iit  sit  subauditio  ,  quam  taxa- 
tivam  appellaut  interpretcs  ,  ut  in  /.  ult.  5-  '■  supr  da  eedilitio 
edivto.  sic  Cicero  2.  de  ojffic.  Ha,"c  oratio  susce))ta  non  de  fiiio  , 
scd  de  toto  gencre  ,  id  est ,  non  de  (ilio  tanluui.  Est  eL  alia  subau- 
dxliDais  spccies,quam  iidem  iiiterprcles  Augincntationem  appellant. 
/.   4-  iupr.  de  in  inicgrum  rertitut.   l.  3.   5-   '^.  iiifr.  de  muneribus. 

(4)  l.   7.   5-   4-   '''^'■*'  seivorum.  supr.  tiautae. 

(5)  Eclog.  ibid.  ct  l.  6.  J.  3.  supr.  nautce ,  caup- loio  praestat. 
/.   2.   supr.  nautoE. 

(6)  Hinc  colligit  Bart.  in  /.  1.  j.  i.  ^upr.  naittce.  Neminem  cogi 
ad  viatoros  hnspilio  recipicndos  ,  nisi  hospilii  pnblici  muniis  sit 
profcsjus.    Goth.  non  potsst  ,  hic  esl  ,  non  debci.  Ans. 

Tom.Ul. 


(7)  Adde  l.   16.  supr.  de  SC.  Macedon. 

(8)  Vide  ^gid.  Bossium  ,  c^ip.  68.  praxeu(.  Synops.  a.  iripi 
KK'T)ji  -rrrtpa.  (p  cWiX/osy  yi'jofx.iV)i;. 

(9)  Id  est  ,  duplum  et  ffistimationcm  rei.  l.  1.  infr.  h.  t.  l5. 
Eciog.   2.  evc  lib.  60.   tit.   5.   c.  20. 

(10)  5.  ult.  infr.  h.  t.  l.  9.  supr.  de  juriidict.  l.  32.  supr.  ad 
l.  AquU.  l.  3i.'supr.  de  noxal.  l.  3.  in  fin.  supr.  de  puhlican. 
Notandiim  est  auteiu  hrec  vera  esse  ,  si  civilitcr  agatur  ,  non  si 
criminaliter  ,  ut  ex.  cominuni  opinionc  refert  Clarus  ,  5  sent.  9. 
iii  fin.  ne  dehcta  remanrfaiit  impunita.   Bossius  ,  c   58.  n.  2. 

(i  i)  Id  est  ,  intelligitur. 
(12)  /.   3.  /.   4-  snpr.   de  noxalib. 

(i3)  Vide  quae  notavi  in  fine  priucipii  hujus  legis ,  et  6.   Eclog. 
i5.  c.   2. 
(i4)  Eclog.  ibid. 
(i5)  Yenierit.  \>idg.   Hal. 

(16)  /.    17.   §.    17.  siipi:  de  cedilitio. 

(17)  Levamentum  Edicti  ,  beneficium  Edicti.  Hoc  vcrbum  Cuja- 
rius  rcstituit,  /.  iVi.  5.  3.  in  fin.  supr.  pro  socio.  ubi  anlea  lege- 
balur  ,  \>elamentum  ,  ab  aliis  hosiimentiim  ,  a  nonnullis  ce.-juame/h 
ttim  ,  ut  refert  Hotoman.    1.   de  nsuiis.   7. 

(18)  5.   i.  Instit.  de  perpetuis  et  temporalib. 


%4 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     BI 


qiise  tcslatori  compotcbat  :  itl  est  ,  ut  omues  non  amplius 
consequaulur  ,  quam  consequerenlur  ,  si  id  furlum  liber 
fecisset, 

De  servis  commiinihus. 

5.  Marcellus  [  lib.  8.  Digeslorum  ]. 

FAmiJia  communis  sciente  altero  furtum  fecit.  omnium 
noniine  cum  eo  ,  qui  scit  ,  furti  agi  potcrit  :  cum 
altero  ad  cum  modum  ,  qui  Fdiclo  comprehensus  est  : 
quod  ille  preesliterit  (i)  non  tolius  familiac  nomine  ,  ab 
Jioc  socio  partem  consequetur.  -|-  Et  si  servus  communis 
alterius  (2)  jussu  damnum  dederit  ,  etiara  quod  pra?sli- 
terit  alter  ,  si  modo  cum  eo  quoque  ex  Lege  Aquilia  , 
vel  ex  XI  i.  labulis  agi  potest  ,  repelat  a  socio  :  sicuti 
cura  communi  rei  nocilum  est.  Si  ergoduniaxat  duos  habue- 
lim  servos  communes  ,  cura  eo  ,  quo  non  ignorante  fa- 
ctum  est  ,  agetur  ulriusque  servi  nomine  :  sed  non  am- 
plius  conscquelur  a  socio  ,  quam  si  unius  nomine  prjosti- 
lisset  :  quod  si  cum  eo  ,  quo  ignoranle  factum  est  ,  age- 
re  volet  ,  duplum  tantum  consequetur. 

"Y  Et  vidc;  nus  ,  an  jam  in  socinm  ,  allcrius  servi  no- 
mine  ,  non  sit  dandum  judicium  ?  cuemadmodum  si  om- 
uium  nomine  socius  decidisset  ,  nisi  forte  hcc  casu  seve- 
rius  a  Pratorc  ccnstituendum  cst  ,  nec  servorujn  conscio  (3) 
parcendum  est. 

De  heredibus  furlum  passi. 

6.  Sc^voLA  [  lib.   4-  Quaestionum  ]. 

LAbco  putat ,  si  coheres  meus  ,  quod  furtum  familia 
cujus  fecisset  ,  duplum  abslulisset ,  me  non  impedi- 
ri  ,  qncminus  <iupli  agam  :  eoque  modo  fraudem  Edicto 
fieri  5  esseque  iniquum  (4)  ,  plus  hercdes  nostros  fcrre  , 
Cjuam  ferremus  ipsi.  item  si  defunclus  minus  duplo  abs- 
lulit  ,  adhuc  singulos  heredes  rccle  experiri  [  Scaevola 
respondit  ].  verius  puto  partes  ejus  heredes  persecuturos  ; 
scd  et  cum  eo  ,  qiiod  defunctus  abslulit  ,  uterque  heres 
non  phis  duplo  ferat. 


T  I  T.     VII. 

ARBORUM  (5)  FURTIM  (6)  C^SARUM  (7). 

De  Lege  Aquilia  et  duodecim  talularum. 

1.  Paulus  lib.   9.  ad  Sabinuni. 

C^I  furtim  arlores  cctsce  sint  ,  et  ex  Lege  Aquiha  (8) 
a3  ct  ex  xii.  tabularum  ,  dandam  actionera  (9)  Labeo 
ait.  Sed  Trebalius  ila  ulramque  daudam  ,  ut  judex  in 
posieriore  deducat  id  ,  quod  ex  prima  consecutus  sit ,  et 
rehquo  condemnet. 

De  poena  lalronum. 
1.  Gajus  hb.    i.  ad  Leg.  xii.  tabularum. 

SCicndum  est  autem  ecs  ,  qui  arbores   (10)  ,  et    maxi- 
me  viles  (u)  caeciderint  ,  [  etiam  ( 1 2)  ]  lanquam  ( 1 3) 
lairones  puniri. 

De  his  quoe  arboris  appellatione  continentur. 
3.   Ulpiancs  hb.   4'^'-   ^^  Sabinum. 

Vltem  (i4)  arboris  appellalione  contineri,  plerique  ve- 
terum  existimavcruut. 

^.  I.  Hederce  quoque  (i5)  ,  et  arundiues  ,  arbores  non 
male  dicenlur. 

%.  2.   Idem  de  salictelo  (16)  dicendum  esl. 

\.  3.  Sed  si  quis  saligneas  virgas  inslituendi  salicti  cau- 
sa  defixerit  ,  haequc  ,  antcquam  radices  ccegw-rint  (17)  , 
succidanlur  ,  aut  evcllantur  :  rectc  Pouiponius  scripsit  non 
posse  agi  de  arlioribus  succisis  ,  cuni  nulla  (i8)  arbor 
proprie  dicatur  ,  qu.ie  radicem  non  conceperit. 

^.  4.  Quod  si  qui,  ex  seminario  (19),  [  id  est ,  ]  stir- 
pitus  (20)  arborera  iranstulerit  :  eam  ,  quamvis  uondum 
comprehenderit  (21)  terram  ,  arborem  tamen  videri  ,  Pom- 
ponius  hb.   xix.   ad  Sabinum  probat. 

5.  5.  Ideo  ea  quoque  arbor  esse  videtur  ,  cujus  radi- 
ces  desinent  vivere  ,  quamvis  adhuc  terra  coutincatur  : 
quam  sentenliara  Labeo  quoque  probat. 

§.  6.  Labeo  etiam  eam  aiborcm  recte  dici  putat  , 
qu^  (22)  subversa  a  radicibus  ,  etiam  nunc  reponi  po- 
tesi  :  aut  [  quae  ]  ila  iranslata  est  ,  ut  poni  possit. 


(1)  Prsestiterit  non  totius  f.  n.  a.  h.  s.  consequatur.  Cujac,  6. 
obs.    I.  injin. 

(2)  l.  8.  supr.  de  noxalib. 

(3)  Consilio.  uulgat.   Hal. 

(4)  Est  iniquum  ,  iit  plus  liercdes  ferant,  qnam  nos  ipsi  :  quip- 
pe  heredos  ejusdcm  ,  atque  nos  ,  juris  ct  potcstatis  censentur.  /.  3;. 
siipr.   de  ud(fuir.  ^>el  omitt.  hered.  l.  62.   infr.  de  rcg.  jur. 

(5)  Uip\  iivlpuj  ,  >!,  StvlpoTOfiZv.  60.  Eclog.  16.  adde  5.  Paul. 
sent.  20.  (  ubi  malc  lcgitur  ,  dc  incendiariis  ,  pro  de  aiboribus 
caesis  )  ct  6.  Haim.  7.  Georglcon.  vt-d  Uvlpuy-  Oldendorp.  class.';. 

(6)  Furtun  caedcre  ,  est  noctu  cscdcre ,  Paul.  5.  sent.  20.  §.  un. 
Jlotom.  comment.  ad  12.  tabul  diircrentiam  ait  esse  intcr  furtim 
it  furti  causa  cadere  :  in  iUo  damiium  injuria  ,  inhoc  fuiium  esse. 

(7)  Caedcre  quid  sit,v.  l.  5.  infr.  h.  t.  Goth.  Vid.  HotomanD. 
ad  leg.  12.  labular.  Cott.  in  mcmarahil.  ^n-b.  ccedere.  Cujac.  ad 
Paul.  5.  scntent.  20.  Arborcs  fuilim  caedcntcs  qua  poenaafiiciantur , 
vid.  Menoch.  de  arbitr.  lil.  2.  cent.  6.  casu  679.  ^Egid.  Boss. 
tract.  criminal.  tit.  de  damno  daio.  num.  1.  3.  4.  Matth.  Afflict. 
de  consuetud.  Neapolit.  lib.   i.  rubric.  26.  num.  4.  ct  5.  Ans. 

(8)  /.  5.  5-  I.  itifr.  h.  t.  lib.  i3.  supr.  quod  vi.  adde  /,  27. 
5.   7.  supr.  ad  leg.  ^qnil.  l.  28.   5.   6.  supr.  de  jurrjur. 

^  (9)  Assiuni  sc.  17.  Plin.  i.  et  i.  c.  i.  ex  12.  tab.  hodic  in 
t.iiplum  ,  /.  7.  iiifin.  infr.  h.  t.  datur  etiam  Interdictuni  quod  vi 
aiit  clam;  cst  et  prena  cxtraordinaria.  de  qua  v.  Paul.  7.  sent.io. 
(w)  Frugifcras,  Paul.  ibid.  An  ct  si  iufrugifcras  ?  sic  vidctur. 
>.  Paul.  2.  scnt.  3i.  ^,  21.  ibid.  qualibet  arbores.  nam  et  arbo- 
lunj  noniinc  compiehenditur  salix  cl  hcdcra.  /.  3.  $.  8.  injr.  h.  t. 


(n)  5.  Fcudorum  10.  in  fm.  maxime  novcllas.  Scrvius  ad  illuin 
versum  Tirgihi  Eclog.  3.  Atque  mala  vites  incidcre  falce  no^el- 
las.  adde  Ecl.  3. 

(12)  Non  tanlum  velut  fures. 

(i3)  Eclng.  ibid.  c.  2.  6.  Harm.  7.  ideoquc  cnm  l.itroni  vita 
adimatur  ,  iVW.  i34.  c.  i3.  constat  capitale  esse  ,  vites  caedere. 
hiic  potest  rcfcrri  quod  scribit  Harmcn  6.  tit.  7.  ei  ,  qui  absque 
jiiris  aucloritate  litis  causa  vitcm  ,  aiit  aham  quamvis  arborem  in- 
cidcrit  ,  manum  amputari  ;  et  quod  Paul.  5.  sent.  20.  refcrt  de 
damnatione  ad  opus  publicum  ,  ct  rclcgatione. 

(i4)  Eclog.  ibid.  /.  I.  5.  3.  supr.  de  arb.  cad.  hmc  14.  Plm. 
I.  scribit  viles  jure  apud  priscos  maguitudine  inler  arborcs  nume- 
rari  solitas. 

(i5)  Eclog.  ibid.  Harm.  ibid. 

(16)  De  saliclo.  vulg.  Hal.  vid.  Eclog.  ibid.  Ilarmcn.  ibid. 

(17)  Al.   egerinf.  al.  coierint. 

(18)  Arbor  non  cst  ,  quod  nondum  radices  cgit  :  non  est  cU.iiii 
•nrbor  ,  cujus  radices  cxaruerunt ,  quamvis  adhuc  slet.  Eclog.  ibid. 
Hnrm.  ibid. 

(19)  Scminariura  cst  locus  ,  in  qiio  novellcc  plantae  adolescant. 
vidc  /.  9.  5.  6.  supr.  dc  usufr.  l.  3.  supr.  dc  impensis.  Qiu  vi- 
noam  vel  arbustum  constitucrc  vult  ,  scniinaria  piius  facerc  debct. 
vid.  Columcll.  lib.  de  arborib.  c.   i.  $.  5.  de  ic  ?ust.  c.  9. 

(20)  /.   7.   ^.   2.  infr.  h.  t. 

l-ii)  Coniprchendcic  terram  arbor  dicitur  ,  qtia:  lcrrx  coatcscit. 
(22)  Arbor  radicitus  evi;!sa  si  pbntari  polcst  ,    arbor   cst.    H.u-- 
n:eu.  ibid. 


LIBER    QUADRAGE 

§.  7.  Stirpes  (i)  oleae  arborcs  esse  magis  est :  sive  jam 
egerunt  radices  ,  sive  nonduin. 

§.  8.  Omniura  igitur  harum  arborum  ,  quas  enumera- 
vimus  ,  nomine  agi  poterit  (2). 

4.  Gajus  lib.   [  I.  ]  ad  Leg.  xii.  tabiilanmi. 

CErte  non  dubitatur  ,  si  adliuc  adeo     lenerum  sit  ,    ut 
herbae  (3)  loco  sit ,  non  debere  arboris  numero  haberi. 
Quid  sit  coedere  ,  cingere  ,  subsecare.    i .   Causa 
hujus  actionis.   2.   De  usufractuario.   3.   De 
fundo  vectigali. 
5.  Paulus  lib.   9.   ad  Sabinum. 

CJEdere  (4)  est  ,  non  solum  succidere  ,  sed  etiam  fe- 
rire  ca:deudi  causa.  f  Cingere  (5)  est  deglabrare  (6). 
subsecare  (7)  est  subsecuisse  :  non  enim  poterat  caecidisse 
inlelligi  ,  qui  serra  secuisset. 

5.  i.  Ejus  actionis  eadem  causa  est  ,  quae  est  Legis 
Aquiliae  (8). 

5.  2.  Is  cujus  ususfructus  est  in  fundo  ,  hanc  aclionem 
non  habet  (9). 

5.  3.  Qui^autem  ffcindum  vectigalem  (ib)  habet  ,  hanc 
aclionem  habet  :  sicut  aquae  pluviaa  arcendae  aclionem  , 
et  finium  (11)  regundorum. 

De  plurilms  delinquentibus.    1.   De  arhore  communi, 
2.   Si  arbor  in  vicini  fundum  radices 

porrexit. 
6.   PoAiPoNius  lib.   20.   ad  Sabinunu 

SI  plures  eandem  arboiem  furtim  caeciderint ,   cum  sin- 
gulis  (12)  in  solidum  agetur. 
§.    1.   At  si  eadem  arbcr  plnrium  fuerit ,  universis  dun- 
taxat  una  et  seniel   poe  la  pra;s(abilur. 

5.  2.  Si  arbor  in  vicini  fundum  radices  porrexit  ,  re- 
cidere  eas  vicino  non  licebii :  agere  autem  licelit  ,  non 
esse  ejus  (i3)  ,  sicuti  tignum  ,  aut  protectum  ,  iuimis  um 
habere.  -^-  Si  radicibus  (i4)  viciui  arbor  aletur  ,  tamen 
ejus  est  ,  in  cujus  funJo  origo  (i5)  ejus  fuerit. 


SIMUSSEPTIMUS.  09^ 

Quid  sitfurltni  ccedere.  i.  De  furto.  l.  De  arbore  ra~ 
dicitus  emilsa  ,  vcl  extirpata.  3.  De  parle  cwsa.  4.  De 
eo  ,  ijui  per  se  vel  pcr  alium  fecit.  5.  De  servo  ccedcnte. 
6.  Qualis  sit  luec  actio.  De  ejus  tenipore.  De  successori- 
bus.   7.    Quid  venit  in  hanc  aclionem. 

F7.   Ulpianus  hb.  38.  ad  Edictum. 
Urtim  cajsae  arbores  vidcntnr  ,  qua?  ignorante  (16)  do- 
mino  ,  celandique  ejus  causa  caeduiUuv. 

y  1.  iNec  esse  hanc  furti  aetionem  scribit  Pedius  :  cum 
et  sine  furlo  (17)  fien  pos.it  ,  uf  quis  arbores  furlim 
caedat. 

5-  2.  Si  *juis  radicitus  arborem  evellerit  (18)  ,  vel  ex- 
tirpaverit  ,  hac  actione  non  tenetiir  :  neque  enim  vel  cse- 
dit ,  vel  succidit  ,  vel  subsecuit.  Aquilia  lamen  tenetur  , 
quasi  ruperit  (19). 

5.  3.  Etiam  si  non  tota  arbor  ca:;sa  sit  ,  recte  lamea 
agetur  ,  quasi  caesa. 

5.  4-  Sive  autem  quis  suis  (20)  manibus  ,  sive  dum 
imperat  servo  arbores  cingi  (21)  ,  subsecari  ,  caedi  ,  hac 
aclione  tenetur.    Idem  et  si  libero  itnperet. 

^.  5.  Quod  si  servo  suo  non  praeceperit  dominus  ,  sed 
ipse  sua  volunlate  id  admiserit,  Sabinus  ait  competere  no- 
xale  (22),  ut  in  caeteris  maleficiis:  quae  sententia  vera  est. 

^.  6.  Haec  actio  ,  etiam  si  poenalis  sit  ,  perpetua  (2  3) 
est  :  sed  adversus  heredem  non  datur :  heredi  caeterisque 
successoribus  dabitur. 

^.  7.   Condemnatio  autem  ejus  duplum  (2 4)  continet, 

I.    Quid  sit  furtim  ccsdere.  2.   De  concurrentihus 

aciionibits.   3.   Dc  rei  et  domini  scientia. 

8.    Paulus  lib.   39.   ad  Ediclum. 

FAcienda  sestimatione  ,  quanti  (26)  domini  intersit  non 
lcedi.   ipsarumque  arborum  prelium    deduci   oportet  , 
et  ejus  ,  quod  superest  ,   fieri  aeslimationem  (26). 
§.    X.  Furlim  arborem  caedit  ,   qui  clam  (27)  caedit. 


(i)  CHeae  stirpem  incidens  (  etiamsi  ea  radices  non  cgit  )  arbo- 
runi  furtim  cssarum  actione  tenctur  ,  iit  liic.  Quod  speciale  cst  in 
olea.  Cur  ita?  forte  ol>  eximiuni  fructuin  ,  et  miram  serendi  ddi- 
gentiam  et  scrobis  suLigeudi  ,  quem  vel  anno  ,  antcquam  iaieam 
<!<ponant ,  id  est  ,  sinc  radice  tninoum ,  piffiparant,  ut  sole  et  prui- 
ila  (iat  putris  ,  qnx  tota  impensa  perit  mo\  ,  truiico  Cccso.  Ue  ta- 
leij  oicagiuis  serendis  vide  Caton.   liOris  de  rs  rustica. 

(2)  Qua  actione  ?  arborum  furtim  cnesarum. 

(3)  Ecl.  ibid. 

(4)  Nota  hKC  verba  ,  c.iedere  ,  cingere  ,  secarc.  de  qiubiis  vidc 
Ecl.  c.  4-  cxdere  non  est  secare  ,  sed  crebris  ictibus  ,  vcl  securi 
vel  ascia  succidere  ,  sed  et  fcrirc  et  vulnerare  ia  totum  vel  parte. 

(5)  Id  est,  discingcre  ,  Cnjac.  9.  ohsctvat.  12.  Ilotomann.  m 
conttaeiU.  ad  leg.  12.  tabiil.  legit  stringerc.  Ciiigettdi  verbo  ntitur 
Jurisconsultus ,  in  /.  29.  supr.  locat.  cingcre  cst  in  orbem  decorti- 
carc  ,  quod  arborcs  riecat.    17.  P!in.    i4- 

(6J  Deglabrare  ,  supcx-secare  :  succidcre  ,  est  sccuri  secare  ,  Hoto- 
maun.  ad  iiiam  l.  12.  tabtd.  vt  qiii  alienas  arbnres  clc.  Subsccare, 
est  serrs^.  secuisse  ,  fulgat.  Deglabrare  denique  arborem,  est  glabram 
facere. 

(7)  14  est,  secare.  ictibus  caedimas;  serris  secaraus  :  aliud  est  se- 
care,  aliud  e^t  dtdere.  v.  Cuji»c.  9.  obs.    12. 

(8)  /.    I.  supt\  h.  t. 

(9)  Imo  babct.  /.    12.  siipr.    cjuod  ui  aut  clam. 

(10)  /.  23.   ^.    I.  supr.   de  aqiin  et  aqticB. 
(i  i)  /.    4-   5-   9-  •5"f"''  y'"""«  rcgundor. 

(13)  Eclog.  ibid.  c.  5.  Hatm.  6.  tit.  7.  injin.  .idde  /.  5i.  in 
fin.  supr.   acl  l.  Aquil. 

(i3)  I(a  in  Pandectis  Florcntin!.';  pro  ei  jus  :  i&awc  prif-co  more,* 
quo  coalesfentlb:js  in  univn  exteriorlbus  diclionum  antfcedanUum 
ct  scquentium  primis  syllabis  ,  unum  plci  limqiic  vrrbuni  uuorum 
vice  fiingcbatiir  :  iio  cujus  pro  ciii  jtis  in  L.  i63.  infr.  de  regul. 
jur.   alterius  fi;n  alteri  jtis.   \d  in  /.   9.   supr.  de  liberuli  caus. 

(i4)  Quamvis  radiccs  arboris  cx  aiio  agro   alentur,    Grceci.   vide 


Echg.  ibid.  et  Brisson.  in  parerg.  c.  6.  /.  ult.  Stipr.  qiiod  vi. 
l.  7.  itx  fin.  Siipr.  de  adq.  rer.  dom.  /•  21.  j.  g.  Supr.  de  ftiit. 
^.   3i.   tiist.   de  reriim  divis. 

(i5)  Origincin  suain  arbor  sequltur.   v.  Hotora.    i,  obs.    10. 

(16)  Non  sciente.   l.  8.   in  fin.    Infr.   h.   t. 

(17)  Sed  injirife  tantum  infcreifdre  caus.i. 

(18)  Evul.serit.  uidg.  Hal.  qui  eradicavit  arborem  non  hac  Rctio- 
ne ,  sed  Aquilia  tenetur. 

(19)  Rapuerit.   i^idg, 

(20)  Ecl.  d.  c.  7.  et  Harra.  6.  c  7.  in  fin-  Gotb.  Adde  /.  i3. 
sttpr.  ad  /.  Jqii.  I.  4-  C.  de  noxai.  act.  Et  dc  raandaute  quat«- 
nus  ex  delicto  mandatarii  conveniatiir  ,  v.  Gabricl.  lib.  7.  conclus. 
I.  n.  27.  Farin.  pract.  criminal.  lib.  i.  tit.  i.  qiicxst.  7.  n.  47. 
48.  Ans. 

(21)  V.  /■   5.  supr.  h.  t. 

(22)  Noxalem.  i^tUgat.   Hal.  Echg    ibid. 

(23)  Ecto-r.  ibid.  perpetuain  actionem  nota  ,  lieet  poenalem  et 
adversns  heredem  non  compctentem. 

•(24)  Eclog.  ibid.  Harm.  ihid.  infin.  Paiil.  2.  sent.  3i.  §.  21. 
notandum  est  ,  varias  esse  pcenas  aihorum  succisarum:  est  cmm  dii- 
pli  ex  Prfetoris  Edicto,  ut  hic.  assiuin  if).  cx  I.  12.  tah.  18.  Phn.  i. 
est  et  aha  ex  Lege  Aqailia  et  Intcrdiclo  qtind  vi  aut  clam  l.  28. 
?  6  supr.  de  furej.  aKoe  sunt  cAtraordiuariae  ,  de  qnibus  vi^c 
Paul.  5.  sentent.  .5.  et  l.  2.  supr.  h.  t.  idquc  pro  circumstantus 
causarum.  Nam  si  quis  animo  fnran-li  arborcs^c.-BCidcnt,  etiam  tur- 
ti  tenebitur:  si  llgMonim  causa,  condictionc  fnrtiva  et  ad  cxhiben- 
dum.  /.  8.  §.  2.  itefr.  h.  t.  .si  per  vim  ,  vi  i)anor.im  raiitorum  , 
ct  Lege  Julia  de  vi  publica  ct  pnvala  :  si  ut  colonns  ,  cx  locato. 
vidc  Oldendorp.   act.   7.   class.   7.  in  fin. 

(2?)  Eclog.  ibid.  e.  ^. 

(26)  interesse  ,  scu  id  ,  quod  interesl  ,  plus  est ,  quam  damiuini 
scu  damni  sestimatio.  /.    10.  supr.  d-!  s"r».  corrupt. 

(27)  /.   i3.  m  princ.  et  $.  uit.  mpr.  quod  yi. 


596 


D     I     G     E     S 


2    Idtur  si  cseciderit  ,  el  lucri  facicndi    caiisa  con- 
trectaveril  ,  etiam  furti  tenebitur  lignorum  causa,  et  con- 


non  in- 


diclione  et  ad  exhibeudura         ,  ,    ,      .  ,. 

§.  3.  Qui  per  vim  sciente  (i)  dommo  CKdit 
cidil  in  hanc  acticnem. 

De  colono  cadente. 
q.  Gajus  lib.    i3.  ad  Edictum  provinciale. 

SI  ccJouus  (j.)  sit  ,    qui    ca-ciderit  arborp«  ,    eti.nm  (3) 
ex  locato  cum  eo  agi  potest     plane  una  actione  ccu- 

ttnlUS    (^)    ""''    rlekot     noloi-. 

Quot  siir.t  arlores. 

10.  JtJLUJsus  li]>.   3.   cx  Minicio. 

SI  gcmina  (5)  arbor  essel  ,  ct  supra  terram  junclu- 
ra  (6)  ejus  emineret  ,  una  aitor  videlur  esse  ;  sed 
si  id  ,  qua  jungerctur  ,  non  exslarct  ,  tolidem  arbores  sunt, 
quot  sptcies  taium  supra  tcrr.im  essciit. 

JDe  concurrentibiis  actionilvs. 

11.  Paxjhjs  Lb.  22.  ad  Edicttim. 

SEd  si  (7)     de  aiboribus    cscsis    [  cx  ]    Lege    Aquilia 
aclim  sit,  Tnterdicfo  ,    Quocl  ci  aut  clam  .,  reddilo  ab- 
solvelur  ,   si  satis  prima  condeninalione  gravaverit  reura  : 
nijincnte  nibiltmiEus  acticme  ex  Lfge  xii.  tabularum. 
De  agro  vcndilo. 

12.  JavoliiMjs  lib.    i5.  ex  Cassio. 

QUi  agrum  vendidit  (8)   ,  riibilcmiiius  furtim    aiborum 
tsesainii  agere  pclcst  (y). 

T  I  T.     MII. 

YI  (10)  EOISORLM  RAPTORLM  (n)  ,  ET 

DE    lURBA    (12). 

De  concurrentilus  cii  tioJjihus. 
1.  Paultjs  lib.   22,   ad  Edictum. 

QL'i  rem  rapiiit ,  el  furti  (i3)  nec  manifcsli  tcnetur  in 
di  plum  ,  et  vi  boncrum  raptorum  in  quadruplum  (i4)- 

(1)     Aliud  igroiante.   /.    7.  ii//,?.   h.   t. 

(■2)  Qiiid  cniphytciita  ?  co  r.c  mine  jiire  suo  cac3it  tt  cxpelli  po- 
test  :  idqiie  ex  couinnini  opinione  doctorum  rcfert  Clarus  4-  *f  "t-  ^. 
5-   Lmphjteusis.  qu.  26. 

(3)  /.   28.   5.  6-  supr.  de  jurcjurand,  l.  26.  ^.  5.  supr.  locati. 

(4)  /.    17.  in  Jin.  supr.  conim.  /.  34.  supr.   cie  chU§. 

(5)  Ecirg.  itnd.   c.  9. 

(6)  Ji;i  clura  aibcris  cst  id  ,  qua  jungitur. 

(7)  /.   9.   in  Jin.  supr.  h.  t. 

(8)  Facit  lex  5.  in  fin.  supr.  de  sen>.  ccrrjfpt.  l.  i.  5-  "^A- 
supr.  de  aqua  quotidiaiia.  l.  11.58.  supr.  quvd  vi  aut  clarii. 
t.  .56.  supr.  de  oblig.  l.   29,  infr.  de  injui\ 

(cj)     Irao  non  potest.  /.  6.  ^.   4.  supr.   de  oqua  et  cqrice. 

(10)  Cijacius  hic  j  utat  hunc  titulum  intigriorcni  fcrc  ,  si  cx 
/.  195.  5-  3.  in  fin.  Infr.  de  vcrh.  sicn.  ila  conccptus  fi.crit:  De 
hcmirnlus  coactis  ,  et  vi  lonorum  raj  totum,  et  dc  turla.  Caetcrum 
liuic  titulo  sunt  iifiines  tituli  quod  mctus  causa  :  de  yi  et  ii  aimc- 
ia  :  quod  vi  aut  clcem.  supr.  et  dc  vi  puhlica  ci  privata.  iifr.  E^t 
etpraeterca  notandum  hoc  tit.  duo  referri  Edicta,  unura  in  /.^2 
alterum  in  /.  4-  infr.  h.  t. 

(n)  4-  Instil.  2.  9.  C.  33.  irspl  tZv  df.we/.yu';  1%  ((pc^u  voityTuv. 
60.  Ectog.  17.  vide  praxim  hiijus  actionis  apud  Cddendorp.  class. 
7.  tit.  9.  cdde  5.  extr:  17.  Bo.-s.  ttt.  32.  de  rapiiiis.  ra])tor  a  iv- 
re  distat:  hic  clam  facit ,  ille  vi  :  hic  intordum  non  roani^cstUS  , 
ille  scmper.  /.  80.  $■  3  supr.  de  furt.  Cui  tamen  contrarium  vi- 
detur  quod  extat  60.  Eclog.  17.  c.  1.  Eaptor  fur  est  improhus  , 
/.  14.  §•  12.  supr.  quod  niet,  caus.  iuut  ct  aliae  diflerentiaj.  de 
quibus  vide  Infr.  h.  t. 

(12)  /.  4-  §•  2.  infr.  h.  t.  de  his  ,  quse  per  turbam  fiunt.  Paul. 
5.  sent,  3.  /.    11.  infr,  dc  vi  puhlica, 

(i3)  Adversus  raptorcm  agi  potest  vd  in  duplum  ,  pcrindc  ac 
adversus  non  manifestum  furem  ;  vel  in  quadrupium.  (jo.  Eclcg, 
J7.  c.  I. 

(i4)  Cui  inest  res  vi  ahlata.  pr.  Inst.  h.  t.  IJnde  dicitur  actio 
inixta.  5.   19.  Itist,  de  act,  l.  2.  5.   i3.  infr.  h,  t,  Aus. 


T     O     R    U     M 

sed  si  (i5)  ante  aclum  sit  vi  bonorum  raptorum  ,  dene- 
ganda  est  furli  :  si  anle  furli  actum  est ,  non  est  iila  de- 
negaiida  ;  ut  tamen  id  ,  quod  (i6)  amplius  in  ea  est  , 
consequatur. 

Prius  Fdlrfjim  de  honis  vi  raptis.  \,  De  vi  et  de  Le- 
gc  Jiilia,  2.  De  dolo.  4-  ^^  liominibus  coactis,  6.  De 
uno  homine  coacto.  7.  Si  unus  daiunum  dedcrit.  8.  De 
vi  et  de  dolo,  9.  De  damno  clandestino.  De  vi,  De  eo  , 
quod  sohis  adinisit.  De  dolo.  10.  D e  concurrentibus  actio- 
nibus.  11.  De  una  re  rajta.  12.  De  eo  ,  quod  cogens  , 
vel  coactus  admisit.  i3.  De  quadruplatione  intra  annum. 
14.  De  familia.  17.  De  ncmine  hujus  cctionis.  18.  De 
dolo.  De  eo  ,  qui  rcm  iucim  ,  vel  sibi  obligaiam  rapuit. 
19.  De  inipubcre.  20.  De  pubVuano.  21  De  pecore  ab- 
ducto  ei  incluso,  22.  De  his  ,  quoa  sunt  in  lonis  vel  ex 
bonis,  23.  Collalio  hujus  et  furii  cctionis.  De  dcposito  et 
eo,  cujus  inteiest.  25.  De  vcbus  emptis  afugilivo.  26.  De 
concurrentibus  acticidbus.  27.  De  successoribus. 
2.   Ulpiajnus  lib.   56.   ad  Edictum. 

PRa?tor  ait  :  Si  cui  dolo  nmlo  (17)  ,  hominibus  coactis 
dcmni  quid  fadum  esse  dicctitr  ,,  sive  cujus  Lona  (18) 
rapta  esse  dicei.tur  (19)  ,  in  cum  ,  qui  id  fecisse  dice- 
tur  (20)  ,  judicium  dalo.  Item  si  servus  (li)  fecisse  di- 
ietur  ,  in  dominum  Judicium  noxclc  (22)  dalo. 

§.  1.  Hoc  Edicto  cculra  ea  ,  quae  vi  committunlur  , 
coiisuluit  Prsctor.  nam  si  quis  se  vim  passum  doccre  pos- 
sit  ,  puLlico  judicio  de  vi  (23)  polcst  experiri  ,  nccjue  (24) 
dcLere  pr.blico  judicio  privala  aclici.e  pra'judicari  ,  qui- 
dim  pulaut.  Sed  i.lilius  visum  cst  ,  quamvis  praejudicium 
Lcgi  Julise  de  [  vi  ]  jrivata  fiat,  nihilominus  (^5)  ta- 
men  non  esse  denegandam  actionem  eligeutibus  privatam 
pcrsecutionem. 

5.  2.  Dolo  autem  malo  facere  potest  ,  quod  Ediclum 
ait*  ,  Bon  tantum  is  ,  c|ui  rapil ,  sed  (26)  et    c/ui  prcece- 

(i5)  /.  88.  supr.  defurt, 

(16)  /.    i5.  supr,  quod  met.  caus. 

(17)  /.  4.   5.  6.  vrrs.  eritque.  infr.  h.  t.  5-    '•  ^"*'-  ^-   '• 

(18)  Mobilia  ,  /.  2.  C.  h,  t,  etiiam  mniimi  valoris.  Irist.  eod. 
in  princ. 

(19)  Diccnlur,ei  intra  annum  ,  quo  primum  de  ea  re  expcnuu- 
di  pntcstns  fucrat,  in  quadniplum  :  post  annum  ,  in  simplum  ju- 
dicicm  dabo.  Itcm  si  scrvus  etc.  Hal, 

(ou)  Dc  vi  lonorum  raptorum  intra  annura  ,  in  quadruplum  : 
po.st  anm:m  in  simplura.  vulg.  dc  quadruplo  addc  /.  a.  lu  fn. 
l.  4.   C.  h.   t. 

(9.1)  Vcl  familia.  5.    14.   irfr:   h.  t. 

(23)  Noxalc  juciicium  ,  ut  scrvum  noxse  dodas ,  vcl  damnum  prae^tes. 

(23)  Privata  ,  oh  vim  vcl  civililcr  ,  ut  hoc  lit,  vel  criminalitor 
apfre  possumtis.   ex  tit.  de  wi  privata. 

(24)  /.  23.  5.  c).  supr.   ad  l.  Jquil. 

(2.'))  Id  e.st  ,  nihilo  m;igis,  Accurs.  hic.  ct  Gilhcrlus  Pcgius  ,  re- 
prihcnsi  a  Roherto  2.  rrcept.  22.  .'cd  vidco  tamcn  uihilominus  . 
in  jnre  sumi  pro  minime  ;  ut ,  nihilominus  incumbit  ,  in  /.  56.  C. 
de  drcurion.  pio  minime  incunihit  :  ita  ct  hic  ,  nihilominus  non 
pst  dcnes^anda,  id  c^t^minimc  dcnciaiula.  Sic  Prisc.  18.  Iiist.  scribit 
Lalinosiitifrcciuenti.^-simc  du^  lici  ncgationcpro  fimplici.utnihjlorainus 
pionihilcmagis.  E  contiario  nihilcmagis  pro  nihilominus:  atque  ita 
in  /.  5i.  {.  I.  supr.  de  Ju/ilitio.  noii  drbitandum  ,  quin  nihdo- 
magis  agcrc  Tossit.  d  in  /.  18.  §•  3-  C  de  judic.  nihil  imped:t 
quo  magis  tciminciur.  I.  \.  C.  qni  dare  tutor:  non  oportuit  mi- 
l<diri,'quo  m.igis  cumtor  ibi  darttur.  et  ia  /.  34.  Supi:  marida- 
ti.  mhilcmagis  pccuniani  crcditam  rccte  ]  ctit.  ct  m  /.  87.  ^^  7- 
^supr.  ad  t.^  Falcid.  nihilomapis  suhstitutus  obligabitur.  sumitur 
*  partici:la  nihihmagis  pro  nihilcrainus  ,  ut  ct  in  /.1.  C,  dc  pi- 
gnorih.  pro  nondum  ,  ut  sit  sciisus  :  dcLitorcm  ccdnilem  cicdilon 
pignorihus  nihilo  magis  libcrari  ,  id  cst  ,  nundum  libcrari.  de  Xm 
diclionibus,  vidc  Cujac.  in  /.  qui  fundum.  7.  suj  r.  pro  enipto>e. 
Gilb.  Ecgium  2.  Enantiophanon.  '20.  Rohci  f.  2.  ncrpt.  .S  -.9. 
('0)  Au  Loc  iuuuilur,  toluia  coiiatum  in  laplore  punui  ': 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S  m  U  S  S  E  P  T  I  ?il  U  S. 


dente  ccnsilio  ,     ad  hcc    ipsum    hcmices    coUigit  (i)  ar- 
n.atos  ,  ul  damniim  dtl  Lonave  rapiat. 

^.  3.  Sive  igitur  ipse  quis  cogal  hcmines  ,  sive  ab 
alio  (2)  coactis  utitur  ad  rapieudum  ,  doJo  malo  facere 
videlur. 

§.  4-  Homir.es  ccactcs  accipere  debomus  ad  hoc  coa- 
ctos  ,  ut  damnim  darelur. 

§.  5.  INcque  additur  ,  qualcs  homines  5  c[ualescunque 
[  igilur  ]  ,  sive  liberos  ,  sive  servos. 

§.  6.  Sed  et  si  umis  (3)  bomo  coactus  sit,  adbuc  (4) 
dicemus  homines  coactos. 

§.  r.  Ilem  si  proponas  solum  (5)  damnum  dcdisse  , 
non  piito  deficere  verba  :  haec  (6)  cnim  qucd  ait ,  horni- 
nilms  coaclis  ,  ut  sive  sclus  vim  iccit  ,  sive  eliam  lion:i- 
nibus  coactis  ,  [  sic  accipere  debemus  ,  eliani  honiini- 
bus  coactis  ]  ,  vel  armalis  ,  vel  inermibus  ,  hoc  Ediclo 
leneatur. 

§.  8.  Doli  mali  mcnlio  hic  (7)  ,  et  vim  in  se  habet. 
nam  qui  vim  facit  ,  dolo  nialo  lacit  :  non  (8)  lamen  qui 
dclo  malo  facit  ,  uticjue  ct  vi  facit.  ila  dolus  habet  in  se, 
el  vim  :  ct  sine  vi  ,  si  quid  callide  adrnissum  est  ,  a:c[ue 
conlinebitur. 

§.  9.  Damni  ,  Praelor  inquil.  Omnia  crgo  damna  con- 
tinet  et  clandcslir,a.  Scd  non  puto  clandeslina  ,  scd  ea 
quae  \iolcntia  pcrmixla  srnt  :  eliam  quis  rccle  definiet  , 
si  quid  solus  ac'n:iscrit  '^uis  ,  ncn  vi  ,  non  ccntineri  bcc 
Edicto  :  et  si  quid  hcminibus  coaclis  ,  ctiam  si  sine  vi  , 
dunimcdo  dolo  sil  acmissi;m  ,   sd  hcc  Ediclum     speclare. 

§.  10.  Ca-ierum  neque  lurti  actio  ,  neque  Legis  Aqui- 
liae  ,  ccnlrjlutse  sunt  in  hoc  Edicto  :  licet  intcrdum  ccm- 
muncs  sint  cum  boc  Ediclo.  n<"m  Juli.nnus  scribit  eum 
qui  vi  rapit  ,  furcm  csse  improbicrem  (9)  :  ct  si  quid 
dcmni  cci.clis  hcmir.ibus  dcderit,  ulicjue  etiam  Aquilia 
polerit  teneii. 

§.  11.  Fel  ciijus  1  ona  rapia  esse  didir.tv.r.  quod  ait 
I^ra^tor  lona  rrjAa  ,  ^ic  accipicjnus  ,  eiiamsi  una  (10)  res 
cx  bonis  rapta  sil. 

§.  12.  Si  quis  non  bomines  ipie  coogerit  ,  sed  inter 
coactos  ipse  fuerit  ,  ci  qi.id  aut  lapucril  ,  aut  damni  de- 
dfr;t  :  1  ac  acticne  tcnttur.  ►[-  Scd  ulrum  bcc  solum  con- 
tjT  e;'t  Edictum  ,  quod  dolo  malo  Iioiriinibus  a  reo  coactis 
dsn.ni.m  dalum  sit  ,  vel  raplum  :   an  vero  qucd  dolo  ma- 


%7 


lo  rei  (11)  raptum,  vel  damnum  datum  sit  ,  licet  ab  alio 
hoinines  sint  coacti  ,  quacritur  ?  Ei  melius  esse  dicitur  , 
etiam  hoc  ccnlineri  ,  ul  omnia  ha-c  contineanlur ,  et  quod 
ex  coactis  ab  alio  (12)  damnum  datum  sil(i3)  :  ut  el  is 
qui  coegil ,  el  si  (i^)  qui  coactus  est  ,  contiueri  (i5)  vi- 
dealur. 

§.  i3.  In  hac  aclione  intra  annum  ntilem  (i6)  ve- 
luin  (17)  prelium  rei  cpadruplatur  ,  non  eliam  quod  in- 
lcrest. 

§.  14.  Haec  actio  eliam  familiae  nomine  compctit  :  non 
imposita  ncccssilate  o.stcndendi  ([ui  suni  ex  fau.ilia  homi- 
ncs  cjui  rapuerunt  ,  vel  etiam  dainnum  dejlerunt.  Fami- 
licB  aulem  appcllatio  servos  (iB)  continet  ,  hoc  est ,  eos 
qui  in  minislerio  sunt  ,  ctiam  si  liberi  ctse  proponantur 
vcl  alieni  bona  fide  nobis  srrvientes. 

§.  i5.  Hac  actioiie  non  puto  posse  aclorem  singulorum 
snvoruni  nomine  agere  advcr.siis  dominum  corum  :  qaia 
suiTicit  dcminum  scniel  quadruphim  oflerre. 

§.  16.  Ex  hac  aclione  noxa;  dedilio  non  tolius  fami- 
lia;  ,  sed  eorum  lanluni  ,  vel  ejus  qui  dolo  feciase  compe- 
rietur  ,   fieri  debet. 

§.  17.  Hajc  aclio  vulgo  libi ( 1 9) Z-o/^orw/n  raptorum  dicitur. 

§.  18.  Hac  actione  is  demuni  tenelur  ,  qui  dolum  (20) 
malum  adliibuit.  Si  c[uis  igitur  suam  (21)  rem  rapuit  , 
vi  quidem  Lonorum  laptcrum  non  tenebitur  ,  sed  ajiier 
multabilui-.  ■^-  Sed  el  si  quis  fugilivum  suum  cjucm  bona 
fide  aliquis  possidebat  rapuit  ,  a?que  hac  aclione  ncn  te- 
nebilur  :  qua  (22)  rcm  suam  aufert.  'f-  Quid  ergo  si  sibi 
obligalam   (28)?  Dcbc  bit  tencii. 

§.  19.  Vi  bonorum  raplcium  actio  in  impuberem  qui 
doli  mali  capax  non  (2^)  est,  noa  dabiiur  :  nisi  servus 
ipsius  ,  tel  familia  ejus  admisisse  proponantur.  et  servi 
et  familia?  ncmir.e  ,  noxali  (^5)  vi  bonorum  raptorum 
actione  tcneiur. 

§.  20.  Si  publicanus  (2G)  pecus  meum  abduxeiit,  dum 
pntat  contra  Lcgem  vectigalis  alicjuid  a  me  factum ,  quam- 
vis  erraverit  (27)  ,  agi  tamen  cum  eo  vi  bonorum  rapto- 
rum  non  posse  ,  Labeo  ail  :  sane  (28)  dolo  caret.  si  ta- 
men  ideo  inclusil  ,  ne  pascatur  ,  e't  ut  fame  (29)  periret: 
eliam  utili   Lege  Aquilia. 

§.  21.  Si  per  vim  abduclum  pecus  incluscrit  (3o)  qui? , 
ulique  vi  boncrum  raptorum  conveniri  polerit. 


puni- 


(1)     Cocgit.  uulg.   coUigit.  Haloand. 
(■^)     l.   4.  5-   6.  iuji:  h.  t. 

(3)  Unus  honno  :  mulli  hcinincs  coacli  ceiiscntur  ,  eliamsi  unus 
lantim  Iiomo  coaclus  sit. 

(4)  l-  I.  5-  '7-  ^iqr.  de  vi  et  ui.  60.  Eclog.  17.  c.  i.  Imo 
non  (Jiccmus  ,  qui.m  unitas  noh  sil  mnltifncJo  ,  et  unus  non  facit 
nmfium  ,  /.  40.  in  Jin.  i/ifr.  de  vcrLor.  sigu.  hinc  colligit 
Jolus  ,  sfatfto  punicnte  producentcm  ialsos  tesles  ,  eum  etiam 
ri  ,  qui  unicv.m  produxirit. 

(5)  Id  est ,  sine  tuiba.  /.  4.  5.  6.  infr.  h.  l. 

(6)  Hoc  eti^^m.  Kmlg.   Hal. 

(7)  I^st  igftur  spcciale  :  alias  vis  esse  potest  sine  dolo,  l.  3.  m 
jiit.  supr.  ne  cjuii  eum  ,  qui  in  jus. 

(8)  Qui  vi  facit  ,  pleruuiquc  dolum  adhibet  ,  qui  dolo  ,  vi  non 
stinfer  utitur. 

^9)  Eaplor  cil  lur  improbior.  Jnst.  eod.  in  rr.  l.  14.  §.  12. 
supr.  cjuod  met. 

(10)  Facit  i.  3.  5.  2.  supr.  de  negot.  Dubitandi  causa  nascilur 
ci  voce  tonoium,  quae  hoc  Ediclo  continetur  :  Ita  bona  rapta  di- 
centur  ,  cliam  si  una  rcs  tantum  rapla  sit.  adde  Inst.  ccd.   in  pr. 

(1 1)  Ejus  tantum  scil. 
(«•^)  Ab  aliquo.  Hal. 

('3)  Sit.  in  id  ct  is ,  qui  coegit  etc.  Hal. 
(•4)  Et  is  qui.   Hid. 

(<o)  Teneii.  Hal.  scnsus  est ,  si  ab  uno  coactorum  daninum  da- 
U>ni  i-.l,  jion  tanttm  coactus  ,  sed  et  is  ,    qui  coegit  ,  tenelur.  ad- 


de  Nov.  Leon.  70. 

(10)  /.  ult.   C.  h.   t.  Ans. 

(17)  /.  5o.  s)tpr.  de  furt. 

(18)  l.  25.  5-  2.  supr.  de  cedil.  1.  r.  ^.  iG.  et  18.  supr.  de  rj 
et  wi.  et  liberos.   /.   4o.   in  Jin-   iifr.  de  vcrb.  sign. 

(19)  Vulgovi  bonoruni.  f^ufg.  Hal. 
('>-o)  In  pi:  supr.   h.   t.  §.   i.    Inst.   h.  t. 

(21)  Ecl.  5i.  adde  /.   21.  §.  4-  Supr.  de  furt. 

(22)  Quia  rcm  suam.  vulg.  Hcd. 

(23)  /.   3.   C.  h.  t. 

(24)  Impubcs  admodum  (  qui  non  proxiraus  pubertnli  ,  dolire 
mali  non  capax  )  vi  bonorura  raptorum  non  tenetur  ,  ut  hic.  sed 
ncc  fuiti  ,  /.  23.  supj:  de  furt.  falsi  ,  /.  22.  infr.  ad  leg.  Coru. 
de  fals.  falsse  monelfc  ,  /.  i .  //)  fin.  •C.  de  falsa  mnnela.  doli  , 
/.  i3.  /.  i4-  supr.  de  dolo.  l.  3.  in  Jin.  supr.  de  trihutor.  l.  3. 
§.  i.  irfj:  dc  scpulchro.  rei  pcrditae  ,  /.  60.  supr.  de  rei  vind. 
srpulchii  violati  ,   d.  l.  3.  vis  illatse.  /.   i.  §.  6.  supr.  nc  vis  Jiat. 

(25)  INoxali  judicio,  ct  vi.   Hat. 

(26)  Adde  /.    i.   5-  2-  iupr.  de  puhlican, 

(27)  Id  e.st ,  ncscivcrit. 

(28)  Si  dolo  car(  t.  Hal.  dolo  carcl  qui  ignorat  ,  /.  8.  C.  dc 
fujt.  modo  ignorantia  non  sit  aflcctata. 

(29)  /.  9.  §.  2.  /.  29.  §.  7.  supr.  ad  l.  j4quil.  l.  4-  supj:  de 
agnosc.  libei:  1.  6.    C.  ad  l.  Jquil.  §.    16.   Iiisl.  de  l.   Aquil. 

(30)  Vidc  /.  39.  infin.  supr.  ad  l.  Jqi^i- 


5yS 

s- 

rem  m 


D     I     G 


T     0     R     U     M 


22.     In    hac  (i)    actlone  (a)   non    utiriue  spectamus 
bonis  (3)  actoris  esse  ,    sive    in     boni: 
non  sii  :    f  si  ]   tamen  (4)  ex  .^uu.o  ...  , 


sit  :    [  : 
:bit.   Qii£ 


sive  m  iDonis  sit  ,  sive 
ex  bonis  sit  ,  locum  haec  actio 
Iiabebit.  Quare  ,  sive  commodata  res  sit  ,  sive  locata  , 
sive  eliam  pignorata  proponalur  ,  sive  deposila  apud  me, 
r  sic  1  ut  intersit  mea  eam  nou  auferri ,  sive  boaa  hde 
a  me  possideatur  ,  sive  usumfructum  in  ea  habeam  ,  vel 
quod  aliud  (5)  jus  ,  ut  intersit  mea  non  rapi ,  diceudum 
esl  competsve  mihi  hanc  actionem  ,  ut  non  dominium  ac- 
cipiamus,  sed  illud  sohim  ex  bonis  meis  ,  hoc  est  ,  ex 
sul)Slanlia  mea  res  ablala  esse  proponitur. 

3.     Et  generaiiter  (6)    diceudum    est  ,     ex    quibus 


oomuio 
a-atur  , 


infra  annum  actum  sit ,  deinde    cum     manumisso 
rei  judicatae  exceptionem  nocere  Labeo  ait. 


causis  furti  mitii  actio  competit  in  re  clum  facta 
deni  cjusis  hahere  r.ie  hanc  aaionem.  f  Bicet 
atquin  ob  rem  depositam    furti    aclionem    non 


,   ex  his- 

aliquis  : 

habemus. 

■aplain  ;  uam 


Alteruni  Edictum  de  turba.  i.  Jrgumenfum,  Edicti, 
2.  TuvbcB  vox  unde  dieatur^  3.  Quomodo  accipiatur  ,  et 
quid  dijferat  a  rixa.  4-  De  eo  ,  qui  damnuni  dedit  ,  vel 
dolo  ftLit  ut  damnum  daretur.  5.  De  eo  ,  qui  in  turba 
auctor  fuit  damni  dundi.  6.  CoUatio  hujus  Eclicti  et  su^ 
perioris.  1 1 .  Qualis  sii  hcec  actio  ,  et  quid  in  eam  venia', 
11.  Quid  docere  aclor  debet.  i3.  De  sen>o  puhalo  vel 
verberalo.  i5.  Si  servus  aut  fainilia  deliquerit.  i6.  De  suc- 
ccssoribus. 

4.   Ulpianus  lib.    56.   ad  Edictum. 

PPiaetor  ait:   Cujus  dolo  malo  in  lurba  (22)  damnum  (23) 
quid  Jactuni  esse  dicelur  :  in  ewn  in  anno ,  cjuo  pri^ 


Sed  ideo  addidi  ,  si  intersil  noslra  non 
et  furli  aclionem  habeo  (7). 

<).  24.  Si  in  re  deposita  culpairf  quoque  ^-epromisi  , 
vel  (S)  prptium  depositiouis  nou  quasi  mercedem  (y) 
accepi  ,  utilius  dicendum  esl  ,  et.i  cesset  actio  lurti  ob  rem 
depositam  ,  esse  lamcn  vi  bonorum  raptorum  actionem  , 
quia  non  (10)  minima  differentia  est  inter  eum  q 
facit,  et  eum  qui  rapit  :  cum  ille  celet  suum 
hic  publicet  ,  et  crimen  etiam  pubhcum  admittat.  f  &i 
quis  igitur  interesse  sua  vel  mcdice  (11)  docebit  {12)  , 
debet  habere  vi  bonorum  raptorum  actiouein 

5.    25.    Si  fugitivus  meus  quasdam  res 
causa",  emerit  (i3)  ,  eaeque    raptse    sin^ 
[  meis  ]   hs  suut  [  res  ]  ,  possum  de 
raptorum  actione  agere.  r      ■  /   /n         1  /o^n   '  •         i 

Y   26.   R,?rum  raptaruin  nomine  ,  etiam  furti(l4),  vel     rixam  (3o)  etiam  duoru 


clam 
dLlictura  , 


iustrueudi    sui 
quia    in    bonis 
iiis     vi    bouorum 


mum  de  ea  re  experiundi  po/est  is  fuerit  ,  in  duplum  : 
post  cinnum  ,  in  simplum  judicium  dabo. 

5.  1 .  Iloc  Ediclum  de  eo  damno  proponitur  ,  quod 
quis  in  turlia  dedit. 

5.  2.  Turbam  (24)  aulem  appellatam  Labeo  ail  ex  ge- 
nere  tumultus  :  idque  verbum  ex  Graeco  traclttm  ,  tiiro 
Tii  iopv^s''!/  ,  id  est  ,  a  tumultuando . 

\).  3.  Turbam  autcm  ex  quo  numero  admiitimus  ?  Si 
duo  rixam  commiseriut  ,   utique  uon    accipiemus  in  turba 

uon     propiie 


i'i  facliim  :  quia  duo  (25)  turba  uon  propiie  diceutur. 
Enimvero  si  plLiJes  fueruut  ,  decem  aut  quindecim  homi- 
nes,  lurba  dicelur.  -j-  Quid  ergo  si  tres,  aut  quatuor?  turb.i 
utique  uon  ciit  (26).  Et  leclissime  Labeo  inter  turbam  ei 
rixam  mullum  interejse  ait :  namque  tuibam  (27)  ,  mul- 
titudinis  ( >8)  hominum  esse    lurbationem  et  coetum  (29)  : 


;l  coudictione  agi   (i5)  pottst  ,   V 


el  cer- 


damni  injuris  ,  vei 

le  smgula?  res  viudicari  poisunt. 

K     27.   Ilaec  attio  heredi  cseteris(^ufi   successoribus  dabi- 
tur    +  Adversus  heredes  autem  vei  (^i6)  caeleios  successo- 
res  non  dabitur  ;  quia  (17)  poeualis  actio  in  ecs  nou  da- 
tur    -f  An  tamen  in  id  quod  locupletiores  (18;  lacti  sunt, 
dari  debeat  ,    vidermius  ?     Et    ego     puto     ideo    Pra^turem 
)olliciium  in  heredes   in    id     quod     ad    eos 
pulavit  sufticere  condictiouem  (20). 
De  servo  qui  rapuit  manwnisso. 
3.   Paclus  lib.   54.  ad  Edictum. 

SI  servus  rapuerit  ,  et  cum  libero  agatur  ,  etiam  si  cum 
doraino  experiundi  poteslas  fuit  ,  uon  recte  cum  ma- 
numisso  post  anuum  (21)  agetur  :  quia  cum_  quocunque 
experiundi  potestas  fuerit 


lari 

non  (19)  esse  pc 

perveuit  ,  quia^  p 


cum 
excluditur  actor 


[et]si 


4.  Hoc  autem  Edicto  tenelur  non  solus  qui  da- 
muum  [  in  ]  turba  dedii ,  sed  et  is  qui  dolo  mi>lo  fecerit,  ut 
iu  lurba  da.:uiit[uid  dareturt  sive  illo  venerit,  sive  non  fuefit 
prssens  ,  dolus  enim  malus  etlam  absentis  (3i)  esse  potest. 

^.  5.  Hoc  Edicto  diceudum  est  etiam  eum  teneri  ,  qui 
veiiit  ,  et  m  lurba  fuit  auotor  daraui  daadi  :  si  tamen  et 
ipse  inter  turbaiu  fuit  ,  cuui  damnum  d.iretur  ,  et  dolo 
malo  fuit  :  na.n  et  hujus  dolo  malo  in  turba  damni  quid 
factum  es^e   nrgari   non   potest. 

§.  6.  Si  quis  advontu  suo  turbam  concitavit  ,  vel  con- 
traxit  ,  vel  clamore  ,  vel  facto  aliquo  ,  vel  duin  crimin  i- 
tur  aliqueni,  vel  [  duui  ]  nvr.eritorduim  (32)  provar  li  :  si 
dolo  malo  ejus  damnum  datiim  sit  ,  eliam  si  non  habuit 
consilium  turbae  cogen.lae  ,  lenetur.  Verum  est  enim  d<<- 
lo  malo  eius  in  turba  damui  qjid     datum  :    neque    eniia 


(>) 
(2) 
(3) 
(4) 
(S) 
(6) 
(7) 


5.   2.    Inst.   h.   t. 
Actione. 

In  bonis  esse  quid  sit  ,  vide  /.  49    '«''''•  d^  ^erb.  sign. 

Aliud  cst ,  in  bonis  esse  ;  aliud  ,  ei  boius. 

Puta  ,  usns  ,  vel  superficiei. 

5    ult.  vers.  ult.  Inst.  h.  t. 

Habeo  ,  si  in  re  d.  c.  q.  r.  v.  p.  d.  n.  q.  mcrcedcm  acce- 
pi.  'tJtiliiis  elc.  Ita  Cujacius  huiic  iocum  interpu.ijit.  I.ist.  eocl.  m 
yerbis  ,  pcr  vim.  • 

(8)  Vide  qiiae  scnpsi  2.  feud.  25, 

(9)  Alias  tss.ft  lcatio.   /.    i.   $•  9.  supr.   depositi. 

(io"i  Clam  fiicienlis  et  raptoris    aifferenlia.    vide    doctoics   ad    /. 
ncmo.  4-   ^-  ^*  summ.   Trinit. 

(11)  Inslit.  eod-  in  pr.  Nov.  63.  c.    i. 

(12)  Facit  lex  29.  supr.   de  hfired.  pet. 
(i3)  Facit  l,-x  ?5.  supr.  de  Public. 
(i4)  Addc  J»aul.  5.  sent.  3.  5.    i. 

^i5)  Furtiva.  /.    10.  $.    i.  supr.  de  condict.  furt.  vcl  titliciar.a. 
/.    I.  in  fin.  supr.  de  condlct.   Iritic. 
(\6)  t.    I.   Supr.   de  pri^rt.   delirt. 
(17)  5.    i.   inst.   de  perptluis. 


(18)  /.  5.  supr.  de  calumii.  l.    r.  in  fin-   Supr.de  vi  et  vi. 

(19)  Iino  pjHicltus  est.  /.    i.  supr.  de  pri^.  delicl. 
(50)  /.    I.  supr.   de  privtt.  delict. 

(ai)   A  die  r.ipinae  com|  utandum.   Accun. 

(21)  Ilic  agitur  dc  ;iUtra  hiijus  lifuli  parte  ,   neinpe  de  turha. 

(a3)  Cur  danini  meminit?  hoc  Edictiim  a  superiore  ,  qti  id  cxUt 
/  2.  supr.  h  t.  in  eo  diirert.  Hoc  enim  cst  de  damoo  dak)  ,  «t 
amisso!   illud  vero ,  de  rapto. 

(34)  Ti;./3,.    Hal.  ^       .  ^      ,         1      ■ 

(2^)  Viflc  qtix  notivi  ad  /.   \o.  in  fin.  i»fr.   de  i>erb.  sign. 

(a(i)  Cur  ita  ,  ciun  tres  faciant  collegmm?/.  83.  «»'>.  deverlt.  sisn. 

(27)  Turba  a  rixa  tantum  dilFat,  quautum  plunum  hon.irium 
coucertatio  a  p»!»corum  conccrialionc. 

(•i8)  Imo  uuins.   ari,'.  /.   2.  ^.  6.   supr.  h.  t. 

(29)  Vidc  /.   5.    infi:  ad  l.   Jul.  de  vi  pid>Uca. 

(30)  Adde  Ftst.   in  Rutus.   l.  oa.    $     \.    stipr.    ad   l. 
ult.  Infr.  ad  l.   Corn.  de   sicanis.    Glossis    R-.xa    f/axi 

(3i)  Vide  /.    i5.  $.  7.   tn^r.  dc  inptrus. 
(Ba)   Addtfnctn  hiijus  farti^rarhi. 


Aqul.    I. 
,  Rixalur 


L  1  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G 

exigit  Frsptor  ,  ut  ab  ipso  sit  turba  convccata ,  sed  lioc  , 
iit  dolo  alicujus  in  lurba  dainnum  datum  sit.  *|-  Evilque 
haec  (i)  dillerenlJa  intPi  ])oc  Ediclum  et  superius:  quod 
ibi  de  eo  danino  Pra?lor  lequitur  ,  quod  dolo  malo  bomi- 
nitus  coactis  datimi  esl  ,  vel  raptum  etiam  n(>n  coactis 
hcminibus.  At  bic  de  eo  damno  quod  dolo  malo  in  tur- 
ba  datum  est  ,  etiam.  si  non  ipse  turbam  coegil  ,  sed  ad 
clamorem  ejus  ,  vel  dicla  [  vel  ]  misericordiam  (2)  lur- 
ba  contracta  est  ,  vel  si  alius  conlraxit ,  vel  ipse  ex  lur- 
ba  fuit. 

§.  7.  Idcirco  illud  (3)  quidem  Edictum  ,  propler  atro- 
citatem  (^)  facti  ,  quadrupli  poenam  coninjinatur  ;  at 
boc  (5),  dupli  (6). 

§.  8.  Sed  et  bcc  ,  et  jllud  ,  intra  annum  tribuit  ex- 
periundi  facullatem  :   post  annum   in  simplum  competit. 

§.  9.  Lcquitur  autcm  hoc  Ldictum  de  damno  dato  , 
et  de  auiisso  :  de  raplo  non.  sed  sujieriori  Edicto,  vi  bo- 
Borum  raptorum  agi  potcrit. 

§.  10.  Amissa  aulem  dicuntur  (^)  ea  ,  quae  corrupta 
«licui  relinquuntur  ,  scissa  forte  vel  fracta. 

§.  II.  Kac  iiutcm  actio  in  (8)  faclum  rst  ,  et  dattir 
in  dupJum  quanti  (9)  ea  res  erit  :  quod  ad  pretium  vc- 
rum  (10)  rei  referlnr  ,  et  pr?esentis  temporis  fit  aeslima- 
t!o  ,  et  semper  iri  duplum  intra  annum  est. 

§.  12.  Docerequc  actor  in  turba  dammm  esse  datum 
debet  :  caelcrum  si  alibi  (11)  datum  sil  quam  in  turba  , 
ccssabit  hasc  actio. 

§.  i3.  Si  cum  servum  meum  Titius  pulsaret  ,  tuiba 
fueril  collecta  (12)  ,  isque  servus  in  ea  lurba  aliquid  per- 
diderit  :  cum  eo  qui  pulssbat  ,  agere  possum  ,  quippe  cum 
in  turba  dolo  maJo  dan;num  datum  sit,  sic  tamen  ,  si  ul 
damnum  daret  ,  idco  coeperat  caedere  :  ca;terum  si  a]ia 
causa  verberandi  fuit,   cessat  actio. 

§.  i3.  Sed  et  si  quis  ipse  turbam  convocasset  ,  ut  tur- 
ba  coram  servum  vfiberarel  ,  injuiise  iaciendae  causa  , 
non  damni  dandi  consilio  ,   locum  babet  Ediclum  :  verum 


est  cnini  ,  emn 


qui  per  in) 


iniunam  ve 


rberat  ,  dolo    facere  ; 


ESIMUSSEPTIMUS.  5^9 

eum  qui  (i3)  causam  prabuit  damni  dandi  ,  damnum  de- 
disse. 

§.  i5.  In  servum  autem  (i^)  ,  et  in  fainiliam  Praetor 
dai  actionem. 

§.  16.  Quse  de  lieredibus  caeterisque  successoribus  in  vi 
Jjonorum  raplorum  actione  diximus  (i5)  ,  et  hic  erunt 
rcpelita. 

De  reslitutione  rei. 
5.   Gajus  lib.   21.   ad  Edictum  Provinciale. 

NOn  (16)  prodest  ei  qui  vi  rapuii  ,   ad  evilandam  pce- 
nam,si  anle  judicium  resliinat  (13;)  rem  quam  rapuit. 
De  usucupione. 
6.   Venulejis  lib.   x^j.  Slipulalionum. 

QUod  vi  possessum  raplumve  (18)  sit,  antequam  in  po- 
teslate  domini  lieredisve  pervenit ,  usucapi  lei  (jo) 
vetat. 

T  I  T.     IX. 

DE  (20)  INCENDIO  (21)  ,  RUINA  ,  NAtJFRAGIO  (22), 

RATE  ,    JNAVE    EXVUGNATA. 

Ediclum.    1.    Utilitas  el  ratio  hiijus  Edicti.   2.   De 

incendio.   3.   De  ruina.  4-   De  suspicione 

incendii  ,   fel  ruince.  5.   De 

naufragiis. 

1.  ULpiANts  lib.  56.  ad  Edictum. 

PRsetor  ait  :  In  eum  (23)  qui  ex  .  incendio  (2^)  ,  rui- 
na  (25)  ,  naufragio  ,  raie  (26),  ncn^e  (27)  expugna- 
ta  (28)  nuid  (29)  rapuisse  (3o) ,  recepisse  dolo  malo  (3i), 
damnive  quid  in  his  relus  dedisse  dicetur :  in  quadi'u~ 
plum  (32)  in  anno  ,  quo  primwn  de  ea  re  experiundi  po- 
testas  fucrit  :  post  (33)  annum  .,  in  simphim  .,  judicnim 
dabo  :  item  in  sert^um  ,  et  in  familiam  judicium  dabo. 

§.  1.  Hujus  Edicti  utilitas  evidens  ,  et  justissima  se- 
verilas  est  :  si  quidem  publice  inlerest  ,  nihi  rapi  ex 
liujusmodi   casibus.  et  quanquam  sini   de    liis    facinoribus 


(0     Adde  aliam  in  ^.   7.   iiifr.  h.  t.  et  aliam  ex  5-  9.  infr. 
C^)     Ut  suyr.  h.  t. 

(3)  "\  i  bouorum  raplorum  scil.  de  quo  lcx  2.  supr.  h.  t. 

(4)  Listit.   ecd.   iit  princ. 
i^)     De  turba  sc. 

(fi)     Paul.  5.  sent.   3.  §.   i. 

(7)  f-  9    iii/r.   di'  t'ertor.  sign. 

(8)  lu  facU;m  nanaliva  est.    GicEci. 

(9)  '•  7-  §■  2-  siipi .  qiind  falsn  tutore.  i.  38.  i.  2.  supr.  de 
^■ciLor.  vbl.  vide  /.    ,79.   /.    hJ3.   Inrr.   de  rerb.  sign. 

(10)  /.  2.  5.  i3.  supr.  h.  t.  l.  bo.  supr.  de  furtis.  l.  38.  C.  2. 
supr.  de  t^crb.  dlig.  .  /  ./  j 

(n)  Probari  factum  insigne  non  vidttur  ,  uisi  omncs  omnimodo 
cji^s  circumstantiae  cl  quaiitatcs  prolatae  sint.  vide  Mynsinger.  4. 
oos.  80. 

(12)  Per  occasioncm  tcil.  vide  /.  3o.  5.    i.  supr.  ad  l.  Jquit. 

(i3)  Causam  damni  qui  dat  ,  damnum  dedisse  videtur  ,  ut  hic. 
.-ic  qui  causam  morlis  d<dit  ,  videtur  occidisse  ,  /.  7.  §.  6.  /.  9. 
/.  49-  siiyr-  od  l.  Jquil.  Qu2e  scnlciitiae  in  his  solis  'intelligenda; 
sunt  ,  qui  caus.im  damni  ded(  runt  dolo  malo  ,  et  animo  certo  damni 
dandi.  vel  ila  ;  Hsec  senlentia  loci-m  habct  ,  quoties  causa  damni 
]er  se  ad  damr.um  inicrcndum  sufiicit:  vcluti  si  ponas  vulnus  fuis- 
s-e  mortalc.  vid.  Hippolylum  de  Marwliis.  comil.  7.  num.    i. 

(i4)  In  scrvum  tliam.  Haloand.  in  scrvum  item.  Cuiac.  aiuid 
Paul.  5.  sentent.  6.  5.  3. 

(15)  /.   2.   infm.  supr.  h.  t. 

(16)  Vide  /.  G5.  in  fin.  .mpr.  de  fuitis.  60.  Eclog.';.  cap.  G. 
Hamenop.   7.   cap.  Tr.pi  iv^  i%   iijiVf„^fii  ipir^yZv.   7. 

(17)  Multo  mirus,  si  posiiiUat  j ohl  dciiclum  ;,nec  en*ni  ad  evi- 
lardi.m  po^nam  sola  poeiiitfntia  suflicit.  Cur  ?  plus 'est  rcra  resti- 
luirc  quam  ia?niUrc:  el  ita  Unent  iJocloies  omnes  communiter.  dc 
«juG  viiic  Clmii,  ,  f,  ult.  qu,   16.  el  qu.  C,o.  n.   i3. 


(18)  /.  48.  in  fn.  piinc.  supr.  de  adquir.  rer.  dom.  l.^.  $.  11. 
l.  24.   in  fin.  supr-  de  usurp.  §.  2.   Inst.  de  usucap. 

(ly)  Td  est ,  Julia  et  Plautia.  §.  8.  Inst.  de  usucap.  l.  4- $•  6. 
supr.  de  uswpat.   l.   7.  in  fm.  supr.  ad  exhib. 

(20)  Id  est ,  de  iis  ,  quae  cx  incendio  ,  ruina  ,  naufragio  ,  rate  , 
nave  cxpugnata  raptassc  diccniur.  /.  3.  in  ftn.  princ.  supr.  de  fe- 
riis.l.  18.  et  Authcnt.  nai^igia.  C.  de  furlis.  l.  ^^.  supr.  de  adqu. 
ler.  L.  21.  5-    '•  supr.  de  adcjuir.  uel  amitt.  poss.  Q.  EcLog.G.c.'66. 

(21)  60.  Eclog.  6.  et  18.  -nipl  iZv  1%  i^Trp>i<T/ub  !i(i-n-a.ycjv  ,KXt 
T^o  ix  yxvxyih.  6.  Harm.  7.  et  6.  lit.  i.  c.  irepi  jVt/i^o-^k.  huc 
et.am  refer  tit.  12.  coli.  legum.  Mosaicauwi.  5.  Exua.  18.  ubi 
agitur  de  incendiariis.  Qui  extat  apud  Paul.  5.  scntent.  20.  de  in- 
cpndiariis  ,  non  est  genuinus.  agitur  autem  de  inceudio  inZ.  9.  infr. 
h.   t.  Praxim  hujus  tiluli  vide  apud  Oldendorp.    Class.   7.  act.  8. 

(22)  Yide  /.  I.  in  fn.  infr.  ad  l.  Jul.  dc  yi  privata.  et  C.  de 
itaufragiis.  Anth.  navigia.    C.  de  furt. 

('23)'Ktiam  fiscum  ,  cui  quid  ejusmodi  rerum  rapere  non  liccl. 
/.    I.    C.  de  nuufragiis. 

(24)  §.  2.  irifr.  h.t.  Goth.  Ex  incendio,  id  est  ,  propt.er  iiiccu- 
dium.  Ans. 

(25)  5.  3.  infr.  h.  t. 

(26)  S-   5.  iifr.  h.  t. 

(27)  NavibuB  perichtantibus.   Graci. 

(28)  /.  3.  5.   I.  infr.  h.  t. 

(29)  /.  6.   infr.  h.  t.  ./-,,, 

(30)  /.  3.  5.  4.  ct  seq.  l.  4-  l  5.  /.  7.  iifr.  h.  t.  l.  3.  supr. 
de  feriis.  Paul.   5.  sent.  3.  §.   2. 

(3!)  /.  3.  §.  3.  infi'.  h.  t. 

(32)  /.  44.  supr.  de  adquir.  rcr.  Gotli.  InlcUigc  Civililcr  agcu- 
do  :  nam  adhuc  pro  arbilrio  ex  qualitate  circunistauUaiura  Judex 
1  o^nam  corporaleminfligit  videMctioch.  de  aihitrar.  quwsl.  287.  Ans. 

(33)  Imo  poil  annuin  uon  dulnr.  /.  2.  iti  fn.  C.  de  naufragiis. 


6oo 


D     I     G 


S     T     0     R     U     IST 


etiam  criminum  executiones  ,  attamen  recte  Praetor  fecif, 
(jui  foreziScS  (r)  (juoque  actiones  crimiiiibus  istis  prae- 
posuit. 

§.  2.  Eiv  inccndio  (2)  quemadmodura  accipimus  ? 
utrum  ex  ipso  igne  ,  an  vero  ex  eo  loco  ,  ubi  iiicendium 
fit  ?  et  raelius  sic  accipietur  ,  propler  incendiwn  ,  hoc  eil, 
propter  tuaiultum  incendii  ,  vcl  irepidationera  incendii  , 
rapit  :  queraadmodum  soleraus  (3)  dicere  in  (4)  hello 
amissuiH^  c[aod  propter  causara  belli  amittitur.  j-  Proin- 
de  si  ex  adjacentibus  praediis  ,  ubi  incendium  fiebat  ,  ra- 
plura  tjuid  sit,  dicendura  sit  Edicto  lociira  esse  ,  quia 
verum  est  ex  incendio  rapi. 

$.  3.  Itera  ruinas  appeilalio  refertur  ad  id  tempus  quo 
ruina  fit  :  nou  tantura  si  ex  liis  quae  ruerual  ,  tulerit 
quis  :  sed  eliam  si  ex  adjacentibus. 

5.  4-  ^^  suspicio  (5)  fuit  incendii  vel  ruinae  ,  incen- 
diura  vel  ruina  noa  fuit  :  videamus  an  lioc  Ediclum  lo- 
cum  habeat  ?  et  niagis  est  ne  (6)  habeat  (7)  :  quia  ne- 
que  ex  incendio  ,  ueque  ex  ruiua  quid  raplum  est. 

^.  5.  Item  ait  Praetor  ,  Si  quid  e.v  naufragio.  hic  il- 
lud  quderitur  :  utrum  si  quis  eo  tempore  tuIerit,quo  nau- 
fragium  fit  ?  an  \ero  et  si  alio  tempore  ,  hoc  est  ,  post  • 
naufragiumque  ?  nam  res  ex  uaufragio  eliam  hoe  dicun- 
lur  ,  qua;  iu  littore  post  naufragium  jacent  ?  Et  raagis 
est  ,  ul  [  de  ]   eo  lerapore  , 

i^        2.   Gajus  lib.   21.  ad  Edictum  provinciale. 
Lt  locD  (8)  , 

1.   De  rate  ,  navi  expugnata.   3.   De    eo  ,     qui  rapuit 
vel  recepit.  4-   De  eo  ,  qai  amovit  ,   vel  damnuni  dedit  vel 
rece.pit.   5.    Quid  intersit  inter  rapi  et  amoveri.  6.  De  iia- 
ve  ejecta.    7.   Si  dolus  ahsit.   8.   De  naufra^io. 
3.  Ulpianus  hb.  56.  ad  Edictum. 

QUo  naufragium  fit  vel  faclum  est  ,  si  quis  rapuerit  ; 
incidisse  iu  hoc  Edictum  videatur.  Qui  autem  rem  in 
htlore  jacentem  ,  poslea  (9)  quara  naufragium  fa- 
ctum  esl  ,  abstulit ,  in  ea  conditioue  est  ,  ut  magis  fur 
M  ,  quam  hoc  Ediclo  leneatur  :  quemadmodura  is  ,  qui  , 
quod  de  vehiculo  (lo)  excidit  ,  tulit  ,  nec  rapere  vide- 
luf,  qui  in  littore  jaceulcra  (11)  tollit. 

5.    1.  Deiude  ait  PrcElor  ,  Raic  ,  nare  erpugnala.   Ex- 


pugnare  videtur  ,  qui  in  ipso  quasi  pra^lio  et  pugna  ad- 
versus  navera  et  ralem  ,  aliquid  rapit  :  sive  expugnet  , 
sive  praedonibus   expugnantibus  rapiat. 

5.  2.  Labeo  scribit  :  a-quum  fuisse  ,  ut  sive  de  do- 
mo  ,  sive  in  vilia  expugnaiis  aiiquid  rapiatur  ,  huic  Edi- 
cto  locus  sit.  nec  (12)  enim  rainus  in  (^i3)  mari  ,  quam 
in  vilia  ,  per  latrunculos  inquietamur  ,  vel  infestari  pos- 
suraus. 

5-  3.  Non  tantura  autem  qui  rapuit  ,  verum  is  quoque 
qui  recepit  ,  ex  causis  supra  scriplis  tenetur  ;  quia  rece- 
piores  (i4)  non  miaus  deiinquunt  ,  quam  adgressores. 
Sed  enim  additum  est  ,  Dolo  malo  :  quia  (i5)  non  om- 
nis  qui  recipit  ,  statim  etiam  delinquit  ,  sed  qui  dolo  ma- 
lo  recipit.  quid  enim  si  ignarus  recipit  ?  aut  quid  ,  si  ad 
hoc  recipil  ,  ut  custodiret  (16)  ,  salvaque  faceret  ei  qui 
amisarat?  ulique  non  debet  teneri. 

§.  4-  Non  solum  autem  qui  rapuit  ,  sed  et  qui  abstu- 
lit  vel  amovit  ,  vel  daranum  dedit  ,  vel  recepit  (17)  5 
liac  actione  tenetur. 

§^  5.  Aiiud  autem  esse  rapi  ,  aliud  amoveri  ,  palam 
est  ,  si  quidem  amoveri  (18)  aliquid  etiam  sine  vi  possit, 
rapi  autem  sine  vi  non  polest. 

§.  6.  Qui  cjecla  nave  quid  rapult  ,  lioc  Edicto  tene- 
tur.  Eiecta,  lioc  est  ,  quod  Graici  ajunj.  i^i^pdv^n  (19)- 
§.  7.  Quod  ait  Praetor  de  damuo  dato  ,  ita  demum  lo- 
cuui  habct  ,  si  [  dolo  malo  ]  damnum  datura  sit ;  nani 
si  doius  malus  absit  ,  cessat  Edictuiii.  ■[•  Quemadmodum 
ergo  procedit  quod  Labeo  scribit  ,  si  defendeadi  mei  ca:i- 
sa  vicini  (20)  a;dificium  orlo  incendio  (21)  dissipaverira  , 
et  raeo  nomine  ,  et  familiaj  ,  judicium  in  rae  dandura  ? 
cuin  enim  defeudendarura  mearum  sedium  causa  fecerim  , 
uiique  dolo  careo:  puto  igitur  non  esse  verum  quod  La- 
beo  scribit. 

•\-  An  taraen  Lege  Aquiha  agi  cum  hoc  possit  ?  et  non 
puto  agendum  :  iiec  enira  injuria  (22)  lioc  feoit  ,  qui  se 
tueri  voluit  cum  alias  non  ])osiet.  et  ita  Celsus  scribit. 

§.  8.  Senatusconsultum  Ciauiianis  lemporibus  factum 
est  ;  Ut  si  ^uis  c.v  nanfragio  clai^os  (23)  ,  vel  unum  sx 
his  abstulerit  ,  omnium  (2^)  rcrum  nomi/ie  tencatur.  Itcm 
aiio  SenatuscoDsullo  cavelur  ,  eos  quirum  fraude  aut  cojh- 
silio  naufragi  suppressi  (23)  per  vim  fuisseni  ,  ne  nari  vcl 


(i)     Forenscs  actiones  ,  civiles. 
(j)     Id  est  ,  proplcr  inceudium. 

(3)  Yel  hic  locus  ostendit  Granunaticinu  noa  agere  ,  qui  verba 
lcguin  cx  optimis  veterum  Ubris  interproUtur. 

(4)  In  JjlJIo  amissum  dicilur  ,  i:^iod  propter  heHuni  amissum  cst , 
ut  hic.  l.    ly.   infr.  de  cujiliins. 

(5)  Quando  suspicioni  titeLur  ,  quando  non  ,  vidc  Dcciazi.  crini. 
lib.  5.  cap.  35.  nuni.  47-  A»*- 

(G)     Imo  bahet.  l.  4-  infr.  h.   t. 

(7)  Locum  buspicio  scil.  et  ita  falspj  su.spicioai  uon  stalur.  vi- 
d?  Aocurs. 

(8)  l.   b.  in  j>rinc.  infv.  h.   t. 

(9)  /.  -2.  in  fin.  su^Ji'.  de  l.  Rhodia.  l.  43.  5'  ''•  •"'/"'•  '^'^ 
Juttis.  5'   ultiin.  Inst.  dj  7'er.  difis. 

(10)  Vel  rbeda  cnn'cate.  §.  uUirn.  Iiist.  de  rer.  c/if/s.  adJ<;  c.  i. 
si  quid  im'enisii.    if\.  q  i.   5. 

(ii)  Vid.  /.  43-  §.  4-  <-'^  sequcntcs.  supr.  dc  furtis. 

(r2)  Ordo  inversus  hic  est :  ut  ita  legamus :  ntc  cnim  minus  in 
vifla  ,  quam  in  mari  per  lalrunculos  inquietain-jr  ,  vel  infcst.ui 
poisumus.  pic  enini  qurestio  cst  de  domo  tt  villa  expugnatis  ,  qui- 
l)u.*  c.x.pugnatis  Labco  scribil  aequuni  fuisse  huic  Ediclo  uon  luiuus 
Jijcum  cssc  ,  qnain  si  in  m.in  e.xpugnati  csscmus. 

(t3)  /.  35.  5-  4*  •'"/•''•  ^^'^  inorlis  causa  don/it. 

04)  5'   4-  Jnfr.  h.  t.  vi(ic  tit.  infr.  de  rcceplatnrii. 

(|5)  Vide  omuino  /.  5.  supr.  dn  seivo  conupto. 

(iG)  /.  43.  5-  "]•  siipr.  dafurtis.  Eiacns  a  furc  ,   pro'p..staii    dc» 


bet  se  ea  mente  rem   emere  ,  ut  eam  reslituat    vero    domuio.    viJc; 
l.    I.    C.   de  furtis. 

(17)  5.  3.  supr.  h.   t. 

(18)  Araovere  et  raj)ere  diflerunt. 

(19)  Ex.iKv^-,iJLiy>if  1  Higo  a  Porta.  t"|3)t£  Ax^uif';)»; ,  Hal.  USsXn  , 
Alciatus  ad  /.  jubemus.  C.  ds  nai-ibus.  lib.  11.  tit.  3.  Gjth.  AdJe 
Alciat.  /.    ?..  prcet.-iinissor.  ot  Augustin.  emcr.dat.  Ub.  ^.  cap.6.  ^.L 

(•10)  Unicuique  sibi  pro-ipicerc  ,  ct  mcliorcm  suaai  couJilionciu 
facere  iicct  ,  vcl  in  |.r!ii;jufl:cium  altcrius  :  dum  tamon  id  principa- 
liter  aniino  nocendi  nun  fjat ,  /.  3.  supr.  de  justilia.  l.  19.  ^.  3. 
Supr.  de  negot.  l.  29.  §.  i.  §.  3.  supr.  a-i  l.  Aq.iil  l.  'i-  i:ifin. 
supr.  de  act.  empt.  l.  ^"i.  Supr-  de  adq.  vel  otnitt.  hcred.  l.  77. 
5.  3i.  in  fiti.  supr.  de  legU.  a.  /.  3o.  supr.  dj  boiiis  liberl.  l.  i. 
5.  i'2.  Supr.  de  aqua  et  aquce  pUuiae.  l.  5.  ^.  u.  supr.  di  doti 
mali  et  m^Jtus  e.cccft.   f.   26.  supr.  de  damu. 

(11)  /.  49-  in  fin-  supr.  ad  l.  j4:]uil.  t.  7.  5  4-  *«/"■.  cjuod  ri 
aut  clum.   6.    liarm.    l.   c.   Tr,pi   if^rptij-iZ- 

{p.-i)  Aitori  tio\i  i.iferl  injiiriam  ,  qui  sc  tuetur.  Goth.  VidiC  /.  5. 
supr.  ud  leg.  Aquil.  Quatcnus  autcin  quis  defcndendo  rcs  «iim  vi, 
c<no  tcncatur  ad  coinpea.sationcm  dainni  ,  vida  Menoch.  de  aiblir. 
cu.u  34.  Ul.   •1.   ceiit.    I.    Cravctt.   cons.   4^,^-   num.  (>.   An*. 

(•j3)  Clavns  nayis  alia  significati.me  suiuitur  in  /.  11.  s:ipr.  Jo 
aJdit    GlQssis  Clavis  ,  etmKti;  r\cj»- 

(a^)  Vidc  /.  -ii.  supr.  de  furt.  imo  quarundam  tant  nn.  /.  7i, 
supr.   de  furtis. 

(•«.'))  /.   3.   5.    4-   J^jfr.   ad  lc^.   Ccin.   da  siiariis, 


LISER    QUADRAGESIMUSSEPTIMUS. 

iis    (i)    pericliiantihus    optiiulentur  ,      Legis     Corndicc  , 
qucc  (2)  de  sicarlis    lala    est    ,    pcenis    aclficiendos.     Eos 


60 


(lulem  qui  quid  ex  miserrima     (3)    naufragiorum  fortuna 

rapuissent  ,  lucratlve  fuissent  dolo  molo  :  in  quantum  Edi- 

tto  Proetoris  actio  dareiur  ,  tcmtum  et  fisco  dare  debere. 

De  successoribus. 

4.  Patjltjs  lib.   54.   ad  Edictum. 

PEdius  ,   posse  etiam  dici  ex    naufragio    rapcre  ,    qui  , 
dum  iiaufragium  fiat  ,  in  illa    (4)  trepidalionc'  rapiat. 

§.  1.  Pivus  Antoniuus  de  J)is  ,  qui  praedatn  ex  mn-r 
fnagio  diripuissent  ,  ita  lescripsit  :  Quod  de  naufragiis 
navis  et  ralis  s^ripsisli  mihi ,  eo  pertinct ,  ut  explores  qua 
pocna  afficicndos  eos  putem  ,  qui  diripuisse  aliqua  e.v  illo 
probantur :  et  facile  (  ul  opinor  )  constitui  potest.  Nani 
plurimum  interest  ,  peritura  coUegerint  ,  an  ,  quce  servari 
possint  ,  ftagitiose  invascrint.  idcoque  si  grai^ior  prccda  (5) 
vi  adpetita  vickhilur  ,  liberos  quidein  fuslibus  (6)  ca'sos 
in  triennium  (7)  rclegabis  ;  aul  si  sordidiores  (8)  erunt, 
in  opus  publicum  ejusdem  icniporis  dabis  :  servos  flagellis 
ccr.sos  ,  in  metallum  damnahis.  si  non  niagncv  pecunicc  rcs 
fuerint  :  liheros  fustihus  ,  seri>os  Jiagellis  ccbsos  dimittcre 
poteris.  Et  omnino  .,  ut  in  cceteris  ,  ita  hujusmodi  causis , 
ex  personorum  (9)  condilione  ,  et  rerum  qualilate  ,  et 
dligenter  sunt  ccstimanda:  ,  ne  quid  aut  durius  aut  remis- 
sius  cons'iluatur  ,    quim  causa  poslulabit. 

i.   2.   Ha;  actiones  heredibus  dantur  :  in  heredes    eale- 
uus  dandae  sunl  ,  quatenus  (lo)  ad  eos  pervenit. 
De  rc  servala. 
5.   Gajus  lib.    21.   ad  Ediclum   provinciale. 

SI  quis  ex  naufragio  ,  vel  ex  incendio  ,  ruinave  serva- 
tam  rem  ,  et  alio  loco  (11)  positam  subtraxerit  aut 
rapuerit  :  furti  scilicet  ,  aul  alias  vi  bonorum  raptorum 
judicio  tenetur.  maxime  si  non  intelligebut ,  ex  n:uirragio 
vel  incendio  ruinave  eam  esse.  •]•  Jacenlem  quoque  rem 
ex  naiifragio  ,  qua;  fluctibus  expulsa  sit  ,  si  quis  ahslule- 
rit  ,  plerique  idem  putant  :  quod  ita  verum  est  ,  si  ali- 
quod  tvHupus  post  naufragium  intercesseril,  .alioquin  si 
m  (12)  ipso  naufragii  tenipore  idacciderit,  nihil  inierest, 
atrum  ex  ipso  mari  quisque  rapiat,  au  ex  naufragiis,  an 
ex  lillore.  De  eo  quoque  quod  ex  rate  ,  nave  expugnala 
raplum  sit  ,  eandem  imerpretationem  adhibere  debeinus. 

(i)    Al.  ibl. 

(i)     d.  S-  4.  60.  Eclog.   17.  ex  Uh.  53.  tit.  3.  c.  25. 
(^)     l.    i.    C.   tle  naufragiis.  lib.    11.  tit.   5.   TideNov.  Leon.  6m. 
ubi  pcena  quadruyli  constituitur. 

(4)  Iiuo  qui  tiuic  rapuit  ,  ex  oaufragio  qon  rapuit.  /.  i.  §. 
penult.  s^r.   h.  t- 

(5)  Vvxix  hoc  idem  yocabnliim  rctinent  Grreci  :  ut  in  legib. 
(Teofgicls  Jusliniani  irtpi  Trpol:ia.i  i!,i)uy.  Moschoputos  ,  Tripi  <r'x.(iZ? 
■rpai^n  ;j  yiyontj))  Kxi  Aa'/3;(  tv  u^Tr:\Z<rc  1  hxi  dyi^oli  >$  ■roiujoti 
■n<r:'. 

(6)  Fuslibus  cjedcbantur  liberi  ;  flagellis  et  Ilagris  scrvr ,  ul  hic. 
r.  i.  uh  infr.  de  injur.  l.  7.  Infr.  de  pcsnis.  dixi  ad  l.  lu.  Infr. 
de  jure  fisci. 

(7)  ()ui  cx  naufragio  graviorcm  praedam  appetunt  ,  Uberi  in 
tricimium  rclegantur  ,  vel  ad  opus  publicum  dantur. 

(8)  Iloniines  abjcctlorcs  gtavius  puniuutur  ,  quam  boncstlores, 
l.   5.    C.  de  naufragiis.   lib.    11.   tit.   5. 

(9)  /.  i5.  infn.  supr.  de  nrgotiis.  I.  72.  in  fin.  supr.  de  ju- 
diciis.  l.  34.  $.  8.  supr.  de  jurcjuiando.  l.  1.  snpr.  de  rejudiai- 
ta.  l.  i5.  J.  28.  in  fin.  Infr.  de  injiiriis.  l.  9.  ^.  1 1 . /.  11.  /.  jG. 
tnfr.   de  pcenis.  l.   5.    C,   dc  naufragiis.  lib.    11.   tit.  5. 

(10)  Heredes  tencntur  ,  quatenns  ad  cos  pervcnit. 
(i  i)  Addc  /,   I,  in  fn.  l.   2,  supr.  h.  t. 

(12)  ^.   /.    I.  in  fin. 

(i3)  IJe  raari.  Hal. 

(i4)  InGcta  navis  ,  nibil  aUud  quam  infixa,  Caper  Grammaticus : 
Fi«:tum  ,  rationis  .•   fixum  ,   voluntatis.     l']aiiem    ratione     V^.-vrro  ,   3. 
ds  rt  ruttica.  Diomcdes  et  Scaurus  ,  ficta  ,  afficta  ,  dsGcta. 
Tifn:\\l. 


De  navi  cxpugnata. 
6.   Callistratus  hb.    1.   Edicti  monitorii. 
,  ..^ugnafur  nai'is  ,  cum  spohatur  ,  aut    mergitur ,  aut 
-J    dissolvitur  ,  aut  pertundilur  ,  aut  funes    ejus     praeci- 
duniur  ,  aut  vela  conscinduutur  ,  aut  ancorae     involantur 
de  mare  (i3). 

De  naufragio. 
7.  Idem  hb.  2.  Qucestionum, 
1V[E  quid  ex  naufragiis    deripiatur  ,  vel    qnis    exlraneus 
i^    interveniat  colligendis  eis  ,    multifariam     prospectum 
cst.    INam   ct  Divus  Iladrianus  Edicto  prajcepit  ,  ut  hi  qui 
juxla  htlora  maris  possident ,     «;cirent  ,    si    quando    navis 
vel  inficta  (i4)  ?  vei  fracta  inter  fines  agri  cujusque  [fue- 
rit  ,  ne  ]   naufragia    deripiant  ,     in    ipsos    judicia     Prgesi- 
des  (i5)   his  ,  qui  res  suas  direplas    queruntur  ,     reddilu- 
ros  :   ut  quicquid  probaverint    ademptum     sibi    naufragio  , 
id  a  possessoribas  racipiant.    De  his  aulem   quos    deripuis- 
se  probatuai  sit  ,   Praesidem  ,  m  de  lalronibus  (16)  ,  gra- 
vem  sentciitiam  dicere.  f  Ut  facilior  sit    probatio     hujus- 
modi  admissi  ,  perniisit  his  ,  el  quidquid  *  passos  se  hujas- 
modi  c[ueruntur  adire  Prsefectos  (17),  et  ad  (18)   eum  le- 
stari  ,  reosque  petere  ,   ut  pro  modo  culpas  vel  vincti  ,  vel 
suh  fidejussoribus  ad  Praisidam  remittanlur  (19).  A  doral- 
no  quoque  possessionis  ,   in  qua   id  admissum  dicatar  ,  sa- 
tis  accipi  ,    ne  cognitioni  de,;it ,   pra;cip;tur.    -j- Sed  noc  in- 
tervenire  nnufnigiis  colHgendis    aut  miHtem  ,    aut    priva- 
tum  ,    aut  liberuiu     servumve  Priacipis  ,    placere  sibi    ail 
Senatus. 

De  rate  ci  fluminis  in  agrum  aUcrius  delata. 
8.   Ni-RATius  lib.    2.   Responsorum, 

RAlis  vi  flumlnis  in   agrum  moum  delatae  ,    non  ahber 
potestatem  tibi  faciendam,  quam  (20)  si  de  prseteiu- 
lo  quoque  damuo  mihi  cavisses. 

De  incendio. 
9.    Gajus  hb.    4-    ^^  Legem  xti.    t.ibularnm. 

QUi   (21)  cvdes  aceri'umi>e   (rumenii  Ju.vta  dominn  po.^i- 
lum  conibusserit  ,  vinctus  (22),  verberalus,  igni  (28) 
necari  jubctur  :   si  modn  scieus  prudens^^jue    id     com- 
miserit,   si  vero  casu  (24)  ,   id   est  ,    negligentia  ,  aut  no- 
xiam  (25)  sarcire  jubetur,  aut  si    (26)  minus  idjneus  sit  , 

*   Al.   qui  quid. 

(i5)  /.  2.   C.  de  naufragirs. 

(16)  De  quo  vide  /.   2,.  supr.  arbor.  furtim. 

(17)  d.  l.   1.  l.  3.   C.  de  naifragiis. 
(ib;  Al.   apud. 

(19)  De  reuussione  rcorura  quando  locus  sit  ,vidc  Pegner.  decis. 
crim.  2.  Ans, 

(20)  /.  5.  5.  4.  supr.  ad  exhib.  l.g.  supr.  de  dainno.  adde  quoe 
notavi  ad  /.   3y.   in  Jin.  stipr.   aJ  leg.  Acjuil, 

(ii)  Vide  Angel.   tr.   d.;  maleficiis.  §.  incendiario. 

(22)  Id  est  ,  victus  vol  ictus. 

(23)  Pcena  incendiarii  malitiosi  ,  vcl  alFectati  haco  cst  ,  ut  Tivv:s 
comburatur  ,  /.  28.  5.  12.  infr.  de  jnca^.  capile  puniatur  ,  d.  §. 
12.  /.  10.  infi'.  ad  leg.  Corn.  de  sicariis.  ci  suinmo  siippl'Cio  , 
Paul.  5.  sent.  3.  $.  ult.  et  pro  quaiitate  siife  personae  dauiuetur  in 
opus  publiciim  :  in  mctallum  ,  in  opiis  publicura  relegeluc  ,  aqua 
ct  igni  interdicatur  ,  besliis  subjiciatur.  /.  12,  in  fin.  infr.  h.  t. 
vide  collationem  leg.   Mosaicarum  ,  t.    la. 

(4)    Vide  /.11.    Infr.  h.   t. 

(20)  Id  est  ,  damnuni  dnpbim.  P.i>i!.  5.  sent.  3.  5.  uk.  se.sUm  i- 
tlonem  rei  com])ust.-e.  Exod  22.  Et  bsc  quideni  lex  et  pcena  in- 
ceadii  est  civilis  ,  /.  28.  ?.  12.  iiifr.  de  pa-iiis.  qux  ct  forensu 
dici  potest.  Paul.  tit.  12.  coHationis  leg.  Mosa^carum.  Lst  cnun 
forum  proprie  causarum  civilium  ,  /.  i.  Jv  1.  supr.  h.  t.  Paul.  ;>. 
»ent.  18.  5.  2.  ubi  vide  Cujac.  qiiin  ct  actio  incensariun  xAMiu 
appeliatur.  /.  7.  $.  i3.  supr.  de  pactis.  l.  27.  §•  9-  ^-  ^o.  5.  /><.''f 
ult.  Supr.  ad  l.  Aquil.  .  .   ^. 

(26)  Luit  in  corporc  qui  aoa  polo  t  v.i  rerc.  l.  1.  in  Jm.  ihjl\ 
de  pceruu 


602 


D     1     G     ]=:     S     T     0     R     U     M 


levius  casiigafur  (i).  f  Ajjpellatioae  autem  aedimn  omnes 
species  (2)  aedificii  conlinentur. 

Ne  piscatores  nocte  ,  lumine  ostenso  ,  faUant 
nai'igantes. 

10.   ULriANus  lib,    1.    Opinionum. 

NE  piicatores  nocle  ,  lumine  (3)  ostenso  ,  fallant  na- 
vigantes  ,  quasi  in  porlum  aliquem  delatuii,  eoque 
modo  in  periculum  naves  ,  et  qui  in  eis  sunt  ,  dcd>icanl, 
fibique  execrandam  (4)  prapdam  |^arent  :  Pra^sidis  pro- 
vincise  religiosa  conslanlia  eiiici.il. 

De  incendio. 
II.   Maroanus  lib.    14.  Institutionum. 

SI  fortuito  (5")     incendium  factum  sit  ,     venia    indiget  : 
nisi  tam  lata  (6)     culpa    fuit  ,    ut    luxuriae  (7)     aut 
dolo  sit  proxima  (8). 

De  naufragio.    i.   De  incendio. 
12.    Ulpiajsus  lib.    8.   de  Officio  Proconsulis. 

Llcere  unicnique  (9)     naufragium  siuiin    impune  colli- 
gere  consial  :   idque    Imperalor  Anloninus   (lo)  cum 
Divo  palre  suo  rescripsit. 

§.  1.  Qui  dala  opera  (ii)  in  civilale  fi^)  inceadiura 
i'-ccrint  ,  si  bunjiliore  b^^-o  s'nt  ,  bestiis  (i3)  olijici  (i^) 
.'flent  :  si  in  aliquo  gradu  id  fecerinl  ,  capite  puniuntur , 
aut  certe  in  insulam  deporlaulur. 


T  I  T.     X. 


DE  INJURTIS  (i5)  ET  FAMOSIS  (16)  LIBELLTS  (17). 

Etymologia  et  signijiationes  verhi  Injuria.    Etymologia 
contumebae.    1.  De  re  et  oerbis.   2,   De  corpore  ,  digniia- 
(e  ,  infaniia.   3.   Per  quas  personas  injuriam  patimur, 
I.   Ulpiakus  lib.    56.   ad  Edictura. 

IKjuria  ex  eo  dicla  est  ,  quod  (18)  non  jure  fiat  :  omne 
eniai  (juod  aon  jure  fit  (19)  ,  injuria  fieri  dicitur. 
jioc  generalilor.  Specialiter  aulem  injuria  dicitur  contu- 
melia  (20).  interdum  injurise  appellaiione  damnum  culpa 
datum  (21)  significatur  :  ut  in  Lege  (22)  Aquilia  dicere  ji 
solemus.  lutprdum  iniquitalem  (23),  injuriajn  dicemus. 
nam  cum  (2^)  [  qnis  ]  inique  vel  iujuste  seateatiam  di- 
xit  ,  injuriam  ,  ex  eo  diclam  ,  qiiod  jure  et  justitia  ca- 
r"!  ,  quasi  non  juriam  :  conlumeliam  autem  ,  a  conte- 
mn,  ndo. 

5-  I-  Injuriam  autem  fieri  Labeo  ait  aut  re  ,  aut  ver- 
bis  (25)  :  /"e ,  quotiens  manus  inferuntur :  vcrbis  autem  , 
quoliens  non  manus  inferuntur  ,   conviciinn  (26)  fit. 

5.  2.  Omnemque  injuriam  aul  in  corpus  inferri  ;  aut 
ad  dignitalem  (27),  aut  ad  iulamiam  periinere.  In  cor- 
pus  fii  (28),  cum  quis  pulsatur  (29).  Ad  dignilatem  ., 
cum  conies  (3o)  malrnnne  (3i)  abducitur.  ad  infanuam,  , 
cum  pudiciiia  (3^)  adlemptatur. 

5.  3.  Item  aut  per  semelipsum  alicui  fit  injnria  ,  aut 
}  er  alias  personas.  per  semel  (33)  ,  cum  direclo  (34)  ipsi 


(1)     /.   3.   5'   '•   sufr.   de  cfficio  Prcejlct.  vigil. 

(a)     /.   4'-  §■  8.  iupr.   de  lcgat.    i. 

(3)  Lomiiie  ostcnso  navigantes  qui  fallunt  ,  arbitrio  jndicis  pu- 
QitnJi.  adde  /.  i.  C.  de  navicular.  lih.  n.  tit.  \.  Porro  turres  , 
(|;:a;  Docturnis  ignibus  cnrsum  navigantibus  ostendere  solcnt  ,  Pliw 
ros  appeilant.  Hujusinodi  turrini  Ptolcnipsus  talentis  800.  exstruxit. 
-itfesijipus  cxislimat  Pharun)  dici  quasi  ipatccV.  lanc  Statius  :  Lu- 
nuna  iiocli\>aga:  tollit  pharus  a^inula  LuncB. 

(i)  Vide  /.  illicilas.  6.  supr.  dc  (fjic.  Prasid.  quce  est  ejus- 
dem  libri. 

(5)  Seu  casu  ,  /.  g.  suyr.  h.  t.  per  incuriam  ,  Paul.  ihid.  non 
doJo.  /.  II.  supr.  de  pcriculo.  l.  9.  §.  5.  supj'.  de  rchus  auctori- 
taie  judicis.  Incendiuni  casu  admissum  uli  puniatur,  vide  apud  An- 
g  hini  ,  d.  5.  incendiario. 

(6)  Lata  culpa  ,  incauta.  XJlp.  tit.  12.  lcg.  3Iosaicar.  Incon- 
dirm  iiita  ciilpa  admissuni  quemadmodum  punialur ,  vide  apud  Au- 
gelum,///o  5-  incendiario. 

(7)  Quae  et  lascivia.  Ulp.   ibid.  Haloand.  logit  ,  Iuxnria. 

(8)  Tunc  fusligari  potest.  /.  3.  5-  '•  ^upr.  de  cjjicio  Prcef. 
vigilum. 

C9)  Naufragium  a  dominis  colligi  ne  quidcm  fiscns  prohibere  pos- 
sit,  /.  I.  C  de  naufragiis.  lib.  11.  tit.  5.  licet  poeta  scribat ,  res 
fisci  est  nbicunque  natat. 

(10)  d.   /.    1. 

(11)  Consuito  ,  Panl.  5.  sent.  4.  5.  ult.  adJe  Ulp.  tit.  12.  col- 
lationis  lcguin  Mosaicar. 

(!•>.)  Paul.  ibul.  Ulp.  ibid.  Paul.  d.  tit.    12. 

(i3)  Imo  igni  necatur.   /.  9.  supr.  h.  t. 

(i/))  Ulp.  ibid. 

(i5)  L.  9.  C.  35.  4.  Inst.  4.  Paul.  5.  sent.  4.  5,  Extr.  36. 
et  5.  scjcto  8.  vfpl  vfifsai;-  5o.  Ecl.  22.  tit.  2.  ccH.  leg.  3/oscuc. 
.!e  aclione  injnriarum  addc  CJarum  ,  5.  spnt.  10.  Bossium  ,  tit.  ^5. 
(>!dcnd.  ctass.  7.  act.  10.  Go^h.  vid.  Pl.izam  miscellan.  lib.  i. 
cap.  12.  ct  6.  Qu?e  .sit  atrox  injuria  ,  fractat  Menochius  de  arhitr, 
jiwic.  cas.  '.'.G3.  Mod. 

(16)  L.  9.   C.  36.  9.   C.   Thcod.  34.  6.  Harm.  9. 

(17)  Libclluni  fainosiun  ,  Ilarmcn.  ibid.  vocat  tpwxpUf  ,  adde 
de  conviciis  ox  Panl.   5.  sent.   4.  $■    i. 

(18)  Iiijuria  ct  benoflcium  confraria.   Scncc.    5.   de  bcncf.   7. 
('!))   1>'^1-  h.  t.  in  pr.   ic  Trxpaijofjt.oy.  Eclog.  ibid.  itoic)  0  /ui  kh- 

■,d  yofxov  ys^v^^iui.    Ihioph.   Inst.   h.   t. 

(20)  nip«:p;)o'rj,a«.  Eclrg.  il>id.  Grapci  u^pjy  vocant  ,  Theophil- 
hist.  de  injuiiis.   Goth.  Ilinc  si  quis  nibit  yoce  vel  vcrbis  rcspon- 


deat,  sed  aublata  raanu  posito  ungue  poUici  sub  digito  indicc  pn- 
gnum  feccrit ,  quasi  in  conlumeliam  ,  injuriarum  teuetur.  hic  e.t 
5-   2.   vid(>  Ant.   Tcssaur.   decis.  229.   Ans. 

(21)  Malc  in  Institulionibus  legitur  ly.iK^pM-  h.  t.  bcnc  apud 
Thcophilum  aJ/rjju*.   et  Eclog.   ibid.  ^^^/x. 

(c>2)  /.  ^.   5.    1.  supr.   fid  /.   Jcjuil. 

(23)  ul.Kiixy.  Eclog.  c.  I.  Throph.  Paul.  (it.  I2.  coll.  kgum 
3To,(ucar.   la  Inslitutionibus  vocabalupa    ijoii  *;■ 

Qi^)  Ecl   ihid.   Inst.  h.    t. 

(-^5)  Debuit  addere  ,  ct  literis  ,  et  Hbellis  ,  e.i  Jacto.  hinc  illa 
formnla  agondi  apud  Pauliim  ,  tit.  2.  coll.  leguin  M^saicarum. 
quod  Auli  Agcrii  pugno  mala  percussa  est.  Sic  a|)ud  Fabium  ,  6. 
c.  8.  colapbum  tibi  ducam  et  fonnulain  scribaai  ,  quod  caput  dii- 
rum   habeas. 

(•jf))  Convicii  appcUatione  Tcomprcbcndiliir  etiam  malcdictum. 
Paul.  5.  seiit.  4.  $.  18.  19.  Psaltiriuni  ,  ot  cauticum  injuriosum  , 
5-  i5.  et  iG.  canncn  ,  histoiia  ,  5-  '•  ^"*'-  ''•  '•  '''■'"•  '•  ^-  5  9- 
infr.  h.  t.  sod  ct  varise  conviciorum  specics  comniehcnduntur  ,  de 
quibus  vid.  C.lar.  5.  sent.  10.  int(T  qnas  et  has  refcrt  :  tu  es  bo- 
nus  homo  .  id  est ,  cornntus  :  tu  cs  merctrix  ;  tu  mcntiris  ctc. 

(57)  Dobucrat  ita  dividcre  ,  aut  in  corpus  ,  aut  extra.  Paul.  j. 
seit.   4-   ?•    I. 

(•■8)  I)igni!as  ad  civilcm  ,  fama  ad  statum  naturalcm  ct  mores 
referfur  :  aliud  <>st  dignitatom  alicujus  appetere,  aliud  faraam  laederc. 

(29)  Eclog.  ibid.  dum  c.xdinHir.  Paul.  2.  coll.  leg.  Mosaicai-. 
vciberibiis.  "illationc  sfupri.  Paul.   5.  sent.  4-  )"•   >•  «'  5-  ^- 

(30)  /.  r5.  S-  ifi-  Infr.  h.  t.  Plautiis  Casina  :  scquimini  me 
Comites.  Comes  ,  «kcXsS-o;  ,  quo  nouiine  ctiam  comprchondilur 
vuiUye.,yoi.  Eclog.  il>id.  c.  29.  P^edagogus  ,  /.  35.  siipr.  de  Jidei- 
comin.  libert.  a  quo  pxdagogia.  /.  12.  $.  32.  supr.  de  instruct.  et 
pKd.igogiani.  Ammian.  26^  Galli  Pages.  «xjAsS-oj  vero  apnd  Ec- 
closiafticos  oiim  sigiii(ic.->t ,  vel  qnl  Episcopum  comitatiir,  vide  Du.i- 
ren.  i.  de  sacris  14.  vel  qiii  in  funorc  funalia  difercbat  ascctn;» 
(  qnae  ohm  |  rafic:e  )  inlcroa  psaUcntibus  ;  dccanis  (  qui  olini  o- 
piat.B ,  lecticarii  et  vcspillonos  )  fcretrura  fercntibus.  yni.  Cujac. 
cap.  iS.de  temporib.  de  acolytbis  etiam  dicam  .id  /.  6.  C.  de 
Epiwopi^. 

(3i)  Eclog.  ibid  21,  c.  I.  vel  praelextalae.  Paul.  2.  coUat.  les- 
Mcsaicar. 

(32)  $.    I.  Inst    h.  t.  Paul.  5.  scnt.  4.  S-    "4- 

(33)  Semotipsmn. 

(34)  Cui  iufra  opponit  |  cr  coftJcquonUas. 


L  I  B  E  R    QU  A  D  R  A  G  E  S  1  M  U  S  S  E  P  T  1  M  U  S. 


6o3 


cui  patrifamilias  ,  vel  matrifamilias  fit  injuria.  per  ulios  , 
cum  per  consecpienlias  (i)  (it  ;  cuiii  fit  liberis  (2}  meis, 
vei  servis  (3)  meis  ,  vel  uxori  (4)  ,  uuruive  •,  spcctat 
eiiim  ad  nos  injuria  ,  quae  [  iu  ]  liis  fit  ,  qui  vel  pote- 
stati  nostrae  ,  vel  aliecliii  (5)  subjecti  suut. 

5.  4-  Et  si  forte  cadaveri  (6)  defuncti  fit  injuria  ,  cui 
heredes  bonorumve  possessores  exstitimus  ,  injuriarum  no- 
stro  notnine  liabemus  actionem  :  spectat  enim  ad  existi- 
mationem  noslram  ,  si  (|ua  ei  fiat  injuria.  /^^^*^^  si  viro  injuria  facta  sit 

•\-  Idemque  et  si  fama  ejus  cui    lieredes    exstilimus  la-      vi'  defendi  uxores  a  viris  '    no 

letj^uuni  est. 


$.  9.  Idem  ail  [  Neratius  ]  ex  una  injuria  interdum 
tnbus  oriri  injuriarum  aclionem  ,  neque  ullius  actionem 
p-r  aliam  consumi  :  utputa  uxori  meae  filiaefamilias  (i3) 
mjuna  facta  esl :  et  mihi  (i^)  ,  et  patri  (i5)  " 
ipsi  (i6)  injuriarum  actio  incipiet  competere. 


ejus 


2.  Pauhjs  lib.  5o.  ad  Ediclum. 


uxor  non 
viros    ab 


agit  : 
uxore 


quia 

(•7) 


cessatur. 

5-  5.  Usque  adeo  autem  injuria  quae  fit  liberis  nostris 
nostrum  pudorem  pertingil  ,  ut  eiiam  si  volentem  (7) 
filium  quis  vendiderit  ,  patri  ,  suo  quidem  nomine  coiu- 
petit  injuriarum  actio  ,  filii  vero  nomiue  non  compelit  , 
quia  nulla  iniuria  est  quce  in  (8)  volentem  fiat. 

^.  6.   Quotiens  aulem   funeri  (y)  teslatoris  ,     vel  cada- 
veri  (lo)  fit  injuria  :   si  quidem  post  aditam    heredilaiem 
fiat,  diceiidum  est  heredx   quodammodo    factam  :    semper      |Llud  relalum  perjeque  est  (18)      eos  qui    iniuriara  pati 
enim  heredis  intercst  defuncli  exislimationem  purgare.  quo-      J.   possuut      et  iaccre  posse. 

tiens  autem  ante  aditam    hereditatem ,    magis    hereditati  5  ^,    j.    Sane  sunt  quidam  qui    faccre    non    possunt      ut 

et  sic  heredi  per  hereditatem  adquu-i.    f  Denique    Juha-     puta  furiosus  (19),  et  impubes  (20)    qui  (21)  doli  cap  ^^ 
nus  scribit  ,  si  corpus  teslatons  anle   aditam    hercdilatem      non  est  :   namque  hi  (22)  pati  injuriam  solent ,     non  fi- 


Qai  injuriam  facere  possunt.  1.  De  furioso  et  impuhe- 
re.  -i..  De  affecia  et  scientia  palienUs  vel  facientis.  3.  De 
joco.   4.  De  crrore. 

3.  Ulpianus  lib.  56.  ad  Ediclum. 


detentum  est  :  adquiri  hereditati  actiones  dubium  nou  cssl- 
•f-  Idemquo  putat  ,  et  si  ante  aditam  hercdilatem  ser- 
vo  hereditario  injuria  facta  fuerit  ;  nam  per  hereduatem 
actio  heredi  adquiritiir, 

5.  7.  Labeo  scribit  ,  si  quis  servum  hpredilarium  testa- 
mento  raanundisum  (11),  anlq  aditam  heredilatem  ver- 
beraverit  :  injuriarum  heredem  agere  posse.  at  si  post 
adiiam  herediiatem  verberalus  sit  ,  sive  scit  se  liberum  , 
sive  ignorat  ,   ipsum  agere  posse. 

§.  8.  Sive  autem  sciat  (12)  quis  filium  meum  esse  , 
vel  uxcrem  meam  ,  sive  ignoraverit  ,  habere  me  mco  no- 
mine  actioncm  ,  Keralius  scripsit. 


cere.  cum  enim  injuna  ex  alfectu  (23)  facientis  consistat, 
consequens  (2^)  erit  dicere  ,  hos  sive  pulsent  ,  sr-^e  cou- 
vicium  diccnt  ,  ii)Juriam  fecisse  non  videri. 

t).   2.   Itaque  pali   (2.5)    quis    injuriam  ,     etiam   si    noa 
sentiat  ,   notest  :   iacere  nemo  ,  nisi  qui  scit    se    iajuriain 


potest 
facere  etiam  si  (26)  nesciat  cui  faciat. 

§.  3.  Quare  si  quis  per  jocwn  (27)  percutiat  ,  aul  dum 
certat  :   injuriarum  non  (28)  tenetur. 

5'  4-  Si  quis  hominem  liberum  ceciderit  (29)  ,  durn 
p;:tat  scrvum  suum  (3o)  :  in  ea  causa  est ,  ne  injuriarum 
tcuealur. 


(i)     Adde  /.  27.  5-  3.  infn,  supr.   de  rei  tnncl. 

(2)  /.  18.  infn.  /.4'-  iifr.  h.  t.  5-  2.  Inst.  h.  t.  Eclog.  16. 
€.   I.  Paul.  5.  sent.  4-  S*  ^* 

(3)  Eclog.  eod.  Inst.   h.  t.  5.  2.  /.  2.   C.   h.  t.  Paul.  d.   §.  3. 

(4)  Eclug.   ihid.  5-   2.    ia  fm.  Inst.   h.   t. 

(f)  De  (juo  vide  /.  i.  ^.  \.  et  ult.  l.  1.  l.  3.  supr.  de  iilcr. 
causa. 

(6)  Cadaver  defuncti  si  injuria  afficiliir  ,  heredi  fit  injiiria.  ^.  6. 
infr.  h.  t.  Eclog.  ibid.  adde  Z.  8.  su/ /■.  d- j-e/igiosis.  vni.  JSoC.  6j. 
/.   27.   infr.   h.   t.  Eclog.   ihid.   c.    1.   in  Jin. 

(7)  /.  3.  §.  5.  suyr.  de  honiine  lihcro.  l.  11.  supr.  si  quid  in 
fraudem  patroni.    vide  BcUovisanum  ,    1.   c.   3.   n.   3-j.  et  seq.  Hinc 

colligitur  neminem  se  torqcendum  ofltrre  posse  privato  vel  judici  ; 
dc  qiio  vid.  Marsil.  in  pra.xi  cruninali.  §.  expcdita.  n.  55.  56. 
57.  maxime  cjuod  nemo  dominus  membrorum  suorum  sit  :  et  in 
his  ,  qnte  rai^ri  siint  impcrii  iieino  possit  jurisdictioncin  prorogarc  , 
/.  privutoruin.  C.  de  jurisdict.  et  torquere  posse  sit  meri  imperii. 
/.  defcnsores.   C.  dc  dcfens.  cii>it. 

(8)  Adde  /.  3.  supr.  de  in  jus  vocand.  l.  4-  5-  2.  supr.siquis 
taulionib.   Nov.  60. 

(9)  Vide  §.  4-  liupr.  h.  t.  vel  monumento.  /.  27.  infr.  h.  t. 
Tcl  ossibus  .  /.  8.  addc  /.    14.  5-   'o.  supr.  de  rcligiosis. 

(10)  /    3o.  infr.  Jl.  t. 

(11)  /.    18.  in  fn.  infr.  h.  t.  Eclog.  ihid.  cap.    1.. 

(12)  Adde  7.  3o.  infin.  infr.  eod.  /.  2.  C.  h.  t.  Eclog.  ibid. 
cepit.  3. 

(i3)  5.  2.  vers.  contra.  Inst.  h.  t.  Eclog.  ibid. 

(i4)  Marito. 

(i5)  Si  patris  in  potestate  fuit. 

(iG)  Uxori  seu  mulieri. 

(17)  Al.  uxoribus. 

(18)  Rcgulse  loco  scilicet  ,  quae  lainen  exceptiones  habet.  Eclog. 
ibid.  Goth.  Haec  lex  canoniz.ata  est  ,  cflp.  2.  causa  i5.  qu.i.  Am. 


(19)  Eclog.  ihid.  Paul.  5.  sent.  4-  5-   2, 

(20)  £v»$oi.  Ecl.   ihid. 

(•.Ji)  V  ide  quee  uot.  ad  /.  2.  5-  I9-  ^upr.  vi  honor.  adde  Paiil. 
ihid.  Goth.  Dormiesites  etiam  injuriam  racere  iion  dicuntur  ,  Pecc. 
c.  sine  culpu.  d<:  jrg.  jur.  in  6.  /.  i.  C.  ad  l.  Corn.  de  sicar. 
Mascard.  de  prohat.  conclus.  go2.  num.  i5.  siciit  nec  ebrii,  potis- 
simuni  si  injiirise  sint  lcviores  ,  et  post  edomitam  crapulam  poeiii- 
tuerint ,  /.  6.  ^-  7-  vei-s,  per  vinnin.  infr.  da  rc  miliiaii.  l.  un.  C. 
si  quis  Im^>.  rnaldia.  l.  12.  infr.  de  custod.  reor.  Jul.  Clar.  §. 
final.  qu.  G.  n.    12.   Ans. 

(22)  Hinc  coliige  ,  requiri  ad  actionera  injurias  utiliter  proponen- 
dam  ,  ut  qui  cam  intulisse  dicitur  ,  impubcs  non  sit.  yide  Bclio- 
vis.    I.  c.   3.  n.    14. 

(23)  Viuc  /.  5.  C.  h.  t.  Paul.  5.  sent.  i^.  $.  i.  in  fin.  l.  3j. 
supr.  de  oblig.  vidc  quas  notavi  ad  /.  53.  supr.  de  furtis.  ideoqiie 
non  tenetur  ,  qui  prr  jocum  pcrcussit.  5-  3.  inCr.  h.  t.  Qiiid  ?  i.i- 
juria  ab  ebrio  facta  potestne  vindicari  ?  vid.  quoe  notavi  ad  /.  un. 
C.  si  quis  Impcrator.  maledixerit.  An  ab  ignorante  vel  irato  ?  viti. 
/.  3.   C.  h.  t. 

(24)  Locus  a  consequcntibus.  /.  27.  5.  3.  supr.  de  rci  vindicat. 

(25)  Pati  injuriam  possumus  ,  etiamsi  eam  facere  noa  possimus  , 
ct  nesciamus  nobis  ficri. 

(26)  /.    18.   $.   3.   infr.  h.  t. 

(■>.7)  /.  i5.  5.  23.  infr.  h.  t.  l.  3.  in  fn.  sUf/r.  d".  ohlig.  adile 
/.  5.  C.  h.  t.  jocus  detcgitur  ex  pe:-sona'ruru  qualitatc  ,  veluti  si 
quid  dictum  sit  a  pnrente,  m:.gislro,  domino  ,  amico  ,  socio.  faci-t 
/.    16.  5.  2.  infr.  de  pcenis.  vide  3cllovisa:iuin  ,    1.  c.   3.  n,  8. 

(28)  Quia  scit  se  in}uriam  non  faccre,  et animuia  iuj..n.e  f;icien- 
dse  non  habere. 

(29)  Occiderit.  Ilal. 

(30)  Quid,  si  e  contrario  putavit  <;'"  librrum  csedcrc  ,  qni  c:at 
5ervu8  ?  vide  /.  45-  $.  2.  supr.  ad  i.  Aquiluiin. 


6o4 


DIGESTORUM 


Si  quis  serrum  perculere  volens^  alivm  im>itus  percusserit. 
4.  Patjlus  lib.   5o.  ad  Edictum. 

SI  cuni  servo  meo  pugnum  ducere  vellem  ,  in  proximo 
te  siaDtem  invilus  percusserim:  injuriarum  (1)  non  te- 
neor  (2). 

Quihus  cx  cousis  clufur  actio  ex   Lege  Cornelia  ,  et  cjui 

ra  lege  proltiLcntur  judicare.    1 .    DiJJcrentia  pulsativnis  et 

icrlerationis.   3.   Dc  domo  ,  domicilw     et    halilativne.   6. 

De  filiofamilias  injuriam  passo.  8.  De  jurejurando.  9.  De 

/amosis  lilcUis. 

5.  UlpiANUS  rib.  5t).  ;id  Edictum. 
1"  Ex  Cornelia  de  injuriis  cou/petit  ei  qui  injuriarum 
J-J  agere  voJet  ob  eajn  rem  ,  quod  se  pulsatum  ,  ver- 
heratunwe  domunue  suani  vi  inlroilam  esse  dicat.  Qua 
Jege  cavt  tur  ,  ut  non  judicel  (3)  [  ijui  ]  ei  qui  agit ,  ge~ 
ner ,  socer  ,  vilricus  ,  privignus  ,  sobriiiusve  est  ,  propiuhve 
corum  quenquani  ea  (4)  cognatione  ci^initateve  attinget  : 
cjuive  [  eorum  ]  ,  e/«i' ,  parentive  cujis  eorum  palronus 
erit.  Lcx  itaijue  Corndia  ex  tribus  (5)  causis  dcdit  aclio- 
nem  :  (jucd  quis  pulsatus  verLtralusve  ,  douiubve  (6)  ojus 
vi  iutroila  sil.  j-  AppareL  igitur  ommm  iujuriam  qua;  ma- 
Bu  fiat  ,  Lege  Ccrnelia  conlincri. 

§.  I.  Inicr  pidsationem  et  verberationem  hoc  inter- 
e»l  (7)  ,  ul  Ofilius  scribit  :  vnbeiare  est  ,  cum  dolore 
taedere  :   pulsare  ,  sine  dolcre. 

5.  2.  Domum  (8)  acciperc  debemus  ,  non  (9)  proprie- 
tatem  domus  ,  scd  d(  uiicilium  (10).  Quare  sive  in  pro- 
pria   dcmo  quis  Labitavtrit  ,   sivc  in  conducto     (11)  ,   vtl 


gratis  (12)  sive  hospitio  receptus  ,  haec  lex  locum  ha- 
bebit. 

^.  3.  Quid  si  quis  in  villa  habitet  ,  vel  ia  hortis  (i3)? 
Idem  erit  probandum. 

^.  4«  Et  si  dominus  fundum  locaverit  ,  inque  eum 
impetus  factus  sit  ,   coionus  aget ,   non  dominus. 

^.  5.  Si  lamen  in  fundum  alieuum  qui  domino  cole- 
balur  ,  inlroilum  sit  :  Labeo  ncgat  (i4)  esse  actionem 
doniino  findi  ex  Lege  Cornelia  :  quia  non  (i5)  possit 
ubique  doiniciliiim  habeie  ,  hoc  est  ,  per  omues  villae 
suas.  Ego  pulo  ad  omnem  habilatiorjem  ,  in  qua  pater- 
faniilias  habital  ,  pertincre  hnnc  legem  :  liccl  ibi  quis  do- 
miciliurn  rion  habeat.  pouamus  t  nim  studioriim  (16)  cau- 
sa  Roir<a2  agire  :  lioiuaj  ul.que  dotnicilium  non  (i^)  ha- 
bet  5  et  taiuen  diceudum  est  ,  si  vi  domus  ejus  introita 
ludit  ,  Ccrneliam  locum  liabere.  Tanlum  igilur  ad  me- 
litoria  vtl  sUibula  non  (»8)  perlintbii.  \  Caeteruni  ad 
hos  I  erlincbit  ,qui  inhabilant  non  momcnli  causa  :  licet 
ibi  doniicilium  nou  iiabeaut. 

^.  6.  Illud  fjuajritur ,  au  pater  filiofamilias  injuriam 
passo  ,  ex  Lege  Cornelia  injuriarum  agere  possil  ?  Et  pla- 
cuit  ncn  posse  :  dcque  ea  re  inler  omues  conaat.  sed  pa- 
tri  (19)  quidem  Prsetoria  injuriarum  actio  compelit,  filio 
vero  Legis  CorneLa?. 

5.  7.  In  Lege  Cornclia  filiusf:'uiih'as  agrre  polcst  ex 
omni  causa  (20)  ,  nec  cavere  dibtt  ralain  mn  patrcin 
habilurum :  nam  ncc  alias  agenlem  filiuju  injuiiarum  aii 
caulionem   de  lato  (21)  compt  licudiin  ,   Julianus  scribif. 

5.   8.   Ilac  lcge  pcrmitlilur  actori  jitsjuraudum  (aa)  dc- 


(1)  Nani  et  luihi  fuit  animus  vacandi  rei  legitJmffi  ,  id  est  ,  pu- 
aiendi  servi  ,  ct  e  conlrario  animus  injiirire  libi  infercndae  dcfuit. 
Goih.  Adde  /.  3.  5-  i-  s7ipr  h.  t.  l.  S/j.  in  princ,  Supr.  de  obli- 
gat.  el  act.  l.  9.  et  skj.  C.  hoc  tit.  Jul.  Clar.  ^.  injuria.  n.  12. 
AuAt.  Gai!.  lib.  2.  oLs.   106.  n.  5.  6.  Ans. 

(2*)  Scd  Aquilia.  /.   45.  5-   4-  supr.   ad  l.  Aquil. 

(3)  C.  ul  iicino  in  sua  aiusa.  de  cxccplionibu.^i  rcciisatoriis  judi- 
tis  vide  Oldcndorp.*  c.  7.  Enchiridii  caccptivnuin.  de  quibus  hoc 
pyiicis  accipe  ,  qiuilnoi'  fcil.  ex  causis  las  proponi  ,  ut  qnaedHm 
j.«iiitcant  ,  el  dirigantur  advcrsus  ipsum  judiccni  ,  conjunctum  ni- 
laii  vel  actoii  ,  vcl  ifo  ,  vthili  si  sil  inimicus  cxcipientis  ,  amicus  , 
«onsanguincus  ,  adfinitale  civili  ,  vcl  spirituali  adversario  conjun- 
clns  ,  si  jus  potcstalis  in  cura  habct  ,  si  ejus  vaiallus  ,  si  domcsti- 
txs  ,  si  suciub ,  si  cjusdcm  provincise  j  si  institiitus  ab  co  hcrcs,  yel 
ad  Magistjatum  ,  ct  oJlicinm  judicandi  promotus  ,  si  ut  aniiciis  , 
vel  Advocatus  ei  consilium  dcdit  ,  si  suura  scntcntiam  palam  pro- 
tulit,  si  iu  lite  qua  de  agitur  tcstis  fuit ,  ai  coiniptus  ab  adveisaiio  , 
si  ab  cjus  sententia  appellatum ,  si  de  cjus  ,  aut  simili  ,  nut  suorura 
eausa  agilur  .•  haec  ,  inquam  ,  omnia  eflitcrc  possunt  ,  ut  jiidiccm 
lecuseiuus.  Alice  sunt  e\ccptioncs  ,  quae  ad  ipsam  tanfum  judicis 
perscnam  nfcruulur,  iit  si  sit  minor ,  infaniis  ,  ignarus  ,  cxcoinrau- 
nicatus  ,  scivus,  incapax  delcgationis  ei  faclse,  aut  ab  incapace  dc 
Jtgatus,  si  piaetcr  oflicium  tcmtre  se  ingerit  ,  si  ab  oflicio  suspcn- 
tus,si  dtlcgationis  exccutio  ct  vis  cxpiravit  ,  si  litis  cognitio  ab  co 
ad  alJBm  translala  aut  revocala  ,  si  is  a  quo  delegationem  hal^ct  , 
inortiius  esl  ,  si  ij  sc  raandalura  dclcgationis  non  exhibct.  Tertiuin 
genus  cxccptionis  latione  loci  ,  vcluli  inhonesti  ,  vcl  uon  tuti ,  pio- 
ponitur.  Quartuin  ratione  cauta;  et  incompctentiae.  yeluti  si  lis  ct 
tausa  sit  Ecclcsiaslica  :  ifem  si  mixla  ,  id  cst  ,  cujus  cognitio  prx- 
vcntionc  ji.dicis  Ecdcsiastici  vtl  I  aici  fucta  est.  sf  lis  ad  Laicum 
iudiccm  mcre  pertii  eut  ,  puta  ad  ipsos  nobilcs  jurisdictioncm  ha- 
beiitts ,  Piaetores  ,  scu  Prsesidcs  jucvincianira  ,  (  Galli  LicutenaiUs  , 
Picuosts,  Baillifs  ,  Scncschaux  ;  )  militariura  criminum  qnxsito- 
rcs  ,  (  Galli  Prevosts  des  Marcschaux  :  )  piivilcgiorum  (^ini-crvato- 
ics  ,  Iibelloniin  ad  Basilicara  rccupcratores  ,  (  Galli ,  Eequeslcs  c'u 
Palais:  )  Pailamcnta  ,  quorum  judiccs  cognoscunt  apud  Gallosdc 
domanio  rcgio  ,  jure  rcgalioe  ,  de  usiifiuclu  bencficii  Ecclcsiastici 
Tacantis  ad  Kcgein  dtlato  ,  de  caiisis  Pariuin  Franciae  ,  et  apjieila- 
lionibus  infcri(Tum  jiidicuni  ,  ad  Principcm  ij«ora  (  ut  snnt  gia- 
tiae  ,  abolitioncs  ,  rcmissioncs  ,  iudulgeiitiae  ,  rcstiluliones  )  dc  qui- 
bus  vidc  Papoueiu  ,  a.  Nolar. 


(4)  Vel  fraier.  adde  /.  n.  infr.  de  accusut.  l.  35.  in  prmc. 
supr.  cle  procurat. 

(5)  (f.  8.  Insi.  h.  t. 

(0)   bomus  quid  sit  ,  vide  5.    -i.    infr.   h.    t. 

(7)  Quantum  ad  hanc  actioncm  injuiiaiuin  atlinct,  scilicet.  Ideo- 
qne  qui  sine  gravi  imi  ttu  saxo  perci:tit  ,  vcrocrasse  tainen  dicttur. 
Alciatus,  4.  dc  i'erb.  stgii.  In  aliis  ,  Valla;  (  6.  lileganliuruni  47.  ) 
conccdtmus  ,  vcrborare  idein  esse  ,  qiiod  vei)u'rc  ,  id  Cat  ,  fuslc  , 
virga  ,  baculo  ,  loris  ,  Ilagello  ,  ferula  ,  aruiidine  ,  et  similibus  cae- 
dtre  :  pulsurc  vero  ,  gravi  ictu  caedere  ,  nec  lam  instnimenlo  loa- 
go,  quum  bievi  ac  rotundo  ,   ut  pugnis  cl  ralcibus. 

(8)  Jiui.«consuItus  hic  interpretalur  verba  sujicriora  ,  domusve 
ejiis  i>i  iiitroita  sit. 

(9)  1(!  est  ,  non  tantiim  proj  rietatcm  etc. 

(10)  Jd  est  ,  liubitatiorcra.  5-  8.  icrs.  doinum.  Instit.  eod.  I.  i. 
5.  2.  Supr.  de  alealoribut.  l.  t-  §.  2.  supr.  de  i.gnnscendis  libr- 
lis.  l.  4.  ^.  5.  supr.  de  damno.  l.  8-  injhx.  l.  au.  §.  2.  infr.  ad 
leg.  Jid.  (le  adiiUcriis.  adde  /.  2u3.  infr.  de  yeib.  signif.  Golh. 
Vide  IBiisscn.  /ib.  3.  setecl.  cap.  i3.  Mcnoch.  dc  arbilr.  juJic. 
cas.  262.  S.   L. 

(11)  In  conducta.  t'ufg.  Hal. 

(12)  Gralis  clsi  aiicnam  domnm  habitamus  ,  si  tamcn  in  ca  do- 
mo  injuiia  nobis  facta  cilt  ,  injiiriarum  agcie  aequc  pussiimus  ,  ac 
si  in  (jomo  propria  ,  vel  conducta  ,  vcl  hospitio  injuria  facla  csset  , 
ut  hic.  (jiatis  etsi  nobis  habitatio  data  sit ,  habitatio  tameii  cst.  Sic 
calumnialor  esse  non  dcsinit  ,  qui  gratuito  calumnialus  cst.  /.  1. 
Supr.  de  calumniator. 

(i3)  In  f.ortis  velcres  habitarc  solitos,  dixi  ad  /.  66.  $.  i.Supr. 
de  donat.  inter  vir.  et  uxor. 

(i4)  Et  male.  ^eis.  ego  puto. 

(i5)  Tmo  potest  quis  1n  plurihus  locis  habere  domitiliura.  /.  d. 
^.   2.   iiifr.  ad  municipalem. 

(16)  Adde  /.  36.  Infr.  ad  municipalem.  vidc  Rcvardura  iu  /. 
123.   Infr.   de  icg.  jur. 

(17)  Ni.si  post  dtccnnii.m  transactum.  /.  1.   C.  de  incolis. 

(18)  Cur  ?  qnia  ab  his  infra  unara  horara  rccediinus. 

(19)  /.  39.  5.  4.  supr.  de  prccuratorib.  l.  22.  $.  y.  et  ultiri. 
suj>r.  ratam  rcm. 

(20)  Id  est  ,  quia  pulsatus,  vcrberalus ,  aut  Jomui  ejus  viiHUotl». 

(21)  rf.   S.  4.  .     ^       ,    ,     , 
;T2)  /.    II.  5.   I.  mjin,  Jnjr,  /1.  t. 


L  1  B  E  R    Q  U  A  D  R  y\  G 

fvT.e  ,  nt  reus  juret  injuriam  se  non  fecisse  :  sed  Sahi- 
cus  in  adsessorio  (i)  ,  cliam  Praetores  exemplum  Le- 
t  j$  (2)  secutiiros  (3)  ;iil  :   ( t  iia  res  ie  liabct. 

^.  9.  Si  c;uis  libri.in  (4)  ad  inramiam  ;ilicujus  per- 
liutnltm  scrifseril  (5)  ,  cumposuerit  ,  (diderit  ,  doiove 
iiialo  feccrlt  ,  quo  quid  \6)  eorum  tierel  :  etiam  si  alle- 
rius  ncmine  edidcrit  ,  vd  siue  uoiiiiiie  ,  uti  de<a  re  a£,e- 
re  licciet;  et  si  ccudcmnalus  «it  ,  qui  id  lecit  ,  inleslabi- 
iis  (7)  ex  lege  csse  juLetur. 

5.  10.  Eadeni  jana  (x  Seualu:C(  n  ullo  ten(  tur  [eiiain  ] 
is  qui  i'n tyfeti/iJi.xTct  (8)  id  est  ,  inscrpdores  ,  aliud- 
ve  (())  quid  sine  (10)  scripluia  in  notani  aliquornm  pro- 
diixdil  :   ilcm  qui  emendum  vendendunive  curaverit. 

^.  II.  Et  ei  qui  indicasset  (ii)  ,  sive  libcr  ,  sive  ser- 
VI  s  si(  ,   pro  modo  suLstautiae  accusaisc   pfisionae  ,   asiina-  ^. 

lione  (12)  judicis  (i3)  ,  {retium  (i4)  coiisliluilur  :  scrvo 
icrsilan  cl  liLertate  praesianda  5     quid    enim  ,     si    publica 


ESIIMUSS  EPTIMUS. 


6oi 


6.   PAULtJS  lib.    55.   ad  Edictum. 

OUtd  Scnatu  ccnsultum  necessariiim  est  ,    cum    nomen 
idjeclum   ncii  est  ejus,  in  qucm  factum  cst.  tunc  (i5) 
ei  cjuia  difLcibs  prcbalio  cst  ,   voluit    Senalus    publi- 
ea  quastione  rem  vindicari  (16).     "^-  Ca;terum     si  nomen 
adjeclum  sil  ,  et  jure    communi    injuriarum    agi     poterit. 


Nec  rnim  prohibendus  esl  privalo  agrre  judicio,  quod  (1-) 
publico  judicio  pra-judicatur  :  quia  (18)  ad  privatam  (kj) 
caiisam  peilinet.  Plane  si  aclum  sit  publico  judicio  ,  de- 
neganduin  est  priyatum  :   siniiliter  ex  diverso. 

De  forma  libdli.    1.    De  prwjudicio.     2.     Si  libcrtus  ih 
palroro  .,    3.    Vel  lileri  dc  parenle  (jueranlur.     4-    De  for~ 
ina  libel/i.    5.    De  plurilus  injuriia.   7.     De  injuria  atroti. 
7.    Llpja»us  lib.    57.   ad  Edictum. 

PBaetor  edixil  :  Qui  ugit  injuriarum,  certum  (20)  di- 
cat  quid  injwicv  fudum  sit  (21):  quia  qui  famc- 
sr;m  (7.1.)  aclioncm  iutendil  ,  non  (^3)  debct  vagari  cum 
discriinine  alieuas  exislimalioiiis  ,  S!'d  designare  ,  et  certum 
spccialiler  dicere  ,  quam   te  injuriain  pabsum   contendit. 

Si  dicalur  (2^)  lun.o  injuria  occisus  ,  nunquid 
non  debeat  peimitlcre  Praelor  ,  privato  judicio  I.egi  Cor- 
neliae  praejudicari  ?  id(  mcjue  ,  et  si  ita  quis  agere  velit 
cjuod  (aS)  tu  venenum  dedisli  hominis  occidendi  causa  ? 
ilecliiis  igitur  fecerit  ,  si  hujusmodi  actionem  non  dede- 
lil.  Alquiu  soltnuis  dicere  ,  ex  quibus  causis  publica  snnt 
judicia  ,  ex  his  causis  non  csse  ncs  proliiLtndcs  ,  quo- 
minus  et  privato  agaraus.  Est  hoc  veium  :  sed  ubi  non  (26) 
prir.cipaliu r  tle  ea  re  agilur  ,  quae  habet  puLIicam  exe- 
ulionem.   j-  Quid  ergo  de  Lege  Aquilia  dicimus?  nam  ct 


ea  (27)  aclio  principaliter  hoc  conlinet 


homi 


(.1)  An  dum  ts.<;et  Edsts^or  Pia-loris,  iit  vult  Accursius?  an  )  o- 
V«i>  m  liLro  atlsessoriorum  ,  a; g.  /.  11.  iujjr.  de  pactis  ?  ultinium 
t^st  vtiius. 

(2)     Qnae  peimitlit  (Jefeiri  juraiHcnlum. 

(,3)     Scculcs.  vulg.   Hal. 

(4)  Epigrauima  \cl  epilliesin  ,  id  est  ,  inscrii)tionfm  ,  jn/r.  h.  t. 
faimcn  ,  /.  21.  Supr.  de  tcitib.  Ptalterinm  ,  canticum.  Paul.  5. 
seiit.  4-  5-  '^-  (^f^i-otpixv-  6.  Harrn.  9.  famosum  libcllura  ,  /.  un. 
C.  defamcsis  libellis.  De  caiminum  condiloribus  vide  Cic.  4- 
Tuse.  PauL  5.  i.ejit.  /\.  §.  6.  Horat.  epist.  ad  Jugust.  et  i.  Sa- 
tyr.  II.  20.  GtU.  1.  Aiuob.  4-  adversus  gentes.  Augustin.  2.  de 
eivitule  9. 

(5)  Hinc  nola  ,  puniii  non  tantum  auctorein ,  id  cst ,  coroposi- 
k>r(in  (  ut  interprttcs  vocant  )  sed  et  scriptorcm  libclli  &mosi,  /.  i5. 
5.  7.  itijr.  h.  t.  ut  et  nlibi  dcsrriptortm  Hl^ri  b-Tretici  ,  /.  6.  C. 
de  hareticis.  tjuin  et  tebl;.menti  alieni  ,  5.  7.  Inst.  de  public.  ju- 
(iiciis.  tciitraclus  piobi))ili  ,  /.  i/,.  5.  3.  C.  de  sacrosarict.  eccles. 
I\'ofill.  7.  c.  g.  Hinc  legimus  apud  Ainmian.  '28.  Lollianum  pri- 
jua3  iaiiuginis  atlolescenttm  Lampadii  tilium  ExprBefccto  coFJvictum , 
codictiu  noxiaium  aitium  dcscripsisse  ,  ct  primi  judicis  sententia 
iu  ts.ilium  missum  ,  cum  ad  Caesarem  provocas^^t  ,  de  fumo  ,  ut 
aiuiit  ,  in  flamniEm   tiaditi  m  ,  capite  ple^um   fnisse, 

(0)  His  modis  libtllo  injuria  inftrtur ,  vduli  si  quis  libriim  fa- 
Miosum  componat  ,  tdat  ,  vel  literarcm  con.stqucntia  ,  'vel  notis  dc- 
jciibat,  suove  aut  ailtrius  nomine  ,  vel  si  aliqiiem  incitet  ad  ea 
cmnia  praestanda.  Item  si  quis  emat  ,  aut  etiam  vcndat  ,  vel  pro- 
ponat  ,  ut  hic.  ct  /.  i5.  5.  6.  infr.  h.  t.  Paul.  5.  sent.  4.  5.  6. 
puta  invcntum.  JuLimur  enim  famosum  libellum  de  via  rtptrtum 
disctiptie.  /.  un.  C.  de  Jamosis  libellis.  Iltm  si  quis  inventum  in 
publici.m  projiciat,  ut  a  quovis  lcgatur  :  vel  si  rcpcrti  vim  et  sen- 
Itaitiam  alieri  exponat.  6.  Harmen.  9. 

(7)  Iufeslabihs  quis  ,  vidc  l.  i\.  supr.  de  testib.  /.  18.  in  fn. 
l.  2G.   infn.  supr.  qui  testamenla.  §.  6.  Jnst.  de  testamentis. 

(8)  lV.^-<r;v.    Hal. 

(9)  Addc  /.   g.  iijr.   de  extraord.  ciiminib. 

(10)  Qu:d  si  dispuncla  vocc  ,  aliquoruin  ,  dicamus  hoc  inmii  : 
Eum  ttncri  injuriartim  nou  inodo  ,  qui  (x  litciarura  consequenlia 
1'lclkm  famosum  consciipsit  ,  scd  et  cim,  qui  notis  'i  in  vulgata 
tanjcn  et  lialoandri  kgitur  sine  scriptura  ,  vel  lcgendum  ,  simde 
icripiurcB. 

(11)  Quid  sil  indicaie  ,  vid.   /.    197.  infr.  de  vcrb.  sign. 

(12)  Judcx  ].ramii'm  pccuniariura  ,  qiiin  et  liberlatis  Intcidum  , 
tt.  o/lcio  ccnstilueie  ]  olest  ei  qui  rtum  riiminis  indicavcrit.  adde 
qca;  dc  ju  miis  C(  r.sfiiuti.s  dixi  id  /.   2.   iiifr.  de  jure  fci. 

(i3)  Inltitium  iiamu:m  a  Lrge  tonititiiitur  ,  i<« /oro  tit.  Cqui- 
lus  cx  cauiis  iirui  /  ro  ptamio  libirlaUm,  \ti  a  PiintiLc.  /.  un. 
C  .  de  /iiinosij  libtlUs,  ^ 


('4)  Praemium.  fulg.   Hal.  l.   unic.  in  fin.  C.  defamosis  libdlis. 

(i5)  Quaiido  crinscn  in  incertam  personara  cominissuni  cst  ,  lictt 
judici  iJtovocare  intliccs  tt  dclatoies  :  quin  eo  casu  cuilibct  de  po- 
luilo  acciisatio  cst  pcrmissa.   Barlol.   hic. 

(16)  Atqiii  conviciuin  inccitse  pcrsouBe  factum  non  vintlicattir' 
/.    i5.  5-  9-   "!/'■•  h.  t. 

(17)  Publico. 

(18)  Ob  dclictum  privalara  ad  causam  pertincns  si  quis  civilitcr 
prius  experlus  fuerit  ,  criminalitcr  postea  cxperiri  potcrit.  /.  34. 
supj-.  de  oblig. 

(19)  Injuria  est  delictHm  privatum.  /.  ult.  C.  h.  t.  An  et  pw- 
blicum?  et  si  piiblicum  ,  quae  poena  constitutu  ?  vid.  /.  87.  infn. 
infr.  h.  t. 

(20)  Certum  quid  sit ,  vid.   5-   2.  4«  "?/''•  ^-  '• 

(21)  Quod  addit  Paul.  2.  collat.  leg.  Mosaicar.  ct  taxatioium 
ponat  non  minorcm  ,  quam  quauti  vadimonium  fueritj  perlincl  ad 
cautionem  jiidicio  sisti. 

(■22)  Est  cnira  injuiiarum  actio  faraosa.  Injurise  daranalus  ,  etiam 
civiliter  est  infamis  ,  /.  i.  supr.  de  his  ,  qui  notaiUur.  l.  1.  siipr. 
de  obseq.  Paul.  5.  seiit.  4-  $■  9-  S'  '7-  5-  '^-  S-  'p'  "trura  iji- 
famia  in  actione  injuriarum  evitaii  possil  ,  vide  Gail.  2.  olsery. 
202.    203. 

(23)  Nota  regulam. 

(24)  Vide  iu  hunc  §.  Revard.  lib.  ■>..  de  prajudic.  c.  9.  Cujac. 
/.  24.  obs.   16.  S.  L. 

(25)  Ilaec  particnla  solennis  fuit  in  actionibus  ,  ut  hic.  ct  inf . 
quod  gladio  caput  ejus  percussum  cst  ,  quod  impn.ideiiler  elcgniis^ 
/.21.  in  fin.  supr.  de  negot.  quod  paupericra  fccit,  /.  ultim.  .si 
qnadr.  quod  defunctus  mtntitus  est,/.  26.  5.  ^-  •*"/•"'•  '^^  "Oxalib. 
qi.od  cuin  cjus  magislro  gestuni  erit  , /.  i.  §.  19.  supr.  de  e.verci- 
tor.  quod  operas  scivi  mei  conduxeris  ,  /.  5.  supr.  de  exercitor. 
qiiod  iii  rcm  tuam  vcrsum  sit , /.  17.  5^  '•  -swp''-  de  in  rem  verso. 
quod  jusscrit  tutor  ,  /.  2.  supr.  quod  jussu.  quod  advcrsus  dictum 
]:roinissumve  sit.  /.  47^  supr.  da  ccdilitio.  quod  mihi  vim  fcceris  , 
/.  i33.  supr.  de  ferb.  obl.  Eadcm  formula  usitata  in  txccptionibus 
et  stipuiationibus  erat.  qua  de  re  vid.  Pithoeuin  2.  not.  Mosntcnr. 

(2(j)  Seusus  est  ,  qu.-cdam  delicta  principalitor  habcnt  publicam 
exccntioncm  ,  ac  poenani  ,  $.  i.  Imt.  dc  publicis  judic.  l.  i.supj; 
de  prii>at.  delict.  sccundario  vero  civilciu  ac  privatam  :  qiiaedam  c 
contrario  principaliter  civilem  pcrsccutioncm  habcnt  ,  secundario 
publicam.  In  illis  ,  si  ad  vindictara  egcris,  prscjudicium  fiet  CTimi- 
nali;  in  his  non  fiet.  /.  23.  §.  9.  supi:  ad  l.  Jquil.  l.  2.  §.  t. 
supr.  vi  boii.  japt.  l.  l5.  infr.  de  accusat.  l.  unic.  C.  quaiido  ci- 
vilis  actio  crinun. 

(27)  Scnsus  est  :  si  quis  culpa  occidisse  dicitnr ,  Aquilia  convciii- 
ri  potcrit  :  in  qiia  principaliler  agitur  dc  damno  •,  non  pTincipaJi- 
tcr  "vcro  dc  hoaui:c  occiso. 


6oG 


D     T     G 


siim  hon  principalifer  :  nnm  ibi  principaliler  de  damno 
agitur  ,  quod  doinino  datum  esl  •,  at  (i)  in  actione  in- 
iuriarum  de  ipsa  cfede ,  vel  veneno  ,  ut  vindicetur  ,  non 
uL  daninum  sarciatur.  -1-  Quid  ergo  ,  si  quis  idcirco  velit 
irj-juriarum  agere  ,  quod  (2)  glulio  canul  cjus  percussutn 
est  ?  Labeo  ait  non  e^se  prohibendum  ,  ncque  enim  uti- 
nue  hoc  (  intjuit  )  intenditur  ,  quod  publicam  iiabet  ani- 
madvcrsionem  ;  quod  verum  non  est.  cui  enim  dubium 
Cfil  ,  ciiara  buiic  dici  posse  Cornelia  conveniri  ? 

§,.  2.  Praeterca  ilio  speclat  ,  dici  certum  de  injuria  , 
quam  passus  quis  sit  :  ut  ex  qualitale  injuriac  sciamus  , 
an  in  (3)  palronum  liberlo  reddendum  sit  injuriarum  ju- 
dicium.  Etenim  meminisse  oportcbit  ,  iiberto  adversus  (4) 
patronum  non  quidem  semper  ,  vcrum  interdum  injuria- 
ium  dari  judiciura  ,  si  (5)  atrox  sit  injuria  ,  quam  pas- 
sus  sit  ,  [  si  sua  ]  ,  [  pula  ]  si  serviiis  (6).  ca^lerum 
ievcm  (7)  coercitionem  utique  palrono  adversus  liberlum 
dabinms  :  nec  patietur  eum  Prtctor  qurrentem  ,  quasi  iu- 
juriam  passus  slt  ,  nisi  alrocitas  eum  moveril  :  ucc  eninj 
fcrre  Pra^lor  dcbct  heri  (B)  scr^^um  (9)  hodie  (lo)  li- 
bcrum  conquerentera  ,  csuod  doniin  iS  ei  convicmm  dixe- 
rit  ,  vcl  quod  leviter  puL^averit  ,  [  vel  emendaverit  ]. 
Scd  (11)  si  flagris,  si  verberibus  ,  [  >i  ]  vulneravit  nou 
mcdiocria  (12)"^,  jequissimum  eril  Praslorem  ei  subvenire. 

§.  3.  Sed  et  si  quis  ex  liberis  ,  qni  non  sunt  in  pote- 
slale  ,  cum  parente  velit  expcriii  ,  ncu  (i3)  temere  inju- 
riarum  actio  danda  esi,  nisi  atrocilas  (i4)  suaserit  :  certe 
his  ,  qui  sunt  in  poiestals  ,  [  prorsus  ]  nec  compelil  , 
eliam  (i5)  si  atrox  fuerit. 

(I)  Si  quis  injnriose  occisus  sit  ,  actione  injuriarum  utcndum 
ciit,  irt  qua  non  agitur  priacipalilcr  de  damno  sarciendo  ,  scd  dc 
ipsa  crede  vindicanda. 

(•2)  Gladio  pcr  mjuriam  ab  aliquo  pcicnssus  ,  Lege  Coineiia 
advcrsarium  pMiiciialiler  potcst  conyenirc.  Ulpian.  hic.  cujus  scu- 
terilia  adversus  Labeonem  obtinuit. 

(3)  /.  6.   C.  h.  t. 

(4)  /.  6.    C.   h.   t.   l    10.   5.    !■.'-.  Supr.  de  in  jus  voc. 

(3)  d.  l.  6.  d.  5.  12.  sccus  si  non  atrox  :  iicet  enun  palroniii 
jBidiocritcr  castigare  libcrtos.   60.   EcL.  '2  1.   c.  9. 

(6)  Scrvilis  injuria  ,  id  cst ,  atrox.  injuria.  dixi  ad  /.  12.  Infr. 
de  jure  Jisci. 

(7)  d.   c.   9. 

(8)  Spccies  proverbii  est.  Sic  Eirene  apu  1  Eiitropiuin  lib.  '?j. 
injin.  Nicepborum  invadentem  iinperium  aUoquilur  ,  qul  bcri  qm- 
ii  servus  periturus  fuerat  ,  bodie  solcrs  et  sediliosus  tyranims  ,  ac 
impudcns  babetur.  et  Dbnalus  in  ilbid  Tcreiitii  Hccyia  act.  3. 
scen.  ?j.  hcri  Pliilumenam  ad  se  accersi  jii=sit  ,  brcve  tcuipus  signi- 
ficari  obscrvavit.  ut  ct  Luc.  \6.  ini;j.(p')i>  >«;  x«,,/9^,  id  cst  ,  ircve 
tcmjioris  inteivallum.  Tbcopbylact.  v.  i''ora.  2.  select.  17.  Aristo- 
jiban.  e  vyv  fx,fv  yheig  xvgcj  >^  i/Vj^  fj  iyKi.  Codrcn.  x^'i  IhKo? 
irit,.y9'J  1  criijisaov  J«  vupofosj'.  Aristid.  01  X^«t  <tk'):c^oi  <riiu.ijO'j 
oThiixt-  Nazianzen.  in  Jlpo!ogitir.o  da  fni^  t.  ^-^ei  iipj\)K:,i  >j 
<f 'ii(j.ifO'.<  nptti  x^fi  T^>  feV'*"  «?'••  '  "&  /u-jrxyvyo i  <r>ifjitpoy.  vidc 
No\>eU.  6.  et  ij^.  c.  ^.  Ciccroiicm  3.  A't'/^'./<«.  Jampndcm  impio- 
bus ,  repente  Corntlius. 

(9)  Heri  scrvus,  bestcrnus  scrvus  dicitnr  a  Persio. 

(10)  Sic  bodie  ,  in  /.  17.  j.  i.  supr'.  dc  furt.  l.  6.  §.  i.  supr. 
de  his  ,  qiii  notnnCur.  nuiic  priiinm  ct  pridie,/.  10.  in  pn.  sujr. 
de  Jideiconun.  lilert.  suniitur  pro  nupcr  admodum.  vid.  For-ic;-. 
ihid.  intcrdum  bodic  signiticat  iilcm  quod  posl  banc  Legcm  hio 
Sriiatusconsultum.  /.  1.5  5.  supr.  si  cui  plus  qu.am  per  Irgrn. 
l.   68.  supr.  ad  SC.   Trcl-ll.  vui.   Cujac.  8.  ohs.   5. 

(II)  Atroces  sunt  istaj  inii'ri;)e. 

(li)  Non  mcdiocritcr.Mcdiocritas  iu  servi*  eracadr.iulis  «crranda. 
C.  de  emendat.  seruor. 

(i3)  Vide  /.  8.  in  fin.  infr.  dc  acousationib.  vidu  l.unic.  C.  de 
emendat.  propinquor. 

(i^)  /.   2.  supr.  de  obsequiii. 

(i5)  Ilodic  conipcterc  imto  ob  alrocem  injuriana.  /.  G.  C.  de  ^pc- 
,Hacul.   lih.    I  1.   tit.   ^u. 

(:6)  In  pr.  supr.  h.  s. 


r    o    R   u    i\i 

5.  4.  Qnod  autem  Prselor  ait  (16)  ,  Ouid  injuricc /a- 
(twn  sil  ,  certum  dicat  ,  quemadmodiim  accipiendum  sU  ? 
cerlum  eum  dicere  Labeo  ait  ,  qui  (17)  dicat  nomeu  in- 
juricc  ,  neque  sub  alternatione  (i8),puta  illud  ,  aut  illud , 
sed  illam  injuriam   se  passum. 

5.  5.  Si  mihi  plures  injurias  feceris  ,  puta  turba  et 
ccetu  facto  domum  alicujus  inlroeas  ,  et  hoc  facto  elficia- 
tur  ut  smiul  et  convicium  patiar  (19)  ,  el  verberer  :  an 
possim  si  paratim  tecura  e>iperiri  de  siiigulis  injuriis  ,  qufe- 
rjtur  ?  et  Marcellus  secuudum  Neratii  sententiam  hoc  pro- 
liat  ,  cogendum  (20)  injurias ,  quas  simul  passus  est  , 
conjnngere. 

§.  ().  Posse  hodie  de  domini  injuria  ,  sed  et  de  atroci 
civiiiier  (21)  agi  ,  Imperator  noster  rescripsit. 

§.  '7.  Airocein  (23]  injuriam  qiiasi  contumeliosiorem  et 
majorem  accipimus. 

(;;.  8.  Atrocem  (23)  autera  injuriam  ,  aut  persona  ,  aut 
tempore  (24)  ,  aut-^aS)  re  ipsa  (26)  fieri  (27)  ,  Labeo 
ait.  Persona  (28)  atrocior  injuria  fit  ,  ut  cum  magistra- 
t!ii  ,  cum  parenti  (29)  ,  patrono  fiat.  Ttmpore  (3o)  ,  si 
Itidis  (3i)  ,  ct  in  conspectu.  nain  Prcvtoris  (32)  in  con- 
spectu  ,  an  in  solitu-line  injuria  facta  sit  ,  multum  inter- 
esse  ait  :  quia  atrocior  est  ,  qua^  in  conspectu  fiat. 
f  Re  (33)  alrocem  injuriam  haberi  Labeo  ait  ,  [  ut  ] 
pula  si  vuinus  illalum  ,   vel  os  (3j)  alicui  percussum. 


V 


8.  Paulis  iib.   55.  ad  Ediclum. 
Uliieris   (35)  magiiiiudo    atrocitatem    facit  ,     et     non- 
nunquaui  locus  vulneris  ,   veluti  oculo  (36)  percusso. 


(17)  Certura  delictum  dicit ,  qui  injuriam  suo  nomine  non  sub 
altcniatione  dcmonslrat.  Paul.  tit.  2.  cuUalionis  Leguin  Mosaica- 
runi.  ccrtum  est  qu od  nomine  demonstratur :  alias  certum  an  iucer- 
tuin  diottur ,  cognitio  ipsius  Praetoris  est.   Paul.   ibiil. 

(18)  Alternitio  inccrta  cst  :  ita  in  malcficiis  libeJlus  incertus  aon 
adniittitur.   Paul.   2.   Collationis  Ijcgum  Mosaicarum. 

(19)  Cui  sim;il  fit  convitium  ,  et  verbera  inlliguntur,  is  p  lures 
injurias  pali  intcUigitur. 

(20)  Seiisus  est :  Agens  pliirium  injuriarum  nomine  ,  ita  eas  coin- 
plccti  dcbet,  ut  oinncs  acccpisse  cogatur  probare.   Paul.   d.   lit.   2. 

(21)  /.  37.  m  /7/1.  infr.  h.  t.  Gotb.  \id.  Cujac.  lib.  9.  obs.  iG. 
Revard.  lib.    1 .  uariar.  c.  9.   S.   L. 

(22)  Noi>.    117.   c.    \'\. 

(■23)  §.   9.    hnt.  eod.  Paul.    5.   sent.   4-   5-    '"• 

(24)  Puta  inLcrditi  ,  d.  ^.  10.  qiiiuu  csscs  in  sacerdotio  ,  et  lii- 
gnitatis  babitum  ac  ornamcnta  praefcrres.  /.4.  C.  h.  1. 1.  i3.  5-  -1 
infr.  de  re  milit. 

(2.5)  Ad(|e  ,  aut  qualitate  aut  loco.  /.  8.  infr.  h.   t. 

(26)  Id  cst  ,  facto.  5.  9.  Inst.  eod.  Ulp.  tit.  2.  collat.  Leg. 
Mosnlcar. 

(97)  Id  cst  ,  a;stimari  arbitrio  Praetoris.   Ulp.  d.  tit.  a. 

(28)  Ut  magislralua  ,  p.irciis  ,  patronus  ,  ut  hic.  Scnator  ,  rqucs  , 
decurio  ,  vel  alius  spccl.il.T»  auctoritatis  vir.  Paul.  5.  sentent.  4- 
5.    10.   a.ldc  qu;e   notavi  ad  /.   4'--  iufr.  h.   t. 

(29)  Parenti  a  ^iVu^  fit  injuria,  si  fdius  pafri  maledicat ,  rcl  cum 
verberet  :  ulroquc  ca^u  morte  mori  dcbct.  Exod.  i\.  can.  eaete- 
rum.  20.   distinct.  86.  -. 

(30)  Quod  et  locus  dicitur.  5-  9-  lust.  h.  t. 

(3i)   Tlicairo,  §.   9.   Instit.  eod.   in  publicu ,  Paul.     G.     stni.    \.    - 
5-    10.   ■Ko.vil)!  0uii)t7«».   6o.   Eflxg.  21.  c.    II.   Q.jinl.   /.   6.  Inst.  1. 
Atrocitas  crcscit  ,  si  injuria  illata  sit  iu    theatro  ,    ia    templo  ,   in 
concione. 

(32)  Num  in  populi  Romaiii  oonspcctu,  an  in  soUtudine?  Cijac. 
ad  S.P.ud.  s-nt.  4.  et  9.  obs.  16.  vid.  I^orner.  1.  sdcct.ix.  bino 
colligit  Bcllovitanns  i.  c.  4-  praescntia  persouarum  iujuriam  Diiuo- 
rem  vel  maj(ucm  rcddi. 

(33)  Id  e.sl,  facto.  5.  9.    Inst.  k.  l. 

(34)  J  c"4/;<  ,  id  est  ,  facles.  Eciog.  ai.  c.  11.  n>ila.  /.  11. 
iri/r.  h.  t. 

(3.5)  Addc  /.   37.   5-    »7-  *"/"••  »'i  l.  Aiptil    §•  9^  '"*'•  de  injur. 
(36)  d.   5.  9.  ct  d.  c.    II.     Barb.ie    injiHiosain    vclhoaliMif in     lii»; 
au  le.  Je  qiia   vid.   a.  Feud.  u"}.  n-/i.  si  quii  aliqucm  ccpcrit. 


L  1  BER    Q  U  A  D  Tx  A  G  E  S  I  M  U  S  S  E  P  T  I  M  U  S. 


6o' 


De  pudidtia  attmlata. 
9.   Ulpiakxjs  lib.   67.   ad  Ediclum. 


Snd  cst  qiijesliouis  ,  qiiod  dicimus  re  injunam  atrocem 
fieri  ,  ulrum  si  corpori  iiiferalur  ,  alrox  sit  ?  an  et  si 
non  cornori  ,  ul  pula  vesliinenlis  (1)  scissis  ,  coinile  (2) 
abducto  ,  vel  convicio  (3)  dicto  ?  Et  ait  Pompouius  , 
etiam  sine  pulsatione  posse  dici  atrocem  injuriam  ,  perso- 
na  (4)  alrocilatem  facienle. 

1$.  1.  Sed  et  si  in  ihcatro  (5)  ,  vcl  in  foro  crrdil  ,  et 
vuinrrat  ,  quamquam  (G)  non  alrociler  ,  alrocem  luju- 
riuin  facil. 

§.  2.  Parvi  autem  refert  ,  ufrum  pat  itamilias  ,  an  ti- 
lio!ami!ias  injuria  facta  sit  :   nam    et    hoec  atrox    ajstima- 

bitur.  r        ■  •  -1 

5.    3.   Si  alrocem  injuriam  servus    fecerit  ,    si     quidem 

dominus  prfTsens  sit  ,   pctest  agi  de  eo  :   quod  si   «i'^t;'^''  5 

Praesidi  oflerendus  est  ,  <iui  eum  llagris  (7)     rumpat     (<3). 
%.    4.    Si  quis  lani   feniinam  ,  <iuam    masculum    ,     sive 

ingenuos  ,  sive  libertinos  ,    impudicos   (9)  facere  adlenla- 

viX  :    injuriarum  tenebitiu-. 

f  Sid  et  si  servi  pudicitia  adtentala    sit  ,     injuriarum 

locuni   habet. 

10.   Paulus  lih.    55.   ad  Edictt^m. 
yfDlenturi  pudicitia  dicitur  ,  cum  id   agiiur    (10)  ,    ut 

J±    ex  pudico  impudlcus  flat. 

De  eo  ,  r/w?  percussif  ,  cel  dolo  fedt  ,  vel  curavit  ,  ut 
quis  percutcrclur.  1 .  De  hono  et  crquo.  De  dissimulado- 
ne,   De  pcxto  ,  transaclione  ,  jurejiirando.   2.     Per    quos 

(1)  Testimcntis  injuria  facta,  ccnsctur  facta  pcrsonre.  Pcr  vesf  imcnta 
Ct  injuria  si  scin<lanlur  ,  ut  hic.  et  l.  1.  $.  6.  supr.  de  his  qui 
cffuderint.  Go.  Eclog.  21.  c.  n .  si  saccrdoti  dignitatis  liabitum  , 
c'.  ornamenta  gcrcnti  injuria  Cat  , /.  4-  ^-  ^'-  .'•  '"^^^^^  ^-  '^*  5-  -^O- 
infr.  h.  t.  si  vestc  sordida  rci  nominc  in  publico  qnis  utatur,  l.  Sy. 
infr.  h.  t.  si  qui.s  mimus  vcl  histrio  in  sccna  veslitu  moniaU  ,  l.  4. 
C.  dc  cpisc.  aud.  vcl  monachi  utatnr  ,  lSo%>.  i33.  ts.  44-  ""*  ^^ 
vcsle  quie  soli  Principi  cjusve  douuu  dedicala  cst ,  /.  4-  ^-  ^^-  ''''- 
stih.  holoberis.  lib.  11.  til.  8.  si  quis  vestcm  alicujus  fimo  corrupto 
pcrfudit.  vid.  /.   1.  infr.  de  extr.  criin. 

(•2)     Vide  l.    I.  5-   2.  supr.  h.   t. 

(3)  /.  1.  5-  '•  supr.  h.  t.  Convitium  cst  insigne  ,  quoties  qnis 
scrvnni  cnm  ,  qui  sil  hber  ,  /.  9.  C.  h.  t.  dcbilorem  eum  ,  qui 
non  hit  dcLitor  ,  appcllat  ,  /.  i5.  5.  3.  infr.  h.  t.  si  quis  aliquem 
argam  (  id  cst  ,  cuculum  )  aj^pcllaverit.  vid.  lib.  i.  Lrguin  Lon- 
fohaidicar.  tit.  de  coni^.  et  in  II.  Salic.  si  quis  ahquem  appcUavc- 
iit  falsalorem  ,  mcretriccm  ,  tit.  3.  de  convit.  ^.  2.  concacatum  , 
vnlptcuLni  ,5-3.  ibid.  lcporcm  ,  j.  4/  if'i<^^-  delalorem  ,  J-  ^\ 
ibid.  scuti  projcctorem  ,  ^.  5.  ibid.ldcm  scntiendum  si  qtiis  altcri 
dicat  ,  tu  mentiris  ,  vid.  /.  28.  infr.  h.  t.  liis  addc  Bellovisan.  i. 
c  3.  n.  3i.  Clarum  5.  sent.  4.  §.'  10.  in  pr.  Non  praelereundum 
ci\  quod  Bossius  rcfcrt  ,  illa  verba  ,  veriim  non  dicis  ,  apud  Italos 
non  idera  significare  ,  quod  tu  mcntiris.  c.  !\t>.  n.  7.  Si  ita  est  , 
non  vcruin  quis  dicere  potcrit  ,  et  tamen  non  nicntiri. 

(4)  Et  e  coiitrario  paticnte.    /.    17.  §.   3.   infr.   h.  t, 

(5)  /.  8.  iiifin.  supr.   h.   t. 

(G)     Atroccm  injuriara  interdum  non  facit  vuhius  ,  sed  locus. 

(7)  Fiagelhs.  /.    17.  5.   2.  infr.  h.  t.  Paul.  5.  sent.  4-  §■  20. 

(8)  Verbcrct.  /.    17.  5.  3.  iiirr.  h.  t. 

(9)  Pauh  ihid.  i  14.  hoc  ut  fiat ,  vid.  /.  10.  /.  i5.  §.  22. 
infr^  h.  t.  Golh.  Hic  5.  cum  /.  10.  et  11.  infr.  h.  t.  rclalus  est 
iti  c.    12.   de  pccniieni    distinct.    1.  Ans. 

(10)  Scrmone  vcl  blanditiis.  /.    i5.   $.   20.  §.  21.  5.  22.  infr.  h.t. 

(n)  /.   i5.  5.  8.  /.    17.  5.  I.  infr.   h.  t. 

(12)  Non  tantum  fit  injuria  pef  injuriantera  ,  sed  et  pcr  ahos. 
/.    i5.  5.  8.  et  33.  infr.  h.   t.  Ans. 

(i3)  /.  7.  infm.  supr.  h.  t.  vid.  Pauh  2.  collat.  II.  Mosalcar. 
hiic  adde  orationcm  Dcmoslhcnis  adversus  Midiam. 

(i/()  /.  4.  supr.  h.  t. 

(i5)  Sic  aclio  sej.ulcbri  violatl  in  Eequum  et  bonum  concepta  di- 
riiur  ,  /.  10.  infr.  dc  .'.eputcbr.  alias  injuria  est  ex  dchclo.  /.  4- 
iipr.  dc  oH.  Iiist.  de  oll.  quce  ex  c/e^c^o. 


a^i  potcst.  3.  Si  quis  per  aliuni  injuriam  fcerit.  7,  Sl 
de  palrono  lihertus  c/uerafur.,  8.  Fci  JiUus  ,  vcl  uxor  li~ 
hcrti.   9.   De  s!atus  conlrovcrsia. 

II.   Ulpiakus  lib.   57.  ad  Ediclum. 

NOn  soluin  aulein  is  iujuriarum  lenelur  ,  (jui  fecit 
injuiiam  ,  hoc  est  ,  qui  percussit  :  verum  ille  quo- 
que  continelur  ,  qui  (11)  dolo  f^cit  ^  vel  qui  curavit  (12), 
ut  cui    niala   (i3)   pugno   (i^)  pcrculerelur. 

(:i.  1.  iMJiriarum  aolio  ex  bono  (i5)  et  oequo  est.  I  Et 
dissimulalioue  (16)  aiiolelur.  si  quis  eniiu  injuriam  dere- 
liquerit  ,  hoc  est,  slaliin  (17)  passus  ad  auimuin  suum 
non  revocaveril  (18)  :  poslea  ex  poenitentia  remissam  in- 
juriam  non  poleiit  rccolere.  Secuiidum  hacc  er^^o  ae  luitas 
aclionis  (19)  omnem  metnin  ejus  abolere  videtur,  ubi- 
cunqtie  conlra  (p.o)  a;;|uum  quis  venit. 

-\-  Proinde  et  si  paclum  (ai)  de  injuria  intercessit  ,  el 
si  irausacium  (22),  et  si  jusjuraudum  (^3)  exaclum  erit: 
aciio  injuriarum  non  lenebit. 

§.  2.  Agere  (2^)  c(ui''  injuriarum  ,  et  por  se  et  per 
ahuui  poteat  (9.5)  utpuia  piocuralorein  (2G)  ,  tulorem  , 
caetcrosaue  qui  pro  aliis  solent  intervenire. 

§.  3.  Si  (27)  mandalu  (28)  nieo  facta  sit  alicui  inju- 
ria  ,  ph^^ritiue  ajimt  ,  tain  ine  ,  qui  mandavi ,  quam  eum 
qiii  suscepit  ,   injuriaruin   teneri. 

§.   4.   Proculus  recte  ait,  si  in  Iioc  te  condiixerim  (29), 
ut  injuriam  facias ;     cuin    utroque    nostrum  ,    injuiiarum 
agi  posse  ,  quia  niea  opera  facta  sit  injuria. 
"5.   5.  Idemque  ait  ,  et  si  (3o)    fiiio    meo    mandavero  , 
ul  tibi  injuriaiu  faciat. 

(16)  ^.  ult.  Inst.  hic.  Injuria  dissimulatione  toUitur.  Quid  ,  u 
Titius  accepta  injuria  a  Sempronio  ,  eum  in  jus  vocaverit  ,  et  ab 
eo  hbeUo  ,  eave  in  jus  vocalionc  ,  ei  convivatus  fuerit  :  an  quasi 
dissimulatione  exliucta  videlulnr  injuri»  actip  ,  ut  ne  iushtutam 
;i!ile  injurirfi  actioncm  postca  excqui  Titius  possit?  si  non  casu  for- 
tiiilo  (  ut  epulis  niiptialibus  pleriimque  fieri  adsolet )  convivatus  fue- 
rit  scd  consuito  cousilio  ,  dicendurn  est  ,  remissam  quasi  dissiinu- 
Intione  inldli^i  :  sin  casu  ,  non  ccnscri  rcraibsam  ,  nisi  sequeatlbus 
vcrbis  ,  vel  pactis.  Vide  Capellam  Thoiosanum  decis.  233.  ubl  Au- 
frerius  rotat  ,  injuriam  rcmitti  salutationc  ,  epulis  ,  osculo. 

(17)  Id  est  ,  intra  anniun  ,  annno  enim  tempore  ,  /.  17.  §.  6. 
in  fin.  infr.  h.  t.  et  spatio  ,  injuriarum  actio  praescribltur  ,  /.  a. 
C\   k.   t.  quae  anno  prcescribantur ,  vide  apud  Cuj  ic.  20.  de  prcescript. 

(18)  Non  revocat  ad  anlmiim  injuriam  ,  qui  ejns  nomlne  actio- 
ncm  nullam  proponit.  Is  tacite  silentio  annuo  rcmittlt  actlonemin- 
juriarum  ,  qiii  facto  Ipso  remisit  :  pnfa  si  cum  adversario  sciens 
convivatus  fucrit ,  saltarit.  vlde  Bellovisanum  i.  c.  3.  n.  86.  aut 
ciim  eodcm  prlstina  famiharltate  usus  fuerit. 

(  19)  Omissa;  sciiicct. 

(20)  Contra.  wquum  venit ,  gni  remlssam  injiiriam  couatur  rssu- 
scltarc.  adde  /.   26.  Supr.  de  SC.  Sitaniano. 

(21)  Etiam  nudum.  /.  17.  5-  6.  infr.  h.  t.  l.  17.  §■  i-  iupr. 
de  yactii. 

(i-i)  Facit  lex   18.   C.  de  transact.    ' 

(i3)  /.   tS.   §.   i.  /.   3o.  $.  3.  /.  34.  supr.  de  jurejur. 

(-y^)  Civiliter  sc.  An  et  criminalitcr  injuriarum  agcre  per  procu- 
ratorem  possumus  ?  Mlnlme  :  nlsi  actor  sit  iUiistris.   Graci. 

(25-)  f  10.  Inst.  h.  t.  1.  42.  5.  I.  supr.  dc.  procuratorib.  Im» 
pe'  alium  non  polest  ,  Panl.  5.  'seiit.  f  §.  12.  solve :  Civ.h  actio- 
nc  injuriarnni  potcst  :  criininah  non  potest.  yid.  Cujac.  d.  ^     12. 

C26)  /.    17.    {■    10.   infi:  h.   t. 

(27)  Ex  boc  et  5.  4.  5.  6.  coUige ,  mandatorcm  ,  conductoreu. , 
sunsnrcm  iniuriae  facicnda;  tcneri. 

(28)  /.   i.  $.   i3-  "'tV-  «'^  ''  '^^  ^''-    Mandantes   et   conscnticntes 


clus.  80.  Bcrojus  qua:st.    10.   Mod.  •,•  »     •        •j 

(29)  AuxIIiura    pra;,slat    dchnqucnti.    dc    poena    auxihatoris   >td. 
Clar.  5.  sent.  $.  u't.  qu.  9- 

(30)  /.   7.  5.  4-  ^'^pr-  arbor.  furt. 


Go3  D     I     G     E 

«.  6.  Atlliclnus  autem  alt  ,  et  si  p^rsiiaserim  (i)  ali- 
oui  alias  nolenti,  nt  milii  ad  injuriam  faciendam  obedi- 
ret  (2)  :   posse  (3)  injuriarum  mecum  agi. 

«.  n.  Quanciuam  adversus  (4)  pnlronura  liberto  in- 
iuriarum  actio  non  detur ,  veruni  marito  libertae  nomine 
cum  palrono  aclio  compelit  :  maritiis  enim  ,  uxore  (5) 
sua  iniuriam  possa  ,  suo  (6)  nomine  injuriarum  agere  vi- 
detur  :  quod  et  Marcellus  admittit.  Ego  aulem  apud  eum 
jiotavi  ,  non  de  omni  injuria  hoc  csse  dicendum  ,  me  pu- 
tare  :  Jevis  (7)  enim  coercilio  ctiam  (8)  in  nuplam  , 
vel  convicii  non  (9)  impudici  dictio  cur  patrono  denege- 
lur  ?  Si  autem  conliberto  nupta  esset  ,  diceremus  omnino 
iujuriarum  marito  ads^ersus  patronum  cessare  actionem  : 
r  el  ]  ila  multi  sentiunt.  |  Ex  qnibus  apparet  ,  liberlos 
nostros  non  tantum  eas  injurias  adversas  nos  injuriarura 
aclione  exequi  non  posse  ,  qua;cunque  fiunt  ipsis  :  sed  ne 
e^s  quidem  quse  eis  fiunt  quos  eorura  interesl  injuriam 
iion  pati. 

§.  8.  Piane  si  forte  filius  liberli  vel  uxor  velint  inju- 
riarum  experiri  ,  quia  patri  marilove  noa  dalur  ,  deue- 
gandum  non  erit  :   quia  suo  nomine  experiuntur. 

^.  9.  Ei  qui  servus  dicitur,  secfuc  (10)  adserit  in  li- 
bertatem  ,  injuriarum  aclionem  adversiii  dicentem  se  do- 
minum  compeleie ,  nulla  dubitatio  est.  et  hoc  verura  est, 
sive  ex  libertate  in  scrvitulem  pelalur,  sive  ex  servitule 
ia  Hberlatem  proclamet  :  nam  hoc  jure  indistincte  ulimur. 
12.   Gajus  lib.    22.   ad  Ediclum  proyinciale. 

SI  quis  de  (11)  hberlate  aliquem  in  servitutera  petal  , 
,  quem  sciat  liberum  esse  ,  neque  id  propter  evictio- 
uein  ,  ut  eam  sibi  conservet  ,  faciat  :  injuriarum  aclione 
tenetur. 

De  successwne.  1.  De  juris  execulione.  i.  De  Prcnto- 
ris  prcecepto.  3.  Dc  iiiterpellatione  ad  trihunal.  4>  Dc 
prohibtnle  quominus  quid  in  honorcni  alicujus  Jiai.  5.  De 
muneribus  et  honoribus  injunctis.  Pe  sententia.  6.   De  his 


S     T     0     V.     V     l\ 


qiKC  jure  poleslalis  a  magislratu  Jjunt.  <j.  De  prohibilo  ali^ 
quid  fa  ere. 

i3.   Ulpianus  lib.    67.   ad  Edictum. 

INjuriarum  actio  neque  (12)  heredi  neque  (i3)  in  he- 
redem  datur. 

-f-  Idem  esl ,  et  si  in  servum  meum  injuria  facta  sit  : 
nam  nec  hic  heredi  meo  injuriarum  aclio  datur.  Semel 
aulera  hle  (i^)  contestata  ,  hanc  aclionem  etiam  ad  (i5) 
successores  perlinere. 

§.  I.  h  qui  jure  (16)  publico  utitur  ,  non  videlur 
injuriae  faciendae  causa  hoc  facere  :  juris  enim  executio  (17) 
non  habet  iujuriam. 

§.  2.  Si  quis  quod  decreto  Praetoris  non  obtemperavit, 
ductus  sit:  non  est  in  ea  causa  ,  ut  agat  injuriarum  , 
propler  PraEtoris  prnsceplura  (18). 

§.  3.  Si  quis  per  iiijuriam  ad  (19)  iribunal  alicujus  ms 
appellayerit  vexandi  mei  causa  ,  potero  injuriarum  ex- 
j^eriri. 

§.  4-  Si  quis  de  honoribus  decernendis  ahcujus  passns 
non  sit  decerni ,  utputa  imaginem  (20)  alicui  ,  vel  quid 
aliud  tale  :-  an  inj.iiriarum  teneatur  ?  et  ait  Labeo  ,  noa 
leneri  :  quamvis  hoc  conturaeliae  causa  faciet.  etenim  mul- 
tnra  ('jtij  inlerest  [  inquit  ]  conlumeliae  causa  quid  fiat  ; 
9n  vpro  fieri  quid  in  honorem  alicujus  quis  nou  patia*ur. 

§.  5.  Idem  Labeo  scribit  ,  si  cum  alium  conlingeret 
Icgatio  (22)  ,  alii  lioc  onus  Duumvir  (aS)  indixerit  ,  non 
posse  agi  injuriarum  ob  laborem  iujunclum  :  aliud  enim 
esse  ,  laboreni  injungpre  (i4)i  aliud  injuriam  facerc.  idem 
ergo  erit  probandum  et  in  cxteris  munaiibus  atque  ho- 
noribus  ,  quae  per  injuriara  injungunlur.  Ergo  si  quis  per 
injuriara  sentenliam  dixeiit  ,   idem  erit  probanduin. 

§.  6.  Quae  jure  potestalis  (iS)  a  magistratu  fiuat ,  ad 
iiijuriarum  actionem   non  perl.iueiit  (26). 

§.  7.  Si  quis  me  prohibcat  in  muri  (27)  piscari  ,  vel 
everriculum  ,  (|Uod  Gra;ce  (etyiiyn  dicilur  ,  ducere  :  an 
injuriarum  judicio  possira  eum  convenire  ?    Suut    qui  pu- 


(i)  De  poena  ejus  qui  consilium  dat  delinquenti ,  vide  ftic.  Bar- 
%cA.  et  Clar.  5.  sent.  §.  nll.  qu.    \. 

(2)  Mea  igitur  causa  maiidatiini  delinquendi  hic  dedi  ,  non  man- 
datarii  causa  :  quod  tanien  Barlolus  hic  putayit  ,  p.ersuasGrciji  a 
jBandatore  distinguem. 

(3)  Inio  inandatarius  expcriri  noo  potest:  nana  rei  turpis  nullum 
est  raandalum  nullaque  obligatio.  l.  si  remuneraiidi.  6.  5-  rei  tur- 
pis.  3.  supr.  mandali.  l.  si  a  reo.  70.  supr.  de  fidejustor.  Annul- 
ius  est  contractus  intor  mandantem  ,  et  niuiidalaiiuni  ?..c»t  vuro  in- 
*er  eum  cui  inferenda  cs4  iiijuria  ,  ct  inter  ipsuin  mandatorcni ,  ut 
putat  Bartolus  ?  sane  ,  vel  etiam  mandatario  in  mandalorem  actio- 
aem  injuriarnra  esse  videri  potest  :  quod  mandalor  maudatarium 
«lu  simiiem  ,  hoc  est,  iinpiobum  putaveiit  j  quod  denique  eo  abu- 
ti  ad  injiiriam  infcicndam  alque  ita  conuuipere  voluerit. 

(4)  l.    2.   supr.  de  ob.siij. 

(5)  5.   2.   Instit.  h.  t. 

(6)  injiuiam  uxori  iliatam  mariluis  eliam  »uo  nominc  viadica- 
ft  ,  eaqne  ex  caiisa  agere  potcs},. 

(7)  De  condictione  cx  Lege  uxqribus  competentc  advcrsus  se- 
vt^ritatem  niaritorum  ,  vid.  l\oi>.    117.  cap.   i4- 

(8)  Coercere  kviter  libertam  suara  ctiain  nuj^lam  patronus  po- 
trst  :  ncc   potest  co  noniine  injuriar«m  aj^^erc  muiitus  libcrtx. 

(9)  Adde  /.   7.  ^.   2i.  supr.  ji.  t. 

(10)  /.    la.  iiifr.  h.  t.   adde  /.  y.   /.    10.    C.  h.   t. 

(11)  /.  26.  supr.  de  iiberali. 

(la)  /.  i5.  5-  '4-  "?/''•  ^  '•  ^-  ^"^-  *upr.  «d  ieg.  Falcid.  t.  i. 
J.    J.  in  fm    supr.  de  prii^atfs  delictis. 

(i3)  /.  I.  C.  e:f  delictis  defufict.  l.  ult.  infi(t.  C.  d«  reroean- 
dis  doniit.  60.  Ectog.  ui.  c.    18. 

(t/i)  /.   '^8.  infr.  h.  t. 

(if))  Eliuu»  adver^us.  uulf^. 

(16)  Fuige  judicem  muljiare  contumaccm  ,  vci  pignus  caperc  , 
■,«1  iticlBdtjre  litigatorem  :   vcl  pone  priyatura  voc;»re  ia  jus  .Tiver 


sarium  suum.  adde  5-  6.  infr.  h.  t. 

(17)  Qui  id  fa>'it,  quod  jurc  pcrmilLitur  ,  injuriam  fticcre  oon 
censelur.  §.   6.  infi-.  h.  t.  l.    1  16.   5-    '•  ";/'*•   de  reg.  jur. 

(18)  Qui  Praitoris  prceccplum  esequitur  ,  condeinnato  non  facit 
injnriam  ,  nisi  modum  cxcc>Iat  :  liinc  illud  ,  Pratoris  et  roajoris 
prKceptum  itcusat.  /.  4-  supr.  de  atjua  «I  aquce  plu^^ict.  vid.  *. 
•i4-   dc  regulis  jur.   iti  6. 

(19)  Si  quis  non  debilorcm  traxcrit  ad  judiciuin ,  sufficientrr  de 
injiuia  lonctur ,  ut  ex  co  facto  agi  posjit.  /.  i5.  ^.  29.  /.  19  infr. 
h.  t.  l.  5-  injin-  supr.  qui  scitisd.  l.  72.  supr.  de  furtis.  l.o.  C 
de  jurisdict. 

(■>.o)  Honoreni  altcri  dcccrni  qui  non  patitur ,  non  est  ei  injuriiw, 
ut  /j/c  Idetiam  Cato  dodc-^^jci  non  dux.it.  iut'jrrogatus  eiiirn  ,quain- 
obrcm  intor  inultos  nobilcs  statuam  non  li»ber«t  ,  Malo  ,  inquik, 
bonos  ambigcrc  ,  quamobi-.  in  id  nou  lucrucrim  ,  quam  ,  quoi  gra- 
vius  e.-t  ,  cur  iinpctraveriin.  Ammianus   il\. 

(ai)  Facit  /.  71.  ^i.^i.  supr.  de  cond.  et  demonslr.  l.  $.  supr. 
fjuas  in  fraudem. 

(22)  Locatlo  ,  i^ulg.  Hal.  Locati  verbo  Accursiui  intelligit  onMs 
locandi  stationcs  pubiicas.  Si  niliil  ex  Florentina  eJitione  immu- 
tamus  ,  tegqtimiis  vcvho  intclUgore  possumus  legalionem  ad  ccdjim 
re«;ipicndos,  ciijiis  meminit  /.    i .  J-  2.  /.  18.  5-  12.  i>fr.  ds  fnunarH. 

(23)  Duumvir  quasi  Consul  crat  inuiiicipii  Sui. 

(24)  Alii.d  <il  laTiorcin  injiingire  ,  aliud  injuriam  facera. 

(25)  Pdte^tatis  jurc  qu.x  (iunt  anin^o  corrigenJi, jure  ll.:ri  praes'.i- 
Oiiintur.  /.    i5.  5    38.  infr.  cod.  adde  5-    ••  siipr.  h.  t. 

(26)  Nisi  iii  t*is  magislraliis  cxcedat  oflirium.  vij. /.32.  infr.  h.  t. 

(27)  Piscnri  in  mari  ciiiqiic  liccl:  idooque  in  eo  piscari  a  ae  iwiikc 
prohiberi  possiimus  , /.  2.  §.  9.  supr.  ne  quid in  loco  pul>li~o.  i.  11. 
C.  de  seryitutib.  boc  tamcu  restringc  ,  ut  infr.  eod.  in  fn.  et  !. 
14.  infr.  h.  l.  el  iVoK.  Li-on.  56-  <it  l  7.  tupr.  de  Ui^^cn.  HmjKi- 
lalibus. 


LILER    QUADR  AGESIMUSSEPTIMUS. 

occupatis.  32.   De  pignore  proscriplo 


et    ila    Pomponius.  et 

,    qui  in    publicum  (i) 

"     lo- 


lio 


tont  injnriarura  me  posse  ageie  ; 
plerique,  esse  huic  similem  etim 
lavare  ,  vel  in  cavea  publica  sedere  ,  vel  in  quo 
00  agere  ,  sedere,  conversari  non  paliatLU- :  aut  si  quis  (2) 
re  mea  uli  rae  non  permitlat  :  nam  et  liic  injuriarum 
conveniri  potest.  Conductori  autera  veteres  interdictum  de- 
derunt ,  si  forte  publice  (3)  hoc  couduxit  :  nam  vis  ei 
prohibcnda  est  ,  quominus  conduclione  sua  fruatur.  Si 
quem  lamon  ante  sedes  meas  ,  vel  ante  Pra;torium  (4) 
meum  piscari  ,  prohibeam  :  quid  dicendum  est?  me  inju- 
riarum  judicio  teneri  ,  an  non  ?  Et  quidem  mare  com- 
mune  (5)  omnium  est  ,  et  litora  ,  sicuti  aer  :  et  est  sse- 
pissime  rescriplum  ,  non  posse  quem  piscari  prohiberi  5 
sed  nec  aucupari  ,  nisi  quod  ingredi  quis  agrum  ahenum 
proliiberi  (6)  polest  .  Usurpatum  (7)  lamen  et  hoc  est  , 
tamelsi  nullo  jure  (8)  ,  ut  quis  prohiberi  possit  anle 
aedes  meas  ,  vel  Prcetorium  meum  pisoari  :  quare  si  quis 
prohibealur  ,  adhuc  injuriarum  agi  potcst.  j^  In  lacu  ta- 
men  qui  mei  dominii  est  ,  utique  piscari  aliquem  prohi- 
bere  possum  (9). 

14,   Pattltjs  lib.    i3.   ad  Edictum. 

SAne  si  maris  proprium  (10)  jus    ad  (ii)  aliquem  pev- 
tineat  ,  uti  possidetis  (12)  Interdictum    ei    compelit  , 


609 

33.  Be  non  clcbiio- 
re  (juasi  clebilore  clppellato'.  34.  'Edicturn  ,  de  servo  in~ 
juriain  passo  ,  35.  £t  ejus  interpretaiio. 

i5.  Ulpianus  lib.  7;.  ad  Edictura. 
apud  Labeonem  qu«ritur  ,    si  quis  mentem  ah'cu- 
|us  niedicamento  (i5)  ,  ahove  quo  alienaverit  ,  an  in- 
junarum  actio  locum  haberet  ?  et  ait ,  injuriarum    advcr- 
sus  euin  agi  posse. 

§.    1.   Si  quis  pulsatus  quidem  non  est 
adversus  eum  levatse  ,  et  saepe  (16) 
5 


verum    manus 

territus    quasi  vapu- 

injuriarum    actione 


lalurus  ,  non  tamen  percussit  :    uiili 
tenetur. 

§.  2.  Ait  Praetor  :  Qui  achersus  (17)  bonos  mores  cqii- 
ciaum  cuifecisse,  cujusve  opera  (iS)  factum  essedicetur, 
quo  adversus  bonos  mores  conviciuni  Jieret :  in  eum  judi- 
ciunt  dabo. 

5.  '3.   Convicium  (19)  injuriara  esse  ,  Labeo  ait. 

$.  4.  Convicium  autem  dicitur  ,  vel  a  concitatioue  , 
vel  a  convenlu  ,  hoc  est  a  (20)  collatione  vocum  :  cum 
enim  in  unum  conipkircs  voces  conieruntur  ,  conviciura 
apjiellatur  ,  quasi  coiivocium  (21). 

5.   5.   Sed  quod  adjicilur   a    Praetore  ,     Adversiis  bonos 


si  prohibeatur  jus  (i3)  suum   exercere  :    quoniam  ad  pri-     mores  .,  ostendit,   non  omnem  in  unum  collatam  vocifna 

tionem  Prajtorem  notare  ,  sed  eam  quae  bonis  moribus  irn- 
probatiir  ,  rpiDcque  ad  infamiam  vel  invidiam  (22)  alicu- 
jus  spectaref. 

§.   6.   Idem  ait  ,  Advcrsus  bonos    mores  ,    sio  accipien- 
dum  ,  non  ejus  qui    fecit  ,    sed    generaliler    accipiendum 
adversus  bonos  mores  liujus  (aS)  civitatis. 
5.   De  eo,  qni  fwmifiam  appellavit  ,    vd  assectatus         §.  7.   Conviciutn  non  lantuni  prsesenti  ,    verum    absen- 

'       ti  (24)  quoque  fieri  posse  Labeo  scribit.    Proinde    si  qui« 
ad  domum  tuam  venerit  te    absente  ,    convicium     factum 


vatam  jam  causam  pcrlinet  ,  non  ad    publicam  ha-c  res 
utpote  cum  de  jure  Iruendo  agatur  ,  quod  ex  privala  cau- 
sa  contingat  ,  non  ex  publica.   ad    privatas    enira    causas 
acconimodata  interdicla  sunt,  non  ad  pubhcas  (i4). 

De  mcnte  cdienata.    1.   De  eo  ,  qui    terrifus    est    quasi 
vapidalurus.   2.   Edictum  de  convicio.   3.  Et  ejus  inlerpre- 


est ,  vel  comitem  ei  abduxit  ,  et  ds     turpibus    verbis.  i^. 
De  sponso.   25.   Edictum  ,  ne  qvid  i/ifunccndi  causa  fiat 


26.   Et  cjiis  interpretatio.   29.    De    libello    dato    Principi     essc  dicilur. 'j-Idem  et.i  ad  stationem  (^5)  vel  labernam  (■iG) 
vel  alii.   3o.   De  eventu  sententice    vendito.     3i.   De  bunis     veutum  sit  ,  probari  oporlei-e. 


(i)     In  publico,  vnlg.  in  pufelico  balnco.  d.  §.  9. 

(•;>.)  /.  24.  infr.  h.  t.  l.  8.  §.  5.  ^upr.  si  serx^it.  vindicetur.  l. 
95.  supr.  de  aet.  cmpt.  l.  11.  supr.  de  vi  et  vi.  l.  3.  §.  1.  supr. 
uli  posiidet.  l.  9.    C.  de  Judceis. 

(3)     Vid.  l.    i.  supr.  de  Inco  pullico  fruendo, 

(i)     De  Prsetorio  et  protliyro ,  viclc  cin.x  dicam  ad  iVW.  Zeon.  56- 

(5)     §.   I.   Inst.  dc  rer-  di\'is.  l.    i3.  supr.  camm.  prced. 

(G)  l.  16.  supr.  dc  scivit.  prced.  rustic.  l.  ^.  §•  i.  /.  5.  §.  3. 
supr.  dc  adquir.   rer.  §.   \l\.  Inst.  de  rer.   divis, 

(7)  Consueludine  sc;  de  usnrpandi  voce  dixi  ad  Feud.  \^.  adde 
35.   Synops.  6.  c   3. 

(8)  Qtiod  defcnditur  a  Lcone  Nov.  56. 

(9)  Utique  jure  Romano.  quod  tamcn  negat  Cuj.  4-  oti.  2. 

(10)  Vid.  Nov.   Leon.   56.  Z.    i3.  supr.  comin.  prccd. 

(ii)  Vcncti  eo  jiirc  dicunt  se  longa  consuetudinc  jurisdictioncm 
in  suo  mari  adquisivisse. 

(12)  /.  8-  §.r>.  infn.supr.si  sen^it.vind.Li.  §.6.supr.uti  possidct. 

(i3)  Piscsndi  ,  d.  §.  5.  ut  et  in  agris  ,  inscrendi  ,  fodicndi  , 
arandi,   sedificandi  ct  similir.m,    l.    11.  supr.  de  vi  et  vi. 

(i4)  Xmo  ,  et  ad  publicas.  supr.  de  locis  et  itinerib.  puhlicis. 
supr.  de  ^nn  puldica.  supr.  ne  quid  in  loco  vel  itinere  publico. 
supr.  de  loco  publico  frucndo.  iupr.  ut  in  Jlumine  publico  nauiga- 
rc  liceat. 

(i5)  Puta  poculo  amatorio.  /.  38'.  5-  ^.  infr.  de  panis.  adde  l.  G. 
C.  de  malefic.  et  mathemat.  N<j\>.  Leon.  65.  Hinc  Juvcnal.  Satyr. 
6.  Hic  magicos  affi-rt  cantus  ,  hic  Thessala  vendit  Philtra  ,  qui- 
l'Us  valeam  mpntem  vexare  mariti  elc.  quce  ihid.  vide. 

(i6)  60.  Jiclog.  21.  c.  2f).  Goth.  vid.  Ciijac.  lib.  i5.  obs.  25. 
Viv.  lib.  I.  decis.  161.  Audr.  Gftil.  lib.  2.  observat.  99.  arg.  l.  18. 
infr.  de  pmnis.  Jul.  Ciar.§  fnal.   qucest.  gi.Tet^saav.  decis.iiQ.Ans. 

(17)  Convicia  facere  contra  bonos  morcs  ,  non  licet.  Senec.  10. 
declani.  i.  advers;;s  bonos  mores  injnria  infcrtur  ,  quoticns  factuia 
iiou  Lege  ,  sed  arbitrio  judicis  eestimatiir  ct  vindicatur,  Paulus  5. 
scnt.   4-  §■  6.   7.  8.  et   i3. 

(18)  Paul.  5.  sent.  4.  §.   19. 
Tom.lU. 


(19)  Dc  h'nguse  vitio  vide  epistolam  Jacobi  cap.  3.  et  Eiasmi 
libellum  de  lingua.  Convitiator  ,  menda.i  ,  dctractor ,  exosus  J)oni-t, 
Psalm.  100.  abuminatio  hominuni  ,  P;cit^e//>/Qr.  i^.  Deo  odibilis,2. 
Corinth.  12.  Idcra  fiiit  turpissiraiis  apiid  P^Tsas  ,  Heroi].  i.  Convi- 
cium  Grreci  oy^kcfyrj^yiay  et  trurxyuyi> ■  Cujiin.  6.  obsennU.   6. 

(20)  60.  Eclo'^.  17.  ex  tit.  1.  c.  i5.  vide  in  hunc  locura  Ro- 
bertura  2.  sent.   7. 

(21)  Idem  Fcstus  tradit. 

(22)  Adde  /.  38.  infr.  h.  t. 

(23)  Mores  civitatis  cnjusque  boni  prnesumuntur  :  adversus  bonos 
mores  peccat  ,  qui  adversus  mores  civitutis  iii  qua  vivit,  c nnini-tt. 

(24)  /•  5.  supr.  ne  quis  eum.  l.  q.  §.  4-  supr.  vi  bonor.  rapt. 

(25)  Statio  cst  locus  in  quem  qiiis  muueris  sui  causa  se  sistit. 
/.  7.  ^.  i3.  supr.  quib.  ex  caus.  in  poss.  GeH.  i3.  c.  i3.  rcfert 
RomrE'"  fuisse  statioiies  jus  dicentium  ct  rcspondcutium  :  Est  igitur 
statio  locus  in  qiiera  quis  frcquenter  convenire  solet  audiendi  ,  vci 
confabulaudi  ,  vcl  residendi  causa.  adde  et  orandi  :  quo  scnsii  Tcr- 
tull.  in  libr.  de  oratione.  et  Aramiao.  lib.  28.  in  fn.  Stalioni.s 
nomine  intelUgunt  loca  in  quibus  Christiani  stantes  dic  doininico 
Dominumorabant;  necenim  tunc  tcmporis  Doiun  de  gcniculis  adu- 
rabant.  Eadem  ralione  stationarii  dicuutur  iu  /.  6.  C.  dc  dignit. 
qui  mercium  \ilissimarum  apothccas  secura  deferentes  ccrlis  in  lo- 
cis  aliquandiu  consistunt  cmptorem  operieutes.  Eodem  modo  slatio- 
ues  tabeUionura  ,  JVoi.'.  44.  c.  2.  et  stationes  fisci  ,  /.  i.  C.  de 
compensat.  l.  i.  C.  iie  fisc.  rern.  portus  etiamstiitio  dicitur  , /.  59. 
infr.  de  verb.  sign.  vide  Cujac.  2.   observat.  uit. 

(26)  Taberna  hic  stationi  (  de  qua  dixi  ad  /.  7.  §.  12.  §.  i3. 
supr.  quib.  ex  ccuisis  in  poss.  )  adjnngitur.  Erant  autein  in  foro 
complures,  5.  Vitruv.  i.  Liv.  26.  6.  Quint.  4.  ^veteirs  et  novae. 
sub  veteribus  eraiit  argentarii.  Plaut.  /;»  CurcuL  fib.  Plm.  4-  No- 
varum  fit  mcntio  apiid  Varron.  5.  de  lingua.  Livium  2.  25.  35. 
Plin.  40.  Hinc  argentariorum  tabcrnae  in  foro  ,  /.  32.  supr.  de 
contr.  emption.  Hinc  foro  ccdcre  diccbantur  iidera  argenturii  ,  /.  7. 
5.  2.  supr.  depositi.  l.  ultim.  supr.  de  curatore  bnni:  du.ido.  ii. 
ioro  quQque,  variae  «egotiatiouc»  fucruat.  /•  a3.  supr.  de    tJistvuclo, 


6io 


D     I     G     E     S 


^.  8.  Fecisse  convicium  non  tanlum  is  videtur  qui  vo- 
eiteratus  est  :  verum  is  quocjue  qui  concitavit  ad  vocife- 
rationem  alios  ,  vel  qui  sunimisit  ut  vociferentur. 

§.  g.  Ciii  non  sine  causa  adjeclum  est  :  nam  si  incer- 
tae  (i)  personag  convicium  fiat  ,  nuUa  executio  est. 

§.  lo.  Si  curaverit  (2)  quis  conviciiim  alicui  fieri  , 
nou  tamen  faclum  sit  :   non  tenebitur. 

§.  II.  Ex  liis  appai-et  non  omne  maledictum  con- 
vicium  esse  :  sed  id  solum  quod  cum  vociferatione  di- 
ctum  est. 

§.  12.  Sive  unus  ,  sive  plures  dixerint  ,  quod  in  coetu 
dictum  est  ,  convicium  est  :  quod  autem  non  in  coetu  ncc 
vociferalione  dicitur  ,  convicium  non  proprie  dicitur  ,  scd 
iufamandi  causa  diclum. 

§.  i3.  Si  quis  Aslrologus  (3)  ,  vel  qui  aliquam  illi- 
citam  divinalionem  poUicetur  ,  consultus  aliquem  furem 
dixisset  qui  non  erat  :  injurianim  cum  ejo  agi  non  po- 
lest  ,  sed  Constitutiones  eos  tenent. 

§.  14.  Injuriarum  actio  ,  quce  ex  convicio  nascitur  , 
in_,  (4)  lieredes  nou  est  reddeuda  :  sed  nec  heredi. 

§.  i5.  Si  quis  virgines  app.-llasset  (5)  ,  si  (6)  tamen 
ancillari  (7)  veste  vestil;is  ,  n^.inus  (8)  peccare  videfur  : 
mullo  miiius  si  meretricia  (9)  vesle  fbeminae  ,  non  ma- 
trumfamiliarum  (10)  veslitae  fuissent.  Si  igitur  non  ma- 
tronali  (11)  habilu  foemina  fuerit  ,  et  quis  eam  appeilu- 
vit  ,   vel  ei  coreitem  (12)  abdi.^at  ,  injuriarum  tenetur. 

§.  i6.  Comilem  (i3)  acciprre  d(bemus  eum  qui  co- 
mitetur  et  sequalur  :  el  (  ul  ait  Labeo  )  sive  liberum  , 
sive  servum  ,  sive  masculum  ,  sive  fceminam.     Et  ita  co- 


T     O     R     U     IM 

mitem  Labeo  definit  ,  qui  frequentandi  cujust|ue  causa  , 
ut  sequeretur  destinatus  in  publico  privatove  abductus  fue- 
vit.   luter  comites  utique  et  psedagogi  (i4)  erunt, 

5-  17.  Ahduxisse  videtur  ,  (  ut  Labeo  ait  )  non  qui 
abducere  comitem  cocpit  (i5)  ,  sed  qui  perfecit  (x6)  ut 
comes  cum  co  noa  esset. 

§.  18.  Abduxisse  autem  non  tantum  is  vidctnr  ,  qui 
per  vim  abduxit  :  verum  is  quoque  qui  persuasit  (17)  co- 
miti  ut  eam  desereret. 

§.  19  Teiieuir  hoc  Edicto  non  tantum  qui  comitem 
abduxit  ,  voium  etiam  si  quis  eorum  quem  appellavisset, 
adsectatusve  (18)  est. 

§.  20.  Jppdlare  (19)  est  blaiida  oratione  alterius  pu- 
diciliam  adleutare  :  hoc  enim  nou  est  convicium  [  face- 
re  ]  ,  sed  adversus  bonos  niores  adtentare. 

§.  21.  Qui  turpibas  [  verl  is  ]  utitur  ,  non  tenlat  pu- 
dicitiaui:  sed  injuriarum  tcuelur  (20). 

§■  11.  Aliud  est  appellare  ,  aliud  adsectari  (21).  ap- 
pellat  eiiira  qui  sermone  pudicitiam  adtentat  :  adsecta-' 
iur  (22)  qui  tacitus  frequenter  sequitur  5  assiduo  (^3)  euiin 
fiequcntia  quasi  praebct   nonnullam  infamiam. 

§.  23.  Meminisse  autem  oportebit  ,  non  omnem  qui 
adsectatus.'est  ,  nec  omiiem  qui  appellavit  ,  hoc  Edicto 
convcniri  posse:  neque  euini  si  quis  coUudendi  (24)",  si  quis 
ofueii  (25)  honeste  facicndi  grasia  id  facit,  statim  in  Edi- 
c(um  iucidit  :   sed  qui  contra  bonos  mores  hoc  facit. 

§.  24.  Sponsum  (26)  quoque  ad  injuriarum  actionein 
adaiiilendum  puto  :  eienim  spectat  ad  conlumeliam  ejus 
iiijuria  qusecunque  sponsae  ejus  fiat. 


(1)     Yide  l.  6.   sujjv.  h.  t. 
(■i)     ^'ide  /.    II.  supr.  h.  t. 

(3)  Hinc  Juyenalis  Saiyr.  iC.  Quidquid  Dixerit  Astrohgus  , 
credent  a  fonte  relatum  Amnionis.  et  post ;  Diuitibus  responsa  da- 
bit  Phryx  augur ,  et  inde  Conductum  dabit  astrorum  mundique 
perUus.  Et  Satyr.  3  .  Motus  astrorum  ignoro  ,  fiuius  promitterc 
patris  Nec  vo/o  ,  ncc  possum.  Astri)logis  videntur  adtincs  fuisse  Are- 
talogi  ,  liomines  inendaccs  ,  de  quibus  vidcndus  est  Suctonius  in 
August.  c.  74.  et  Juvenalis  Salyr.  i5.  in  princ.  Galli  ,  discours 
de  bonne  adventure.  Goth.  vide  Brisson.  lib.  i.  sclcct.  cap.  4- 
Revard.  lib.   2.   uariar.   cap.    17.   Cujac.  lib.  3.   observ.  c.   18.  S.  L. 

(4)  /.    i3.  in  princ.  supr.  h.  t. 

(5)  ApptUare  liio  significat  pudicltiam  scrmone  altcnlare.  5-  20. 
itijr.  h.  t.  60.  Eclog.  21.  c.  29. 

(6)  Quid  ,  si  quis  masculum  mulic})rem  veslem  gerentcm  ?  vide 
Senec.  controuers.  6. 

(7)  Qualis  quisque  extrinsecus  videtur  ,  talis  judicari  potest  , 
/.  5o.  supr.  locati.  hinc  colligunt  ,  malronam  ancillari  veste  ,  vel 
Bieretricia  indutam  ,  sibi  iraputare  deberc  ,  si  ut  ancilla  ,  ycl  me- 
retrix  impudicc  attentetur.  /.   i\.  supr.  quod  metus  caus. 

(8)  Quinlilianus  7.  c.  3.  Justi  erroris  cxcusatione  criraen  potcbt 
deprecari  ,  qui  iii  lupanari  cum  aliena  uxorc  fucrit  deprciicnsus. 

(9)  Tcrtullianus  in  libr.  de  cultu.  refcrt  ,  Roraanis  lcgibus  ira- 
pudicas  mulieres  a  matronis  ornamentis  dislinctas.  Idcm  c.  6.  Apo- 
logetici  ,  coiiqueritur  inler  matronas  atque  prostibula  nulUun  csse 
di6crimcii  in  habitu.  adde  eundem  in  lib.  dc  Pallio.  l.  4.  C.  de 
episcop.  aud.  Meretricia  vcstis  apud  Spartanos  ,  Clemcns  4-  pceda- 
fdg.  et  apud  Athcnienscs  florida  erat  ,  Suidas  in  uerbo  tiocc^xi. 
apud  Thuscos  varia.  Suidas  in  Zaleuco.  Muheres  impudicse  apud 
Romanos  flavo  crine  ,  ycste  variegata  ,  eaque  suliductiorc  a  csetcris 
mulieribus  diicrimiriabantiir.  Hieronymiis  oc^i^ersu^  IIclvidium.Tha.- 
mar  quoque  a  Juda  pio  mcretricc  cx  babitu  dijudicata  cst  ,  Gr- 
ncs.  38.  vers.  i^.  ex  habitu  ,  inquain  ,  scu  theristio  ,  aut  pallio  ac 
ornatu  ,  quod  apud  septuaginta  indicant  ista  vcrba ,  xoc/  iKxKKinrir- 
o-«70,  nou  ex  vclata  lacic.  Nam  vclamcntum  pudoris  signum  crat, 
Genes.  a^-  uers.  65.  quod  etiam  significat  TertuIIianus  dict.  loco. 
Thamar ,  inquit  ,  quia  sc  expinxerat  et  ornaverat  ,  idcirco  Judse 
Juspicioni  visa  est  qua  stui  .sedcre.  Inde  notant  interprctes  ,  slatuto- 
rum  originem  sumptam  ,  quibus  disponitur  ut  hujusmodi  niuiiercs 
c«rto  quodam  gcneie  vestis  ab  aliis  distinguantur.  Ut  ad  Romanos 
fcvei  tar  ,  matroiiBe  a  raeretricibus  disccrnebantur  slola  ct  pali.i.  No- 
niu»  e.   14.   Ulpianus  in  /.  a3.  5-  2.    versic.    muliebria.    suj  r.    de 


auro,  6.  Valcrius.  11.  Vitruvius.  1.  Festus.  Martialis  1.  stola  , 
iiiquam  ,  id  tst  ,  oblong.i  et  ad  talos  dcmissa  veste.  Horatius  i. 
sei-m.  2.  ct  ibi.  Acron.  iNam  virilis  toga  prioribus  oris  ,  inlra  gc- 
Dua  pai;lulura  ,  posteriorlhu^  ad  mcdios  iisque  popUtcs  j  ervenicba*. 
11.  Qiiintilian.  uUim.  ubi  monct  oralori  caveiidum  nc  veste  longio- 
re  utatur  ,  quoniam  sit  iniiliiris  longa  veste  uli.  vittis  etiam  crines 
siios  hoiicstse  muliercs  coercebant ,  conlra  qiiam  mcretriccs.  Seryius  7. 
.tEneid.  Ovidius  i.  de  arte.  duobus  locis  ,  et  3.  de  Ponto.  1.  Ti- 
bull.  6.  Lsidor.  9.  cap.  25.  mercUicife  vcblis  signum  fuisse  ,  ait  , 
pallinm  linen.-Ti  ,  quo  raatronae  in  adullerio  deprehcnsce  inducbaii- 
tur.  Nara  adultcrii  danmata  ,  stola  deposita ,  logam  indiiebat :  uiide 
toga  pro  ornamcnlo  meretricis  ,  togata  pro  merelrice  ,  tcste  Acro- 
/;e  apud  Horatium  ,  serm.  1.  Juveiwlis  Satyr.  2.  Martialis  i.  ct 
10.  Epigramm.  tt  malronis  togalde  opponunlur.  Matronis  permiUe- 
batur  seilis  et  leclicis  vchi  ,  at  non  mcretricibus.  Suctonius  //1  Do- 
miliano.  Uionys.  58.  Scncca  de  lemed.  fortuit.  Apul.  \\.  de  Asi- 
no.  Hinc  frcqucns  usus  lecticaiioruiii  Romae.  /.  Sg.  supr.  de  legat.3. 
adde  Brissonium   i.   selcct.   4- 

(10)  Noii  matrumfarailias.  vulgat. 

(11)  Mationam  a  matreramilias.nihil  distarc  ,  hinc  coUige.  Tide 
Cujacium  3.   obser.ation.    18. 

(12)  Vide  $.    16.  infr.  h.   t. 

(i3)  De  quo  vide  /.   i.  j.  2.  supr.  h.  t. 

('4)  d.  5.  2. 

(i5)  Cceptiim  dclictum  interdum  non  habetur  pro  pcrfccto, 

(16)  Conatus  punitiir  ,  cum  injuria  ellictum  non  habet.  facit 
/.  I.  infm.  supr.  quod  quisque  juri^.  /.  5.  5-  2.  supr.  ne  quis 
eum  ,  qui  iu  jus. 

(17)  /.   II.  §.  6.  supr.  h.  t. 

(18)  Vidc  5.  22.  infr.  h.  t. 

(19)  Go.  Eclog.  21.  c.   25. 

(20)  Eliamsi  protcatatio  praeccsscril  :  vcluti  (  tu  racRt-ris  ,  saho 
Jio-iorc  )  Corns.  misceUaneor.  24.  num.  4.  Guid.  Pap.  decision. 
405.   Gail.  lib.   2.   observation.    loi.  num.    \2.  Ans. 

(21)  i\dscctari  ct  appelare  dificrunt.  Appellatio  fit  nudis  vcrbis. 
Adsectatio  fit  cliam  ipso  corporc ,  ct  scqueado  taiitum.  addc  J-  'y- 
supr.  h.  t.  Fcslus  in  adscclala. 

^22)  5.    '•   J"^t.  h.  t. 

(23)  Assidua  enim.  vulg. 

(24)  Dc  joco  vidc  quae  notavi  ad  /.   3.  §.  i.  supr.  de  ot.Vj.W. 

(25)  Vidc  /.    16.  $.   a.  '"/r.  de  panis. 

^iQ>)  Vide  (JU81  uolavi  i>«i  ^.   '•  ^upr.  de  spoiualibus. 


LJBER    QUADR  AGESIMUS  SEPTIMUS. 


§.  25.  Ait  PraDtor:  Ne  quid  infamandi  (i)  causa  fial: 
si  quis  adcersus  ea  feceril  ,  prout  quaique  res  erit ,  ani'' 
niadi^ertatn. 

§.  26.  Hoc  Edlctum  supervacuum  esse  Labeo  ait,  quip- 
pe  cum  ex  generali  [  clausula  ]  iujuriarum  agere  possi- 
mus  ;  sed  videtur  et  ipsi  Labeoni ,  et  ita  se  habet ,  Prae- 
torem  eandem  causam  secutum  ,  voluisse  etiam  speciali- 
ler  (2)  de  ea  re  loqui  ;  ea  enim  quae  notabililer  fiunt  , 
uisi  specialiter  notenlur  ,  vidpnlur  (juasi  neglecta. 

5.  27.  Generaliter  veluit  Praetor  quid  ad  iufamiam  ali- 
cujus  fieri.  Proiade  quodcunque  quis  fecerit  vel  dixerit 
nt  alium  infamet  ,  erit  aclio  injuriarum.  ^  Ha;c  atilem 
fere  sunt  quse  ad  iufamiam  alicuius  fiunt.  ut  puta  (3)  ad 
invidiara  alicujus  veste  (4)  lugubri  utitur,  aut  squaiida  : 
aut  si  barbam  (5)  demitlat ;  vel  capillos  submittat  (6)  , 
aut  si  carmen  conscribat  (7)  ,  vel  proponat  ,  vel  can- 
tet  (8)  aliquid  quod  pudorem  alicujus  laedat. 

§.  28.  Quod  ait  Pra^ior  :  Si  quis  adi^ersus  ea  fecerit  , 
prout  quaquct  (9)  re  erit  ,  aniniadi'ertam :  sic  intelligen- 
tlum  est  ,  ut  plenior  esset  Praetoris  animadversio  :  id  csl , 
et  quodcunque  eum  moverit,  vel  in  persona  (lo)ejusqui 
agit  injuriarum  aclione  ,  vel  ejus  adversus  (11)  quem  agi- 
lur  ,  vel  eliam  in  re  ipsa  ,  in  qualitate  injurise  (12)  , 
audiat  eum  qui  agit. 

§.  29.  Si  quis  libello  (i3)  dato  vel  Principi  vel  ali- 
cui  famam  alienam  insectalus  fuerit  ,  injuriarum  eril  agen- 
dum  .  Papinianus  ait. 

^.  3o.  fdem  ait,  eum  qui  eventum  sententise  (  velut 
daturus  (i^)  pecuniam  )  vendidit  ,  liistibus  a  Pra^side  ob 
lioc  castigiluni  ,  injuriarum  danmalum  videri  :  utique 
autem  apparet  hunc  ,  injuriam  ei  fecisse  ,  cujus  sentenliam 
venditavil. 


§.  3i.  Si  quis  bona  alicujus,  .vel  rem  unam  (i5)  per 
injuriam  cccupaverit :  injuriarum  aclione  tenetur. 

§.  32.  Item  si  quis  pignus  proicripserit  (16)  ,  veuditu- 
rus  ,  tanquam  a  me  acceperit  ,  infamandi  raei  causft, 
Servius  ait  injuriarum  agi  posse. 

§.  33.  Si  quis  non  debitorem  quasi  (17)  debitorem  ap- 
pellaverit  injurise  faciendae  causa ,  injuriarum  tenetur. 

§.  34.  Praetor  ait  ;  Qui  servum  (18)  alienum  adversus 
honos  (19)  mores  (20)  verberavisse  (21)  ,  deve  eo  ,  injm- 
su  dommi  ,  quceslionem  habuisse  dicetur  ,  in  eumjudicium 
daho  :  ilem  si  quid  aliud  factum  esse  dicetur .  causa  co- 
gnita  ,  judicium  dabo. 

§.  3.5.  Si  quis  sic  fecit  injuriam  servo  ,  ut  (22)  domi- 
no  laceret  ,  video  dominum  injuriarum  agere  posse  (23) 
suo  nomine  ;  si  vero  non  ad  suggillationein  domim  id  fe- 
cit  ,  ipsi  servo  facta  injuria  ,  inulta  a  PrKtore  relinqui 
non  debuit ;  maxime  si  verberibus  ,  vel  qua;stione  (24 ) 
fieret :  hanc  enim  el  servum  (^5)  sentire  palam  est. 

5-  36.  Si  communem  quis  servum  verberaverit  ,  uti- 
que  hac  actione  non  tenebitur  ,  cum  jure  (26)  domini  id 
fecerit. 

5.  37.  Nec  si  fructuarius  id  fecerit  ,  dominus  cum  eo 
agit  ;  vel  si  proprietarius  fecerit  ,  fructuarius  eum  con- 
veniet. 

§.  38.  Adjicitur  ,  Adcersus  bonos  mores  :  ut  non  omnis 
omniiio  qui  verberavit  ,  sed  qui  adversus  bonos  more« 
verberavit  ,  teu-^atur  ;  caslerum  si  quis  corrigendi  (27) 
animo  ,  aut  si   [  quis  ]  emendandi  (2!^))  ,  non  tenelur. 

§.  39.  Unde  •"quncrit  Labeo  ,  si  magistratuS  municipa- 
lis  (29)  servum  meum  loris  (3o)  ruperit  ;  an  possim  cum 
eo  experiri  ,  quasi  adversus  bonos  mores  verberaverit  ? 
Et  ait  ,  judicem  debere  inquirere ,  quid  facientem  servum 


(i)  Supra  dis.it  de  convicio  :  nunc  de  his  quae    iufamaudi   cauaa 
dicuiitui  :   quae  duo  inttr  i-c  dlstinguunlur.   ^.    11.  supr.  h.  t. 
(j)  /.    I.   ^.   2.  supr.  de  Puiiicaii. 

(3)  Puta  si  quis  ad  invidiam.  vulg. 

(4)  /•  Sq-  infr.  h.  t.  Hinc  illud  Senccae  10.  declam.  1.  Sordida- 
his  es  ,  noQ  queror  j  sed  si  sordes  tufe  iiividiam  mihi  concilant  , 
queror. 

(5)  Barba  demissa  ad  aliqucm  iiividiae  causa  venire.  7.  Scneca. 
Cmv  noii  sequeris  ?  barba  demissa  sf>rdidalus  venio  :  non  desiuam 
jnqiiireie  patris  percussorcm.  vid.  Sei.ec.  10.  declam.  i .  ct  Suctoii. 
in  AugUit.  Adeo  consternafus  fuit  ,  ut  barba  capilloque  subinisso  , 
caj  ut  intcrdum  foribus  illiderct  ,  vociferans  ,  Quintlli  Vare  ,  legio- 
res  redde.  et  Ovid.  Aspicc  dtinissos  lugentis  more  capiltos.  vid-  d. 
GtU.  4-  Cicer.  2.  Verrina.  Liviiim  1..  CAijac.  (i.  c^«cm'.  5.  hiuo 
fex  39.  infr.  h.  t.  vestcm  sordidam  rci  noruinc  in  publico  habere , 
cayuHuroque  submittere  nulli  licet,  nisi  ctc.  lliuc  ctiam  calligunt  , 
gestu  injuriam   fleri. 

(6)  /.  39.  infr.  h.  t.  id  est  ,  si  non  londcat.  Barba  majore  uti 
cl  capilio  ,  Romauis  summo  dedecori  fuit.  Gr.-eci  ad  hanc  legcm. 

(7)  Adde  Paul.  5.  sent.  4-  $■  5.  de  Carivario  et  Corybantura 
saltaiione  viduae  nnptiis  ,  ad  coritumeliara  secundarum  nupliarum , 
yide  Petr.   Giegor.   38.  Syntagm.  r.  4^. 

(8)  /.   5.  §■   10.  supr.  h.  t.   . 

(9)  Quoeque  res.  culg.   Hul. 

(10)  /.  4-  iu  fin.  supr.  dc  iitccndin.  Guth.  jEstiraatio  injurias 
crcocit  latione  personee.  hic.  el  /.  38.  §.  8.  infr.  dc  poEuis.  ratio- 
ne  locj  ,  temporis.  ^-  utrox.  Instit.  de  injur.  l.   21.  infr.  h.  t.  Am. 

(11)  Pufa  infamem  ,   cui  non  fit  injnr:a.  /.  2.  C.  utintracertum. 

(12)  Non  audiat.  vulg.  Hal.  injuria  «st  ,  sine  causa  cifuri.  Lihel- 
li  famosi  oblatione  fit  injuria.  adde  /.  i3.  §.  3.  supr.  h.  t.l.  ly. 
infr.  h.  t. 

(i3)  Vid.   quae  scripsi  ad  tit.    C.  Quaudo  libtllns  Piincipi dutus. 

(i4)  Laturus  ,  v«/g.  Hal.  et  male.  hcuc  (lalurus  .itt  ,  ui  Ftorcnt. 
cxhibct ,  et  Greeci  ,  ug-xy^t  /iii\Kvv  »«/)f?,.?;v  tu  6!p)(0"jt  ^  «''«tm. 
adde  /.  lo  C.  de  accusat.  ct  ita  noii  q::ocunqiie  niodo  quis  ven- 
ditaas  litigatori  sentcntiain  judicis  ,  injuiiain  judici  fecissc  vidctur, 
s«d  si  tanquain  daturus  judici  pecunicua  hoc  f.tciat.  Eam  ob  cau- 
tam  Imptiatsr  Alexander  fumo  neca;  i  jus.sit  vcadilorem  intcrcessio- 


nuin  :  Fumo  pcreat  ,  inqult  ,  qui  vendidit.  vid.  Gujac.  20.  obs.  g. 
Duar.    I.  disp.  26. 

(i5)  Adde  /.  2.  §.   2.  supr.  vi  lon.   rapt. 

(18)  Proscribit  pignus  ,  qui  in  pubiico  scripluin  proponit , /.  11. 
5-  3.  5.  4-  supr.  de  institoria.  l.  47-  supr.  de~ pecul .  /.  ult.  C. 
'de  fids  et  jure  hastcB.  TibuUus  2.  Eclog.  4.  Illius  est  nohis  lei(<i 
colendus  amor :  Quinetiam  sedes  juheat  si  uendere  ariia?  ,  Ite  shL 
inipciium  suh  tituuunque  lures.  El  Ovidius  :  Sid>  titulum  nostros 
misit  ai^ara  lares  ,  id  est  ,  vcnale-;  red<,'s  inscripsit,  iitloquitur  Plau- 
1'is  in  Trinumino.  Mfts  enim  fLsit  vctcrthu.^  libello  proponere  aedcs 
proscribcndas.  Cic.  3.  ojOic  cedes  prosciipsit  ,  vendidit.  et  post;  si 
tu  cum  (Rdes  proscrihas  ,  tabulam  lanquani  plagmn  ponis  ?  adde 
/.  i3.  5.  f).  snpr.  de  act.  empt.  ad ]c  Cic.  orut.  pro  Quiniio.  et 
!3.  ad'  Jttic.  Plin.  7.  epist.  nd  bah.  PeudentK  eti;un  e.^  ajdibsis 
tabula  proscriltcbatur  fiit:ira  locatio.  Tcrcnt.  Heaut.  Crc.  ad  Juic. 
adde  Brisson.  3.  select.  8.  adde  qassiscripsil.i^.  §.  1.  supr.  quod  fi. 

(17)  /.   20.   inf}'.   h.  t. 

(18)  Huc  peiiinet  iex  qussdam  Athcniensltim  relata  a  Demosthe- 
ne  in  orat.  a'l^'ersus  Midi.  Ibi ,    ««■./  t;«   i?>fiX,i\  t(v«'- 

(19)  /.    5.   in  fin.  supi ■  ad  /.   Jcpiil. 

(20)  Mores  boni  qui  dicantur  ,  vid.  §.  5.  supr.  h.  t.  et  38. 
infr.  h.  t. 

(21)  5.   38.   iifr.   h.  t. 

(22)  5-  4^'  "*/?'•  ^-  ^" 

(23)  Alqui  nidla  servo  (5t  injuria.  5.  3.  Inst.  h.  t. 

(24)  Qu;cstionibus  adfecerit  ,  Hal.  adlligerct.   i  m/:,'. 

(25)  Eodctn  modo  viudicari  ctinnj  hodie  possc  injuriam  factam 
furniilo  ,  vel  procuralori  ,  etsi  Uber»  sint  per.so-.ioe  ,  Schueidwinus 
refert  ad  §.  quod  si  ususfr.   5.   Inst.   de  injur. 

(26)  /.  5i.  in  fin.  supr.  pro  socio.  .1   •  »    o 

(27)  Prsesumi  nunquam  causam  dehcti  ,  hmc  codigit  Alciat.  s. 
prcEsuinpt.    i.  et  2\. 

(28)  /.   5,.  supr.  ad  l.  Aqud.  . 

(20)  Casti-^ationem  permissam  fuissc  Magistratiuus  muiiicipalibu.-  , 
hinc  constat.  adde  /.  17-  S-  '•  "?/^-  ''■  f  ^-  ''■  '"'"'■  '^'  >""^''- 
/.    17.  supr.   ad  l.   Aquil.  Nov.    i5.   r.   6. 

(3o)  Lorati  inde  dicti.  vile  /.  9.  (j.  3.  supr.  h.  t.  Vidc  q  1* 
scripsi  ad  /.    12.  infr.  de  jure  fisci. 


DIGESTORUINI 


mcum  yerberaverit  :  nam  si  (i)  honorem  ,  ornamenta- 
que  (2)  petulanter  adtentanlem  caeciderit  ,  absolvea- 
dum  eura. 

§.  4o'  Ferherasse  dicitur  abusiv?  :  ei  qui  pugnis  cae- 
ciderit. 

5.  4j-  Qu?eslionein  intelligere  debemus  lormenla  ,  et 
coiporis  doiorem  ad  (3)  ernendam  veritalem.  Nuda  ergo 
inlcrrogalio  ,  vel  levis  lerriiio  non  pcrlinet  ad  lioc  Edi- 
ctuin.     "l-  Qua?stionis  ver])o  etiam  ea  ,    quam    malam  (4) 


Cum 
,    tunc 


^ilur    per    vnn  , 
quxstio    intelii- 


iuausioncm  dicunt  ,  conlinebiUu' 
el  lormenta  ,  habita  qujeslio  e^t 
gilur. 

$.  42.  Sed  et  si  jussu  domini  quis  quseslionem  habeat, 
mcdum  (5)  lamen  excesserit  :  teneri  eum  debere  ,  La- 
Leo  ait. 

$.  43.  Praetor  ait  :  Si  quid  aUiid  factum  esse  dicetur , 
causa  coghila  judicium  daho.  proinde  si  (juidem  verbera- 
tus  sit  servus  ,  vel  tormenlis  de  eo  quasslio  habita  [  est:  ] 
sine  causa;  cognitione  judicium  in  eum  compelit  :  si  vero 
aliam  injuriam  passus  sit ,  non  aliier  competit  quam  [si] 
causa  cogniia. 

$•  44-  Itaque  Praetor  non  ex  omni  causa  injuriarum 
judicium  servi  nomine  promutet,  nam  si  leviter  (6)  per- 
cussus  sit  ,  vd  malediclum  ei  leviler  ,  non  dabit  aclio- 
nem.  at  si  iufanialus  sit  vel  facto  aliquo  ,  vcl  carmine 
scripio  ,  puio  causas  cognitionem  Praetoris  porrigendara 
ct  ad  scrvi  qualitatem  :  elenim  multum  inlerest ,  quahs 
s-rvus  sit  ,  bonae  frugi  ,  ordmarius  (7) ,  dispensalor  (8)  5 
an  vero  vulgaris  vel  mediasliuus  (9)  ^  an  quaiisqua- 
Jjs  (10)  :  et  quid ,  si  compedilus  (ii)  ,  vel  male  notus  , 
yel  uola;  exlrcinae  ?  habebit  igitur  Prsetor  rationem  tam 
i;ijuriae  quae  admissa  dicitur  ,  quam  personae  servi ,  in 
quem  admissa  dicilur  :  et  sic  aut  permiltel  ,  aut  denega- 
i  «t  actionem. 

^  5-  45.  Interdum  injuria  servo  facta  ad  dominum  ro- 
<.undat  ,  inlerdum  non  :  nam  si  pro  (12)  libero  se  ge- 
lentem  ,  aut  cum  [  eum  ]  alterius  potiiis  quarn  raeiuu 
existijnal  (r3)  quis  ,  non  caesurus  eum  ,  si  meum  scissct: 
non  posse  cum  ,  quasi  [  mihi  ]  injuriam  feccrit  ,  sic 
eonveuiri  ,  Mela  scribit. 

5-   4^-   ^i  qm"s  servo  verberato  injuriarMm  cgcrit ,  doin- 

de  postea  damni  injurice  agat:  Labeo  scribit ,  eandem  (i^) 

rem  non  esse:    quia  altera  aclio    ad    daranum    pertineret 

culpa  datum  ,   ahera  (i5)  ad  contumeliam. 

5-  47-  Si  usumfructura  in  servo  habeam  , 


tatem ,  isque  verberatus  sit  ,  vel  quaeslio  de  eo  habita  : 
injuriaruni  actio  niagis  (16)  proprielario  qiiam  mihi  corn- 
petit.  •]•  Idemque  probatur  ,  et  si  servuin  meura  ,  quefn 
bona  fide  possidebara  ,  ctecideris  :  domino  euim  mao^is 
competit  injuriarum  actio. 

5.  4^-  •'^^^™  ^^  (^7)  liberum  horainem  ,  qui  raihi  bona 
fide  serviebat  ,  quis  caeciderit  ,  dislinguendura  cst  :  ut ,  si 
in  contumeliam  [  meam  ]  pulsatus  sit  ,  compelat  mihi 
injuriarum  aclio. 

"Y  Idem  ergc)  et  si  in  servo  (18)  alieno  bona  fide  mihi 
servienti  :  ul  lotiens  admiltamus  injuriarum  actionera  , 
quotiens  in  meam  contumeiiara  iujuria  ei  facta  sit  :  nam 
ipsius  quidera  servi  nomine  ,  doraino  dabimus  injuriarum 
actionem.  •\'  Si  autem  me  tangat  et  pulset  :  injuriarura 
mihi  quoque  est.  "Y  Ergo  et  iu  frucluario  idem  distingui 
polest. 

5.  49-  Si  servum  coraplurium  CJicidero  ,  competere  in- 
juriarum  aclionem  omnibus  ,  plus  quam  manifeslum  cst. 
iQ.  Pachjs  lib.   45.   ad  Sabinum. 

SEd  non  esse  aequum  ,  pro  (19)  majore    parte  ,    quam 
pro  qua  dominus    est  ,     daniuationera    lieri  ,     Pediu<; 
ail  :  et  ideo  officio  judicis  porliones  aestimandse  erunt. 
3.  De  servo  injuriam  faclente.    10.   Edictuni  de 
Jiliofaniilias ,    11.   Et  ejus  iitferpretatio. 
17.   UcriAiVUS  lib.   5-.  ad  Edictura. 

SEd  si  unius  permissu  id  fccero  ,  »i  quidem  solius  cjus 
esse  pulavi  ,  nulli  compeJit  injuriarum  actio  :  plauc 
si  scivi  phuium  ,  ei  (piidem  qui  ptrmiserit  ,  non  compe- 
lil  (20)  injuriarum  aclio  ,   caeleris  conqu^il. 

§.  1 ,  Si  jussu  luloris  aut  procuraloris  vcl  curatoris , 
qua^stio  habiia  sit  ,  consequens  eril  dicere  ,  cessare  inju- 
riarura  actionem. 

§.  2.  Servus  meus  opera  vel  qtierela  tua ,  flage]lis(2i) 
caesus  csl  a  Magislralu  (22)  noslro.  JMela  pulat  daudam 
milii  injuriarum  adversus  te  ,  in  quanlura  ol>  eam  x"em 
a?quum  judici  videbitur  '.,  et  si  servus  decesserit  ,  dorai- 
num  ejiis  .ngere  posse,  Labeo  ait  ,  quia  de  daumo  (23) 
quod  per  iujuriam  factum  est  ,  agatur  :  et  ita  Trebalio 
placuil. 

§.  3.  Quanlam  injuriae  a  liberis  liominibus  factae  le- 
vis  (24)  nounullius  momcnti  videntur  :  enimvero  a  ser- 
yis  ,  gravcs  sunt  :  crcscit  (^5)  enim  conluraelia  cx  per- 
sona  cjus  ,  qui  conturacliam  fecit. 

§.  4-   Cum  seivus  injuriam  facit  ,  maleficiura  eum  ad- 


tu 


proprie-     miticre  palam  cst.  Merito 


(0    /•   >3.  §.  6.  supr.  h.  t. 
(■■')     i-  9-  supr.  h.  t.  l.  4.  €.  h.  t. 

(3)     Et  tnicnda  criuiina  ,  ct  erncndos  socios  ac  parlicincs  fraiulis 

'Sm    '«Jf'/'   ^^'  -^-   ^-   *"/"'■  ""^  ^-  ^'?'"'^-  '•  ^-infr-dequcestiouib. 

j  /        mansio  cjuaestionis  spccics.  vid.  quae  de  niala  niaubionc 

rofxi  |yA4).   Oo.  Eclug.  21.  c.  32, 

(5)     JModus  in  quacstione  servandus  cst, 

(G)  J.  S.  Jnsi.  h.  t.  l.  5.  in  fin.  supr.  ad  l.  Aquil.  adde /.  4, 
^pr.  de  m  mtegr.  i.  g.  in  fn.  supr.  de  dolo.  l.   i.    i.    8.   supv. 

(7)  OrdiDarius  scrvus  cst  ,  qui  certum  aliqnod  minislcriuin  et 
oliicium  n\  faaiilia  excrcct :  alias  ordiuarius  vicariis  opponitiYr.  /.  5. 
$.  i.  supv.  detribut.  L  17.  18.  19.  supi:  de  pecul.  Ordinarium 
appellanuis  ,  i^»  TTpaTOy  oWnnv^tov  li  tS  ojVfVa  olKiTfli- vicarium. 

(o)  l)isj)cusaior  ,  lioiK^njt  ,  cral  vcl  omniuni  ,  vcl  quorundam 
taii(„m  },(.iioiuin.  dc  quo  yidc  Thcopli.  5.  7.  Inst.  h.  t. 

(9)  Mcdj.-islinus  scivus ,  qui  nulli  ccrlo  niinislcrio  dcservit  :  alias 
oppomtur  itrtifici  ,  in  /.  ult.  supr.  de  operis  servor.  Mcdiastini  di- 
ocbantur  vilissimi  balneorum  ct  aedium  ,  qui  in  mcdiis  a;dil)us  ad 
oBinia  otricia  pra;slo  crant :  dtixiTXto»  vocat  Tlicoph.  d.  loco. 

(10)  Sive  ordmarius  sive  vicarius.  /.  5.  €.  ullim.  supr,  de  pecun. 

OO/lStU.  J  I  I 


sicuti  ex    ca^teris    deli- 
d.  §.    7.    plerumquc 


de  cxccpt.     rci    jud.  j/.    s. 
supr.  de  coUat.  Gull».    Ad- 


(n)  Compcditi  scrvi  ,   /»  ItTfxoli-  Thoph 
ila  compcditi  scrvi  in  pnblico  spcctahantur. 

(12)  /.   45.   5-   2.  supr.   ad  l.   Aquil. 

(i3)  Vid,   /.    18.  5.   3.  infr.  h.  t. 

(14)  Adde  /.   12.  /.   i3.  /.    14.  snpr. 
§.  3.  supr.  de  prii-atis  dclictis. 

(i5)  Icl  cst ,  injuriarum.  /.  2.  §.  4 
de  /.   33.  supr.  de  oU.  et  act,  Ans. 

(16)  5.   5.  Inst.  h.  t. 

(17)  ^.  6.  Inst.  h.  t. 

(18)  rf.  §.  G, 
('!))  .f-   4-  I'tst.   h.  t, 
(20)  Quiii  non  Ht  injuria  volcnti.  / 
(.>.i)  Vid.  /.  9.  5.  3.  supr.  h.  t. 
(22)  Adde  /.    i5.  5.  38.  snpr.  h.  t.  an    a   Praclore  ?  ncgal    Cuja 

cius  in  /.  quod  si  minor.  a^-  §•  SccBt-oh.  2.  in  i'crb.  si  sctvus 
sujir.  dc  minorib. 

(^3)  /.  2.  §.   3.  supr.  dc  prii'at.  delictis. 

(24)  Lcvcs  ct  nullius  momcnli.  vuli^at,  Hal.  60.  L'cl«g.  11.  c 
?3.   in  fni 

(■i.5)'lr!jniia  crescit  ox  prsona  iufcivuti»,  §.  7.  vcrs.  nam  scuti 
dum.  Imi,  h,  t. 


sHpr. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G 

ctis  ,  ila  et  ex  hoc  (i)  injuriarum  noxalis  a^io  dalur. 
Sed  iii  arbilrio  donuni  est  ,  an  velit  eum  verLerandum 
exhibere  ,  nt  ita  satisrial  ei  ,  qui  iiijuriaui  passus  esl.  nc- 
gne  erit  necesse  domino  uiique  euni  vcrberaudum  pra-sta- 
re  :  sed  ckbilur  (2)  ei  facullas  prccslare  ei  servum  ver- 
berandum  5  aut  si  de  eo  verberibus  satis  non  fiat  ,  noxae 
dedendum  ,  vel  litis  ajstimalionem  suflerendam. 

§.  5.  Ait  Pr£elor  ,  cirbilralu  judicis  :  utitjue  quasi  (3) 
viri  boni  ,  ul  i!ie  modum  (4)  verbcrum  imponat. 

§.  G.  Si  ante  judicem  doniinus  verberauduni  servum 
exhibuerit  ,  ut  salis  verberibus  ei  fieret  ,  et  erit  faclum 
arbilraiu  alicujus,  poslea  (5)  actor  agere  iujuriarum  per- 
severat  :  non  est  audiendus.  qui  (6)  enim  acccpit  salis- 
factionem  (j)  ,  injuriam  suam  remisit.  jNam  et  si  nu- 
da  (8)  voluntate  injuriam  remisit  ,  iudubitate  diceauum 
est  ,  extingui  iujuriaruin  actionem  ,  nou  minus  ,  quam  si 
tomporc  (9)  abolila  fuerit  injuria. 

^.  y.  Si  jussu  douiiui  servus  iujuriam  fcceril  ,  utique 
dominus  conveniri  poterit  etiam  suo  nomine.  Sed  si  pto- 
ponatur  servus  raanumissus  ,  plaCet  Labeoni  dandam  in 
cuni  aclionem:  quia  el  noxa  (10)  caput  sequitur  ,  nec(ii) 
in  orania  servus  domino  parere  debet.  cseterum  ,  et  si  oc- 
ciderit  jussu  doniini  ,   Cornelia  eum  eximeuius, 

§.'0.  Plane  si  deiendeudi  Tia)  domini  gratia  aliquid  fe- 
cerit  ,  rationern  ci  ccj^slare  apparet :  inque  eam  rem  ad- 
versus  agentem  exceplio  objicienda  erit. 

§.  9.  Si  servus  in  quo  ususiiuctus  meus  est  ,  injuriam 
mihi  lecerit  :  adv^rsus  dominum(i3)  noxali  judicio  expc- 
riri  potcro.  nequc  (i^)  debeo  delerioris  conditionis  ob  hoc 
esse  ,  quod  usumfruclum  in  eo  habeo  ,  quam  si  noii  Iia- 
berem.  Aliter  atque  si  servus  communis  (i5)esset:  tunc 
enijn  non  daremus  socio  actionem  ,  ea  propter  ,  quia  et 
ipse  injuriarum  aclione  tcnetur. 

§.  10.  Ait  Pra^tor  :  Si  ei  qui  in  alterius  polestate 
erit  (iG)  ,  injuria  facta  esse  dicctur  :  et  mque  is  ,  cujus 
in  potcstate  est ,  proesens  (ij)  erit  .,  neque  procurator  (18) 
cjuisquam  existat ,  qui  eo  noinine  a^at ,  causa  ( 1 9)  cos^ni- 
ta  ,  ipsi  qui  iujuriam  accepisse  (10)  dicctur  .,Judiciu?n  daho. 

§.  n.  Filiofamilias  injuriam  passo  ,  si  praesens  sit  pa- 
ter  ,  agere  lameu  non  possit  propler  (21)  furorem  ,  vel 
quem  alium  casum  dementiae  ,  puto  competere  (22)  in- 
juriarum  aclionem  :  nam  et  hic  pater    ejus    absentis  (28) 


ES  1  ^IUSSEPTI  MUS. 


Gi 


loco  cst  (24). 

§.  12.  Plane  sl  pracscns  agcrc  nolit  ,  vcl  quia  differt  , 
vel  ijuia  reuiittit  al([ue  donat  (25)  injuriam  :  magis  est  , 
i:t  fiiio  aclio  non  d(  tur.  nam  et  cum  abcst ,  idcirco  da- 
tur  (2G)  filio  actio  ,  quia  verisimilc  est  patrem  ,  si  prae- 
sons  fuisset ,  acturum  fuissc. 

5-1 3.  Inlerdum  lamcu  pulainus  ,  etsi  palcr  remilfat  , 
iujuriarum  aclionem  filio  dandam  :  utpula  si  patris  pcr- 
soua  viiis  abjeclaque  sit  ,  filii  honcsta  :  neque  euim  de- 
bet  pater  vilissimus  (27)  filii  sui  conlumdiam  ad  suam 
ulililatem  (28)  meliri.  ponamus  esse  eum  patrem  ,  cui 
jure  incritoque  curator  a  Praetore  conslitueretur. 

^\  14.  Scd  si  pater,  lite  couteslata  ,  coeperit  abesse  5 
vcl  cliam  ncgligere  execulionem  paler  vilis  :  dicendum 
cst  causu  coguita  trausiationem  (29)  filio  conipetere  (3o). 
"^-  Idem  et  si  emancipalus  fiiius  esse  proponatur. 

§.  i5.  Procuralorem  patris  pra;tuht  Pioelor  ipsis  perso- 
nis  ,  quic  injuriam  pass^e  suut.  Si  tamen  procuralor  ,  aut 
ncgligat  (3i)  ,  aut  colludal  ,  aut  non  suiTiciat  .■idversus 
peisonas  ,  c^uae  iojuriam  fecerunt :  ipsi  polius  f[ui  passus 
est  injuriam,  actio  injuriarum  conipetit. 

^.  16.  Procuratorem  autem  accipere  deberaus  ,  non  uli- 
quc  eum  ,  cui  specialiter  mandata  est  procuratio  actionis 
injuriarum  :  verum  sufficit  (32)  eum  esse  ,  cui  omnium 
vcrum   admiuistralio  mandata  cst. 

§.  17.  Quod  autera  ait  Praetor  ,  causa  cognita  [  ipsi 
qui  injuriam  accepisse  dicetur  ,  judicium  permitti  ]  ;  ita 
accipiendiun  est  ,  ut  in  cognitione  causae  hoc  versetur  , 
quam  longe  pater  absit  ,  ct  quando  supervcnturus  *,  et 
nunquid  is  ,  qui  iujuriarum  actionem  vult  movere  ,  [  se- 
gnitior  (33)  ]  vel  inutilis  aduiodum  (34)  ,  f[ui  non  suffi- 
ciat  ad  rei  alicujus  administvaiionem  ,  ac  per  hoc  nec  ad 
actionem. 

§.  18.  Quod  deinde  ait  (35)  ,  qui  injiiriam  accepit  , 
interdum  ita  accipiendum  est ,  ut  patri  ejus  competat  (36) 
aclio  :  utputa  nepoti  (37)  facta  injuria  est ,  pater  prsesens 
est  ,  avas  abest ;  scribit  Julianus  ,  palri  potius  dandam 
injuriarum  actionem  ,  quam  ipsi  nepoti  ;  ad  cujus  ,  incpit , 
officium  pertinet  etiam  vivente  avo  ,  filium  suum  in  omui- 
bus  tifcri. 

§.  19.  Idem  Julianus  scribit  ,  filium  non  tantum  ipsum 
agere  clebere  ,  verura  (38)  procui-alorem  dare  (3^)  posse  ; 


(i)     5-   4-  1'iit.it.  de  noxnlib. 

(2)  Nola  tria  rcmcdia  doniinis  compclcre  ,  facultatcm  praestan- 
di  scrvi  ,  verLcrandi ,  noxoe  dedcndi  ,  et  oestimationis  litis.  /.  ult. 
infr.  h.  t.  Go.  Edog.  21,  c.  11.  infm, 

(3)  /.   137.  5-  2.  Suvr.  de  verb.  ohlis. 

(4)  60.  Eclog.  21.  c.  33. 

(5)  Picprobarc  scu  retractare  nenio  kiste  possit ,  quod  scmcl  ipse 
jroJiavcrit.  >  r  ^ 

(o)  Ycl  cuin  quo  lis  conventione  vel  transactione  dccisa  cst.  l. 
II.  5-   '•  supr.  h.  t. 

(7)  Satisdatione  tollitiir  injurije  actio. 

(8)  d.  §.  ,.  ^ 

(9)  Id  est,  annno.  vid.  Z.  5.   C.  h.  t. 

(jo)  Yid.  /.    1.  iiifn.  supr.  de  privads  delicds. 

(11)  Tid.  /.   II.  j.  7.  supr.  quod  ui.  60.  Eclog.  21.  c.   33. 

(12)  d.  §.  3. 

(i3)  Id  est  ,  proprictariiim.    I>omini   appellalionc  proprietariwm 
I>roprie  inlclligi  ,  hinc  colligc. 
('4)  l-  8.  supr.  de  no.rcd. 
(i5)  /.    i5.  5.  36.  supr.  h.  t. 
(16)  Ut  filiofamil.  5.    II.  infr.  h.  t. 
(•7)  S-   '•  supr.  5.    12.  infr.  h.  t. 
('8)  ^.    .5.   infr.  h.  U 
(•9)  5-    17-  infr.  h.   t. 

(20)  5.    18.  iiifr.  h.   t. 

(21)  ^'  »2.  5.  10,  supr.  ioluto. 


(22)  /.  9.  supr.  dc  ollig. 

(23)  Furiosus  Jiabctur  pro  abscntc.  l.-i.^.^^.szipr.  de  jure  codiciU. 

(24)  Iino  non   est.     /.   2.  ^.    i.   supr.  da  procur. 

(25)  Palcr  filio  fciclam  injnriam  rcmitterc  potest.  /.  5.  in  fin. 
infr.  ad  l.  Jul.  de  vi  puhlica.  .  ^    , 

(26)  /.  9.  supr.  de  ohl.  et  /.   3o.  in  fn.  /.  3i.  mfr.  h.  t. 

(■)7)  Palrcm ,  si  vilis  pcrsona  sit ,  non  posse  filio  substitiierc  pu- 
pillaritcr  ,  quiim  ei  bonorum  filii  adniinistratio  superstiti  et  mori- 
taio  aiircratur  ,  binc  colligit  Bart.  tium.  S^. 

(28)  Ilauc  Icctioncm  probat  Faber  1.  Semestr.  1  o.  Haloandcr  lc- 
cit  viliialein. 

(29)  Translatio  judicii  quid  ,  vide  /.  8.  5.  7.  supr.   qmh.    mod. 

73o)  Ita  ut  cx  iisdem  instrumcntis  procedatiir.  Bart.  hic.  num.  5. 
(3i)  /.  2?..  $.  5.  supr.  solut.  vitia  bsec  procuratons  sunt ,  negU- 
gcnlia  ,  coUusio  ,  insufficientia. 

(32)  Procurator  vcnis  intcUigitur ,  cui  spcoiahter  ,  vel  omnium 
iu  gcncic  ncgotioriun  admiiiistratio  data  cst.  /.   12.  supr.  de  solut. 

(33)  Scgnior.  vulg,  Hal. 

(34)  Admodiim  sit.  vulg.  Hal. 

(35)  ^.   10.  infin.  siipr.  h.  t. 
(3G)  Coinpclat.  i^ulg.   Hal. 

(37)  §■    20.  infr.  h.  t. 

(38)  Vcrumctiam.  Hal. 

(39)  /.   II.  5.  2.  supr.  h.  t. 


6.4 


D     I     G     E     S     T     O     R     U     ISI 


alioquin  (i)  ,  iaquit  ,  nisi  ei  pormisenmu^  procuratorem 
(lare  ,  futurum  est,  ut  si  valetudine  impediatur  ,  neque 
bjt      qui  injuriarum  actionem  exequatur ,  impediatur  actio. 

Q.  20.  Jdeni  ail  ,  et  si  nepoli  (2)  facta  sit  injuria  , 
et  nemo  (3)  sil  qui  avi  nomiue  agal  ,  permittpndum  ess» 
palri  experiri  ,  et  is  proouratorem  dabii  :  omuibus  euim 
nui  suo  uomiiie  aclionem  habent  ,  procuratoris  dandi  esse 
poteslatem  j  iutelligi  autem  filium  ,  iuquit ,  familias  suo  no- 
mine  agere,  ciim  patre  cessante  Praelor  ei  agere  permittato 

^.  21.  Si  filiusiamilias  iujuriarum  egeril  ,  palri  aclio 
jion  competit.  ^ 

§.  22.  Idem  ait  ,  filiofamilias  injuriarum  noraine  actio- 
uem  dari  ,  quotiens  (4)  nemo  est  qui  patris  nomiiie  ex- 
perialur  ,  et  hoc  oasu  quasi  patremlamilias  constilui.  qua- 
re  sive  emancipatus  sit ,  sive  ex  parle  heres  scriptus  fue- 
rit  ,  veL  etiam  exheredatus  ,  sive  paterna  hereditate  ab- 
stinuerit  ,  executionem  Utis  ei  dandam  5  esse  enim  perab- 
surdum  ,  quem  Praetor  manente  palna  poteslate  ad  actio- 
nem  admillendum  probavenl  ,  ei  palrifamihas  (  faclo  ) 
ultionem  injuriarum  suarum  eripi ,  et  irauslerri  ad  pa- 
trem  ,  qui  eum  quantum  iu  ipso  est,  omiserit^  aut  (  quod 
esl  indignius  )  ad  heredes  patris  ,  ad  quos  ijon  pertiuere 
irfjuriam  filiolaniihas  factam  proculdubio  est. 
De  nvcente  infainato.    i.   Si  servvs  seivo  injuriam  fecerit. 

2.   De  tiupla  injuriani  passa.   3.    De  crrore. 
18.   Paulus  lib.    55.   ad   Ldictum. 

EUm  qui  noceutem  (5)  uilamavit  ,  non  (6)  esse  bo- 
num  a3quum  ob  eam  rem  condemnar.}  ,  peccata  enim 
nocentium  nola  esse  (7)  ,  et  oporlfTe  et  expedire. 

^.  I.  Si  servus  servo  leceril  injuriam  ,  periude  agen- 
dum  quasi  si  domino  fcC!<Sset. 

5.  2.  Si  nupta  filiafamilu^  (8)  injuriam  acceperil  ,  et 
vir  (o)  et  pater  injuriarum  agaiit  ,  Pomponius  recte  pu- 
tat  lauti  patri  coudemuandum  esse  reum  ,  (juanti  con- 
deranarelur  si  ea  vidua  essei  ^  yiro  tauli  ,  quanii  conde- 
maaretur  si  ea  iu  nuUius  potestute  essel  :  quod  sua  cujus- 


que  injuria  propriam  aestimaliouem  haberel.  et  ideo  si 
nupia  in  nulfius  poteslale  sit,  non  ideo  minus  eam  injuriarum 
agere  pcsse ,  quod  et  vir  [  in  ]   suo  ncmine  agal. 

5.  3.  Si  injuria  mihi  fiat  ab  eo  cui  sim  ignotus  (10); 
aul  si  quis  putet  me  Lucium  Tiiiura  esse  ,  qunm  (11) 
sim  Caius  Seius  ;  prsevalet  quod  principale  est  ,  injuriam 
eum  mihi  facere  velle.  nam  certus  ego  sum  ,  licet  ille  putet 
me  alium  esse,  quam  sum,et  ideo    injurlarum  [ii)  habeo. 

5.  4-  [  -^t  ]  ^"'"  aliquis  filiumfamibas ,  patremfamihas 
puiat  ,  non  potest  videri  injuriam  patri  facere  ,  non  ma- 
gis  quam  viro  ,  si  mulierem  viduam  esse  credat.  quia  ne-. 
que  in  personam  eorum  conferlur  injuria,  nec  transferri 
per  personse  putationem  (i3)  ex  persona  fihorum  ad  eos 
potest  :  cum  affeclus  injujiam  facicntis  in  hunc  ,  tanquam 
in  patremiamilias  consislat. 

§.  5.  Quod  si  scisset  filiumfainilias  esse  ,  tamen  si  ne^ 
scisset  cujus  filius  esset  :  dicerera,  inquit  ,  patrem  suo  no- 
mine  injuriarum  agere  posse  :  nec  miiuis  virum  ,  si  ille 
nnptam  esse  sciret  ;  nara  qui  heec  non  ignorat  ,  cuicun-r 
c[ue  patri  ,  cuicunque  marito  ,  per  (i4)  filium  ,  per  uxo- 
rem   (i5)  vult  facere  injuriam. 

De  Jidejussoribus  cjus  ,  qvi  pciralus  esl  solverc  , 
iiiterpeUatis. 

S19.    Gajus  hb.    22.    ad  Edictum  provinciale  . 
I  credilor  meus  cui  paraliis  siim  solvere,in  injuriani  nieam 
lidejussores   meos  iiiterpellaveiit  (iG)  :  iiijuriarum    tenctur. 
De  fhmo  delitoris  signala. 
20.    MoDESTiiNUS  lib.    12.   liespOnsorum. 

SI  injuiise  laciendae  gratia  Seia  donium  absenlis  debito- 
ris  (17)  signassct  (18)  sine  (19)  auctorilate  ejus  ,  qui 
concedeudi  jus  potestalemve  habuit  ,  injuriarum  sclionem 
inteudi  posse  respondit. 

Ad  (juod  ternpus  cvst'mafio  refertur. 
21.   Janole.^us   lib.   9.   Epistohirum. 

INjuriarum  (20)  a?stimatio  (21)  non  ad    id     lempus   quo 
judicaiur  ,  sed  ad  id  quo  facla  est  ,  referri  debet. 


(1)  Frocuratoris  ofTioiuta  UGCCSsafluia  esse  hiac    colligijur.    addc 
/.    I.  supr.  de  pjocur. 

(2)  5.    18.  supr.   h.   t. 

(3)  5-    '^-  *"/>'■•  h.    t. 

(4)  §.    II.   supr.  h.    t. 

(.5)  Infainare  possuin  nocentem  eliara  nen  conviciantera ,  si  ino- 
do  diffaniatio  inca  veia  sit:iilquc  ei.  coramuni  opinione  |nol)at  Cla- 
rus ,  5.  seiit.  10.  Gail.  2.  obs.  ^cj.  (?l  multo  magls  coaviciantcm 
diffamarc  possiiin.  Hoc  eiiim  permitti  putant  interprctes  ,  si  modo 
id  fiat  in  conlinenti  ,  et  modus  adliibeatu.'  :  voluut  cnim  pcrmilti 
injuriam  vcrbalem  verbis  rcpcUcre.  l.  25.  supr.  deproc.  l.  43.  5.  4- 
supr,  ad  l.  Aquil.  vide  Gail.  2.  ohs.  100.  Est  enim  famas  ut  et 
Yiloc  habcnda  ratio  ,  /.  Julian.  26.  supr.  si  qiiis  oiniss.  caus.  tc~ 
slam.  l.  in  servorum.  10.  /;/  fm.  irfr.  de  pamis.  et  hoiior  tamaque 
horainis  iisdem  Icgibus  uituutur  ,  /.  isti.  8.  supr.  qund  rr.rtus.  l. 
jusla.  g.  supr.  de  maiium.  i^ind.  (^uiu  eiiim  ^alvts  infuiniit  num- 
mis  ?  ui  Juvenalis  scri]nt.^Salyr.  1.  Ob  injuriain  retaliandam  duel- 
luiu  hinc  perniitti  iiolant,  Gail.  il/id.  sed  ad  veibaleui  iujiuia;  illa- 
liouem  revertaraur.  Possis  enim  quEerere ,  quemadmodum  et  quate- 
ins  repoMcrc  verbis  injuriam  l:c(at  ?  Bossius  ,  tit.  i\5.  practices. 
ittitn-  7.  verba  tu  mcntiris  ,  eo  casu  looo  ncgationis  acci])i  ait 
li.ni  convitii  :  de  quo  vide  Conas.  6.  miscell  i'\.  alias  negat  cou- 
victuni  alio  coiiTicio  rcpeUciidum  :  idque  innui  videri  /.  5.  C.  h.  t. 
c.t  Glossa  in  vcrbo  utiUlas.  C.  dc  posiulaiido.  BeUovis.  1.  cap.  3. 
num.  17.  Si  ita  est  ,  cora]  cnsationc  non  toUitur  iiijuriaruna  .ictio  , 
utoi  quis  prior  coRiicrit  ,  nou  constaoit.  vide  Btliovis.  i.  c.  3.  n. 
18.  20.  21.  Quid  ?  hcetiie  iujnriam  pugno  vcl  tali  actu  repellere  ? 
tfiKeris  eo  casu  culpatam  csse  tutclam  ;  modum  enim  excedere.  Id 
taracn  disj)Hccie  vidctur  Salomonio ,  in  /.  ut  i>im.  3.  supr.  dejust. 
et  jure.  prassei  tini  si  injuria  illata  sit  a  vih  homine  et  ignobili. 
Movctui  ,  qdod  honoris  quam  reruiq  ct  vitae  ja^tura  sit  major  :  In 
( (ijusmodi  icbus  lamen  cousLat  licitum  essc  percuttre  , /.  i.  C.  un- 
Ue  i^i.  sed  ca  res  arbitrio  judicfs  defiuiend»  cst.   vidc  Gail.  eo  hc» 


(6)  Cur  ita  ?  NuUa  est  coulumelia  ,  quara  facil  dignis.  Cic.  3. 
Philipp. 

(7)  /.  un.  in  media.  C.  de  famosis  LiucUis.  et  cst  ignoscenduu» 
ei  qui  non  spontc  accus;*.  /.    14.  5-  Hi^'  ^upr.  de  bonis  libitrt. 

(8)  Filiafatnilias.  vulg.   Hal. 

(9)  /.    i.   in  fn.  supr.  h.    t. 

(10)  Id  quum  accidit  ,  actio  injuriaruin  nascitur  ,  n«c  prodesl 
exceptio   iguoianlire.   /.   3.  j.   2.   m  fin.  L.    i5.   j.   4^-   supr.  h.  t. 

(11)  Vide  Zas.  2.  intell.    17. 

(12)  Injuriaruin  actioucm.  vulg.    Hal. 
_(i3)  Transferri  putatio.   vulg.   Hal. 

'(i4)  /.    1.5.  3.  supr.  h.   t.  adde  Paui.    'i.   setU.   4.  5.   3. 

(1.5)  d.  5-   3.  supr.  h.   t.  l.   2.    C.   h.  t.    ^.   2.   lusjtii.   h     t. 

(!6)  Pacit  /.  i3.  5.  3,  /.  i5.  5.  28.  sufr.  h.  t.  /.  5.  i>;  fm. 
supr.   qui  sati.<dare. 

(17)  Addc  /.    |5.  5.  33.   supr.   h.  i.  §.   1.   List.  h.  t. 

(i8)  A'ide  quae  notavi  in  /.  penult.  supr.  in  quih.  caus.  i>ign. 
Goth.  Adde  /.  i .  ^.  2.  /.  i5.  5-  3i.  et  seqq.  Sic  duoruiu  Uigito- 
1  uiu  elevatio  cornutum  desiguat :  unde  qui  id  facit ,  puuilur.  Tide 
Govean.  par.  lib.    i.  c.    n.  n.  2. 

(19)  Sccus  fuerit ,  si  aedes  debitoris  .Mguaverit  judicis  aucloritale. 

(:?o)  Hic  non  agifur  dc  aBstimationc  injuriarum  e\  Ltg.  12  Ta- 
bu!.  cujuS  memiuit  GcU.  20.  noctium.  i.  sed  de  arbitraria  ,  tuju» 
mtminit  c-tiaiu  /.   37.   in  fm.  infr.  h.   t. 

(21)  iE.slimatio  injuiiaa  a  quo  fit  ?  utique  ab  actore.  1«  euiia  iw 
hbello  injuriam  cestimare  deb«.t  ,  ct  postea  jurarc  .  si  opus  sil:  ii«c 
eniin  id  ncces:.c  cst ,  Clarus  ,  5.  sent.  ^.  miur.  10.  iestimalicucm 
deinde  judcx  aug.t  vcl  minuil  ,  /.  3^.  in  /in.  Imr.  eod.  y  1. 
Instit.  h.  t.  ct  sic  pcsna  injuri»  est  arbitiaria.  d.  §  i.  QuiJ?er- 
po  eo  ipso  qnod  arbitraria  esl  ,  potestne  j^udex  poenatn  m^^iti»  »►«- 
tutre  ?  qiiidam  ajurit,  quidara  negant.  posteriorem  sentculiam  .  ut 
«Dmmoniorcm  accipit  (Hams  ,  5.  senteiit.  ^.  ul!.  q.  33.  oui  qu.dt- 
Ui:,  dclicti  uhud  »n»d«t. 


L  IB  E  R   QU  A  D  R  A  G  E  S  I  M  U  S  S  E  P  T  I  M  U  S. 

Ve  libcro  apprelienso  pro  fuu^ilivo 


6i5 


22.   Ulpiantjs  ]ib.    1.   atl  Ediclum  Prseloris. 

SI  liber  pro  fugiiivo  apprehensus  erit ,    injuriarum  cum 
eo  agit. 

De  introilu  in  donium  alienam. 
23.   Paulus  ]ib.   4-   ad  Edictum. 

QUi  in  domum  a]ienara  (i)  invilo  domino  inlroiret  , 
(iuamvis  in  jus  vocati  ,  aclionem  injuriarujn  in  euui 
competere  ,  Ofi]ius  ait. 

De  prohibito  servum  distrahere. 
ai.   Ulpiaivus  lib.   x5.   ad  Ediclum  Praptoris. 

SI  ijuis  proprium  (2)     servum  disirnliere    proliibelur   a 
quolibet  ,   injuriarum  experiri  poltst. 
De  ctnciUa. 
25.   Idem  ]ib.    18.  ad  Edictum. 

SI  ■ituprum  serva  passa  sit  ,    injuri.-aum  (3)  actio  dabi- 
tur  :   aut  si  celavil  niaiicipiuin  ,    vcl    quid    aJiud     fu- 
randi  animo  fecit  ,    etiam  furti  ;  vel  si    virginem    imnia- 
luram   (4)     slupiavcrit  ,     eliam  Legis  Aquiliae    (5)  aclio- 
ne*u  conijjetere   [  quidam  ]   pulant. 
De  servo  el  fiUo. 
26.  Paulus  lib.    19.  ad  Edictum. 

SI  quis  servum  nicum  vel  filium  ludibrio  habeat  ,  li- 
cet  coiisentitntem  (6)  ,  lamen  ego  injuriam  videor 
accipere  :  vcluli  si  m  popinam  duxerit  ilhim  ,  si  aleam  (7) 
luserit.  Sed  hoc  utcunque  lunc  lccum  habere  potest ,  quo- 
ticns  ilJe  qui  su;idet  ,  aninium  (5)  jnjuriae  faciendae  Jia- 
bct.  Alquin  polest  malum  consilium  dare  ,  et  qui  doini- 
num  ignoret ,  et  ideo  incipit  servi  (9)  corrupti  aclio  ne- 
eessaria  esse. 

De  statua  defuncti  cwsa. 
2n.   liiEM  lib.   27.  ad  Ediclum. 

SI  stalua  patris  tui  in  monuraento  (10)  posita  saxis  cas- 
sa  cst  :  sepulchri  violati    agi    nou    posse ,    injuriarum 
posse  ,  Labeo  scribif. 

^n  hcBc  actio  sit  in  lonis  nostris. 
28.  Ulpiakus  lib.  34-  ad  Sabimim. 

INjuriarura  actio  in  l>onis  nostris  non   computatur  ,  an- 
tequam  (ii)  litem  contestemur. 

De  seno  rnanumisso  vel  alienato. 

29.   Paulus  lib.    lo.   ad  Sabinum. 

Cl  scrvura  cujus  nomine  injuriarura  actio  tibi  competit, 

^  rnanumiseris  aut  alienaveris  (12):  superest  libi  injuria- 

rum  aclio. 

(i)     Vide  /.    18.  supi'.  de  injus  vocand. 

(2)  /.    i3.  5.  uh.  supr.  h.   t. 

(3)  Non  adullerii.  /.  6.  siipr.  ad  leg.  Jul.  da  aJult. 

(4)  Imniatura  viigo  nondum  yiripotens.  /.  38.  j-  3.  infr.  de 
pan.  vpi  nZi  J'/3;,?  'iynj  irpi  ,2  jpiaKxtliKiiTis  XP^»''-  Harm.3.  ■Uep! 
fitoLi  votpS-fiii.  in  Jin. 

(5)  /.   27.  5.  4.  supr.  ad  1.  Aquil. 

(6)  Volenti  et  conscntienti  scrvo  facta  injuria  ad  dominum  ejus 
tamen  petfinct.  /.   1.5.  5.  supr.  h.  t. 

(7)  Si  alea ,  //«/.  vid.  tit.  de  aleutonb.  Alca  corrupti  servi 
specics. 

(8)  Animus  injuriam  distingnjt. 

(9)  Corrupti  scrvi  aclione  tcrelur,  qui  servo  alieno  maluni  dat 
consilfum. 

('o)  /.  I.  5.  ^.  supr.  h.  r.  adde  /.  37.  Infr.  h.  t.  l.  2.  Infr. 
de  sepulchro. 

(11)  Ergo  ad  liercdem  non  fransit ,  nisi  litc  contesfata.  vide  /.  i3. 
supr.  h.  t.  ut  et  qucrela  inoflJciosi.  vide  Cujac.  17.  obs.  17.  ul)i 
probat  qneiclam  inofljciosi  tc^tamcnti  imitari  actionem  injuriarura. 

(i2)  Facit  /.  II.  f.8.  supr.  quod  vi  aut  clatn.  l.  ult.  iuvr.  ar- 
lor.  furt..  cws.  ^  >       ^  ^ 

('3)  /.    I.   ^.  7.  supr.  h.  t. 

C'<l)  l-   I.  in  jfin.  supr.  h.  t.  l.  a.   C.  h.  t. 


1.   De  filio  injuriam  passo. 
3o.  Ulpiaaus  ]ib.   i^2.  ad  Sabinura. 

SErvo  autera  mauumisso(i3)  non  competere  aclionem  ob 
injuriam  ,  quam  in  sorvitufe   passus  est  ,  quis  dubitet  ? 
§.    I.   Si  fiiio  injuria  facta  sit ,  cum    utrique  (l4))   tani 
fiho  ,  quam  patri  ,  .idciuisita  actio  sit  ,    non    eadem  uli- 
que  facienda  sestitnalio  est  (i5)  : 

3i.  Paulus  lil).    10.  ad  Sabinum. 

CUm  possit  propter    filii    difinitalcm   (i6)    major  ipsi  , 
quam  patri  ,  iujuria  ficta  esse. 
De  Magistratu. 
32.   Ulpiajnus  fib.  42.   ad  Sabinum. 
l\jEc  Magislratibus  (17)  licet  aliquid  iniuriose  facere .  S'i 
1  ^    quid  igitur  per    injuriam     fecerit     Magislratus  ,     vel 
quasi  privatus  ,   vcl  fiducia  Magistratus  :     injuriarura    po- 
l:\si  conveniri.   sed  utrum  posito    Magistratu       an    vero  et 
quamdiu  est  in  Magistratu  ?  sed  verius  est  ,    si     is  Maei- 
stratus  (18)  est,  qui  sine^i^)  fraude  in  jus  vocari  non  po- 
tesl  ,  expectandum  esse  quod    Magistratu     abeat.     qiiod  et 
si  e\  minoribus  Magistratibus  (20)  erit  ,   id  est  (21)  ,  qui 
sine  imperio  aut  potestafe  sunt    Magistralus  :    el    in    ipso 
Magistratu  posse  eos  conveniri. 

33.  Paulus  lib.    10.   ad  Sabinum. 

QUod  Reipublicas  (22)  venerandae  causa  secundum  bo- 
nos  (23)  mores  lit  ,    etiamsi  ad  contumeliam  alicujus 
pertinet  ,  quia  tamen  non  ea    mente    Magistratus  fa- 
cit  ,   ut  injuriam  faciat  ,  sed  ad  vindictam  Majestatis  pu- 
blicje  respiciat:   actione  injuriariim  non  tenelur. 
De  pluribus  seri^is  injuriam  facientibus. 
34.   Gajus  ]ib.    i3.    ad  Eldictum   provinciale. 

SI  plures  servi  simul  aliquem  ceciderint  ,  aut  conviciuna 
alicui  fecerint  :  singulorum  (24)  proprium  est  malefi- 
ciura  ,  et  tanto  major  injuria  ,  quanto  a  pluribus  admis- 
sa  est  ;  imo  etiam  tot  injurias  sunt  ,  quot  et  personse  in- 
juriam  facientium. 

De  infamia  et  egestafe  ejus  ,  qui  injuriam  fecit. 
35.   Ulpianus  lib.   3.   de  Omnibus  tribuualibus. 

SI  quis  injuriam  alrocem  (25)    fecerit  ,    qui    (26)  con- 
temnere  injuriarum  judicium    possit    ob    infamiam    et 
suam  egestatem  (27)  ,    Praetor  acriter    exequi    hanc    rem 
debet  ,  et  eos  ,  qui  injuriam  fecerunt  ,  coercere. 
Sijiliusfnmilias  injuriam  fecerit. 
36.   JuLiANUS  lib.   45-  Digeslorum. 

SI  filii  nomine  cum  palre  injuriarum     agere    velim  ,  et 
is  procuratorem  del  :  non  (28)   intelligitur    filius    de- 

(i5)  Cur  ita?  coHige  ex  /.   3i.  infr.  h.t.  l.   17.  ^.  i^i.  supr.h.t. 

(16)  d.  5.   i3. 

(17)  Et  sic  restringe  /.i3.  f  6.'  supr.  h.  t.  judicem  exccdentcm 
fines  officii  ,  injuriarum  teneri  hinc  collig^e.  /.  i3.  infr.  de  pan. 
l.   2f).  §.   7.  supr.   ad  l.  Aquil. 

(i8)"ld  est,  non  ex  rainoribus  Magistratibus. 

(19)  Facit  /.   2.  supr.  de  in  jus  vocando. 

(20)  Pufa  municipalibus.  vide  /.  29.  5.   7.  supr.  ad  l  Aejuil. 

(21)  Magistratus  ininores  qui  sint  ,  observa. 

(22)  /.  i3.  §.  6.  /.  i5.  §.  39.  supr.  h.  t.  l.  un.  C.  de  famosis 
ItbelHs.  .    .   ,. 

(23)  Id  est ,  ob  publicam  sive  comraunem  disciplinam. 

(24)  /.  9.  supr.  de  jurisdicl.  Goth.  An  quilibet  in  sohdum  tf- 
Dcantur ,  vide /.  16.  §.  2.  supr.  quod  vi  aul  clam.  1.  ult.  C  ad  h 
Corn.  de  sicar.  l.  \\.  supr.  ad  l.  Aquil.  Cujac.  lib.8.  obs.  c.  ao. 
Holom.  illustr.  qucest.  33.  Ans. 

(^f))  De  qua  vidc  /.  7.  in  fin.  supr.  h.  t. 

(26)  Sensus  est :  qiii  contemnit  actionem  injunarum  ob  infamjam 
suam  ,  et  ideo  atrociorem  facit  ,  acrius  cocrcetur.  60.  Eclog.  21. 
cap.   i5. 

(27)  Egenus  faclle  pocnara  conteranit. 

(28)  /.  14.  supr.  qui  satisd.  l.  5.  in  fin.  supr.  qmb.  ex  eaus. 
in  possess. 


GiG 


D     I     G     E     S     T 


R 


:^r 


fendi  ,  nisi  judicatam  solvi  satisdetur.  et  ideo  actio  ad- 
vorsus  filiuni  ,  tanquam  a  patre  non  defendatar  ,  dau- 
da  erit. 

De  positis  in  momimenta.    i.  De  actione  cinli 

ex  Ltge   Cornelia. 

3;.   3IARC1AXLS  lib.    i^.  lustilutionum. 

COnslitutionibus  Principalibus  cavetur  ,    ea    q^u23    infa- 
niandi  alterius  causa  in   (i)    monumenta  (2)     publi- 
ca  posita  sunt  ,   lolli  de  medio. 

^.  1.  Etiam  ex  Lege  Cornelia  injurianim  actio  civili- 
tei*  (3)  moveri  poiest  ,  condemnatioue  ,  aeslijnalione  (4) 
judicis  facienda. 

De  imagine  Imperatoris. 
38.   Scj:voLA  lib.   4-  B.egidaram. 

SEnatusconsulto  cayetur  ,    ne  quis  imaginem  (5)  Impe- 
ratoris  in  invidiara  alterius  portet  :  el  gui    contra  fe- 
cerit  ,  in  vincula  publica  raittalur. 

Si  quis  vestem  sordidam^  rei  nomine  in  pullico 

habeat  ,  vel  capillum  suminitlat. 
39.  Yekclejus  lib.   2.  Publicomm  judiciorum. 

VEstera  (6)  sordidam  (7)  rei  nomme  in  publico  ha- 
bere  ,  capilJumve  (^tt)  summittere  nulli  licet  (9)  : 
tirsi  ita  conjunctus  est  adfinitate  ,  ut  iuvitus  in  reum  te- 
slimonium  dicere  cogi  nou  possit. 

De  decurionibiis. 
4o.  ]Macer  lib.   2.  Publicorum  judiciorum. 

DIvus  Sevenis  Diouvsio  Diogeni  ita  scripsit  (10):  Atro- 
cis  injurice  damnatus^  in  Ordine  Decurionum  esse 
non  potest  (n);  nec  prodesse  tU>i  delet  error  Froesidum^ 
ant  ejus  cnii  de  ie  aliquid  pronunciaiit  ,  aut  eoruin  qui 
contra  formani  Juris  niunsisse  te  in  ordine  decurionum  pu- 
taverunL. 

De  filio  injuriam  passo. 
4i.   DsERATics  lib.   5.  Membranarum. 

PAter  cujus  filio  facta  est   injuria  .  non  est    impedien- 
dus  qucminus  duobus  (12)  judiciis  ,  et  suam  iajuriani 
pcrsequaiur ,  et  filii. 

(i)     Id  est  ,  in  puWicis  commentariij  tcI  ceu?ibus. 
(>)     Adde  i.  27.  supr.  h.  t. 

(3)  /.   7.   5.   6.   et  l.   21.  siipr.  et  $.   10.   Inst.  h.  t. 

(4)  Vide  /.  21.  supr.  h.  t.  l.  38.  5.  7.  inO^.  de  pcen.  vide 
Briison.  4-  select.  12.  Goth.  De  aestimdtion';  injiir.  ■«'ide  not.  ad 
/.  i5.  5-  28.  snfjr.  h.  t.  Roland.  a  Vall.  ^»0/.  2.  consil.  78.  num. 
24.  Surd.  decis.  89.  num.  10.  Gomcz.  tom.  3.  cap,  6.  de  injur. 
n.  7.  Ans. 

(5)  Adde  /,  5.  i/j/r.  de  extrcioixl.  crimimh. 

(6)  /.  9.  /.   l5.  5.  27.   suyr.  et  l.   iiU.   C.   h.  t. 

(7)  Squalidam.  /.  i5.  $■  27.  supr.  h.  t.  candidam  quidcm  (  ii 
ciijm  color  cliam  vidgi  )  scd  obsoktaui  :  non  luuicu  pullatam  :  is 
cuim  erat  color  fiineLiis  tanfum.  vide  Sencc.  20.  epist.   ii5. 

(8)  De  capilli  submis-ione  vide  /.   i5.  5-  27.  supr.  h.  t. 
(y)     H:ec  enim  ad  infamiam  alterius  pertinent.  d.  J.  27. 

(10)  ^l.  rescripsit. 

(11)  Is  cnim  iiotatur  infamia.  /.  5.  f-  9-  supr.  h.  t. 

(12)  /.    I.  5-  3.  supr.  h.   t.  5-  2.  Inst.  h.  1. 1.  3o.  supr.  di  pact. 
(i3)  A  cujus  injiista  sententia  appcilafur. 

(i4)  Paul.  5.  sint.  4-  5-    '7'  ^'^^*^  ^-  ^-  '"^-  '^^  appell. 
(i5)  Quod  quid  sit ,  vide  /.  i5.  ^.  3.   ([■  4-  't^P^-  «•  '• 

(16)  Curiae.  Goth.  Injui!.^  damnatus  fit  iafjniis.  hic  et  l.  ^o. 
inpr.  h.  t.  vide  Kevard.  lih.  1.  c.  3.  Andr.  Gaii.  lib.  1.  obs.  65. 
'•.  7.  et  lib.  2.  observ.  122.  n.  1.  Wurms.  tit.  44-  ''t  injur.  cbs. 
5.  Ans. 

(17)  Vide  /.  8.  5-  5.  supr.  si  seiv.  vind. 

(18)  Pi-ena  injuriae  ,  60.  Syncps.  Basilic.  21.  cap.  60.  olim  ri- 
s-r.liquinquc  SEi-is  ,  20.  Gtll.  i.  seu  vigintiquinque  seslcrliorum. 
Paulus  ,  2.  Collat.  II.   Mos.iic.  ei  vero  qui  membri:»  rupiss«t .  \i. 


De  appellaioribus. 
42.  Paclus  lib.   5.   Seutentiarura. 

JUdici  (i3)  ab  (i4)  appellatoribus    convicium  (i5)    fie- 
ri  nou  oportet ,  alioquin  infamia  notantur. 
De  calumnia.. 
43.  Gajcs  lib.   3.   E.egularum. 

QUi  injuriarum  acticnera  per  calumniam  instituit  ,  es- 
tra  ordinem  damnamr :  id  est ,  exilium  ,  aut  reiec^a- 
lionem  ,  aut  Ordinis  (16)  amotionem  patialur. 

De  saperioribus  et  inferioribus  ccdibus. 
44^  Javolenus  lib.  9.  ex  Posterioribus  Labeonis. 

SI  inferiorum  dominus  aedium  ,    superioris    vicini    fumi- 
gandi  causa  fumum  (17)  faceret ;  aut    si    superior  vi- 
cinus  in  inferiores  aedes  quid  aut    projecerit    aut    iufude- 
rit  :  negat  Labeo  injuriarum  agi  posse  :  quod  falsum  pu- 
to  ,  si  tameii  injuriae  faciendse  causa  immittitur. 
De  poena  extraordinaria. 
45.   Hermogemasus  lib.    5.   Epitomarum. 

DE  injuria  nunc  (i8)  estrar  ordinem  (ig)  ex  causa  et 
persona  (20)  statui  solet.  Et  servi  quidem  flagel- 
Ls  (21)  caesi  dorainis  restituuntur  :  libero  vero  ,  umilio- 
ris  (22)  quidera  loci  fustibus  (28)  subjiciuntur  j  caeteri 
auteni  vel  exiiio  temporali  ,  vel  interdictione  ceriae  rei 
ccercentur. 

T  I  T.     XI. 

DE  (24)  EXTRAORDINARIIS  (2  5)  CRIMI- 

XIEUS. 

De  sollidtatoribus  alienarum  nuptiarum  ,    interpellatoribui 

matrimonianim.    i.   De  dii-ersis  injuriis.  1.  De 

his  ,  quct  impudiciiice  gralia  fiunt. 

1.  Paulus  lib.  4-  (26)  Sententiarum. 

SOIHcitatorts  (2-)  alienarum  nuptiarum  .  itemque  ma- 
trinioiiiorura  inlerpellatorcs  (20)  ,  etsi  effeclu  (aq)  sce- 
leris  potiri  non  possunl  ,  propt-r  voluQtatem  pernicios^ 
libidin:s  estra  (3o)  ordinem  puniunlur. 

§.  1.  Fit  iujuria  contra  bouos  mores  ,  veluti  si  (3i) 
quis  fimo  (32}  corrupto  aliquem  perfuderit ,    coeno  ,  luto 

lio  ,  5.  7.  Inst.  h.  t.  Poena  taUonis  haec  erat:  si  meffibram  rapil  , 
ni  cum  eo  pacit  ,  talio  esto.  Ita  est  Irgenl  irn  apud  Geli.  20.  oa^'. 
i5.  £t  Festiim  in  \>cce  Talioiii<.'ie  Talionis  psna  alibi  pleaiiu  dic.;iii. 

(19)  Paid.   5.   sentent.   4-  5-    '5. 

(20)  Recte  hoc  additum  est  ,  cum  in'ariarum  actia  r«rnm  nomi- 
nc  non  delur  :  ssd  dokris  persequendi  caua  ,  ut  clegaaUr  \  al»r.- 
tinianus  ait.  vide  Cujac.  hoc  tit. 

(ai)  /.   17.    (f.  4.  supr.  h.  t.  Pa-il.  5.  sent.  4.  $.  ult. 
(2'«)  H  imilicri'.  tui^:  Hal. 

(23)  Fuslibas  cadunlur  liberi  ,  /.  28.  ^.  1.  infr.  de  ptzrus.  r[dc 
quae  scripsi  ad  /.    12.  infr.  de  jure  fxsci. 

(24)  Hic  titulus  est  gtr.cralis.  Compiectilnr  enim  ea  crim.iia  . 
qase  nunqnam  ordinaria  fiKrunt  ,  et  qus  mista.  C<'j.   hic. 

(25)  Extracrdinaria  crimina  diflerunl  a  pipularibns  et  pr  vaiis 
vide  Cujac.  8.  obs.  3^.  In  his  rcs  agilur  citra  s-jic-meHi  oriineni 
jiirii:  ,  et  citra  morem  priscum  lcgum  ,  nec  obserratur  etiam  pce.ia 
lcgitima.  Cuiac.  hic 


(26)  Quinto.  Paul.  5.  sent.   4    5-   ^' 

(27)  d.  5.  5. 


(j8}  Inteq-e!L}tcr  esf  ,  qni  nnptias  alienjB  uxorii  app»tit  :  solli- 
citator ,  qui  pudiciliam  aliena  uxons  appella(  :  sutsesfor  auf<m 
cst  aduUcr. 

(29)  Eiiam  conalns  et  Tolu.itas  cocrcettur.  /.   i-   C    Theorf. 

(30)  Attcnlans  mitius  pnr.iliir  ,  qnam  qui  pertccit.  Iiic  enim  uon 
certa  lege  aul  poena  punitur.  sed  exUa  ordioem  judicaalu  atfcili  10, 
de  qiic  vidc  Tiraquell.  tractat.  de  pixn.  caus.  3g. 

(3i)   Paal    5.   sent.   4.  $.    i3. 

(3  2)  /.    27.  y.    18    supr.  ad  l.   Aiuil. 


LIBER    QUADRAG 

oblinucrit  (i)  ,  aquas  (2)  spurcaveril  ,  flslulas  ,  lacus  , 
quidve  aliud  ad  injuriani  publicam  contaminaverit  :  ia 
quos  graviier  animadveili  solet. 

§.  2.  Qui  (3)  puero  (4)  sluprum  ,  abducto  ab  eo 
vel  corrupto  comite  (5) ,  persuaserit  ,  aut  mulierem  puel- 
lamve  inlerpellaverit  ,  quidve  [6)  impudicitiae  gratia  fe- 
cerit ,  donum  (7)  pra;buerit  ,  pretiumve  ,  quo  is  persua- 
deat  ,  dederit  :  perfecto  (8)  flagitio  ,  punitur  (9)  capite  ; 
iraperfecto  ,  in  insulam  deportaiur.  corrupli  comites  sum- 
rao  (10)  supplicio  adficiunlur. 

Dc  coetihus  illicitis. 
1.  Ulpiakus  lib.  4-  Opinionum. 

SUb  pr3?textu  rcligionis  (11)  ,    vei    sub    specie  solvendi 
voti  ,  coetus  illicitos  nec  a  veteranis  tentare  oportet. 
De  stdlioiiatu.   De  erpilata  hereditate. 
3.   luEM  lib.   3.  de  Adulteriis. 

STe]lionatus(i2)  vel  expilatae  (i3)  liereditatis  judicia  ac- 
cusationem  quidem  habent :   sed  non  sunt  publica. 
De  partu  abaclo. 
4.   IMarcianus  lib.    I.   Regularura. 

DIvus  Severus  et  Antoninus  rescripserunt ,  eam  quae  da- 
ta  ri4)  opera  abegit  ,  a  Prseside  in  temporale  exi- 
lium  (i5)  dandam  :  indignum  enim  videri  potest  ,  impu- 
ne  eam  mariium  liberis  Iraudasse. 

De  eo  ,  cujus  insliiictii  servus  ad  stafuam  confugit. 
5.   llLriAWus  lib.   5.   de  Officio  Proconsulis. 

IN  eum  cijjus  instinctu    ad    (16)  inhmaudum     dorainujn 
servus  ad  (17)  slaluam  confugisse  compertus  erit,  prse- 


ESIMUSSEPTIMUS. 


.17 


ter  corrupti  servi  actionem  ,  quae  ex  Edicto  perpetuo  com- 
petit  ,  severe  animadvertitur. 

De  dardanariis.    \.  De  stateris  adullerinis.  1.  De 

falsis  niensuris. 

6.   Idem  lib.   8.  de  Officio  Proconsulis. 

JNnonani  adiemplare  (18)  et  vexare  (19)  vel  maxime 
j!j.  dardaiiarii  (20)  soleut  :  quorum  avariliae  (21)  ob- 
viam  itum  esl  tam  Mandatis  ,  quam  Constitutionibus.  Man- 
datis  denique  ita  cavetur  :  Prseterea  debebis  custodire  ,  ne 
dardanarii  (22)  uUius  mercis  sint  :  ne  aut  ab  his  qui 
coemptas  merces  supprimunt  (^3),  aut  a  locupletioribus  , 
qui  fructus  suos  sequis  pretiis  veudere  nollent ,  dum  mi- 
nus  uberes  proventus  exp^ctant  ,  [  ne  ]  annona  oneretur. 
Poena  autem  in  hos  varie  statuilur  :  nam  plerumque,  si 
negotiantes  sunt  ,  negotiatione  eis  tantum  inlerdicilur  (24), 
interdum  et  relegari  solent  ,  humiliores  ad  opus  publi- 
cum  dari. 

5.  1.  Onerant  annonam  etiam  staterae  (^5)  adulleri- 
nne  ,  de  quibus  D.  Trajanus  Edictum  proposuit  ,  quo 
Edicto  pocnam  Legis  Gorneliae  in  eos  statuit  ,  perinde  ao 
si  Lege  lestamentaria  ,  quod  testamentum  falsum  scripsis- 
set  ,   signasset  ,  recitasset  ,  daninatos,  esset. 

5-  2.  Sed  et  Divus  Hadrianus  eum  qui  falsas  (26)  mcn- 
suras  (27)  habuit  ,  in  insujam   relegavil. 

De  sacculariis  el  dircctt/riis. 

7.    Idem  hb.   9.   de  Officio  Proconsuhs. 

C^Accularii  (28)  qui  vetitas  (29)  in  sacculo   artes    exer- 

O     centes  ,    partem    subducunt  (3o)  ,    partem    subtra- 


(i)     Oblinierit. 

(2)  De  inquinaloribus  aquarum  vidc  l.  11.  supr.  quoch>i.  1.  11. 
C.  de  re  milit.  segetum  ,  /.  27.  ^.  a^-  vini  ,  5'  25.  supr.  ad  l. 
Aquil. 

(3)  Par.l.   5.  sent.  !\.   ?.   14. 

(4)  Piita  prretextalo.   ^.    i.   Instit.  de  injur. 

(5)  Vide  quse  de  comite  scripsi  ad  l.    1.   §.  2.   supr.  de    injiir. 

(6)  Quseri  hic  potcst  ,  utrum  proeripiens  osciilmn  virgini  invitee 
puniendus  sit  ultimo  supplicio?  Durnm  id  videlur.  Qisid  .  si  nuptae? 
Bossius  tit.  63.  n.  3.  refert  Trivultium  vices  gercntcm  Fiegis  Gat- 
liarum  sccuri  pcrcuti  jussisse  qucudaiu  ,  quod  osculum  Siisauu;e 
Trivultiae  nuptae  praeripuisset.  adde  quae  scripsi  ad  /.  i6.  C.  de 
doii.  anle  nupt. 

(7)  Domum.  i^uJg.  Paul.  5.  sent.  4-  $•  i4-  ^-  ^7-  in  fn.  supr. 
de  minor.  l.  8.  infr.  ad  leg.  Jul.  de  adult.  Goth.  Facit  can.  i5. 
dc  i>ceiiilent.  dist.    i.  Ans. 

(8)  Perfecta  atquc  ut  ita  loquamur  ,  consummata  delicta  gravius 
cocrcentur  ,  quam  impcrfecta  scu  attcntata  ,  ut  hic.  l.  si  quis  nli- 
quid.  38.  $.  t\.  infr.  dc  pa:nis.  l.  fugitivi.  2.  supr.  de  fugiliwis, 
Quod  ita  veruui  putant  ,  ut  ctiam  judex  mitiorem  ptenam  possit 
delictis  imperfcctis  indicerc  ,  quae  ut  perfccta  lex  piuiiri  jubct.  Sa- 
licetus  in  /.  is  qui  cum  telo.  7.  C.  ad  leg.  Corn.  de  sicar.  argum. 
L  autfacta.  iG.  5-  eventus,  8.  infr.  de  pa:nis.  l.  et  si  ses^erior.  3. 
C.  cx  quilus  causis  infam,  Idque  etiam  in  foro  conscienlife  serva- 
ri  notat  .  nimiriim  mliiorem  po^nani  pi-o  voto  non  reddito  impoai, 
quam  pro  facto.  ut  Glossa  nolat  in  can.  qui  videril.  '^■j,.  qiiast.S. 
Alexander  dc  Alca  in  summa  parte  1.  qucest.  iS3.  membro  2. 
Tliomas  2.  qucesi,  ^3.  Bonaventura  2.  sentent.  dist,  ^i.  Antoninus 
Fioient.   partc  summce.  tit.  g.  cap.   i.  5-   '• 

(ij)  Stupri  perfecti  pocna  ca])italis  ,  ut  hic,  Imo  non  ai  capita- 
Jis  ,  nara  liumilior  fustigatur  ,  et  in  exilium  mittitnr  :  honcstuspar- 
lis  bonorum  publicationc  ct  relcgatione  ad  cerlum  tcinpus  punitur, 
5.  4-  instit.  de  puhl.  jiid.  An  iiic  de  poena  e.ttraordinaria  agitur ; 
ibi  de  pceua  ex  JjCge  Julia  ?  vidc  Alciiit.  5.  pnradox.  20.  Ltraiii- 
igere.   18.   C.  da  ircins,  Mcnoch.  5.  de  arhilr.  28B. 

(10)  Id  est  ,  ullirao.  /.  25.  infr,  de  panis. 

(11)  Vidc  /.   I.  5-    r.  infr.   de  colleg. 

(12)  Vide  infr.  tit.  stelllonatus. 
(i3)  Vide  Infr.  tit.  exjiilatce  heredit. 

(i4)  Optra  parlum  abep,it.  vulgat.   Halocmd. 
(i5)  Dc  pceiw  abacti  partus,  viJe  /.8.  infr.  adleg.Corn.  de sicar. 
(16)  ^  ide  /.    I.  in  fin.  siipr,  de  servo  corrupt. 
Toni.in. 


(17)  /.  28.  §.  7.  Infr,  de  pa:nis,  L  unic.  C.  de  his  ,  qui  cul 
statuas,  adde  /.   2.  supr,  de  his  ,   qui  sunt  sui. 

(18)  Adtenlant  quoties  ^jjjIhu-i  ru»  y.y..ipco<  iva-KOXiUi,  Nazianz.  in 
oratione  ad  patrem.  7^5  Kxipi;  ^oti  KonxTrQ%y/uyi7(tjojrxt  t?;  (jistu^ 
XXI  yevpyia-i  t«s  <ivfA,jfjpa.^.  Idem  ISaziauz,.  ia  func.h,  o7'atione  Ba- 
silii  magni.  vide  Cujac.  10.  obsen^at.  19.  6.  Iltnaenop.  i5.  infiu. 
adde   1.  Leg,  FraiicLcarum. 

(19)  Hinc  Martialis,  9.  Epigramm.  60.  Hic  uhi  Roma  suas  au- 
rea  vexat  opcs,  luccndere  ,  Manil.  4  grandia  et  annonce  specu- 
lunlein  incendia.  et  candefocere  ,  Varro  apnd  Noniura  ,  cap.  i. 
num,  237.  vastare  ,  Lampridius,  llagellare  ,  Blartial.  premere  , 
Idcm,  vastat ,  ilagellat  ,  vexat  annonam  ,  qui  supprimit ,  qui  non 
vcndit  justo  prctio.  Salomon  :  0  irwfyjtiv  (rtTO»  c^/utOKOi^cipxiof. 
Gujac.    ibid. 

(20)  Glossis  vfrai$sKo<;-  Dardanarius  ,  Cociator  ,  Ariblator.  dixi 
ad  Festum  in  Arihlaior,  lisdem  Glossis  Dardanarins  ,  vxvryvuxtj?  , 
irxvrofjt.-ia.^cKi^  -,  criisxaV^jXo;  ,  T^Ary^aV^jX»?.  Gneci  quoque  Dar- 
danarios  iutrrprcl.inlur  ^»5  tU  iv^-uvlx  iirt^uKuivrXi-  Synops,  19. 
lit.    18.   ex  lib.   60.  tit.   22.  cap.  6. 

(21)  Adde  I.   Leg,  Francicarum   i33. 

(22)  /.  37.  infr.  de  pcenis,  seplasiarii  ,  pantomctaboli.  Pantopo- 
larura  inemiuit  Novella  Valeutiniani.  de  Pcuitopolis  ,  vide  Cujac.  10. 
ohs.    19.   de  Dardauariis  ,  vide  Turn.  9.  adi^ers.    17. 

(23)  /.   3.  in  fin,  infr.  stellion, 

(24)  Potcst  etlain  cis  imptrari  ,  ut  vendant  justo  prctio.  vid^; 
/.   8.  infr.  ad  municip. 

(25) 'Et  fal^a  ])oudcra.  /.  32.  in  fin,  infr,  ad  leg,  Corn.  de  fat- 
sis.  vido  qure  notavi  ad  /.   52.  §.   22.  supr.  de  furt. 

(■>6)  llKxgol  fjttrpx-  Synops,  ibid.  fjLirpoi,  kuKvBx-  Ilarm.   5. 

(27)  /.  pen-  Inlr.  ad  leg,  Corn,  dc  falsis.  L  3^.  infr.  dc  pan. 
vide  Pragmaticon  Juslinian,   ii. 

(28)  /.  1.5.  ult,  Infi;  de  effraclorih.  qui  et  saccllarii  ,  nt  sa- 
celhis  ffx7<kxvriO'J  GI\)ssis.  Marcolli.s  de  mcdicamcnlis  ;  in  sacello  li- 
neo  ad  frontcm  suspendcns.   vide  Cujac.    10.  ol)seivcit.  0.^. 

(29)  Inter  vctlt,as  artes  magica  nuincratur;  saccularii  igitursunt , 
<{\n  magicis  artibus  pecuniara  subducunt  ,  aut  ccrtc  parlem  sublra- 
bunt,  'olol^i  criKK'^v  «Xsw^cnf;-  Lchg.  foL  66.  similcs  sectoribua 
zouariib  ,  sive  iiiauticiilariis  :  Syncsius  in  epistohs  memmit  icujus- 
dam  ,  quem  et  ^»'^X:<it«  vocat  ,  qiii  miro  arlilicio  sacculuni  ,  m 
quo  erant  terei  nuimni  ,  pro  aureis  sunponebat.  de  quo  vidc  Cu- 
jac.    10.  o/;s.  27.  . 

(30)  Carminibus  ,  vcl  qua  alia  ralione  Ulicila. 


ChS  D    I    g    e    s    t 

hunt  (i)  ;  item  qui  derectarii  (2)  appellantur  ,  hoc 
est  ,  lii  qui  ia  aliena  cocuacula  se  dirigunt  furandi  ani- 
mo  :  plus  quam  fures  punieudi  sunt.  idcircoque  aut  ad 
lcjnpus  in  opus  danlur  publicum  ,  aut  fusLiLus  casligau- 
lur  ,  ei  dimittunlur  ,  aut  ad  tcrapus  relcganlur. 
De  iiislmmeniis  pvoditis. 

8.  Idem  eodera  libro. 

SUnt  praRterea  crimina  ,  quae  ad  execulionem  Prsesidis 
perliuent.  ulputa  si  quis  inslrumenta  sua  prodila  esse 
dicat  :  nam  liujus  rei  execulio  Praefeclo  (3)  Urbis  a  Di- 
vis  Fralribus  data  est. 

De  scopclisiiio. 

9.  Idem  eodcm  libro. 

SUnt  quaedam  qua?  more  Proviuciarum  (4)  coercilio- 
nem  solent  admiltere:  utpula  in  Provincia  Ai-abia  (5) 
cxofrihioi/,011  ,  id  est  ,  lapidum  posilioncin  ,  crimen  appel- 
Jant  ,  cujus  rei  admissum  tale  est  :  Plerique  inimicorum 
solent  pra^dium  inimici  axs^^g^/^gir  ,  id  est  ,  lapides  pone- 
re  indicio  fuluros  ,  quod  si  quis  eum  agruni  coluisset  , 
malo  letlio  ptriiurus  esset  insidiis  eorum  ,  qui  scopulos  po- 
suissent  :  quse  rcs  tantum  (6)  timorcm  habet  ,  ut  nemo 
ad  eum  agrum  acccdere  audeat  ,  crudelilalem  limens  eo- 
rum  ,  qui  scopelismoji  fecerunt  :  hauc  rem  PraKsides  exe- 
qui  solent  graviter  usque  ad  pocnam  capilis  ,  quia  et  ipsa 
res  mortcm  cojamiuatur. 

Si  yjggerdiis  Nili  itocituut  sit. 
I  o.  IniiM  eodcin  libro. 
IN  -'EG.ypto  qui  Chomala  (7)  rumpit  ,  vel  dissolvit  , 
JL  (  hi  sunt  aggeres  ,  qui  quidern  solent  aquam  Ailoti- 
cam  continere  )  aque  pleclilur  exlra  ordijiem  :  et  pro 
conditicne  sua  ,  et  pro  adjxiissi  mensura.  Quidam  opere 
publico  aut  mctallo  plectuntur.  et  jnetallo  quidem  secun- 
dum  suam  dignilatejn ,  si  c|uis  arboreni  sjcaminoncm  (8) 
exciderit :  nam  et  ha>c  res  vindicafur  extra  ordinem,  rion 
Jpvi  pccna  ,  idcirco,  quod  liae  arbores  colligunt  aggeres 
Nilolicos  ,  per  quos  increnienla  Kili  dispensautur  ,  et  co- 
crcenlur  ,  et  diminutiones  aeque  coercentur.  Chomata  eliaia 
tt  diacopi  qui  iu  aggeribus  fjunt  ,  plecti  effxciunt  eos  qui 
admiserint. 

De  circulatoribus  ,  qui  serpenlcs  circumferunt. 
/11.  Paulus  W).    I.   Scntenliai-um. 
TN   cinidatores  (9)    qui    serpentcs    circumferunt    et  pro- 
J.   ponunt  ,  si  cui  ob  eorum  melum  damnum  dalum  est  , 
pro  modo  admissi  actio  dabitur. 

(0     Manu  scil. 

(3)  /.  1.5.  uhim.  Infr.  dc  ejfractnrihw! .  directarii.  vulc^at.  Ha- 
loaucl.  et  apiul  Paul.  5.  sem.  4.  ^.  8.  iitcrquc  dicitur ,  sic.il  ct  di- 
rigcre  ct  dcngcrc.  Dircctarius,  i  5/5  ,«^5  «\A07p/=«J  mx^v  t«  KKi^y.i 
s'<rspXiMtvcf  o/;c'xj.  GIosscb.  vidc  Ciijac.  10.  obs.  27.  Gncci  cfi.un 
vertiiuf  directarios  fia-ir>,l,,ciZpxi.  ct  directarium  t'7^6t<r>,S^;^v.  vkk 
*-<"jac.   10.  obs.   34. 

(3)  /.  24.  i,fr.  ad  leg.   Corn.  de  fuhis. 

(4)  /.    16.  5.    4.   inCr.  de  pa^n. 
(>)     Non  fuit  Ara])ia  fclix  (  eam    cnim    Itomani    nunqriam    sunt 

ingressi  )  ,  sed  Peltea ,  cujus  Metropolis  fuit  Bostra.  dc  qua  Noi-ell. 
102.  cap.    2.  Am. 

(G)  Minaj  alroccs  faciimt  juslum  mclum.  /.  3.  supr.  quod  me- 
tu.tcausa.  i.  3.  supr.  rx  aiiih.  caus.  mujor.  1    ^^ .  C .  dc  transact. 

(7)  Commata  Holom.  in  vocc  commala:  chomata  iriioa-KVULti-nt*. 
^rria.  molcs.   Curt.  ^ 

(^)     %ram'non.  Hal.  Sycomorum.  vulgat. 

(9)     f^irruhiloris  v(-ib.  ul.itur  Ciocr.  ct  Senec.  lib.  de  bcnefciis. 


lo)  L.  Q.   (,'.    ,g    ]v'oi^    ralentinian.  detippiJchr.  Ncunll.  Li 


Glos. 

.( 
9'-  w.pi  7«(p4,>-.   60.   Edr:;.  fol.  5 16.  irip:  KKcrrw  a.y^Kni-:(M    -imu.- 
^i.p«Xw-  t».  Harm.  5.  addc  9.   C.   Theod.    17.  Panl.    i.   sent.    ult 
ct  5.  di-cr.  8.  rt  3    extr.    i>..  et  3.   Cl.    i3. 

(>i)  Dc  sepid(;hris  adde  qux  scripii  ad  %.  9.   Imdt,  de  rcr.  di- 


0     R    U     I>I 

T  I  T.    XII. 
'   DE  (10)  SEPULCHRO  (u)  VIOLATO. 

Infumis  actio  sepulchri  violati. 

Si.  UlpiajNus  lib.    1.   ad  Edictura  Pi-ajtoris. 
Epulchri  violali  aclio  infamiam  (12)   irrogat. 

De  sepulchro  diruto  ,  ile  stutua  ,  de  ossuaria. 

2.   Idem  lib.    18.  ad  Edictum  Praetoris. 

SI  sepulchrum  quis  diruit  (i3)  ,  cessat  (l^)  Aquilia  : 
quod  vi  taraen  (i5)  ,  aut  clam  ,  agendum  erit.  Et 
iia  de  statua  (16)  de  monumento  evulsa  (17)  Celsus  scri- 
i)it.  Idfin  qu;erit  ,  si  neqac  adplumbala  fuerit,  neque  ad- 
fixa  ,  au  pars  monumenli  eflecta  sit  ,  an  vero  maneat  in 
bonis  nostris  ?  Et  Cclsus  scribit  ,  sic  esse  monumenli ,  ut 
ossuariam  (18)  :  et  ideo  qujd  vi  aut  tlam  Intei-dicto  lo- 
cum  fore. 

Eilictiim  de  sepulchro  (^iolcfo  ,  nut  inhahilato  ,  vel  ince- 
dificcdo.  i.  De  dolo.  2.  De  scpulchri  appell.itiorie.  3.  De 
i'olunta'e  leslatoris.  4-  De  tran^lalione  cadacfri.s.  5.  Ae 
scpeliatur  in  cii>itate.  6.  De  hahituiione  vel  ccdificalionc. 
7.  De  spoliatorihus  cadaverum.  8.  Quid  veniat  in  con- 
dcmnationein.  9,  Si  ad  plurcs  jus  sepidchri  perlineat.  10. 
De  poenitcnlia  ejus  ,  qui  nohdt  agere.  11.  De  seivo.  12. 
JFIanc  acliunem  esse  populirem. 

3.   UlpiAnus  lil).   25.   ad  Edictum  Pra-foris. 

J3Rs;tor  ait  :  Cnju'^  (19)  dolo  malo  sepuLhrum  (20) 
violatuni  (21)  e,ic  dicetur  .,  in  euin  in  factuin  judi- 
cium  dubo  :  ut  ei  ad  (22)  queni  perlineat  ,  quanti  ob  caiii 
reni  cvquuin  (23)  videhilur  ,  condeinietur.  Si  nemo  erit 
ad  quem  pertineat  ,  sive  agere  nolet  :  quicunque  agere 
volet  ,  ci  cenluni  aureorum  actionem  dabo.  Si  plures  age- 
re  vohiv.  ,  cujus  juslissima  causa  esse  vidclntur ,  ei  agen- 
di  poleslauiu  faciani.  -\  Si  quis  in  sepuhhro  dolo  malo  Iiu- 
bitaverit  (24)  ,  ctdificiumve  aliud  quamque  (^5)  sepuhhri 
caiisa  fictum  sit  ,  huhuerit  :  in  eum  ,  .n  quis  co  nonune 
agere  valel  ,  ducentorum  aurcornm  Judiciwn  dal», 

§.  j .  Piima  verba  osiendutit ,  cum  demum  ex  lioc  ple- 
cti  qui  dolo  malo  violavit  :   si  igitur  dolus    absit  ,  ce&sa- 

vis.  et  FoiTand.  2.  exposit.  23. 

(2)  Inf?mcs  sunf  ,  qni  ••iepnlclirum  violant. 

(i3)  i.  4.  .':upr.  de  aqiia  et  aqias. 

('4)  Cur  ?  quia  dc  corpf-rc  in  corpus  damnum    datum    non    est. 

vidc  /.  5i.  supr.  ad  l.  Jqiiil.  ^.  ult.  Lnt.  ds  l.  Aquil. 

((.'))  /.    II.   5>    I-  siipr.  qiod  vi  aut  clain. 

(16)  Addc  /.  27.  supi.  de  injitr. 

(17)  Aviilsa.   ('.7/^.   //«/. 
(iS)  Ossaria.  Hal.  ossuarium  ,  eropii.   Sg    Synops.   1.    c.    4-    :>ic 

Casfcllano  in  provincia  vctcri  inscriptionc  ;  JuUa  Fasciuia  ossuarium 
viva  sibi  fccit.  vidc  Cujac.  10.  obs.  3;.  i  1  fu-  addc  /.  1.  infn. 
inf):   dc  cadaverib.  punitor. 

(19)  S-    ••   /"//••    h.   t. 

(20)  Scpiilcbri  nomiiic  qiid  inlelligcndum  ,  vidc  5-  "^-  iufr.h.t. 
violat  autcm  qui  cadavcra  Iransfcrl  sinc  pormis'«u  ,  5-  4-  4'"  *^-> 
spoliat  ,  5.  7.  qui  in  scpiilc'iris  babilat.  5.  (i.  Nou  violat  ,  (p.i  rc- 
«icit.  /.  7.  w/;-.  h.  t.  l.  4.   C.  h.  t. 

(21)  ^.   3." /;(/}•.  h.  t. 

(22)  <j.  9.  ci  seq.   infr.  h.  t.  l.   5.  /.   6    /.    10.   infr.   h.  t. 
(2  3)  \.  8.   inl:  /1.   t. 

(24^  §.   C).   ififr.  h.   t. 

(26)  giiamqiio  qiiod.  Ju?l.  Lips.  5.  Fpia.  l3.  id  o>l  .  fuiin 
qr.od.  vu!g. 


LIBER    QUADTxAG  E 

bil  (i)  ejustlem  personse.  Tgitiu'  doU  non  capaces  (111(2) 
[  admodum  ]  irnpuberes  (3)  ,  item  omnes  (4)  <iwi  tioa 
anirao  violandi  accedunt  )  excusati  sunt. 

§.  2.  Sepulchri  (5)  autem  appellatione  omnera  sepul- 
turse  locum  conlineri  existimanduni  est. 

§.  3.  Si  quis  in  hereditarium  sepulclirum  inferat,  quam- 
vis  lieres  ,  tamen  potest  sepLilchri  violati  leneri  ,  si  for- 
te  (6)  contra  (7)  voKmtatem  lesiatoris  inlulit  ;  licct 
enim  cavere  testalori ,  Ne  quis  eo  infcralur:  ut  rescripto 
Imperatoris  Antoniui  cavetur.  Servari  enim  voluntatem 
ejus  oportcre.  Ergo  et  si  cavit  ,  ut  wms  tantwn  hereduni 
inftrret  ,  servabilur  ,  ut  solus  inferat. 

%.  4-  Non  perpetuae  (8)  sepulturaj  tradila  corpora  pos- 
se  transferri  .,  Edicto  D.  Severi  continetur:  quo  mauda- 
tur  ,  iVe  corpora  detlnerentur  (9)  ,  aut  vexarentur  , 
aul  (10)  prohiberentur  per  territoria  oppidorum  tnmsferri. 
D.  autem  Marcus  rescripsit ,  Nullani  poenam  nieruisse  eos 
qui  corpus  in  itinere  defuncti  per  vicos  aut  oppiduni  irans- 
ve.rerunt:  quamvis  talia  fieri  sine  permissu  eorum  (n)  5 
quihus  permittendi  jus  est  ,  non  debeant. 

§.  5.  D.  Hadrianus  rescripto  poenam  statuit  ,  quadra- 
ginta  aureorum  in  eos  qui  in  civitate  (^1-2)  sepeliunt:  quam 
fisco  inferri  jussit,  et  in  Magistratus,  eadom  qui  passi  sunt: 
et  locum  publicari  jusslt,  el  corpus  transferri.  Quid  lamen, 
si  Le.v  municipalis  permittat  in  m'/V«/e  sepeliri?  post  rescri- 
pta  Principaiia  an  ab  hoc  discessum  sit ,  videbiraus  :  quia 
generalia  sunt  rescripta.  et  oportet  imperialia  (i3)  siatuta 
SQam  vim  obtinere  ,  et  in  omni  loco  vahre. 

§.  6.  Si  quis  in  sepulchro  habitasset  (i4)  ,  a^dificiumque 
habuisset  ,  ei  qui  velit  ,   agcndi  potestas  fit. 

§.  7.  Adversus  eos  qui  (i5)  cadavera  spoliant  ,  Pra-si- 
des  (16)  severius  (17)  intervenire  solent  :  maxime  si  mauu 
arraata  adgrediantur  ;   ut  si  armali  more  latronum  id  ege- 


S  IMUSSEPTIMUS.  Grg 

rini,  etiam  capite  plectantur  ,  ut  D.   Severus    rescripsii ; 
si  iine  armis  ,  usque  ad  poenam  metalli  procedunt. 

5.  8.  Qui  de  sepulchri  violati  actione  judicant,  a;siima- 
bunt  ,  quatenus  inlersit ,  scilicet  ex  injuria  qu«  facta  est: 
item  (i8)  ex  lucro  ejus  qui  violavit:  [  vel  ]  ex  damno  quod 
contigit  :  vel  ex  lemeritale  ejus  qui  fecit.  nunquam  tamen 
minoris  debent  condemnare  ,  quam  solent  extraneo  agente. 

5.  9.  Si  ad  plurcs  jussepulchri  pcriineat  ,  utrum  orani- 
bus  damus  actionem  :  au  ei  qui  occupavit  ?  Labeo  orani. 
bus  (,9)  dandam  dicit.  recte  ,  quia  in  id  quod  uniu«;cu- 
jusque  interest ,  agitur. 

§.  10.  Si  is  cujus  interest,  sepulchri  violati  a^ere  nol- 
let  :  potest  poemtentia  [  acia  ]  aniequam  (20)  lis  ab  alio 
coutestetur  ,  dicere  ,   velle  se  agere  :  et  audietur. 

§.  II.  Si  servus  (21)  in  sepulchro  habilat,  vel  sedifica- 
vit  :  noxalis  actio  cessat  ,  et  in  eum  Prictor  hanc  actio- 
nem  pollicetur.  Si  tamen  non  habitct ,  sed  domunculam 
ibi  habeat  servus  :  noxale  judicium  erit  dandum  ,  si  mo- 
do  habere  posse  videtur. 

5.    12.   Haec  actio  popularis  est. 

De  hostium  sepuhhris. 
4.    Patjlus  lib.   27.   ad  Edicium  Prsetoris. 

SEpulchra  hostium  (22)  religiosa  nobis  non  sunt.   ideo- 
que  lapides  inde  sublatos  ,  in  (juemlibet     usum     con- 
vertere  possumus  :  nec  sepulchri  vii-Iati  actio  competjt. 
Df  fundi  venditione. 
5.  PoMPoMUs  lib.   6.  ex  Plautio. 
"I  TTimur  eo  jure  ,  ut  dorainis  funJorum  ,  in  qnibus  se- 
\J    pulchra  lecerint  ,  eiiam  (^3)  pos!  (24)  venditos  fin- 
dos  adeundoruiT)  sepulchrcrum  sit  jus.  Legibus  namque  (25) 
prDediorum  venduudorum  cavetur  ,    Ut   (26)  ad  sepulchra 
quce  in  fundis  sunt  ,  inter  (27)  ejus  (28)  adiius  ,     anibi- 
ius  (29)  funeris  faciendi  (3o)  5//. 


(i)  Cesiabit  poena  ,  vulg.  cfssabit  ejusdcin  Edicti  poena  ,  ptrso- 
na  igitur  etc.  Cuj.  in  rccuat.  ad  8-  Papin.  Ccssabit  ia  ejiisdem 
persona  pceua  ,  personre  igitur.  ^ulg.  Jial.  Cuj.  6.  ohs.  -ri. 

(2)_,  Impuberes  adnioditni  non  sunt  doli  capaces.  v.  Cuj.  ibid. 
et  I.   2.   5-    '9'   Supr.   vi  bon.  rapt. 

(3)  Al.  quemadniodum  iinpuberes.  et  ita  vulg.  et  male.  v.  Cuj. 
6.  obs.  2^. 

C4)     Perfectae  etiam  aetatis. 

(5)  /.    2.  5.   5.  supr.  de  relig. 

(6)  Alias  eo  cessantc  potest.  /.  6.  supr.  de  relig. 

(7)  Testator  cavere  polest  ,  IVe  quis  in  scpulchrum  inferatur  , 
qiiod  ex  du;ibus  autiquis  inscripSionib;is  probat  Brissonii;.';,'J.5t7<;cM6. 

(8)  Quid  ,  si  peipetuse  sepulUirae  sunt  tradita  ?  poteruut  utiqus 
transferri  ,  certis  taraen  casibus  ,  puta  ob  iucursum  fluminis  ,  vel 
metum  ,  idque  noctu  ,  et  solennibus  redditis  sacrificiis.  Paul'.  1. 
sent.  21.  5.  1.  /.  I.  C  cfe  religios.  i.  5.  C.  Jheod.  de  sepulchris 
viotat.   Golb.  Vid.  Leonin.  emendat.  lib.   3.   cap.  lo.  num.  4.  Ans. 

(9)  /.   38.  supr.  de  religiosis. 

(10)  /.  S.l.ult.   infr.  h.t.  adde  i.^.in  fn.   C.  hoc  tit.  Noveil.^o, 

(11)  Id  e.^t  ,  Pontificum  ,  Principis.  /.   8.   supr.   de  religios. 

(12)  Hinc  illa  Lcx  12.  tabular.  apud  Ciceron.  2.  de  Ligihus  , 
Hominem  mnriuum  in  urbe  ne  sepdiio,  adde  paul.  i.  sentcnt.  11, 
§.   '1.  \d  pobiea  abrogatum.  Novell.  Leon.   53. 

(i3)  j41.   imperalia. 

(i4)  Hu)>i(;irc  in  scptilcbro  alicnjus  non  licet.  in  pr.  supr.  h.  t. 

(i5)  Spoliutores  cadaverum  puniendi  ,  /.5.  C.  h.  t.  ut  sunt  \i- 
tpelliones.  de  qisibus  v.  /.  3i.  surr.  de  cvict.  Hic  iociis  ostcndit 
veteres  in  laore  habuisse  posituin  c.idavora  vestita  scpelire  :  quotl 
ut  superstitiosum  repi-ehendit  iex  j^-  5-  ^-  '^upi^-  de  relig.  l.  uit. 
supr.  de  auro.  Lactant.  2.  de  origine  crroris  4.  Idcoque  facile  <-)c- 
cedo  Rebuffi  sentcntire  negantis  excculort  iu  tcsUinientarium  repeteie 
factas  expensas  iu  cocmendis  mortuo  vc^libus  ,  ut  illis  obvolulus 
sepeliretur  .•  idem  tamen  ca  superstitione  presbyteros  et  Epi.scopos 
solos  e.\f;ipit ,  quos  negat  sine  vestimciiliR  ?cpeliendos  cs.-iC  ,  quod  , 
irjquil  ille  ,  vestes  sacerdotalcs  virtutes  coruni  dcmonstrent.  Rebuli". 
iri  picEfation.  tract.  dr  sent.  provision.  n.  48.  49-  I'l"ti  interea  no- 
tauJuni  est  ,  pro  dignitale  defuncti  funiis  ficri  et  ungiunta  ct  odo- 


res  ad  cadaver  sepeliendum  ,  si  ita  feral  mus  regionis  ,  emi.  /.  3;.' 
Supr.   de  reiig.  i.   7.   ^-   ^'   supr.  de  in  rem  vciso. 

(j6)  PrTbidium  cst.   Lips.5.   epist.  qu.    18.    id  est ,  Proesidis  est. 

(17)  Manus  spoliantibus  praecidi ,  refert  Harmenop.  6.  tit.S.  ad- 
de  /.   4.  /.   5.   C.    Th.   eod. 

(18)  /.   unic.   C.  de  seiitentiis  ,  quce  pro  eo  quod  interest. 

(19)  /.  4-   C.  de  accus. 

(20)  Quid  ita?  dixi  ad  /.  45-  $■    i-  supr.  de  procur, 

(21)  /.   2.    C.  li.  t. 

(22)  /.  36.  Supr.  de  relig. 

(23)  Salvum  conductum  ,  seu  securitatem  adeundi  seu  veniendl 
habens  ,  idcjn  abeuudi  ct  revertendi  securitatem  habere  inteUigit.ir. 
Bart.  in  /.  i.  infr.  ad  i.  Juiiam  Majest.  Quid  ?  quoties  adire  et 
abire  licet ,  i!lo  casu  ?  si  \oyoi  «VuA(«5  ■,  «eu  sccuritas  ,  ad  cerlas 
vices  petita  simpUcitcr  et  indefinite  concessa,  talis  roncessio  existi- 
manda  est  ,  qualis  petitio  fuerit  ,  id  est  ,  spiciaiis  ,  argum.  §■ 
prcEtcrea.  5.  Ltstit.  de  iimtii.  slipulat.  si  indetinite  petita  ,  finite 
concessa  ,  concessa  spectanda  ,  /.  continuus.  iS^.  §.  cum  ita.  2. 
supr.  de  verb.  obligat.  si  indcfinife  petita  ac  concessa  ,  semel  taa. 
tum  concessa  dicctur  ,  /.  boves.  89.  §.  hoc  sc-rmone.  i.  Lfr.  dx^ 
verhor.  signific.  nisi  forte  quid  aliud  suadeat :  puta  vcl  causa  pu. 
blica  ,  vel  qiiid  aliud  simik. 

(24)  /.    10.  sapr.  de  relig. 

(25)  Legibus  prsediorum  vendendorum  solitum  crat  cavcri ,  Utad 
sepulchr-a  ,  quce  in  fundis  erant  ,  iter  eis  ,  aditns ,  ambilus  funei-is 

faciendi  causa  es.-set  ,  ut  luc.  Quo  Cicero  respcKit  OiyU.  pro  Ro- 
scio  Amerino:  Mors  florentiosimi  ait  hominis  Scxti  Roscu  cnido- 
li.ssima  ,  filii  autcm  cgestas  indigni-siraa  ,  cui  dc  tanto  p;»trimoniQ 
preedo  istc  ncfarius,  ne  iter  quidem   ad  sepulclirum  palrium  rcliquil. 

(26)  Iter  ad  scpulcbrum  stipubib.inliir.  /.  lo.Supr.  de  rcligios. 
l.   72.  supr.  dc  contr.  empt.  Cicer.  pr-o  Ro.cio  Amerino. 

Qi'])  Adde  /.   40.    ^.    I.  supj:  de  co.itr.  cmpt. 

(28)  Iter  cis  ,  vull^at.  iter  ei  ,  Halvand.  alii  legniit,  itcr  aditus. 
Cujac.  vero  i3.  ohs.  36.  lcgit ,  itcr  et  cjus  aditus.  Idcm  8.  quasi. 
Pa}  inian.  iter  ,  aditus. 

(29)  De  ambitu  monunicntoi  imi  \iil.  (\ijac.    i3.  obs.  36. 
(3ol   Faciendo.   Cujac.   in  rccilativrnb.   lih.  8.    Papiniani. 


DIGESTOKUM 


Cui  dntiir  aciio  ,  ne  scepius  agatur. 
6.   JuJLiAMJS  lib.    10.  Digestorum. 

SEpulchri  violali  actio  in  primis  datur  ei  ad  (i)  qrtera 
res  perlinet.  Quo  cessanle  (2),  si  alius  egerit ,  quam- 
vis  Reipublicae  causa  abfucrit  dominus  ,  noii  debebit 
ex  (3)  inlegro  adversus  eum  ,  qui  Jitis  aestimalionem  su- 
slulerit  ,  dari.  Nec  potest  videri  delerior  fieri  conditio 
ejus  qui  Ileipublicse  causa  abfuit ,  cum  hasc  actio  non  ad 
rem  faniiliarem  ejnsdem  ,  [  sed  ]  magis  (4)  ad  ultio- 
nem  (5)  pertineat. 

De  sepulchro  non  cleteriorancfo  ,  sed  reosdificando. 

7.  Marcianus  lib.    3.    Institutionum. 

^Epulchri  deteriorem  conditionem  fieri  prohibitum  est  : 

iJ   sed  corruplum    et    lapsum    mouumentum    corporibus 

non  contactis  (6)  licet  reficere. 

De  Lege  Julia  de  vi. 
8.  Macer  lib.   I,  Publicorum. 

SEpuIchri  violati  crimen  potest  dici  ad  Legcm  Juliam 
de  (n)  vi  publica  pertinere  ex  illa  parfe  ,  qua  de 
eo  cavetur  ,  qui  fecerit  quid  ,  quo  (8)  minus  cdiquis  fu- 
neretur  ,  sepeliaturve  :  quia  et  qui  sepulchrum  violat  , 
facit ,  quo  quis  minus  sepultus  sit. 


D 


De  actione  pccwiiaria. 
9.  Idem  lib.   2.   Publicorum  judiciorum. 
E  sepuichro  violato  actio  quoque    (9)  pecuniaria  (lo) 

datur. 


Q 


De  Jierede  necessario.  De  hono  et  ceqiio. 
10.  Papinianus  lib.  8.  Qujestionum. 
Usesilum  est  ,  an  ad  heredem  (11)  necessarium  ,  cum 
se  bonis  non  miscuisset  ,  actio  sepulchri  violati  per- 
tiueret  ?  Dixi  ,  recte  eum  ea  actione  experiri  ,  quae 
in  bonum  et  a^qiam  concepta  est.  Nec  tamen  ,  si  egerit , 
hereditarios  creditores  timebit  :  cum  etsi  per  hereditatem 
obligit  hKc  actio  ,  nihil  tamen  ex  defuncti  capiatur  vo- 
lunlale  ,  neque  id  capiatur  quod  in  rei  persecutione ,  sed 
in  sola  (12)  vindicta  sit  constitulum. 

De  poena  sepulchri  violati. 
II.   Paulus  lib.   5.   Sententiarum. 

REi  sepulchrorum  violatorura  ,  si  corpora  ipsa  extra- 
xerint  ,  vel  ossa  eruerint,  hurailiores  quidem  forlu- 
nse  ,  summo  supplicio  adficiuntur  (i3)  ,  honestiores  in 
insulam  deportantur  :  alias  autem  releganlui- ,  aut  in  me- 
tallum  daranantur. 

(i)    Z.  3.  in  pr.  siipr.  h.  t. 
(a)     Agerc  dici. 

(3)  Dc  eodcm  dclicto  ssepius  qn?eri  non  dcbet. 

(4)  /.   20.  infin.  supr.  de  adqiiir.   vel  omiu.   hercd. 

(5)  Id  cst  ,  vindicatioiiem  ct  poenam  dclinqueatium.  v.  et  /. 
10.  infr. 

(6)  /.  4.   C,  h.  t. 

(7)  Nov.  Leon.  9G. 

(8)  /.  6.  C.  h.  t.  /.  38.  supr.  de  rclig. 

(9)  Non  cst  igitur  criniinalis  tantum. 

(10)  /.   5.   snpr.  h.  t. 

(11)  /.  6.  supr.  h.  t. 

(12)  /.  (!.  in  fin.  Supr.  h.  t.  l.  0.0.  in  fm.  supr.  de  adquir. 
i^el  omitt.  hered. 

(i3)  Aliam  poenam  v.  in  /.  tdlim.  in  fn, 

('/1)  n  p/  lix<rit<r^Z>  ■>  J«  concussionibus.  60.  Eelog.  o.^.  Con- 
cusslo  cst  lcrior  iiijcctus  pccunise  vcl  rci  altcrius  cxtorquendae  cau- 
su.  Ciijac.   hic. 

(i5)  V.  Noi'.  24.  c.  2.  Golh  .  Adde  /.  8.  supr.   de  cahiinniat. 


T  I  T.     XIII. 

DE  CONCUSSIONE  (14). 

De  ahlato  restiiuendo ,  et  delicto  codrcendo. 

I.  Ulpiawus  lib.  5.  Opinionum. 

SI  siraulato  Praesidis  jussu  concussio  intervenit ,  ablalum 
ejusraodi  tenore  restitui  Prseses   Provinciae    jubel  ,    et 
delictum  coercet  (i5). 

y^n  sit  judicium  puhlicum. 
2.   Mackr  lib.    I.   Publicorum  judiciorum. 

COncussionis  judicium  publicum  non  est  :  sed  si  ideo 
pecuniam  quis  accepit  ,  quod  crimen  minatus  sit  , 
potest  judicium  publicum  esse  ex  Senatusconsullis  ,  qui- 
bus  poena  Legis  Corneliae  leneri  jubentur  ,  qui  in  accu- 
sationem  innocentium  coierint  ,  quive  ob  acfusandum  , 
denunciandum  (16),  vel  non  denunciandum  testimonium, 
pecuuiam  acccperinl. 

T  I  T.    XIV. 

DE  ABIGEIS  (17). 

De  poena  nhigeafus.   1.    Qui  dicuntur  ahigei.   2.  De 

minorihus  vcl  niajorihus  animcililms.  3.  De  pcena. 

4.  Si  quis  pecora.)  de  quorum  proprietale 

faciebat  conlroversiam  ,  ahegerit. 

1.  Ulpiakus  lib.  8.  De  Ofllcio  Proconsulis. 

DE  abigeis  puniendis  ita  Divus  (18)  Hadrianus  Con- 
silio  (19)  Bcticx  (20)  rescripsit  ,  Abigei  cuni  duris- 
sime  puniunlur  .)  ad  gladium  (21)  damnari  solent :  pu- 
niuntur  autem  durissime  non  ubique  ,  sed  ubi  frequentius 
est  id  genus  makficii  :  alioquiu  [  et  ]  in  opus  ,  et  non- 
nunquam  teraporarium  (22)  dantur. 

5.  1.  Ahigei  autem  proprie  (23)  [  hi  ]  habentur  ,  qui 
pecora  ex  pascuis  ,  vel  cx  arraentis  sublrahunt ,  et  quod- 
amraodo  depra?dautur  ,  et  abigcndi  studium  quasi  ar- 
tem  (24)  exercent  ,  equos  de  gr^egibus  ,  vel  boves  de  ar- 
mentis  abducentes.  Cfctcrura  si  quis  bovem  aberrantem  , 
vel  equos  in  soliludine  rclictos  abduxerit  ,  nou  cst  »bi- 
geus ,  sed  fur  polius. 

§.  2.  Sed  et  qni    porcam  ,    vel    capram  ,    vel    vervi- 

Convcnit  cum  Jure  Canouiro.  c.  militare.  23.  qu.   1.   Ans. 

(16)  /.  I.  S-  2.  infr.  ad  lcg.  Cornel.  dc  fds.  /.17.  infn.C. 
de  tcstib.  Golh.  Ha:c  Lcx  canonizata  rst.  c.  laS.caiwai.  qu-  i-  Aus. 

(»7)  L.  9.  C.  3t.  lit.  i5.  coUal.  Leg.  31osau:.  xai  arfKxjw- 
60.  Ecl.  ih.  6.  H.irm.  5.  Exnd.  22.  dc  abaclorib.  Paul.  5.  seru. 
18.  Abactoris  vocc  utitnr  Firmian.  lib.  6.  vid.  Ciijic.  hic. 

(18)  Faul.    II.  collut.  l.  Mosaic. 

(_i9  Qnod  Grtpci  (rviilpio*- 

(20)  Et  recte  Rcticre.  vidc  Vcticcc.  Eraiit  cnim  Hispani\o!im 
maximi  abicjci  ,  adco  ut  Pocta  Halortim  nomino  intcUiiiat  ahigcos.. 

(3i)  Ad  gladium  vcl  nictallum  ,  Paid.  n-  Collat.  l.  Mosaicar. 
Gladins  hic  signifirat  ludi  damnalioncm  ,  Ulpiau.  d.  t.  n.  hi(hnu 
gladiatorium.  v.  Ciijac.    i3    obs.    10. 

(22)  Pnta  unins  anni.  Paul.  ibid.  et  5.  scnt.   18.  5.   i.  m  fin. 

(23)  Ahiijci  qui  pecora  saipins  ct  assidiie  fnrantur.  /.  3.  ^\  a- 
infr.  Ulp.  ibid.  Go.  Eclog.  a5.  c.  i.  No\'.  22.  c.  i5.  m  pr  l- 
17.   ^.   7.   infr.  de  panis. 

(24)  Qui  enfont  cominc  mcsticr  clprofession.y.  Cujac.  lo.  obs.  2.». 


L  I B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S  m  U  S  S  E  P  T  I  MU  S, 


62  i 


cem  (1)  abduxit  ,     non  tam  graviler  ,    quam  qui  majora 
aninialia  abigunt ,   plecti  dtbent. 

5.  3.  Qunnquam  aulem  Hadrianus  metalli  poenam  , 
item  operis,  vel  etiam  gladii  prsesliluerit ,  attamen  qui 
honestiore  loco  nali  suut  ,  non  debent  ad  hanc  poenam 
pertinere  ,  seJ  aut  relegandi  erunt ,  aut  movendi  ordi- 
ni  (2)  .  Sane  qui  cum  gladio  (3)  abigunt  ,  non  inique 
bestiis  (4)  objiciunlur. 

§.  4.  Qui  pecQia  ,  de  quorum  proprietate  faciebat  con- 
trovcrsiam  ,  abegit  ,  ul  Salnruinus  quidem  scribit,  ad  exa- 
minationem  civilem  (5)  remittendus  est  :  sed  hoc  ita  de- 
mum  probandum  est  ,  si  non  color  (6)  abigeatus  quaesi- 
tus  est  ,  sed  vere  putavit  sua  juslis  rationibus  [  duclus  ]. 
y^n  sit  puhlicuni  judicium  de  poena. 
1.   Macer  lib.    I.   l'ublicorum  judiciprura. 

AEigeatus  crimen  publici  (7)  judicii  (8)  non  est  : 
quia  furtum  magis  est.  sed  quia  plerumque  abigei 
et  ferrc*  (g)  ulunlur  ,  si  deprehendantur  ,  ideo  graviler 
puniri  eorum  admissum  solet. 

Dijflrentia  furis  et  ahigei.   i.  De  loco  unde  abactum 

est.   2.  De  his  qui  ahegerunt.  3.  De  receptorihus 

ahigeoruin. 

3.  Callistratus  lib.  6.  de  Cognitionibus. 

OVes  pro  (10)  numero  abaciorum  (^ii)  aut  furem  aut 
abigeum  faciunt.  quidam  decem  oves  gregem  esse  pu- 
taverunt  ,  porcos  etiam  quinque  ,  vel  quauior  abactos  : 
equum  ,  bovem  vel  uuuin  abigeatus  crimen  facere. 

§.  I.  Eum  quoque  plcnius  (12)  coerccndum  ,  qui  a 
stabulo  abegit  domitum  pecus  ,  non  a  sylva  nec  grege. 

§.  1.  Qui  saepius  (i3)  abegerunt  ,  licet  seniper  unum 
vel  allerum  pecus  subripuerint,   tamen  abigei  sunt. 

§.  3.  Rcceptores  (i4)  abigeorum  qua  poena  plecti  de- 
beant  ,  epistola  D.  Trahiani  (i5)  ita  cavetur  ,  ut  extra 
ierram  Italiam  decem  (i6)  annis  relegarenlur. 

T  I  T.     XV. 

DE  PR^VARICATIONE  (17). 

Definitio  et  etymohgia  prcevaricatoris. 

I.  Ulpianus  lib.  6.   ad  Edictum  Praetoris. 

PjR.a3v:.ricator  est  (18)    quasi    varicator  ,  qui    diversam 
partem  adjuvat  piodita  causa  sua.  Quod  nomea  La- 

(1)  Vervecem.  vulg.  et  Hal 

(2)  Ordine.  vulg.  Hal. 

(3)  Yis  ut  pUirimum  cst  in  abigealu  ,  seu  abigealui  cohaeret. 
/.  2.  infr.  h.  t. 

(4)  TJIp.  lib.  8.  de  cf.  Pc.  d.  tit.  11.  in  fin.  Aliam  poenam 
vide  apud  Harm.  5.  tit.  5. 

(.'))     Ad  fcrriira,  Paul.  5.  sent.   18.  5.  ullim. 

(6)  Color  ,  est  praetextus,  colorata  ratio  j  formula  loquendi  quse 
extat  /.  7.  supr.  ad  SC.  Maccdon. 

(7)  Id  est ,  pccnale  non  est.  dixi  ex  eodem  liLro  Macri  in  l.  2. 
mpr.  de  concuss. 

(8)  Huc  facil  /.  unic.   C.  h.  t. 

(9)  Vel  gladio.  ut  /.   i.  5.   3.   infn.  supr.  h.  t. 

(10)  60.  Eclog.  35.  c.  3.  adde  Paul.  5.  sent.  18.  §.  i.  ctl.  16. 
5.   7.   in/r.  de  pcenis. 

(11)  Forte  legcndum  abactarum. 

(12)  Levius  ;  Alii  Icnius.  Cujac.  hic.  irpxoVfpau  Graeci  ,  apud  Cu- 
jac.  6.  0/15.  8.  id  est  ,  milius  :  a-if.olpoitaop  ,  60.  Eclog.  i5.  c.  3. 
id  est,  acr/us:  qiiae  Icctioncs  plane  contrariffi  sunt.  Ratio  qua  uti- 
tur  Cujacius  summopcre  plaret^  sunt  cnim  lcvius  pimiendi ,  quibus 
non  ila  pntct  furandi  copia  ;  contrario  durius  puniendi ,  quibus  ma- 
jor  palct.  Justinus  dc  Scylhis  loqucn.s  :  Nullum  scelus  apud  C03 
furlo  gravius  esl  :  quippc  sine  lccto  ,  niunimciitisquc  pccoru  et  ai- 
inenla  bi.benlibus.  viU.  Cujac.  hoc  lit.  huc  addc  Clar.  5.  seni.   $. 


beo  a  varia  (19)  certatione  iractum  ail.   Nam  qui  prreva- 
ricalur  ,  ex  utraque  parte  constitit  ,  quiuimo  ex  altera. 

§.  I.  Is  autem  praevaricator  proprie  dicitur  ,  qui  pu- 
blico  judicio  accusaverit  :  Ca^terum  Advocatus  (20)  nou 
proprie  pra^varicalor  dicilur.  Quid  ergo  de  eo  fiet  ,  sive 
privato  judicio  sive  publico  praevaricatus  sit  ,  hoc  est  , 
[prodiderit  causam  ?  ]  hic  extra  (2i)ordinem  solet  puniri. 
De  poeau  extraordinaria. 
2.   Ulpianus  lib.   9.  de  Ollicio  Proconsulis. 

SCiendum  ,  quod    bodie   iis  [  qui  ]    prsevaritali    sunt  , 
poena  injungilur  extraordinaria  (22). 
An  sit  puhlicum  judiciwn. 

3.  Macer  lib.    1.   Publicorum  judiciorum. 

I}Ra3varicatoris  judicium  aliud  publicum  ,    aliud  mori- 
bus  inductum  est. 

§.  1 .  Kam  si  reus  accusalori  pu  blico  judicio  ideo  prsescri- 
bat  ,  quod  dicat  se  eodeni  crimine  ah  alio  accusatum  ,  et 
ahsolutum  ,  cavetur  Lege  (23)  Julia  publicorum  ,  ut  nou 
prius  accusetur  ,  quam  (24)  de  prioris  accusatoris  pi-cXVa- 
ricatione  conslilerit,  et  pronunciatum  fuerit.  hujus  ergo 
pra?varicationis  pronunciatio  publici  judicii  intelligitur. 

5.2.  Quod  si  Advocato  (i5)  pra^varicationis  crimen  in- 
tendatur  ,  publicum  judicium  non  est  :  nec  inlerest  ,  pu- 
blico  an  privato  judicio  praevaricatus  dicatur. 

§.  3.  Si  ideo  quis  accusetur  ,  quod  dicatur  crimen  ju- 
dicii  publici  desliluisse  :  judicium  publicum  nou  est  : 
quia  (26)  neque  Lege  aliqua  de  hac  re  cautum  est  ,  ne- 
que  per  Senatusconsultum  ,  quo  posna  quinque  auri  li- 
brarum  iu  desisieutem  statuitur  ,  publica  accusalio  indu- 
cta  est. 

De  infamia. 

4.  Idem  iib.   2.   Publicorum  judiciorum. 

SI  is  ,  de  cujus  calumnia  agi    prohibetur  ,  praevaricalcr 
in  causa  judicii  publici  pronunciatus  sit,  infamis^^^) 
erit. 

De  Jure  accusandi. 

5.  Venuleius  Saturniinus  lib.  2. 

Publicorum  judiciorum. 

ACcusator  in  praevaricatione  conviclus  ,    postea  ex  Le- 
ge  non  accusat  (28). 

De  poena. 
6.   Paulus  lib.  sing.  de  Judiciis  publicis, 

AB  Imperatore  nostro  et  patre  ejus  rescriptum  est  ,  ut 
in  criminibus  ,  qu£e  extra  ordinem  objiciunlur  ,  pra?- 

ult.  qu.  60.  vers.  i3.  Goth.  Adde  Leonin.  emctidat.  Ub.  3.  c.  ti. 
n.  8.   Ans. 

(i3)  Huc  facit  Harm.  60.  cap.  5. 

(i4)  /.    I.  infr.  de  recept. 

(i3)  Trajani.  vulg.  Haloand. 

(16)  Eclog.   16.  c.    I. 

(17)  De  preevaricatoribus.  i>ulg.  rtipt  Cvo^p^opcif  d>Ti^i»-a*'  ete. 
Eclog.  26. 

(18)  /.  4.  5.  4.  supr.  de  his  ^  qui  not.  l.  i.  $.  i.  S-^-  Infr.  ad 
SC.   lurp.  I.  212.  Infr.  de  verb.  sign.  v.  Cujac.  9.  obs.  40,. 

(19)  A  varicatione.  Hotomann.   in  voce  ,  prsevaricator. 

(20)  Adde  /.  3.  §.  2.  infr.  h.t. 

(21)  Id  e.st ,  graviter. 

(22)  /.  6.  infr.  h.  t. 

(23)  De  hac  lege  dixi  ad  /.4.  supr.  de  testib. _ 

(24)  Hoc  in  sccunda  ficbat  accusatione.  In  priore  vcro  reus  antc 
peragcbatur  ,  postca  dc  praevaricatione  qucerebatur.  Plin.  3.  rpisf. 
ad  Minutium.  quia  optimc  ex  ipsa  accusationc  fidcs  accusatoris 
aestimatur.  v.  Brissou.   4-  sclccl.   7. 

(2,5)  /.    T.  in  fin.  siipr.  h.   t.  l.  ult.   supr.  de  postulando. 
(26)  Dciictum  oinne  privatum  essc  ,  hiuc    coUigitur  ,    nisi    L<» 
cxprimat ,  quod  sit  pul)licum. 

{;>'])  ].   1.  supr.   dc  hi^  .,  qui  notantur. 
(28)  Vidc  /.   2.  infr.  ad  SC.  Turp. 


C>22 


D     I     G     E     S     T     0     R     U 


vavicatores  eadctn  (i)  poena  aclficiantur  ,  qua  tenerentur, 
bi  ipsi  in  Legem  commisissent  qua  reus  per  praevaricalio- 
iiem  absolutus  est. 

De  eo  ,  qui  dclatorem  corrupit. 
•j.  Ulpiaivus  lib.   4-  de  Censibus. 

1N  omnibus  causis    ,     praeterquam  iu  sajiguine  (2)  ,  qui 
delatoreai  corrupit    (3)   ,    ex    Senaluscousulto    pro  Yi" 
cto  fi)  liabetur. 

T  I  T.   xvr. 

DE  RECEPTATORIBUS  (5). 

De  crimine  et  de  pce?ia. 
1.  Marcianus  lib.   2.   Publicorum  judiciorum. 

PEssimum  genus  est  receptatorura  ,  sine  quibus  nemo 
latere  diu  potest  (6).  Et  praecipitur  ,  ut  perinde  (7) 
puniantur  ,  attjue  latrones.  In  pari  (8)  causa  hal)endi 
sunt  ,  quia  (9)  cum  apprehendere  latrones  possent  ,  pe- 
eunia  (10)  accepta  ,  vel  subreptorum  parle  ,  demise- 
junt  (11). 

De  his ,  qid  ajfines  et  cognalos  recipiunt. 
2.  Paulus  lib.  sing.  de  poenis  Paganorum. 

EOs  ,  apud  quos  adftnis  (12),  vel  cognatus  (i3)  la- 
tro  conservalus  est  (i4)  ?  neque  absolvendos  ('5), 
neque  severe  admodum  puniendos  :  notj  enim  par  eit  co- 
rum  delictiim  ,  et  eorum  qui  nihil  ad  ie  pertinentcs  la- 
Irones  recipiunt. 

(i)     De  talione  dicam  ad  Nonell.  Leon.  60. 

(3)  V.  /.  I.  infr-  de  b»nis  eor.  qai  ante  sent.  l.  18.  C.  de 
pransact. 

(3)  /,  29.  infr.  de  jure  fisci. 

(4)  Pi-o  convicto  5  V.  Cajac.  6.  obs.   11.  pauJo  post  princ. 

(5)  De  icccptoribus  ,  H.d.  ct  ita  vocaiitur  a  Paulo  rcceptorcs  , 
Paul.  5.  scnt.  3.  §.  4-  «^  l-  '^.  snp7\  de  o/f.  Prces.  irspi  uVocwral», 
S4  7av  lvo^:%oni  un  X))'«5-  60.  Ecl  27.  ei  apud  Harmeii.G.  tit.  i3. 
iript  ^uv  ufQ^o-jpiui  uToi>|oiU{.;6)i»  J«\i(;.  ct  9.  C.  Theod.  29.  et  C. 
y.  tit.   39.   dc  lus  qui  lairones. 

(G)  /.  3  3.  in  pr.  suj>r.  de  off.  Prces.  Hinc  illud  Pauli /^1^.  Su- 
Watis  suscep'oribus  cupido  grassantium  conquiescit. 

(7)  Poeuam  reccp.taioris  ,  furis  et  latrouum  observa. 

(8)  Id  csl  ,  par  supplicium  sustincnt.  An  lioc  in  omni  reccpta- 
tore  obtinet?  Ha«  iege  de  itceptaloribiis  furum  ct  luUonnm  lan- 
tum  agi  puta!.  Hippolytus  Marbilius  ,  cons.  63.  n.  uG.  v.  /.  i.  C. 
de  his  ,  qui  latroncs  occulcant.  at  non  de  receptatoriljus  rcriun 
furtivarum  ,  uegans  coustituta  in  receptatore  furum  et  latronum  ad 
receptatorem  rerum  furtivarum  recte  eiteiKli.  adde  qua;  scripsi  ad 
/.    14.    C.  de  furtis. 

(9)  Qui  cum.  vulg.   Hal. 

(10)  I.  I.  C.  h.  t.  Eclog.  60.  tit.Z'].  c.  1.  Paul.  .').  sent.  3. 
5.  4-  ^-  '•  ^-  Thcodos.  de  his  ,  qui'liUrnnes.  Hiuc  plato  u  jVy 
Tf5  K\ifxy^l-o)>  VTrelcyjtrvt  ,  j))J  avtii»  vTr-X,ira  Ju")''  7cj  KKf^i^xvT- 
Et  Phocyl!d'S  ,  ei(i(D67fpoi  KKZvci  7  »^  0  ct^u/u.Tycg  ,  K,  i  xAjvpx?-  Kt 
Fabius  Quint.  Declam.  220.  Proximos  eos  esse  e.\it.tiU!0  traiufugis  , 
a  quibiis  iransfugae  recipiuntur  :  hoc  enim  natura  idem  est  faccre 
i;i.  probarc. 

(11)  Dimiscrunt.  i^ulg.  Haloand. 

(12)  Adfinitafis  ralionc  pteua  minultur,  m  hic.  \n  receptore  ad- 
t;iis  vel  cognati  sic  pcena  minuitur  ,  si  palcr  fiiium  ,  tcI  e  contra 
arcuset,  Ycl  ollerat  punicndum  :  dc  quo  v.  Tiraq.  tract.  de  panis. 
cMsa  j8.    19.  20. 

(i3)  Cognationis  causa  minuitur  pcena. 

(i/j)  Pcrson.-i»  scii.  rion  ddicti  approbandi  causa  ;  tunc  enim  oeqna- 
liter  puniuutur.  la  criminc  haercseos  id  sinpularc  ist  ,  ut  qni  afii- 
ijcra  rccepcrit ,  viiae  tantum  ei  coiiservaiidse  caiisa ,  non  conscaticns 
iu  ejus  hrcn^in,  anatheraa<e  jicrccllatur.  c.  sicut.  pxtr.  de  hareiicis. 

(i5)  Liccl  afiinitalis  vcl  consanguinitatis  afieclio  revelct  rccopto- 
pciu  :  non  tanitu  a  tota  ppcna  i'c\clal:  Punitur  ^tVuj  iris  1  id  tst  , 
tnedio  quodam  rnodp.  60.  Eclog.  c.    i. 

(i'>)  Balruarii  fures  ,  lavjntiura  pra^doncs  a  TcrtuUiano  in  Apo- 
/oi^etico  voc.-^nlnr  :  fures  suiit  halaearum.  Idcin  in  lih.  de  I  uga  ■• 
J  tires  vcl  lapUiies  halncaium.  Paul.  T».  s.etit.  3.  5-  •'>•  nbi  videCu- 
jvc.  Adveisus  iiiies  hilnc^iio»  «sus  erU  cap>:nioriiui.    /.    3.    in  fn. 


M 
T  I  T.     XVII. 

DE  FURIBUS  EAL.NEARIIS  (16). 

De  furibus  nocturnis  rel  balneciriis  et  effrcictoribus . 

1.   Ulpianus  lib.   8.   de  Oiiicio  ProconsuHs. 

FUres  nocturni  (17)  extra  ordinem  audiendi  sunt  ,  et 
causa  coguita  punieudi  :  duramodo  sciamus  ,  in  poe- 
na  eoriun  operis  publici  temporarii  modum  non  egredien- 
dura.  Idein  et  in  balneariis  luribus.  Sed  si  telo  se  fu- 
res  defendunt ,  vel  effractores  ,  vel  caeteri  his  sirailes  ,  nec 
cuiquani  (18)  percusserunt  ,  metalli  poena  ,  vel  honeslio- 
res  relegationis  adficiendi  erunt. 

De  furibus  interdiariis. 
2.  Marciap^us  lib.    2.   Judiciorum  Publicorum. 

SEd  si  inlerdiu  (19)  furtum  fecerunl  ,  ad    jus  (20)   or- 
dinarium  remittendi  suut. 

De  nulite. 
3.  Paultjs  lib.  sing.   de  poenis  Militura. 

Mlles ,  qui  in  furto  balneario  adprehensus    est  ,*  igno- 
minia  mitti  (21)  debct. 

T  I  T.     XVIII. 
DE  EFFRAGTORIBUS  (22)  ET  EXPI- 

I-AXORIBUS    (23). 

De  effractoribus.    1.   De  expilaloribus.   2.   De 

sacculariis  ,  directariis  ,  effractoribus. 
i.   Ui-PiANUS  lib.    8.    de  Oiiicio  Proconsulis. 

DE  his  (24)  qui  carcere  (^5)  elfraclo  (26)  evaserunf, 
sumendum  supplicium  (2;)  Diyi  fralres  iEmiiio   Ti- 

supr.  dc  nff.  Prcefecti  vii^H.  De  furibus  balncariis  vide  Arist.  iu 
Problcmat.  parie  ib.  Alciat.  2.  pirerg.  8.  et  Petr.  Victor.  7.  t^a- 
riar.  17.  Golii.  AJde  Alciat.  lib.  2.  parerg.  c.  33.  Menoch.  de 
arbitr.  jud.  cas.   296.  S.  L. 

(17)  Qui  ct  dormitatores  Comico  :  qui  et  atrociores  fures.  /.  ult. 
infr.  tit.  prox.  ideoquc  olugiipw  itfAa^9DTX<.  i5.  Eclog.  1.  ex  lib. 
60.   tit.   12.   c.   5i. 

(18)  Nec  quemquam.  vulg.   Huloand. 

(19)  Vidc  /.   54.  5.   2.  supr.  dc  furt. 

(2u)  Ordinarium  ad  jus  rcnjitti  quid  e3t?Anut  civiliter  agatur  ? 
/.  ult.  supr.  de  privatis  uelicl.  .m  al  Mifgistratus  ,  ut  per  *os  tar 
ad  Praesidcm  tian.sinittalur  ?  Panl.    7.   collat    legum  Mosuicar. 

(21)  Mililaris  pocna  cst  igno-ulnia  mitli  ,  lU  hic  Huc  adde  quod 
refert  Gclliiis  ,  10.  ]!*,octium  Auicar.  c  8.  fuisse  et  hanc  «juoquc 
aiitiquam  miiitare/a  anuuadver?ioueni  :  ignominia  causa  nulili  vc- 
nam  solvi  et  sanguinem  dimitti  ;  idquc  primuin  servatum  ad  pu- 
uicndos  stupidos  inilites  fuissc  ,  poslca  coiisurtudiiie  ad  plcraqa; 
alia  dclicta  prolractum.  Hinc  Cinto  tradit  ,  apud  Fronfiniim  , /i/>.  i. 
Stratagemalon  ,  in  furto  comprciicnsis  apud  commilitooes  dc.\tiaj 
csse  prwcisas  ,  aut  si  levius  aniinadverterc  voluiss:ut  ,  in  principiis 
(  id  cst  ,  ad  principia  )  sangiiinem  misiuiu  :  «t  Modestiiius  enui  , 
qiii  aliena  arma  surripit  ,  giadu  luilitine  pi  llciidunj  scrihit  ,  /.  3. 
5.  i4'  "?/'■■  de  re  mililari.  ct  Polybius  6.  jsf  xKf^>ii-»r»  11  -:ut  tj 
T*  «oXTcrt^»  ^uKeKOvua-^ui  i  id  t.st  ,  fustibus  psrcuti.  qua  tie  ic  vi- 
dc  plenius  Pefrum  rabium  ,  i.  sem^tr.  17.  ct  haec  de  furlo  ia 
mililibus  juinilo. 

(2?)  Carttrum  seii  domoruin  ,  ^  p!  T£')t»P"'<t*''''  ^'^*  ^clo^.  jS. 
Dc  elTractoribus  januae  scu  ostii  ,  viJe  /.  jS.  iupr.  defuriis.  j.  11. 
Instit.  de  olligatiomh .  quu-  ex  delicto.  forium  meretricis  .  /.  3^. 
supr.  de  furiis.  arcae  ,  arinarii  ,  /.  3.  ^.  2.  supr.  de  ojf.  Prafeci. 
vigil.  1.21.  §.  8.  /.  23.  5.  I.  snpr.  de  furt.  De  his  ,  qui  comiuu- 
dant  ferramonla  ad  cniingcndum,  v.  /.  51.  |.  4-  *"/'^-  de  furt. 

(23)  yEdiiim  ,  domorum  ,  aut  \iUarum  alienariim ,  ut  tUircrant  a 
fiirc  ,  dicam  ad  /.    i.   infr.   h.  t. 

(24)  Id  est ,  dc  omnibus  ;  nain  ct  mililes  coiapreheuduntur  ,  /. 
38.   5.  pcn.   infr.  dc  panis.  cl  innca  ntes.  /.   i3.   infr.  de  cuslodia. 

(2J)  Ut  dc  co  .  a  qi:o  custodiebautiir.  d.  $.  pcn.   in  fm. 

(26)  Quid  ,  -i  f  ircs"  non  cr.rcgcriiit  ,  sed  apcruerint  ?  (jnid  ,  si 
foril.us  apcrtis  fii^^eiint  ?  dic  ut  Infr  h.  t.  Quid  ,  si  coDsiltura  ef- 
fiigitndi  habucrint,  ntc  rcs  hi  cllectuiu  dcducta  fucnt  ?  Bossius  , 
rit.  de  carcere.  4.  num.  5.  negat  punienilos  capitaliter  :  setl  lantin» 
h;)bcri  pro  convictis  ,  si  iuslis  de  causis  in  carcercin  eianl   dctrusi. 

(27)  Capitis  sc.  Infr.  h.  t.  ct  /.  JS.  ^.  pen.  infr.  depcpr.is.l.  i3. 
5.  pen.   iifr.  de  le  miHtari. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E 

roci  rescripserunt.  Salurninus  eiiam  probat  [  in  ]'  eos  , 
qui  de  carcere  eruperunt ,  sive  efTractis  foribus  ,  sive  con- 
spiratione  cum  ca^teris  qui  in  eadem  cuslodia  erant  ,  ca- 
pite  puniendos  ?  quod  si  per  negligenliam  cuslodum  (i) 
evasenrtit  ,  levius  puniendos. 

§.  1.  Eapilalorcs  (2)  ,  qui  sunt  alrociores  (3)  fures 
(  hoc  (4)  enim  cst  expilatores  )  ,  in  opus  publicum  vel 
pei-pe;uum  vel  lempcrarium  dari  solent  :  lionestiores  au- 
lem  Ordine  ad  tempus  moveri  ,  vel  fines  patria}  juberi 
cxcederc.  quibus  (5)  nuila  specialis  ptena  rescriplis  Prin- 
cipalibus  imposila  cst,  idcirco  (6)  causa  cognita  liberum 
erit  arbitrium  statuendi  ei  ,  qui  cogooscit. 

§.  2.  Simili  modo  et  snccularii  (7)  et  dercctavii  (8) 
piunt  puniendi  ,  item  effractores.  f  S&Ci  cnim  D.  Rlarcus 
efTractorcm  equiiem  Romanum  ,  qui  e/IVacto  perforato- 
que  (9)  pariele  pecuniam  abstuleral  ,  (juinqi;ennio  ab- 
slinere  jussit  Provincia  Africa  (  unde  erat  )  ,  et  Ur- 
be ,  et  Iialia.  -^-  Opnrlebit  aulcm  ,  et  iu  effractores  , 
el  in  caeleros  suprascriptos  causa  cognita  statui  ,  piout 
amissiim  suggcrit  :  dummodo  ne  quis  in  plebeio  operis 
]Hi})lici  poejiam  ,  vel  in  Iiouestiore  relcgalionis  exccdat. 
T)e  cjjrcutoribus. 

2.   Paulxjs  Lb.   sing.   de  Oificio  Pra;fecti  Vigilmn. 

INtcr  eiTractores  varic  animadvertitur.  atrociores  (lo)enim 
sunt  nocturni  effractores  :  et  ideo  hi  fustibus  cresi  in 
melallum  dari  solcnt  :  diurni  vero  effractorcs  pcst  fuslium 
castigalionem  in  cpus  perpcluum  vtl  lemporarium  dan- 
di  sunl, 

T  I  T.     XIX. 

EXPILAT^  (11)  HEREDITATIS  (12). 

De  coevcilione  extra  ordinem. 

1.  Marciaktis  lib.   3.   Institutionum. 

SI  quis  alic 
so]rt  ctei 


Sl  MUSSEPTIMUS. 


6^3 


licnam  hfreditatem  expilaverit  ,  extra  ordinem 
cterceri  per  accusalionc  m  expilatae    hereditatis 
sicut  [  et  ]  Oralione  Divi  Marci  cavetur. 


De  cognitioue  Prcvsidis.   Quo  casii  sii  locus  huic 
judicio.  De  concurreniibus  uctionibus. 

1.  Ulpianus  lib.  c).   de  Officio  Proconsulis. 

Ol  expilatae  liercditatis  crimen  (i3)  intendalur  ,  Pra;- 
l1  sis  (i4)  Provincia;  cognitionem  suam  accoinmodare  de- 
Ltl  :  cum  (i5)  cnim  furti  agi  non  potest ,  solum  supercst 
auxilium  Pra^sidis. 

§.  \.  Appaiet  autem  expilals  heroditalis  crimen  eo  ca- 
su  intendi  posse  ,  quo  casu  furti  agi  nou  polest  :  scilicet 
ante  aditam  heredilatem  :  vel  post  aditam  ,  antequam 
res  ab  herede  possessa?  sunl.  nam  in  hunc  casum  furti 
aclionem  non  competcre  palam  csi  :  quamvis  ad  exhi- 
bendum  (16)  agi  posse,  si  qui  vindicaturus  (i")  exhiberi 
des^Weret  ,  palam  sil. 

3.  Marciajnus  lib.   2.  Publicorum  Judiciorum. 

DIvus  Severus  et  Antoninus  rescripseruni  ,  eieclicncm 
esse ,  utrum  quis  velit  crimen  expiiatie  hcreditalis 
extra  ordinem  apud  Pra;fectum  Urbi  vel  apud  Pra;si- 
des  (i<3)  ngere  :  an  iKredilatem  a  possessoribus  jure  ordi- 
na»o  vindicare. 

De  plurihus  heredibus. 
4-  Paulus  lib.  3.   Responsorum. 

KEs  hereditarias  omnium  heredum  fuisse  communes(ic))". 
ct  ideo  (20)  eum  ,  qui   expilatre    hereditatis    crinieH 
objicil ,  et  obliuuit  ,   etiam  coheredi  profuisse  videri. 


De  uxore. 
Hermogenianus  lib.   1.  Juris  Epitornarum. 

expilata;  heredilatis  crimine  idcirco  non   ac- 
cusalur  ,  c[uia  (22)  nec  furti  cum  ea  agitur. 


TJXor  (21) 
y-J    cusalur  . 


De  fuvto.  de  i^norantia  surripientis. 

6.   Pailus  lib.   1.   ad  Neratium. 

rem  heredilariam  ,  ignorans   in  ea  causa     esse  ,  sub- 

ipuisti  ,   furtum  te  facere  respondit.   Paulus  :  Rei  he- 

reditarioe  furtum    [  non  ]  fit  ,  sicut   (^3)  nec  ejus,  quas  sine 

domina  (24)  est  :   et  niJiil  mulat    exisiimatio   subripientis. 


SI  r< 
ril 


commcntai-icnsis.  de  quo  vidc  /,  4-   C.  de 


(1)  Custos  carceris 
cusutdia. 

(2)  i5.  Synops.  1.  cx  lih.  28.  c.  1.  Expilatorcs  simt  qiii  (  ut 
ita  loqiianinr)  jie  piluni  qnidem  lic^jninl  relinquunt ,  qui  rcdes  alie- 
nas,  ct  viUas  cx|.ilant  ,  Paul.  5.  se,.l.  3.  5.  3.  ol  ^e?  aV.&piT« 
iKlxjonsi,  i5.  Eclig.  2.  cx  lib.  60.  tit.  28.  cap.  i.  dificrunt  a 
furibus  ,  /.  iG.  J.  0.  infr.  de  pcenis.  in  qiia  Grcnci  SkKo  yao  (^c 
TO  0tci;ek!e  «V  f ua-x/  ,  x,  Sk\o  to'  Kx-rpatcx  KKt^xt  tT^liTOi,.  vide  Cu- 
jac.  i5.  ols.  3i.  Colfi.  Adde  Mcnoclj.  de  arlitr.  iudic.  cas. 
2(;9.  S.  L.  ^ 

(3)  Improbiorcs.  l.   12.   C.  ex  qidb.    caus. 
Eclog.  ibid. 

(4)  Hoc  est  ,  xi-irsJyVxr     Jial.    l.     16.    5. 
o-i/Moe^i^-o/ ,   vcl  crvKindi.   Budceus. 

(j)  ^  Qjiibus  quia  nulla  ,  IJnl.  Poena  logibus  specialis  ubi  non 
cst  dcliriita  ,  licet  jiidici  eam  inogare  ,  quam  voluerit.  i5.  Eclog. 
2.   cx  lih.  60.  tit.   28.   c.    1.  in  fiii. 

(6)  1'oenam  arbitrariam  iinponit  judex  ,  ubi  nulla  spccialis  pcfl- 
iia  lcgc  iniposita  est ,  ut  hic.  ct  /.  3.    C.   dc  servis  fugitiv .    l.    14. 


infarn.    rpxxnspoi. 
>.    Infr.    de   pcEiiis. 


qui  accusurc.  vidc  Scbcnkiuni 


,   I.  viridarii.    ^3.    Goth.    Adde 
Siipr.    de   jure    deliberandi.    el 


/.    i3.  Infr.  dc  yainis. 
ihid.  notat.  S.  L. 

(7)     Saccularii  qui  ?   dixi  ad  /.   7.  Supr.  dc  extraord.   crimin. 

(«)     Dciectarii  qui  ?  vidc  d.  i.   7. 

(<))     Hujuj.inodi  parietum  cfiractorcs  ^vpiVxtotKiKC    dicunlur.    v. 
Cujac.    10.  obs.  v,7. 

(if)  Cur  ila  ?  yidc  Cnjac  G.  obs.  8,  adde  /.  i.  supr.  dc  furibus 


lalneariis. 

(11)  De  crimine  cxpilatae  beredifafis  ,  vulg,  et  L-C).  C.  3?..  ad- 
de  /.  3.  5.  5.  injin.  supr.  dc  suspect.  tut.  l.  21.  siipr.  de  ad- 
qnir.  vel  omilt.  hcred.  l.  3.  Siipr.  de  exUaord.  criin.  I.  12.  C\ 
ex  quib.  causis  infani.  l.  3.  in  ftn.  C.  famil.  ercirc.  /.  17.  C. 
de  furtis.  compilatic  ,  /.  33.  Siipr.  dc  negotiis.  l.  23.  supi:  de  fi- 
deicommissariis  libertalibiis.  spoliatre  ,  /.  40.  supr.  de  sluiuUb.  Di- 
ciraus  etiam  amoverc  cs.  hcrcditate  ,  /.  5^.  J.  i .  supr.  de  manum. 
te.tam.  crimcn  expilatae  hereditalis  Graecis  dicitiir   ,  to    vfpl    d-rro- 


ffOtKuarsoi  KKr.povo/xi ai u'j  -n-pxyfjarwj  tyx.K>juoi. 
2Q.  r.  8.   Golh     vfde  Menoch.   de  arbilr 
/.   2.  5. 


r5.  Ecl.  2.  ex  lih.  (jo. 
jud.  cas.  3oo.  Aas. 
I.   infr.  h.t. 


(12)  Nondum  aditae  vel 

(i3)  /.  uU.   C.  h.  t. 

04)  /.  3.  iiifr.  h.  t. 

(i5)   Vid.  /.  68.  supr.  de  fuvt. 

(16)  /.   4.   m  f,n.  C.   h.  t. 

(17)  /.    17.   ih  fin.   C.  de  furtis. 

(18)  /.  2.  supv.  h.  t. 

(19)  Ecs  hcreditarire  omnium  heredum  sunt  coinmnnes. 

(20)  Uniiis  soclorum  commnncm  rcm  habentium  victona  ,  altcrt 
sicio  prodest.  ,        ,.  ^    j    y    ^- 

(21)  /.  4.   C.   h.  t.  l.  33.  supr.  de  negotus.  l.   17-   C.  de  Jurtis. 

(22)  Z.    I.  /.  2.  sapr.   rcr.  a.notarum.  Goth.  Adde    /.    17.    snpr. 
de  furtis.  .   . 

(23)  /.  68.  siqn:  dc  furtis.  I.   1.   §.   i5.  supr.  si  is  ,  qui  tcslam. 

(24)  Domiuo  ,  vu/5'.   Ilaloand. 


62i 


DIGESTORUM 


T  I  T.    XX. 


(i)  STELLIONATUS  (2). 

Quale  sit  hoc  judicium. 

i.  Papinianus  lib.  i.  Responsorum. 

AGtio  stellionatus  neque  (3)  publicis    (4)    j  udiciis ,  iie- 
c^\x&  privalii  actionibus  continelur. 

De  infamia.  De  codrcitione  extra  ordinem. 

2.  Ulpianus  lib.  8.  ad  Sabinum, 

STellionalus    judicium  famosum    quidera    non  (5)  est  , 
sed  coercitionem  (.6)  extraordinariam  habet. 

De  cognitiorte  Prcesidis.   \.   Quibus  casibus  licc 

crimen  locum  habet.   2.  De  pcena.  3.  De 

eo  qui  merces  suppressit. 

S3.  Idem  lib.  8.  de  Officio  Proconsulis. 
Tellionatus  accusalio  ad  Pracsidis  cognitionem  spectat. 
5.  1.  Steliionalum  autem  objici  posse  bis  qui  dolo  quid 
fecerunt  ,  sciendum  est  ;  scilicet  si  aliud  crimen  non  sit  , 
quod  objiciatur.  quod  enim  in  privatis  judiciis  est  de  do- 
lo  actio  5  hoc  in  criminibus  slelbonatus  persecutio  (7). 
•^"  Ubicunqne  igitur  litubis  criniinis  fleficit  ,  illic  stel- 
licnatus  objiciemus.  Maxime  aulem  in  liis  locum  habet , 
.si  quis  forle  rem  alii  obligalam  ,  dissimulata  (8)  obliga- 
Vione  5  per  calliditatem  alii  distraxerit  vel  permutaverit  , 
vel  in  solutum  dederit  :  nam  hse  omnes  species  stelliona- 
tum  contiuent.  •f-  Sed  et  si  quis  merces  supposueril ,  vel 


qbligatas  averterit  ,  vel  [  si  ]  corruperit ,  aeque  sielliona- 
tus  reus  erit.  j-  Ilem  si  quis  imposturam  fecerit  ,  vel  col- 
lasionem  in  necem  alterius  ,  stellionatus  polerit  poslulari.      j 
•\-  Et  (  ut  generaliter  dixerim  )    deficienle    titulo    crimi-     1 


:  nec  est    opus   species    enu- 


nis  hoc  crimen  locum  habet 
merare 

5.  2.  Poena  autem  stellionatus  nulla  legitima  est  (9)  , 
cum  nec  legitimum  (10)  criraen  sit.  solent  autem  ex  hoc 
extra  ordinem  plecti  ,  dumraodo  non  debeat  opus  metalli 
haec  poena  in  plebeiis  egredi  :  in  his  autem  qui  sunt  in 
aiiquo  houore  posili ,  ad  tempus  relegatio  vel  ab  ordine 
motio  remittenda  est. 

g.  3.  Qui  merces  suppressit  (ii)  ,  specialiier  hoc  cri- 
mine  poslulari  polest. 


De 


perji 


T~\E  perjurio  ,  si  sua  pignora  esse  quis  in  instrumento 
JL/  juravit  ,  crimen  stellionatus  (12)  fit:  et  ideo  ad  lem- 
pus  exulat. 

T  I  T.     XXI. 

DE  (i3)  TERMINO  (i4)  MOTO  (i5), 

De  pcnna. 

i.  MoDESTiivus  Hb.  8.  Regularum. 

rjnErminorum  avulsorum  non  miilla  pecuniaria  est  (16  ), 
.1     sed  pro  (17)  conditione  admittentium  coercilione  tran  s- 
igendum> 

D2.   Callistratus  lib.   3.   de  Cognitionibus. 
Ivus  Hadiiaaus  in  haec  vcrba    rescripsit    (18)  :   Quin 


^  (t)  De  crimine  stellionatus  ,  L.  9.  C.  34.  vtp}  kxkotpcvu» 
)i70i  veptf'(jyu'j  5  K)  ^o\iKi)v  etc.  60.  Eclat^.  3o,  adde  /.  29.  ^.  3. 
stipr.  maiidati.  l.  1.  in  Jin.  supi:  de  pinnorat.  /•  7.  5-  '■  i"f''- 
ad  SC.   Turp.  vicle  Mer.och.   1.  de  aibitr.  judiciis  casu  38i. 

(2)  Stcllio  ct  laccrti;»  stelliilis  disliiictus  ,  3o.  Plinius  10.  qni 
per  parictem  repit  :   Graecis  «V;cxAoe/3(yT«5-   vid.  Cnjac.   Go.  obs.  2(>. 

(3)  Non  omac  dclicliun  cst  vel  publicnm  ,  vel  privatum.  Hic 
eiiim  sicljionatus  crimcu  alttrutro  gencre  non  coutinclur. 

(4)  /.  3.  C.  h.  t.  l.  i3.  in  fjn.  supr.  de  his  ,  qui  notantur. 
l.  3.  supr.  de  extraord.  crini.  'i^^  ^^~^  ^^pm^itKcui  uyayxli  in- 
piiKsixi.  Go.  pdog.  3o,  c.   I. 

(3)  Imo  cst  ,  /.  i3.  infm.  supr.  de  his  .,  qui  notanlur.  solve  : 
Si  cum  criinine  concurril  aclio  civilis  lainosa  ,  faniosuin  :  sin  mi- 
nus  ,  nou  esl,  Cnjac.  10.  olsnv.  2G.  quem  vid.  J\lii  ita  solvunt  : 
iion  est  famosum  cx  se  ,  scd  ex  jndicis  scntentia.  Anton.  Fabcr,  4. 
conject.  2.  putat  negalioncni  liic  abnudare. 

(G)     Pcrsccutioncm.  Basil. 

(7)  Aclio  tamcu  de  dolo  cst  ordiuaria  :  stellionatus  autem  cri- 
imn  extraordinarrum  :  nulla  euim  Ic.\  de  co  lata  cst.  Ob  id  inscri- 
pluin  malcjicium  a  Rhetoriliiis  dicitur.  Cujac.  ihid. 

(8)  Qui  vcndit  aut  pignorat  ,  ct  dissimulat  (  aliud  cst  si  non 
di.ssimulat ,  /.  |5.  ^.  idlim.  supr.de  pignoribus..i\\k\A  est  etiam  si 
paialns  sit  sati.sfaccrc  ,  60.  Eclog.  3o,  cap.  4-)  icm  alleri  objiga- 
tam,  stclJionalus  lcnctur  ,  /.  4.  C.  h.  t.  l.  16.  J.  1.  /.  36.  in  fin- 
supr.  de  pignorat.  l.  9.  §.  i.  supr.  da  slatulilcris.ldcm  csl  si\\l[c- 
>!am  dissiinulavit  ct  vcndiilit.  /.  2.  C.  h.  t.  Q:iid  ,  si  jiostcrioii 
ciiiplori  rcm  suam  esse  adfinnavit?  tencbilnr  fiil^i  ,  /.  21,  Infr. 
ad  Icg.  Corn.  de  falsis.  Idcm  dicenduni ,  si  secundo  ncdilori  falso 
lem  suam  csse  adprmavit.  Kihil  cnim  interest  ,  duo))ns  quis  can- 
dcm  rcm  di>ersis'contractibus  vendat  aut  pignorct.  Cujac.  i3.  ab- 
icn'.  21.  [1110,  inlcrcst.  iSaiii  hoc  postrcmo  "casu  crimcn  stcUiona- 
lui  contraliiliir  ,  /.  itll.  Jnfr.  h.  t.  Id.pic  etiam  diseilc  prohat  lio- 
tom.  5.  obs.  4.    vidc  d.   /.'  ult.  iri!'r.  h.   ;. 


(9)  Idcoquc  secundum  qualitatcm  dclicli  variatur. 

(10)  Legitinuiin  criincn  ,  ordinarium.  .Suetonius  j'/i  August.  non 
legitiraum  ,  a  c[iic  ordinarinm  modum.  Cujac,   10.  observat.  2G. 

(u)  /.  6.   Supr,  de  cxtraordin.   crimin. 

(12)  Imo  falsi  ,  nt  ostendi  in  /.  3.  §.  1.  in  verbo  dissimulata. 
supr.  h.  t.  solve;  Perjurii  nuUa  poena  lcgibus  prodita  est ;  crgo  nci: 
falsi  tcnebitur  ,  qni  pejcravit.  Et  tamcn  quia  aequum  est  cum  ,  cpi, 
pcjeravil  rcm  suam  cssc  ,  tam  teneri  ,  quam  qui  ren)  suam  non  cs- 
se  di.-.simnlavil  ,  recte  est  adjectuni  ,  co  casu  debitorein  slellionatii^ 
teneri  ,  vide  Ciijac.  20.  obs.  21.  ct  ita  pa;n.i  stellionatui ,  non  p<«- 
jurio  ,  imponitur.   vide  Cnjac.    20.   obser\'at.    19. 

(i3)  Ue  tcrminia  mota.  lif.  i3.  collat.  leg  Mosaicar.  xtpi  cfav 
uiroKtvz^ina'}  '.  y^  •^t^i  KKii^^iW-  u\,-,Zf.  58.  Eclog.  g- fol  49"'-  *^' 
G.  Harmcnop.  7.  cap.  visi  -.ur  spu  usiUTt^  ijTuy-  vide  Boss.  iit.  Gi. 
Fcrrandum  /.  i,  cxplicut.  c.  43.  cl  Conilantium  Landum  c/ifirmt. 
in  iit.  de  justit.  ct  jur.   c.    i\.   Mod. 

(14)  De  terminia  niola.  ,/.  tit.  i3.  co//flf.  Graeci  7f;uae  arr^'"^"*- 
Termoncm  cliam  vcIcks  dixerunl.  Festus  in  i'Oce  T?ermino.  quod 
de  Tcrmino  bic  dicit'ir  ,  ad  bodoiies  ,  sive  botones  ,  ctiam  pcrli- 
net  (  qui  viccm  tcrminoinm  prajstant)  et  ad  arborcs  terraiualcs.  5. 
Paul    sent.  22.  5-  2.  58.  Ecl.  9.  c.    i, 

(iS)  Dejccto.  Paul.  i.  scnt.  16.  5.  unic.  l.  4  §■  4-  Supr.  ft- 
nium  rcgund.  cverso  ,  convnlso  ,  P.ui!.  5.  sent.  2.  5-  ^.  eiro«so  , 
Paul.  il"ul.  ct  I.  I.  C.  de  accu.tatitmH/.  exaiato  ,  Paul.  ilfid.  l.  4- 
5.  4-  Supr.  fnium  rcgund.  pi.'!alo,/.  2.  Inrr.  h.  t.  dc  poena  tcr- 
niini  dejccliet  moti  ,  alibi  dicam,  Golh.  Vidc  Menoch.  dc  arbitr. 
judic.  cas.  31)3.  S.  L. 

(16)  Imo  cst  ptcuniaria.  /.  3.  infr.  h.   t. 

(17)  /.  2.  L  ulliin.  infr.  h.  t.  se'u  c\tra  oidinem  ,  Paul.  i.  scn- 
lcnt.    16.  5.   unic. 

(18)  Terculio  Gentiano  scilicet.  idque  17.  Kaleiid.  Sopleinb.  «c. 
111.  Cop<iilo. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S I  iM  U  S  S  E  P  T I  M  U  S . 


635 


pessimum  (i)  factum  sit  eoruin  qui  teniiiaos  finium  cau~ 
ta  positos  propulerunt  (2)  ,  ,hibi'.ari  nori  potest.  de  p(£~ 
na  (3)  tamea  modus  ex  (4)  comlitione  personcn ,  et  men- 
te  facientis  magis  statui  polest  :  nam  si  splendidiores  (5) 
pertoncc  sunt  ,  (jucb  convincunlur  ,  non  iluhie  (6)  occu-  § 
pandorum  alienorum  fnium  causa  [  id  ]  adiaiserunt  : 
ei  (7)  possunt  in  tempus  ,  ul  cujusciue  paliatur  (8)  ce/as, 
relegari :  id  est  ,  si  juvenior  (9)  ,  ia  longius  ;  si  se~ 
nior  (10),  recisius  (n).  si  vero  alii  negotium  gesserunt  ^ 
et  ministerio  {11)  functi  sunt  ,  castigari ,  et  ad  opus  hien- 
nio  dari.  quod  si  per  ignorantiam  ( 1 3)  aut  fortuito  lapi- 
des  (i5^)  furati  sunt  (i5)  ,  sujiciet  .,  cos  verberibus  deai- 
dere  (16). 

De  poena  pecuniaria  ex  l.   Caii  Cinsaris.   i.   Si 

servus  admiserit.  2.   De  facie  locorum 

conversa. 

3.  Idem  lib.   5.   de  Cognitionibus. 

f    Ege  (17)  Agraria  ,  quam  Gaius  Caesar    tulit  adversus 


eos  ,  qui 


lermiuos  statulos  exlra    suum    gradum  (18} 
finesve  movejiut  dolo  malo  ,  pecuniaria   poeoa    conslituta 

(i)  Ideoque  et  ipse  Deus  gravlter  vetuit  ,  ne  quis  terminum 
tranbmoveret.  Deuteron.  19.  Termini  exarator  ,  Lege  Numae  ,  et 
ipse  ejusve  bovcs  sacri  ,  id  est ,  detestabilcs  erant  :  Festus  in  cfs-ce 
Terraino.  Hoc  (juidcm  bcne  ,  sed  illud  male  ,  quod  Romani  tcrnii- 
num  iuter  Dcos  retukrunt  ,  ejiisque  fidci  ac  tiilcloe  agros  commise- 
runt.  Festus  ibid.  Ovid.  in  Pastis  ihid.  Termiiie  sive  lapis  etc. 
eique  sacrificia  fcccrunt  primo  quidem  incrueuto  modo  ,  ut  qucm 
cxistimarer.t  iT-a-KOirOf  ^  cpuAx^cx  (fthVxi  ^  hawvi.  Plutarch.  in 
Roinanicis  :  jcsti-a  c?esa  agna.  Horalius  ,  lilro  Epodon  ,  ibid.  Et 
cgna  festis  casa  Tirminalibiis.  scd  et  extis  ac  })ulmone  gallinae  , 
l'rudbntius.  l-^orro  i  iiii  opln  mcminit  Plato  ,  8.  de  legibus.  Halicar- 
nass.  2.  oaofl^n-  Pollux.  et  «;)a!j5  iipofji»<^  columnse  tcimmalis.  Huc 
etiam  referri  potest ,  quod  in  Tcrminis  dcfigcndis  hostiae  immacu- 
lutae  sanguinem  instillabant.  Yerrius  Flaccus.  Supra  locum  ,  in  quo 
coiebatur  ,  foramen  patebut  in  tccto,quod  nefas  putarent  terminura 
inlia  ttclum  consisterc.  Fcstus  ilid.  Pitiioeus  ,  10.  noiaru/n.  AL  co- 
dem  Dco  l^iminalia  mcn  c  Fcbruario  ad  8.  Kalendas  Martias  cele- 
brantur  ,  5.  Livius  ,  3.  Plutarcb.  taraeUi  Terminalia  quidem  voca- 
ri  dicunt  ,  quf)d  in  fine  anni  cclcbrantur.  Aarro  ,  5.  de  Ungua. 
Csterura  terrainorum  ponendorum  auctores  Josepbus,  i.  cifX«'-^'^J" 
3.  Cainum  facit  aucioiem  :  Hcrodotus  in  Eutcrpe  .  ut  et  Alexan- 
der  Apbrodiseus  in  3.  Metaph.  Diodorus  ,  lib.  i.  iEgypiios.  Con- 
Ira  apud  Scythas  nuUos  fuisse  tcrminos  adnotant  ,  cum  agros  non 
coleicut.   Juslinus  2.  vide  Ferrandum ,   i.  cxplicationum  44- 

(2)  Protulcrunt  ,  Haloander.  abstulerunt.  IJlpian^^  i3.  collut. 
legum  31osaic.  Harmcnopulus  id  ita  cs.primit  ,  s  /x£Tct7/^-5:$  cpix 
ctc.    Eclog.  vero  hic  ,   >,'  ^py    aVo«i»;)3-i'uT4)i'  opw  TifJiu^ix- 

(3)  De  qua  xnle  l.  3.   ii^r.  h.  t. 

(4)  /.    I.   supr.  h.  t. 

(3)  O  ^ap  ftiTcpss  *V0K  vay  ir.Koi  iu  ^iKsiv  sVfAx/Sfo-^-x»  j &»)> 
BiT^oipiuT  cfiwj.  INnm  si  divcs  est  ,  pjalam  cat  cum  velle  occupare 
{nins  alituos.  58.   Eclog.  ex  lib.  60.  tit.  3i.   cap.   i. 

(G)     Non  dubie  ,  si  id  occupandorum.  Haloand. 

(7)  Haec  particula  decst  in  \'ulgata  ,  ct  apud  Haloandrum. 

(8)  Compatitur.  Ulpian.   i3.  collat.  legum  Mosaicarum.   " 

(9)  Juvenior  ,  ifX^x^uZi-  juuior.  vulgat.  Halpand. 

(10)  Sencx  mitius  punitur.  vide  l.  5.  infr.  de  juie  immunit.  non 
tamen  ei.cu3alur  omnimodo  a  pcena  ,  eo  magis  quod  non  ita  pri- 
dem  tyrociinum  in  delinquendo  fccisse  existimatur.  vidc  Clarum  , 
^.  sentent.  ^.  ult.  60.  num.  1.  uisi  Princcps  dehnquentis  scneclute 
movcalur  ,  tt  antcactee  ejus  vitae  puritate.  vide  Paponem  ,  2.  notar.  7. 

^  i^  Id  est  ,  brevius. 

(12)  Eclog.   d.  c.   I.  et  6.  Ilarmcnopul.  6.  cap.  7. 

(rS)  InvQluntaria  quaedam  puniri ,  hinc  colligunt.  vide  Cujaciani  , 
19.   obseivat.    10.  et  l.    11.  supr.  de  incendio. 

(i4)  Final«s  sciUcet  ,  cftKi-  Eclcg.' ibid.  in  fin.  Jfidmi-  Ilarmi- 
nopul,.   i6. 

(i5)  U*Hs  caa>a  scilicet.  Ulpian.  i3.  cotlut.  legum  Mosaiearum. 
infn. 

(/6)  CoSrceri.  Ulplan.  ibidem.  fxx<;iyii(T^x'.  fisjov-  Eclog.  ibid. 

(17)  Hujus  meminit  Florus  io3.  ci^iniiXonuxiin  August.  cap.10. 
De  sepulchiis  Novelliam  Yaltnlirniafii  adde  ,  quse  in  finc  Codicis 
ihcodosiani.  Gothvfr.  Vidc  Aiilon.  Augustin-.  lib.  3.  emendat. 
T  inlW. 


est  (19)  :  nam  ia  terminos  singulos  ,  quos  ejecerint  ,  lo- 
cove  moverint  ,  quinquaginta  (20)  aureos  in  publico  (21) 
dari  jubet  :  et  ejus  actionem  (22)  pelitionem  ,ei  qui  vo- 
let  ,  esse  jube<. 

1.  Alia  quoque  Lege  Agraria  ,  quam  D.  Nerva  tu- 
lit  ,  cavetur,  ut  si  servus  (23)  servave ,  insciente  domino, 
dolo  malo  fecerit  ,  ei  capilal  (2^)  esse  :  nisi  dominus  do- 
minave  multam  sufierre  maluerit. 

5.  2.  Hi  quoque  qui  fmalium  quajstionum  obscuranda- 
rum  (25)  causa  faciem  locorum  convertunt,  ut  ex  arbore 
arbustum  ,  aut  ex  sylva  novale  (26),  aut  aHquid  ejusmo- 
di  faciunt  :  poena  plectendi  sunt  [  pro  ]  persona  ,  et  con- 
dilion^  ,  et  faclorum  violentia. 

T  I  T.     XXII. 

DE  COLLEGIIS  (27) ET  CORPOIIIBUS  (28)  ILLICITIS. 

De  coUegiis  ,  sodaliliis.   De  mililihus.    1 .   De 

religione.  Nc  quis  in  pluribus  coUegiis  sit. 

I.   Marciainus  lib.   3.   Institutionum. 

MAndat^s  (29)  Principalibus  (3o)pr3ecipiturPra3sidibus 
Provinciaruin ,  ne  patiantur   esse  [  collegia  ]  soda- 


cap.  9.  S.  L. 

(18)  Gradus ,  de  quo  hic  ,  non  est  simplex  ,  sed  Gcomatricu=;. 
simplex  gradus  pc^des  habct  duos  et  scmisseni  :  vcl  (  ut  ex  JnUaaj 
Asconita  scribit  Harmenopulus  ,  lihrn  snciindo  )  tres  :  Gcomr  tri- 
cus  vcro  pes  sive  pasius  ,  sive  opyvici  pedes  habet  qiiinquej  vd,  ut 
aliis  placet ,  scx  :  atquc  idco  Aggenus  ait ,  Lege  Mauilia  quinqae 
vel  sex  pedum  lalituiUncm  priescribi  ;  iulra  eam  latitudinem  luja 
esse  usucapfonem  (  quae  diuturna  dicitur  adquisitio  )  ,  l.  quinqui: 
pedum.  5.  C.  finium  rcgundorum.  nisi  triginta  annorum.  l.  ultiin 
C.finium  rpgundoium.  Atquc  ita  fines  uniiis  gradus  iatitudinem 
petemus  ex  Ltge   12.  Tabular.  et  Lege  iVIanilia. 

(19)  Imo  non  est.  l.    1.  supr.  h.  t. 

(20)  Hsec  pcena  a  Caesare  constituta  ,  pecuniaria  cst  ,  ut  hic.  ct 
58.  Eclog.  9.  ex  lib.  60.  tit.  35.  cap.  2.  a  Ntrva  capitalis  .  ^.  i. 
iitfr.  h.  t.  a  Divo  liadriano  rclegationis  ,  vel  operis  publici  ,  vel 
\erberum.  /.  2.  supr.  h.  t.  Pteua  a  Kuoia  Pomjulio  constituta  ,  fiiil 
ejusmodi  :  qui  terminum  cxarassit,  ipsus  et  bovcis  cjus  sacroi  suu- 
to.  yox  sacrei  videtur  significare  Chersm  Ilebroeorum  ,  seft^i  d-;y.^i' 
fj.%  ,'  ut  sit  saccr  homo  ,  detestabilis   ,  execraiidus  ,  diris  devotu». 

(21)  In  pubilcum  ,  vulgat.  Hnhiand.  -^Z  li);^.')J-!U.  Eclog.  ihui. 
-,Z  (lipn  T»  Iri^oTia-  Harmenop.  ihid. 

(22)  Scnsus  cst  :  Qui  vult  ,  tle  eo  agit.  Eclog.   ihid 

(23)  Ectog.  d.  c.   2. 

(24)  Capitale.  ^ndg.  Haloand.  iu-.J;j(\.h.Z?  KoX^d^^jvTM-  Eclog.ihid. 
x.((P'XKiKi}i  itu.opuTXi-  Harmen.  ihid.  In  meL;dluui  dainaatur.  Paul. 
5.  saiit.  'j.1.  5.  '^-  Cx'terum  capilale  est ,  quod  capitis  poeua  liiitur. 
Fcstus  in  voce  Copital.  ut  t.  6.  ^-  ^.  Infr.  de  re  miiitari.  nc  alio- 
qui  putfs  cura  Aocuraio  capite  puniri. 

(20)  Ob;'tr!ieudarum.  7ia/. 

(26)  Novale  quid  sit  .   vide. /.3o.   §.  2.  infr.  de  verbor.  sigiiif. 

(27)  /.  ult.  Supr.  de  excus.  tutor.  I.S5.'  infr.  de  ve.rbor.  sign 
et  qu.e  Graeci  hy.ipi'tu?  jv;-^-ji.xtx-  9-  ^<^i-  "^-  !^^  ^'^-  ^°-  '"■  ^]- 
c.  I.  ^-.ao-»;.  Joscphus  14.  antiquitaiuin.  Philo  in  Flaccum  ^  in 
princ.  f:-jitcjfici;  j^  ervvi%~y.i  5  x'  uei  ir!  vpotpuTi:  ^-uo-iuj  itituTi 
TO.ii  vpuy/if^xo-ty  i/xTr-j^po^vi^rxi.  Latini  etiam  sodalitia  app.ellaut  ; 
Galli  ,  cvnfrairies ,  quas  Frauciscus  I.  res  Gaihre  ,  EchcLo  publiGo 
siistulit.  de  qu)  vide  Rebuiffum  ,    1.  tomo  in  tr.  dc   migiitfis   arti- 

ficioriim  y  et  monopoliis  jjrohihitis.  M  collegio  Mercatorum  institu- 
to  ,  ^idc  Livium  2.  addo  Cujacium  ,  7.  obscrv.  3o. 

(28)  i.  19.  C.  de  pcEuis.  quae  Gntcis  a-afJiXTM-  Eclogihid.  Csa- 
tcrum  hic  agitur  de  corporibus  illicitis  ,  vulg-  ct  licilis :  pula  mo- 
netariorum  ,' mancipum  ,  suariorum  ct  reliquorum  ,  8.  Eclog.  2. 
ex  lih.  60.  tit.  61.  cap.  1.  addc  L.  11.  C  17.  i4-  ^;  Tiicod.p 
ubi  in  /.  2.  agitur  d«  coUcgiatis  ,  vituliariis  ,  ncmcsiacis  ,  signife- 
ris  et  Cantabrariis.  tt  ««t.  8.  de'  Centooariis  ,  ct  Dendrophoris  , 
de  };istorum  coUegio  ,  vide  /.  idt.  supr.  de  ejfcusat.  tulor.  l.  19. 
C.   de  panis.  .    .     , 

(••.¥))  £.\tat  de  coUegiis  lex  antiqnissima  quasdain  a  Tarqumio  lata 
apud  Halicarnass.  ti.' 4.  ct  alia  Julii  ,  Suet.  m  Jidio  ,  c.  42.  ct 
Augusti  ,  Suet.  Jiig-  c.   32.  et  Tibtrii  ,  c.  02. 

(5o)  Et  Legibus  ,  et  SC.  '..  3.  iifr.  h.t.  1.  1.  supr.  quod  cujus' 
CHnque  UTdfcrsitaUs. 

*;o 


626 


D     I     G     E     S 


litia  fi),  neve  miliies  collegia  in  castris  habeant.  sedper- 
naitlilur  tenuioribus  (2)  stipem  (3)  menslruam  confer- 
re:  dum  tanien  semcl  in  mt  nse  coeant,  ne  sub  piaetextu 
huiusmodi  illicilum  co]loi;ium  cuet.l.  quod  noii  lantum  in 
Vibe  sed  et  in  Italia  ,  et  in  pnmndis  ,  loaiin  habere  , 
Divus'quoc|ue  Severus  rescripsit. 

-^.  I.  Sed  religionis  (4)  causa  cojire  non  prohiben- 
tur  :  dum  (5)  lameu  per  hoc  nou  (lat  conlra  (6)  Se- 
natusconsuhum  ,  quo  ilhcita  collegia  arceutur. 

^.  2.  ^on  hcet  aulem  amphus  quam  unum  collcgium 
Jicjtum  habere  ,  ut  est  cor.stilul Jin  el  a  Divis  Fratribus. 
et  si  quis  iu  duobus  fueri(.  ,  resiuiplum  est  ,  eligere  eum 
oportere  ,  in  quo  magis  esse  veUt:  accepturum  (7)  ex 
eo  collegio,  a  quo  reccdit  ,  id  quod  ei  con>pelit    ex    ra- 


T     0     R     U     ISI 

vuntur.  Sed  permittitur  eis ,  cum  dissolvunlur  ,  pecu- 
nias  (t3)  conmmnes  ,  si  qur-<  habent  ,  dividere  ,  pecu- 
niamque  iuler  se  parliri. 

^.  1.  In  sunmia  autem  ,  nisi  ex  Senalusconsulli  aucto- 
ritatc  ,  vel  Caisaris  ,  coUcgium  ,  vel  qnodcunque  tale  cor- 
pus  coVerit  ,  contra  (xj)  Sena^usconsLiltum,  el  Mandata  , 
et  Conslitutiones  collegium  celebrat. 

§.2.  Servos  quoque  hcet  in  coilegio  tenuiorum  (i5) 
recipi  voleiitibus  dominis:  ut  curalores  horum  corporum- 
sciaut,  ue  in.iio  aut  ignorante  domino  in  coilegium  te- 
nuiorum  rtcipaeat  :   et  in    futurum    poeua   teneaulur  ,  in 


lione  quae  communis 


fuit. 


4.  GAjrs  Hb. 


ad  Lesem  xii.   Tabuh'.runj. 


Q 


De  posna. 

1.   ULPiAKrs  hb.  6.   de  Offxio  Prcconsuhs. 
Uisquis  ilhcitum  colicgium    usurpavcrit  ,  ea  pcena  te- 
nctur  ,   qua  tencntur  qui  hominibus  armalis  loca  pu- 
bhca  (8)  vel  lempla  cccupasse  judicati  sunt  (9). 


c 


De  cllssolutione  collcgii  ,  et  divisione  pcruniarum 

communiwn.    1 .   De  coIlep.i's  specialiter  non 

concessis.   2.   De  scn^is. 

3.  Marciaki-S  hb.    ■?..  Judiciornm  pubhcorum. 

Ollcgia  si  qua  fuerint  illicvta,  mandatis  (io),etCon- 
stilutionibus  (n),  et    SenatusconsuUis    (12),  disiol- 


QOdales  (16)  sunt  ,  qui  ejusdeni  coUegii  sunt  :  quam 
a3  Gra^ci  iTotipiecv  vocant.  His  autem  poleslatem  facit 
Lcx  ,  paclionem  (17)  ,  quam  vchnt ,  sibi  fcrre:  dum  (18) 
ne  quid  ex  pnUica  Lege  corrurapaut.  f  Sed  hsec  Lex  vi- 
detur  ex  Legc  Solonis  trairslala  csse  :  nam  illuc  (19)  lia 
pst:  E'  dfSiS^tJuoT,  ,;  pcaTO^ef,  »  ''iP<^J^  ^^-^)  opyiap  f^i),^ 
ij  yocvTv.1  ,  ij  (Tvvatroi  .  v  owaVofpj/ ,  w  ..9/:z/7<wra^,  »  it; 
\Wy  (2?)  oio^OfJ.iV^t,  V  tU  gXTop/^y.  0  (23)  T«  ivTiiTi)* 
^i«^a:'TUi  irr.or  a;^;;\»f  ,  nvpioy  iivxi  ,  «aV  [1»  teiruyiCi- 
V7V  (24)  S-ny.07iu  yfd^uetiru  (■i5}.  Id  esl  ,  Si  aufem  piibs. 
i-cl  frains  ^  vel  sacroruni  sucrameiUales  ^  vd  nauloe  .^  vei 
confrumentales  ,  vel  (jui  in  eodein  sejnddiro  sepeliunlur  , 
vcl  sodahs  ,  (jui  et  multnm  sinud  lialitanlcs  swit  :  a  ini 
verv  ad  ncgodatipneni .,  aut  quid  aliud  :  quidquid  hi  dis- 
jjoncnt  ad^ invicem  firinuin  sit .,  nid  hoc  puhliccv  Legcs 
jyroiiibucrint. 


(i)  U-:tctpix.ti.  Dioii.  38.  Basil.  vide  Cujac.  '^.obsen-.  io.Gath. 
■\  ide  Duaren.  ad  tit.  de  hcrcd.  ivsutuend.  cap.  2.  ctis.  alia  quce- 
stio.  Gcoig.  TLolos.  cle  Republ.  lib.    i3.  c.  3.   Ans. 

(2)  /.   3.  5.  2.  infr.  h.  t. 

(3)  Stipera  inenslruain  conferre  f  osye  inler  ca^teras  coUcgiorum 
quoi-untiani  concUtipnes  fuit.  Sic  Joscphus  \\.  ci!i.yuxioKsyixi-  Gaius 
Csesar  Ediclo  probibeus  colUgia  cx.crcen  in  v.ibc  ,  solos  Jndaos  cx- 
cepit  ,  Y^  in  inaWa-sy  ,  »t£  XPix^x^»  <rui'.<r(^hetJ  ,  Sts  trCv^  ivjx 
voitiv-  vidc  Cujac.  7.  ols.  ;3o.  Iluiusuiorii  comessationes  caus.e 
futrunt  uis.-olvciidorum  coUcgiorum.  Plin.  10.  epist.  Dion.  inClau- 
dio.  Marctllinus  aS.  Lainprid.  in  AUxatidio  Severo  .>  ct  Ph.b  «r£ 
Flaccuin  ,  dc  .\Ic.\aiidriuori.ira  Ojriegiis  loquciis  :  in  iis  ,  iuqjit  , 
vlit  vytify  otKxd  aV.pxTOJ  K,  {j.i^-))  ,  >^  vuootvi»!.  Ea  causa  n.otus 
Fianciscus  I,  hujusraodi  colicgia  pnblico  Edicto  sustulit  anno  iSSy. 

(4)  Rchgionis  cauta  coiie^^^id  c=t  ,  coUcgiiim  habtre  justiim  , 
licet  ,  ut  hic.  ct  l.  2.  sujjr.  dc  extr.  criinin.  Ilnjusmodi  coHc^ia 
fi.erunt  Ccntilium  ct  cxterorum  j  Gcntiliunr  ,  liiuc  Dcudropli.^i  i  , 
Cculoiiarii  ,  14.  C.  Thccd.  8.  l.  2-).  C.  llicnd.  de  sacrificiis  P.i- 
i^anorum.  Frcdiani  ,  Chiliarchffi  ,  d.  l.  20.  IIccatODlarcLw  ,  syno- 
dus  6.  iii  Tridlo,  c.  61.  Exlcrorura  ,  ut  JudsEornm.  de  quibus  vi- 
dc  /.  3.  §.  3.  Infr.  de  decnrion.  Golh.  RcligiOnis  cansa  coire  qiiid 
sit  ,  vidc"  Revard.  coiiject.  lib.  3.  c.    i3.  Ans. 

(.5)  Colitgiorum  Itge  tcncnlur  collcpiali  ,  solius  populi  Romani 
■Majtilale  ,  ut  hic.  et  l.  l\.  in  pr.  iiifr.  h.  t.  quod  nolatu  dicnisM- 
luum  cst.  Id  aulcin  ex.lcudi  potcst  ad  homiaes  hgios.  viJc  Cujaciuin 
ad  tit.  de  dolo  malo. 

(fi)  llinc  iUa;  inscriptiones  apud  Cuj.  7.  observ.  3o.  Collc«io 
Dcnclrophororura  quibus  cx  Scnatusconsiillo  coireliccl;  mcnsorihus  , 
niacliiiiuriis,  qulbus  ex  Senalusconsullo  coirc  licet.  ct  TertuUiauus 
in  hhro  de  jijuiuo  ;dvertus  P.^ychico.s  ;  rxcusan*  convcuius  CLii- 
slianos  ,  nisi  ioilt,  inqiiit  ,  in  Scnati.scoiijult** ,  cl  Piiiicipiiii»   uiau- 


data  ,  coUionibus  opposita  ,  delinqulmtis. 

i-j)     l.  3.  infr.  h.  t.  .,/,.., 

(8)  /.  1.5."  1.  Iiifr.  ad  leg.  Jul.  mnjest.  l.  4-  ^.  dchu  .  n  a 
ad  Ecchsins. 

(9)  Ttuentur  itaque  majestatis  .  d.  §..  i. 

(10)  /•    I.  stipr.  h.  t. 

(ii)  /.    I.    supr.  quod  cujnscitnqiie. 

(12)  if.  /.  I.  5-  I.  sitpr.  h.  t.  d.  l.  I.  Stipr.  quodctiuscunque. 
niijus  rei  tria  Senalusconsulta  m-racrantur  :  unmn  quod  L.  C:ul:J 
cl  Q.  M;u-io  Coss.  factiim.  Icbl*  A^coiiio  m  Pisontanu.  Altciuin 
quod  Lcnlulo  ct  Mctollo  Co--s.  factiira  ,  tcstc  Cicer.  2.  epis:.  a.l 
Quintum  Fiatrcm.  Tertiuai  Ncronianis  lcmporibus  ,  teslc  TatiU  i^ 

(i3)  Coliegia  pecunias  coiummies  hah.icre  ,  ut  htc.  arcnu  c.oii 
muncm  ct  syndicum.  vidc  /.  i.  5.  i.  supr.  quod  cnjtisciinqu: 
iinii^ersit.  , 

(i4)  /.    I.  infn.   siipr.  h.  t.  viJc  /.   i.  5.    i.  supr.   h.  t. 

(i5)  Z.    I.  supr.  h.  t. 

(,6)  Sodalcs  dicli,qai  una  scdcnt  ,  vcl  qui  d.iipibus  una  vcscun 
lur  ,  vcl  qui  inter  sc  su.idcnt  invicein  ,  quo<l  «tile  sil.  tc.slui  :n 
wce  sodah-s  ,  ct  qiiod  cocant  crchro  ,  cotvcrrae  dicimt-r. 

(17)  Pcimi.'>3um  cst  ci  rcs  habcrc  Cwiumiuies  ,  .ircam  commincm  , 
aclorem  ,  s}iidicum.  /.    i.  supr.  quod  citjuscuitqitc. 

(18)  ^'idc  qua?  scrij^si  ad  /.    1.  §.    i.  supr.  h.  t. 

(19)  IUic. 

(20)  i?  iniii  cpylvv  clc.  HiL.  ,      »      ...    i>, 

(21)  O.yLi-  /«,«.-,«,  ,  «  crj.a-iroi  etc.  Cuj.ic.  7.  o/.*.  3o.  c^  l.a 
sdicis  ita  rtslitiiil.  ... 

(22>  A<7/»     lltd.  K  i»r   toxcfAfOi  ctc.  Capc    Uid. 
(23)  eii  «.■  •:a<W  >;/«3-*»raf   ^'>-^-  Cuj.ic.  ilid. 
(24^   ^t*yQfim-   Cnj.  c.   i!id. 
(i.)  n  i>^4S.c«.  C.ijac    iliii. 


L  I  B  E  R    Q  U  A  D  R  A  G  E  S 1  M  U  S  S  E  P  T  m  U  S . 

T  I  T.    XXIII. 

DE  POPULARIBUS  (i)  ACTIONIBUS  (2). 

Definitio. 

1,  Paulijs  lib.  8.  ad  Edictum. 


63' 


EAni  popiilarem  aciioncm  dicimus  ,  quoe  suum  (3)    jus 
populi  (4)  tuetur  (5). 

Si  phres  cigant. 
2.   Tdem  lib.    1.   ad  Edictum. 

SI  plures  siraul    agant    populari    aclione  ,    Proetor    (6) 
eligat  (7).  idoniorcm  (8). 

Si  scepius  agatur.    i .  De  co  ,  ciijus  inlerest , 

aliis  prcvfcrenclo. 

3.   Ulpiakus  lib.    1.   ad  Ediclum. 

SEd  si  ex  eadem  causa  saspius  agatur  ,     cum  idem   Tg) 
faclum  sit  ,     exceptio    vulgaris    rei  (10)  judicatcC  cp- 
ponitur. 

§.    1.  In   popidaribus  actionibus  is^cujus^ii)  inlerest, 
praefertur. 


Quibus  datur  actio. 
4-  PAtiLus  lib.  3.  ad  EdicUun. 

POpularis  actio  iulegra?  (12)  personae  (i3)  permiltitur : 
hoc  est ,  cui  per  Edictum  postulare  (i4)  licet. 
De  vrocuriitore. 
5.   Idem  lib.  8.   ad  Edictum. 

QUi  populari    actioue    convenietur  ,     ad    defendendum 
procuralorem  dare  potest :  is  autem  ,    (jiii    eam  i)io- 
vet  ,  procuratorem  dare  non  (i5)  potest. 
De  muliere  et  pupillo. 
6.   ULPiA-\'tJS  lib.    3.5.   ad  Edictum. 

MUlieri  et  pupillo  (iG)  populares  actiones  non  dantur, 
ni?i  (17)  cum  ad  eos  [  res  ]   perlineat. 
De  SC.    TrebelUcuio.    1.  Non  intelligi  locupletiorein 
eum  qui  lnhet  has  arliones. 

7.  Paulus  lib.   4i.   ad  Edictum. 

POpulares  actiones  non  transeunt  ad   eum    cui  restituta 
est  liereditas  ex  Trebelliano  Senatusconsulto. 
§.    1 .   Item  qui  liabet  has  acliones  ,  non  intelligitur  es- 
se  Jocupletior  (iB). 

De  successonbus.   De  tempore  haruni  actionum. 

8.  Ulpianus  lib.    1.   ad  Edictum. 

OMnes  (19)  populares  actiones  neque   in    heredes  daii- 
tur  ,  nec|ue  (20)  supra  annum  extendanlur. 


(r)  Popukris  adio.  l.  4-  l-  4^-  ^-  -•  "<pr.  de  proc.  l  7.  5-  2. 
Supr.  de  clnl.  l.   56.   in/in.  sttpr.   de  Jidejiissoribtis. 

(u)  E.>t  lu)C  uotaiidum  ,  publicarnra  aclioninu  alias  csse  civilcs , 
alia»  crimiiKiles.  Ci',  ilcs  i,cii  pcciriiaiise  sunt  pojnilares  ,  ul  albi- 
coiTupti  ,  sepuichvi  violati  ,  dcjccli  vcl  cfiYisi  ,  apertarum  tabula- 
rum  ante  famiUae  qurestioncm  :  rriniiuales  vero  ali.e  ,  ck  non  ex- 
cludunl  aelionem  de  dolo  ,  ut  nolat  Cujacius  in  /.  et  clcgcnter.  7. 
stipr.  de  dol.  l.  .3q.  ^-  7-  ii\fin.  siipr.  dc  rr.ccpt.  qui  aihitr.  1.5. 
5.  5.  supr.  de  his  qtii  df'uderii,t.  l.  25.  in  Jiii.  supr.  de  S'C.  Si-' 
ianiaiw.  l.  32.  supr.  aal.  Falc.  l.  56.  in  Jin.  supr.  de  Jldejttss. 
I.  .3.  5-  utt.  supr.  de  sopulchro.  I.  3o.  5-  ^-  stipr.  de  jurejur. 
^i)iio-:Ki  a.-yuyi-  32.  Eclog.  r.  ex  lib.  60.  tit.  32.  c.  3.  Zonaras  , 
Ijm.  2.  populare  judicium  ,  /.  7.  supi\  de  jurisd.  quod  qiiid  sit  , 
vide  Z.  1.  infr.  h.  t.  De  popnlarium  actionum  appellalionc  ita 
scribit  Zonaras  ,   tom.   2.  ;ca/  tov  J^y^ov  T97r-'^«e    mofjLxcre^j  ,  o^sv 

(3)  Ts  '.n  l'<<ios-iis  liKiiUi'. 

(4)  Pop'^''o  ,  v.dgat.  h'al.  Populares  actioncs  etiam  publicae  di- 
Guutur  ,  quod  omnibus  patcanl. 

(5)  Addc  in  qua  quis ,  quasi  unus  cx  populo  ,  agit  , /.  43.  5-  ^* 
supr.  de  procurat.  qnse  cuivis  ex  poputo  compctit  ,  /.  un.  ^.  9. 
sujii.  ne  quid  iii  Jlumine  publico.  in  qua  quivis  ex  popiilo  jus 
proiiibendi  habei: ,  /.  2.  §.  2.  siipr.  ne  qi:d  in  toco  publico  adde 
/.  (.  Supr.  de  locis  et  itinciihus  piddicii.  forensis,  non  crimln;,lis. 
et  in  eo  dificrt  a  j)nblicis  judiciis  :  c.^t  ctiam  ex  iis  cansis  ,  quse 
pubiicam  tutc!  un  mcrcatur  ,  ct  tn  ea  filcju.^or  non  datur  ,  /.  56. 
in  Jin.  siipr.  de  JiJeju^sor.  et  aibiter  scntcnfijnn  diccrc  non  com- 
pCilitur.  /.   3.  5-   !•  supr.   de  recept.  qui  arldtr. 

(G)  Pi-f>3tor  eligit  idoueiorera  cx  mullis  agcrc  volcntibus  popu- 
lari  actionc. 

(7)     Afbitiio  suo  ,  causa  ci.ignita. 

(S)  Idoneioreio.  i^idg.  Jlal^  Id  gcnns  jnrTicii  Latinis  dicitnr  di- 
viiVitio.  Cr^ttnini  idoneior  cst  is  cnjns  intcrest  ,  t.  3.  in  ftn.  inji: 
h.  t.  is  cujus  tna^is  intorcst  ,  /.  tdt.  in  fn.  supr.  -  de  coiliision.'. 
k  ,  ad  qncni  res  mnxiine  j)trtinct.  sitpr.  l  3.  §.  11.  de  in/nine  li- 
bgro  exhileiida.  EJHS  autcin  nia.\iino  intcrc.  t  ,  qui  adfinitatis  et 
consaiiguiiiilalis  car.sa  se  agore  dicit  ,  /.  5.  ^.  5.  supr.  df  his  ,  qiii 
^uderint.  id  qanics  fit  ,  jefatmi  ct  more.^  agentiiira  jndicem  coui- 
parart  intcr  sc  opnrtet.  d.   /.   utl.  in  Jin.  supr.  de  collusione. 

(y)     Cin  judirutuin  sit.   et  ita    Jarob:rs    I.cch^is    lcj^siUiin    este 


conjicil. 

(i)"»  stipr.  de  exeept.  rr.i  judic. 

(11)  Vide  /.   2.    stipr.  h.   t. 

(12)  Intcgt-a  persoua  dicitur ,  cui  per  Edictura  postnlare  iicet. 
(i3)  Id  est ,  non  inf;imi. 

(i4)  Advocaii  oflioio  fungi  quis  non  potest ,  ulsi  integra  $It  per-. 
sona  ,  id  est  ,  non  faraosa  vei   iifamis. 

(i5)  /.  42.  supr.  dsprocnrat.  proeuratornon  datur  ,  8.  Eclog.  2. 
«?.  41.  nisi  certis  casibus  ,  nemo  cogitur  prociiratorem  dare.  /.  .i3. 
5-   2.   supr.   de  pracurat. 

(16)  /.    5.  supr.   de  ojieris  nofi. 

(17)  d.  /.   5.  /.    II.   iiifr.  de  nccusat.  l.    15.    C.   qui  acczaojv. 

(18)  Nisi  post  Hlem  contestalam.  /.  bG.supr.  dejidejiiss.  Aoani. 

(19)  Quid?  quse  sunt  populares  actiones?De  cjcci.is  ct  cffusis  ,  si 
lincr  hoino  occisus  ,  vcl  ei  nocitmn  sit  ,  Albi  corrnpti  ,  sepnlcliri 
\iplati.  /.  3.  in  Jih.  supr.  de  srpid.hr.y.  Ancitariiin  tubulirum  an- 
te  qncestioneni  familiffi.  Male  excipit  Acoinsins  luteidictum  ,  .N'*: 
qnid  in  loco  pnblico  ,^x-<mod  est  perpctuiim.  Nara  noji  est  owaino 
pojiuiurc  ,  qiiaiKloqnidem  nou  omnibn»  ,  .•^ed  ci  tantuin  coinp.-tit  . 
cujus  intercst.  Populaie  tantum  est  ad  aliqnid  ,  nemjic  ,  qnod  .id 
ntilitatcrti  jmMicam  pcrtiuct.  /.  2.  j.  hoc  /nt-rdictuin.  ^.  et  §.  pen. 
supr.  ne  quid  in  loco  publ  l.  ult.  sipr.  de  i'ii publica.  M.ile  eti;;!ii 
cxcipit  Intcrdictum  de  libero  hominc  exblbendo  ,  quod  cst  pcrjjc- 
tuum.  Nam  id  csse  populure  ncgari  pot<st.  Palct  qnidcui  omnibus , 
scd  non  ideo  popnlare  ,  sicut  crnnina  .itcllionut  is ,  c.KjnlatKt  here- 
ditatis  ,  prxvaricationis  ,  suspccti  tuloris,  omii!)us  palcnt,  uou  ta» 
nicn  sunt  jriiblica  prorsns  :  pertincnt  quideni  ad  ntilitaleui  publi- 
cara  ,  qnoniam  tuantur  iiberlatem  civiura.  At  non  idcD  lamea  quiJ 
populare  est ,  nisi  quid  cx  eo  in  publiium  redc.it ,  ut  est  in  Edict  > 
de  apertis  tabulis  ante  quneslioucra  fa:nilia;  ,  aclirie  ;ilbi  corrupti  , 
sopidcdiri  violaci  ,  de  dejcctis ,  et  eli'usis  ,  el  apud  Froiitiu.  a.  de 
Aqua:ductibus  in  senatusconsuiio  quodam.  Qua  ratione  poisis  ne- 
{rnt  collnsionis  judiciniu  populare  cs.h^  ,  ciini  nilul  cx  eo  io  publi- 
fiiin  redeat.   vide  Cujac.   c.   20.   de  divers.  temporib. 

(iu)  lino  supra  aninnn  cxtenduntur  ,  qnia  i:.i  piiblicain  utilita- 
tem  ncrtincnt.  t.  6.  supr.  h.  t.  lluiu.^nodi  actiones  non  sunt  tcm- 
poiaiia'.  /.  2.  5.  .(';.  supr.  ne  quia  in  toco  pnhlico.  Gotli.  Intdh- 
ge  de  judiciis  civilibus  et  cxtraordimrfis  :  publica  enira  jicdiii 
quaniris  popularia  sint,  pb;iiin([  ic  Y;„inti  annos  duraal.  l.querelam. 
C.   a.J  .'-q.    Corn.   da  fnLis,  Ans. 


628 


DIGESTORUM 


LIBEll  QUADRAGESIMUSOGTAVUS 


T  I  T.     I.    (i) 

DE  (2)  PUBLICIS  (3)  JUDICIIS  (4). 

Quoe  sint  judicia  puhlica. 

1 .  Macer  lib.    1 .   de  Publicis  Judiciis. 

"T^IL  T  On  (5)  oinnia  judicia  ,  in  quibus  crimen  verti- 
j  ^^  tur  ,  [  et  ]  publica  sunt,  sed  ea  tantum  ,  quge 
I  ^^  ex  Lcgibiis  judiciorum  publicorum  veniunt  : 
J_  ^  ut  (6)  Julia  majpstatis  ,  Julia  de  adulteriis , 
Cornclia  de  sicariis  et  vencficiis  (7)  ,  Pompeia  parricidii , 
Julia  pcculatus  ,  Cornelia  de  testamcntis  (8)  ,  Julia  de  vi 
privala  ,  Julia  de  vi  publica  ,  Julia  ambitus  ,  Julia  re- 
pelundarum  ,  Julia  de  annona. 

Divisio  in  capilalia  ,  et  non  capitalia. 
2.   Paulus  lib.    1 5.  ad  Ediclum  Pra-toris. 

PUblicorum  jrdiciorum-qua^dam  capitalia  simt  ,  quge- 
dam  non  (9)  capitalia.  -f  Ccipikilia  (10)  sunt  , 
ex  quibus  pa;na  mors  ,  aut  exilium  est  ,  hoc  (1  1)  est 
aqua?  (12)  cl  ignis  interdictio  (i3)  5  per  bas  enim  pcenas 
eximilur  caput  (i^)  de  civilalc  :  nam  carlera  ,  non  exi- 
]ia  ,   srd  relcgalioncs  proprie  dicuntur  j  tunc  enim  civitas 


retinetur.  f  ISon  (i5)  capitaUn  sunt  ,  ex  quibus  peounia- 
ria  ,  aut  in  corpus  aliqua  coercitio  ,  poena  est. 
De  niorte  reorum. 
3.  Ulptanus  lib.  35.   ad  Sabinum. 

PUblica  (16)  accusatio  reo  vel    rea  ante  (i^)  defunctis 
permillitur  (ib), 

De  prcejudicio. 
4.   Paulus  lib.   37.   ad  Edictum. 

INterdum  evenit  ,  ut  praejudicium  (19)  judicio  publico 
fiat  (20)  :  sicut  in  aclione  Legis  Aquiliae ,  et  furti  , 
et  vi  bonorum  raplorum  ,  et  Interdicto  unde  vi  ,  et  de 
tabulis  tcslamcnli  exliibendis  :  nam  in  his  (21)  de  re  fa- 
miliari  agitur. 

Accusatus  an  possit  accusare. 
5.  Ulpianus  lib.   8.   Disputationum. 

SI  (22)  qui  reus  factus  cst  ,  purgare  (^3)  se  debet  : 
ncc  (24)  anle  potcst  accusare  ,  quam  fuerit  excusatus. 
Gonstitutionibus  enim  observalur  ,  Ut  non  relatione  cri- 
minum  ,  sed  innoccnlia  reus  purr^etur. 

^.  1.  Illud  incertum  est  ,  mtrura  ita  demum  accusare 
polest  ,  si  (25)  fuerit  liberatus  ,  an  et  si  poenam  subie- 
rit  (26)  ;  est  enim  constilutum  ab  Imperatore  nostro  ,  et 
Divo  Palre  ejus  ,  Post  danv,ationeni  cwcusalioneni  quem 
inchoare  non  posse.   Seu  Iioc  puto  ad  eos  demum  pertine- 


(i)  Pjfctcr  Duarcntim  ,  Cnjacium  ,  Roljcrtum  ,  Brissonium  vidc 
Anloniuni  Corretim  ncl  Ovftiiintiones  Lusiutnia.  lib.  5.  tit.  i.  Mod. 

(2)  /j-  J>ist.  uU.  addit  Ecloga  ,  )^  woTx  fjitv  tio-t  xs(l>xh(KU  ■>  ttoIm 
U  J<  K^(l>xhiK(i  ■,  X,  ■n-olx  djtfAoiroi*.  7.  Eclcg.  6.  qure  capitalia  , 
iion  capilalia  ,  fainosa. 

(3)  PiiLlica  juclicia  privatis  opponuntur  civili  jurc  ,  nam  itirc 
canonico  luilla  suut  jirivata  ,  scd  omnia  publica.  Clarus  ,  5.    j^»?. 

5.  I.  Piiljlica  qufc  dicanliir  ,  vidc  /.  i.  Iiifr.  h.  t.  Goth.  Dc  jurc 
canonico  vidcntur  oinuia  ciimina  cssc  puhlica.  can.  infames.  qucest. 
I.  caus.  6.  Ans. 

(4)  Pulilica  jucUcin  sunt  h?rc  :  criincn  majcslatis  ,  adultcrii  , 
stupri  ,  homicidii  (  quo  vocahulo  intcliigc  vcncficia,  sui  ipsius  prre- 
cipitalioncin  ,  parricidium  )  falsum  (  hinc  falsa  moucta  )  ,  vis  pu- 
hlica  ,  privala  ,  raptiis,  ]ccidalus  ,  plagium  ,  amhitus  (  ciii  Simo- 
nla  Etcicsiasticnrtim  rc^pondtt  )  ,  repctundariuu  ,  aunonse  ,  de  re- 
siduis  ,  cl  similia. 

(5)  Pullicum  jiidicium  non  ideo  dicitur  ,  quod  criniinale  sit  , 
sed  quod  ex  lcgihus  puhlicorum  judicionim  dcsceiidat.  Puhlica  etiam 
dclicla  dicunlur  ,  quod  cuivis  cx  populo  corum  cxccufio  ,  id  est  , 
persccwlio  data  sit  ,  5-  '•  Jnst.  h.  t.  qtioe  in  oinnium  fcrunttir  in- 
juriam ,  Z.  4-  C.  de  harelicis.  non  privati  alicujus  ,  scd  ptihlici. 
/.  9.  ^.  5.  sup:  de  Puhlicanis.  Hinc  Lcgcs  dc  criminihus  Lntae  , 
puhh'c,-c  dicunlur  ,  /.  \ilt.  Siiyr.  de  coUcgiis.  l.  \.  infr.  adl.  Corir 
de  sicniiis.  l.  i.  C.  iibi  scnatorcs.  Puhlica  etiam  dici  exislimat 
Duarcniis  ,  quod  aut^quis  tcmpoiihus  corum  cognitio  ,  et  aniinad- 
vcrsio  ,  ad  populuin  jurtincrct.  vid.  Duarcn.  \^  disput.  Z-j.  Etliwc 
de  prima  divisionc  crimintim.  Alia  sunt  pecuniaria  ,  alia  capifalia: 
Capitalia  sunt  ,  non  in  qui])us  dc  criminc  agitur  (  polest  cnim  agi 
de  criniinc  civilitcr  )  ,  non  in  qiiihtis  j  oena  cst  corporalis  (  inler- 
dum  cnim  crimin.t  pccuniarilcr  punitintur  )  ,  scd  ca  capitalia  sunt, 
in  quihus  vd  po-na  corjwalis  imponilur  ad  puhlicam  vindictam  , 
vtl  pccunia  applicnlur  fisco.  vidc  Clartim  ,  5.  seiitent.  §.  ultiin. 
cjucEst.  I.  et  ha-c  divisio  ad  forum  dcdinandum  ct  cvitandam  tor- 
luram  ,  cl  niodtim  in  proccssu  scrvamhim  ulilis  est.  Existunt  ct 
aliae  criminum  divisioncs.  Sunt  cnim  alia  nominata,  ut  adultcritim  : 
alia  innominafa  ,  ut  vcrhciare,  perciilcrc  ,ingrcdi  domum  alicliam , 
et  similia.  Clarus  ,  5.  sciit.  §.  i.  Sunt  ct  alia  aliis  atrociora.  vide 
Clartim  ihid.  Pclrus  Gregorius  ,  3.  syntagm.  3o.  alia  facit  pcccata  , 
alia  «iclicta  ,  alia  inalcficia  ,  vcl  qtiasi.  quin  alia  ,  rc  ,  vcihis,  litc- 
ris  ,  vcl  conscnsu  conliahunlur.  Prretcrca  qua-daM  voltintaria  sunt, 
qusEdam  involunlaria  :  alia  clanctilaria  ,  alia  mauifesla  cf  violcnta. 
idtni  adjicit  ,  alia  cssc  acfualia  ,  originaha  ,  morlalia  ,  vcnialia  : 
quae  pocnitcntiam  admiltunt  vcl  non  admitliinl :  postrcmo ,  <pia>dam 
privilcgiata  ,    qu.Tedam   privjlegk)   dcslilula  :    quxdam  CQnnnunia  , 


qu?cdam  regia  ct  non  rcgia. 

(6)  5.  6.  Iiist.  h.  t. 

(7)  u4l.  vencficia. 

(8)  Lex  Cornelia  dc  tc.-famcntis  ,  lex  tesfamentaria  ,  quae  et  fal- 
si.  Paul    5.  sentent.   25.   Thco])h.   J-  7-   /'•'«<•  dc  publ.  judic. 

(9)  Puhlici.m  crimcn  non  dicitur  ,  quod  capitale  sit ,  quum  ali- 
quod  sit  crimcn  jnihliciiin  ,  non  tamcn  caj^itale. 

(|{))  Capitalia  judicia.  §•  ^-  ^'**^'  ^'-  '•  ^-  '3.  supr.  dc  bonor. 
possess.  l.  "8.   /';/r.   de  pceiiis.  l.    io3.   /«//".  de  vei-bor.   signif. 

(ii)  Exilium   pro  aquae  ct  ignis  intcrdictionc. 

(12)  Vidc  quas  dc  ignis  et  aqux  interdictione  scripsi  ad  /.  2. 
5.    I.   infr.  dc  pcenis.  l.    i.  ^.  2.  siipr.  dc  Irgat.  3. 

(i3)  Vel  dtportafio  ,  quae  in  cjus  locuio  successit. 

(i4)  Id  est ,  persona. 

(i;))  Capitnle  non  est  crimcn  ,  cx  quo  ]-»ccuniaria ,  vcl  in  oorpus 
coercitio  facita  tantura  aiiqua  csf.  H  irincno|)iil.  i.  tit.  2.  cap.  i ). 
et  21.  Civiic  ciimen  est  ,  cs.  qiio  juilcx  l^ij/uiix-j  )cpii/u^T*'  mulfam 
pccuniariaui  irrogat.  Crimin.-ile  vcro  ,  qtiod  Sxpvri^»]!  «"xfi  jt/uoiptxr, 
graviorcm  poenam  compleclitur. 

(16)  60.  Sriiops.   I.  ex  tit.  33.  cap.  3. 

(17)  Yide  /.  6.  infr.  h.   t. 

(18)  Periniitur.   mlg.   ctvxipshoit-  ^o.   Folog.    i.  tit.  33.  c.   3. 

(19)  Pripjndicium  judicio  puhlico  ficii  interdum  potest. 

(20)  Puta  si  de  re  familiari  agalur. 

(21)  Id  est  ,  in  Aquilia  ,  furfo  ,  rapina  ,  undc  vi  ,  et  Interdicto 
dc  tabulis  ,  agifur  de  rc  familiari.  addc  /.  un.  C.  qiiundo  ciuilis 
actio  criminali. 

(22)  Is ,  qirt  rcus.  vulgat.  Haloand.  Accusatus  crimcn  rcferrc 
non  potest  ,  anfcquam  liheiatus  sil.  Qui  vcro  c.x  condcmiialionc 
civitntem  ve!  lihcrtafem  amisit  ,  accusationcm  inclioare  non  {>otest. 
Inchoatam  famen  anHe  condcmnationom  implct.  Synops.  h.  t.  c.  4- 

(23)  /.  i.  /.  19.  C.  qui  accusarc  non  posswit.  purgai-e,ul  est, 
comparcrc  personalitt  r  .  ct  rcspondcrc  ad  interrogata,  jurare  de  vc- 
ritatc  diccnda.  An  aiitoquam  intcrrogctur ,  peforc  potest  e.^emi^lum 
inqui.silionuin  sihi  edi  ?  non  potcst  ,  idque  communi  usu  ita  obscr- 
vatur.  Num  potcst  i^etcre  dilationcm  respondendi  scu  tcmpus  dcli- 
hcrandi  ?  Minimc.  caqtic  communis  opinio  cst.  de  qua  vide  ei.v 
rum ,  5.  scntcitt.   ^.  ult.  qu.  \^. 

(24)  /.  19.  C.  qiii  accusaiv.  Srnops.  i.  ex  tit.  33.  c.  4.  il;»T- 
nica.  I.  5.  23.  Imo  potest  quis  crimen  gravius  ;»rcusalon  suo  ohji- 
ccrc.  /.    I.   C.  qui  accusare.  Synops.  d.  c.  4.    i.  Harm.  2.  c.  11. 

(25)  Accusafor  crimcu  rcfcrrc  nou  potcst  ,  pnusipiam  Ubcralu» 
sit  ,  vel  ahsolultis. 

(qG)  AI.  suluit. 


LIBER    QUADRAGESIi\IUSOCTAVUS 

re,  qui  (i)  vel  civitatem  vel  libertatem  amiserunt. 

^.  2.  luchoatas  p.lane  (2)  delationes  ante  damnati 
nem  implcre  (3)  e'is  ,  et  post  damnationem  perra 
sum  est. 

De  morie  rei. 


629 


faraia  non  scquetur  :  nisi  id  crimcn  ex 
quae  eliam  in  privato  judicio  infamiam 
porlat  j  veliiti  furli  (10)  ,  vi    bonorum 


ca  actione  fuit  , 
condemnato  '  im- 
raptorum  .^  inju' 


De  ordine. 


6.  MarciAntjs  lib.    14.   Institutionum. 

DEfuncto  (4)  eo  qui  reus  (5)  fuit  criminis  ,  et  poo- 
na  extincta  (6)  ,  in  quacunquo  (7)  causa  crirainis 
exlincti  dtbet  is  cognoscere  ,  cujus  de  pecuniaria  re  (8) 
ccgnitio  est. 

De  infamia. 

7.   Macer  lib.   2.  Judiciorum  publicorum. 

IXfamem  non  (9)  ex  omni  crimine  senteiitia    liicit  ,     sed 
ex  eo  quod  judicii  publici  causam     habuit.     ilaqne  ex 
eo  crimine  ,  quod  judicii  publici  non  fuit  ,  danmatum  in- 


o 


8.  Paulus  lib.   sing.   dc  Judlciis  publicis. 
Rdo  (11)  exercendorum  publicorum  capitalium  in  usu 

esse  dcsiit  (12)  ;  duranle  tarnen  pcena  Legum  ,  cum 
extra  (i3)  ordinem  crimiua  probantur. 

De  servo  in  capitali  causa  non  dcfenso. 

9.  Marciawus  lib.    i.   de   Judiciis  publicis. 

SCiendum  est  ,  si  in  capiiali  catisa  suum  servum  rcum 
crimine  factum  (juis  non  (i^)  defendcrit  ,  non  fUTu 
pro  derelicto  liaberi  :  et  ideo  ,  si  absolutus  fuerit ,  non  (i  j) 
liberum  ficri  ,  sed  manere  domiui. 


(1)  Amissa  civltato  vcl  libertate  ,  nemo  accusare  fotcsl  ,  /.  7. 
infr,  h.,t.  l.  4-  ";/'■•  '^^  accusat.  /.  18.  ^.  2.  ^-  3.  lnfr.  dc  jurc 
fisci.   excipe  §.  4-   /•   3.   Inft:  de  accusat. 

(2)  Nota  cxceplioncm  paragraphi  soperioris. 

(3)  /.    18.  §.  4-  "?/''•  de  jure  fisci. 

(4)  Ciimcn  ct  j  oena  mortc  cxtinguuntur  :  idcoque  rco  defuncto, 
judex  ultcrius  progiedi  non  dtbct  ,  Z.  3.  siipr.  h.  t.  l.  Ui.  infin. 
infr.  de  reg.  jur.  nec  in  ticredcs  rei  Iransit  acciisatio  ,  /.  2.  C.  si 
reus  vcl  accusator  niojtuus.  l.  ult.  infr.  ad  1.  Jul.  majest.  nisi  dc- 
•iunctus  leus  sit  quinquc  cwiminum  ,  dc  qui!)iis  vide  /.  2.  et  l.  ull. 
C.  si  rcus  icl  accusat.  el  majeslatis  :  id  enim  erimen  a  succcssori- 
bus  purgandum  cst  ;  alioquiu  dcfnncti  bereditas  fisco  vindicabitur. 
d.  t.  ult.  l.  6.  /.  7.  C.  ad  l.  Jul.  majrst.  1.  5.  C.  si  reus  vcl 
accusat.  Sed  Clarus  ,  5.  sent.  §.  ult.  qu.  5i.  refert  Jure  Canoni- 
co  ,  et  comniuni  interpretum  opinione  ,  qiicnillbet  beredem  defiuicti 
teneri  ,  ctitimsi  lis  non  fuerit  contcstata  ciim  dcfuncto  ,  non  tamen 
ullra  vires  hereditarias. 

(5)  Ncduni  ianicn  condcmnatus  ,  aut  si  condemnatus  sit ,  qui  a 
sentenlia  provccavit.  /.  ult.   C.  si  reus. 

(6)  Extincta.  In  quacunque  ,  vulgat.  Haloand.  ut  duee  sint  hic 
seiitentiae. 

(7)  Crimine  extincto  ,  etiam  pecuniariter  agi  potest.  Crimen 
autera  extingnitur  niorte  rri.  supr.  h.  t.  Quis  eo  casn  conveniri 
potest  ?  utiqiie  lieres  ,  aut  eo  non  existente  ,  ipsa  hereditas. 

(8)  Pecuniarifcr  heres  convenitur  in  id  ,  quod  ad  eum  perve- 
nil.  /.  5.  sujtr,  dc  calumn.  l.  12.  infr.  ad  leg.  Corn.  de  falsis. 
/.   3.    C.  si  rcus  vel  accusator. 

(i>)  Nun  omne  crimtn  damnatuin  iafamat  ,  sed  publicum  ,  ut 
hic.  Imo  ,  ct  non  publicum  infaraat.  /.  1 .  ibid.  qui  pro  socio  , 
inandato  ,  deposito  elc.  supr.  de  his  ,  qui  notantur. 

(10)  /.  4-  infin.  sup7'.  de  /us  ,  qui  notiintur. 
"(' 0  Sulaudi  ,  antiqiiDs.  Ordo  antiquus  excrccndorum  publico- 
rum  capilalium  is  fuit:  Primnm  ad  Quxsitorem  (  cui  judicii  cxcr- 
cilio  obtigisset  )  rel  nt  men  deferebat  is  ,  qui  accusaturus  ci-at  ,  id- 
que  recipi  postulabal  ,  et  qua  Icge  reum  faceret  ,  profitebatur  :  dc- 
inde  subscribebat  in  crimeu  j  libello  subscribcbat  se  professum  esse , 
/.3.^.  I.  infr.  de  accusat.  quae  res  eum  simiiitudine  supphcii 
a^^tringebat  ;  sa))scribebant  eum  accusatorcs  alii.  Ascon.  in  fine 
Mtloniana  ,  Corneiianie  ;  Cicero  ,  de  di^nniatione  ;  Patercul.  2. 
C(ei.  8.  epist.  Ciceionis;  Tacit.  /.  i.  Suet.  /.  de  claris  orat.  Ac- 
cusationis  formula  hacc  ,  similisve  :  .Aio  tc  N.  occidisse  ,  spoliasse. 
Ascon.  2.  f^er?:  Tacente  ct  silente  reo  ,  lis  «stimabalur  ,  utvicti: 
negante  ,  dics  iuquireiidi  criminis  a  Magistratu  petebafiir.  Et  hoc 
modo  reus  legibus  inlcrrogari  dicebatur.  Cicero  pro  domo.  Nam  in- 
te«-cgatio  ad  accusaforcm  ,  non  ad  judiccm  refcrtur.  Sallust.  con- 
juratione  Catil.  Tacitus  ,  14.  et  iG.  Ab  ca  interrogatioiie  reus  in 
reatu  esse  dictbatur.  (  Quo  loco  notandum  Loc  est :  plcrumque  in- 
cidisse  de  accusatore  constlt«endo  contentioucra  ,  phuibus  certatim 
ad  accusationem  cuilibet  e  populo  patentem  ,  vcl  prsemii  spe  ,  vel 
laudis  studio  ,  vel  privatis  iiiimicifiis  concurrcntibus  ,  qucd  super 
ea  re  judicium  reddtbatur  ,  Dii'inatio  dicebatur  ,  lcsic  aiictore  ad 
Hcrennium  1%.  i.  Quintiliano  et  Gellio).  Rei  nomine  recepto  , 
die  plciunqiie  decimo  ulrumque  ,  accusatorem  ct  rcum  ,  adesse  Pr.T- 
lor  julioi)3t  :  spatio  accusatori  dato  ad  probaliones  coriquircndas. 
Adcon.   C(;rnctiana  ,  Cic.   rcrrina  accusat.  Tacit.   i3.  uLi  de  Si- 


Inno  ,  Plin.  3.  cpist.  nd  Minutianum  ,  et  6.  ad  Ursiwim.  Tntcr- 
dum  i])si  rco  inquisifio  permiftcbatur.  Tacit.  12.  uhi  dc  Suillio. 
Quod  ad  Judices  attinet  ,  cos  Prffitor  cx  decuriis  sumebat ,  eortira- 
qiic  nomina  iu  urnam  mittebat.  Nnmerum  necessarium  ex  his  sor- 
tieltatur  ,  quo  cx  numcro  accusalori  integrum  erat  rejicere  ,  qiios 
suspectos  putabat.  In  rejectorum  locuni  alios  Prsetor  subsortiebalur, 
quoad  legifimiis  numerus  (  qui  Legibus  quibusdam  aniplissiinus  de- 
fiiiiebatur  )  conficeretur.  His  perfectis  ,  jurejurando  conscripti  judi- 
ces  adigebantur  ,  jurabantque  omnes  in  leges  praeter  ipsiira  Prneto- 
rein.  Il.ilicain.  7.  Juraforum  nomina  libellis  consignahaulur  ,  et 
isbiquc  habtbantur  :  sed  ct  in  arca  rcponebantur  ,  ne  selectorum  vi- 
cc  aliis  corruptis  supposifis  fraiisaliqua  fieri  possct.  Ascou.  2.  yerr. 
nic  cognifionis  a  Pr?efore  cifabatur  accusafor  et  reus.  Ascon.  3, 
Verr.  Fesfus ,  Apul.  3.  de  Asino  ,  6.  Valer.  i.  si  accusafor  cita- 
tus  neque  rcspondebat ,  ncque  excusabatur  ,  i-eus  e  rcis  exirai  dice- 
bafur  ,  Ciccr.  4-  Verr.  Ascon.  in  Corneliann.  si  uterque  praescns 
erat,  oratoribus  dicendi  pofcsfas  fiebat  ,  cifabanfnr  testcs  ,  palam- 
qiic  ac  publicc  intcrrogabanfur  ,  corum  quoque  dicla  in  ]»romptu 
referelianlur.  Causa  utrimque  perorata  ,  Prsefor  dixisse  Oratores 
pronunciabat,  i.  Quint.  5.  Ascon.  3.  Verrina,  Tum  in  consiJium 
judiccs  mitfebanf ur ,  ct  ad  senfentiam  dicendam  dimittebanf ur.  Ta- 
bellas  autcm  accipicbant  judices  absolutionis  ,.  condcranationis  et 
ampliafionis  litcris  inscripfas  ac  signafas  ,  earumque  aliquam  cum 
in  consilium  missi  fuerant  ,  in  urnani  conjicere  necesse  hahebant  , 
aufequam  eis  Lege  Glaucia  comperendinandi  data  est  polestas,quo 
ex  solcnni  ordine  nonnihil  Pompeia  Lca:  immufavit.  Ea  eniin  ,  te- 
ste  Asconlo  in  Miloniana  ,  tcstcs  ,  priusquam  causa  ageretur  ,  per 
triduum  audiri  ,  dicfa  corum  a  judicibus  obsignari  jussit  :  quarta 
deinde  dic  omnes  in  posferura  adesse  juberi ,  ac  coram  accus.atore 
et  rej  ,  pilas  (  in  quibus  noraina  judicum  inscripfa  etsent  )  sequa- 
ri  ,  po?tera  rursus  die  soriifionem  judicura  81.  fieri.  Qui  numerus 
ctim  sorte  obtigisset  ,  ut  ipsi  protinus  sessum  irent  ,  accusatorique 
dnae  ad  diccndura  borae  ,  reo  fres  darentur  ,  illoqiie  ipso  die  reus 
jiidicarctur.  Ifa  tamcn  ,  ut  joriusquam  senfentiae  ferrentur  ,  quinos 
ex  singulis  ordinibus  accusatori  ,  tofidcm  reo  ,  rejiccrc  liccret.  Hu- 
jiis  Lcgis  Pomjjcia;  ,  velut  novae  ,  ut  et  horarr.m  ad  dicendum  ora- 
toribus  concessarum  meminit  Cicero  ,  4-  de  finib.  et  ia  Brnto  , 
Tacitus  ,  lib.  de  claris  oratoribus.  PHn.  2.  epist.  Sed  haec  aiitiqua 
omniiim  judiciorum  solcunitas  sub  Imperatoribus  ex  usu  reccasit. 
vide  Brissoniiim  ,  2.  sctcct.   i. 

(12)  Inst.  h.  t.  in  princ. 

(i3)  Hodie  omnia  criinina  extra  ordinem  iiuniuntur  ,  /.  4-  S-  ^* 
infr.  ad  leg.  Jul.  peculatus.  I.  7.  infr.  ad  teg.  Jul.  rcpct.  /.  3. 
iifr.  ad  S'C.  Turp.  t.  ult.  Infr.  ad  leg.  Fab.  de  vlag.  t.  i.  in 
fin.  i.  12.  Iifi:  de  pccnis.  cum  in  eis  scriipulosae  solennitatcs  ,  ct 
furmulas  vctcrcs  judiciorum  non  scrventur.  Mansit  pcena  Legum 
aliquandiu  ,  scd  postea  iu  incerto  ,  et  arbitrio  judicanfium  esso  cce- 
]iif.  Itaque  hodic  a  pcena  aijpellari  posse  vcre  di.xcris;  agunfur  enim 
oinnia  extra  ordineni  ,  et  ex  causa  ;  idcirco  moribiis  nuUa  nunc 
aotio  furti  est  in  duplum.  vide  Cujac.  8.  obscruat.  33.  addc  Clar.  5. 
scnt.  §.  utl.  qu.  8. 

(i4)  Vide  /.  i3.  supr.  de  statu  hom.  l.  9.  5.  i.  supr.  qni  et 
a  quilnis. 

(15)  d.  l.   i3. 


G3o 


D     I     G     E     S     T     0     Ft     U     7^1 


Ve  alsente. 


10.  PAriJiiAistJS  lib.  2.  Deraiiliormm, 

INter  accusatorem  et  reum  cognilione  siiscepta  (i).,  ex- 
cmtio  (2)  pro  aLsenle  (3)  juslis  (4)  ralionibus  ad- 
miuitur  :  nec  (5)  per  triduum  per  (o)  smgulos  dies 
ler  ciialus  (7)  reus  damnetur  :  vel  de  accusalons  absen- 
tis  ,  priesente  reo  ,  calumnia  pronuacictur. 

De  servo  dcfendendo, 

i\.  M;eciANUS  lib.   10.  de  Judiciis  Publicis. 

SErvus  [  etiam  ]  per  (8)  procuratorem   domini  aecjue  , 
ac  per  (9)  dominum  ,  defendi  potcst  (10). 

JDe  personis  adhihendis  ab  audituro  custodias. 

Pediebusferiatis.  Dc  irmoxiis  diinitlcndis  , 

el  nocentibus  differemiis, 

12.  MoDESTiNTJS  lib.  3.  de  poenis. 

Ustodias  (11)  auditurum    tam  Clavis^imos  (12)  Viros  , 
quam  palronos  (i3)  causaruin  ,  si  omnes    m  ciyitale 


c 


provinciae  ,  quam  regit  ,  agunt  ,  adhibere  deb^-re  ,  et  fe^ 
riatis  (i4)  diebus  custodias  audire  posse  rescriptum  est  ; 
ita  ut  innoxios  dimiltat ,  et  nocentes  ,  qui  duriorem  (i5) 
animadversionem  indigent  ,  diflerat. 

De  morie  accusaloris.    1 .  De  procuratore  ,  de  absente. 

i 
i3.  Papixiakus  lib.  i5.  Responsorum.  j 

ACcusatore  (16)  defuncto  ,  res  ab  alio,  judicante  Prae^ 
side  provinciaj  ,  pcragi  potest. 
5.  1.  Ad  (17)  crimen  judicii  publici  persequendum 
frustra  (i8)  procuralor  intervenit  (19)  :  njiilloque  raa- 
gis  (20)  ad  defendendum.  sed  excusationes  (21)  absentium 
cx  SG.  judicibus  allegantur  (22)  ;  et  si  juslam  rationem 
habeant,  senteulia  ditierlur. 

De  infaniia. 

14.  Idem  lib.    16.  Responsorum. 

GEneri  servis  a  socero  veneficii  accusatis  ,  PrKses  Pro- 
vincicT  patrem  (28)  calwnniam  intulisse  pronunciar 
yerat  ,  inter  infamas  (2^)  palrem  defunclae  non  habeu- 
dum  respondi  :  quoniam  ,  elsi  publicum  judicium  inier 
liberos  de  morle  rdis  coustitissel  ,  citra  periculum  pater 
viudicaretur. 


(j)  Id  cst,,  lite  contcslala  ,  ynTci  Tpo)£aT«vt>'-  Basil.  vide  Cu- 
i;ic.  20.  obs.    II.  -    .      ,  ,     •  .      1 

(a)  lu  judioio  criminaM  excusatorcm  aLsentiae  legcs  admittunt  , 
/  i3  in  fin.  Infr.  h.  t.  quae  cjiisdcm  Papimiani  est  ,  Paul.  o- 
sent.  '5.  5.  8.  4«  5.  scnt.  16.  ^.  11.  adde  /.  33.  Supr.  de  proc* 
l.  tq.  §.  2.  Sitpr.  de  prcl>. 

(3)  Ilco  sc.  ue  iil  contuinax  damHetiir  rcus:  accusator,  calumiiiJe. 

(4)  Faclt    /.   1.  infj'.  de  refiir.  rois. 

(5)  .Al.  ni;.  ■  ^    ,,         . ,  •  1 

(6)  Dixi  ad  Log.  12.  tabular.  tit.  7.  cap.  5.  Pcr  trulnum  ,  lU 
es.t,  pcr  slngMlos  dics  citarc  ,  aa  illud  sisnilicat  per  Ires  dLcs  con- 
{inuos,  ut  quidain  volunt?  an  vefo  ,  ut  leus  ler  in  novcni  dici-js 
citctur  ,  nt  iiene  omnes  interpretcs  voluut  :  adeo  ut  tcmpons  istins 
spatium  Imbertus  trin':ndlnum  vocct  :  ct  male  ,  cum  trinundiuuiu 
constet  27.  du:biis  ?  A"  ycro  id  signiticat  ,  quod  vul-jo  di*;itur  , 
dtarc  per  tres  brcvcs  dies  ,  ut  vull  Cuj.   ao.  obs.   11   ? 

(7)  Citatio  rei  per  triduum  fiebat  ,  sic  taincn  ,  ut  pcr  suignlos 
dies  ter  adhuc  cilartlur  ,  /.  7.  supr.  dn  in  integr.  voce  prxcouis 
aut  buccina  ,  quae  vocis  siiniiiludo  est.  Cuj.  ibi,(.  et  7.  obs.  IX 
vid.  Duarcn.  1.  dispitt.  70.  Novcll.  r?.").  cap.  5.  ncus  quo  die 
adcsse  jubebatiu-  citatns,  Ciccro  4-    Vcrrina.  ct  irt.  di^'inal. 

(8)  Adde  /.    19.   Infr.  de  pcenis. 

(9)  ^  'f^^  '•   ^*    ^-   ^^  nccusat. 

(10)  Iino  non  potcst.  viJe  Paul.  5.  sent.    ifi.  f.   ii- 

(11)  Custodia;  ,  snnt  noccntcs  ,  aut  sultcm  accusali,  in  custodiam 
conjccti.  /.  &.~  sttp'.  d^  cjfic.  Pmcons. 

(12)  Clarissimi  ,  id  Cbt  ,  scnatores.  disi  ad  1.5.  Supr.  de  atrat. 
furioso. 

■  (i3)  Ilodie  cx  nsu  ,  cl  stilo  comnmm  ,  cum  reus  cxanuuatur  , 
lutroni  caus.iruni  nonsunt  prxscntcs.  vid.  Clar.  5,  sent.§.  ul.  qu.  ^o. 
(i4)  /.  y.  in  fin.  supr.  dc  fcriis.  Siftton.  dc  Clatidio  loquens 
ct-^.  i'\.  Jns  ,  inquit,  ct  Cousii)  ct  e.vtra  bonorem  laboiiosissiinc 
di\it,  ctiam  suis  suorunique  dicbus  solenalbus  ,  i^inaunquaiu  festis 
(|iioitic  antiquitiis  ct  rcii;;iosis.  An  festis  dicbus  recle  siipplioium 
Ul   reo  sumatur  ,  alibi  diccinus. 

(i5)  Duriore  aniinadvor.sluiic.  i^utg.  Hah 
(iG)  \ide  /.    3.   Iiifr.  de  accu.^^nt. 

(\-,)  Procurator  pro  alio  iii  causa  oapitalilani  ad  agondum^,  quain 
?J  dcfcndciidum  non  admUtitur  .  vidc  lanun  Sotin.  tc^.  032.  ft 
iHuctilicncm  Joannis  Antouii  Rnbei  ,  ad  hunc  $■  Golh.  Addo  Me- 
uc  ■'-  de  nibiir.  Jtidic.  lih.  1.  q.  79.  Boss.  dc  criminib.  tit.  an  m 
itirnin.  ind.  quis  pro  absenie  intsrt'.  S    L. 

.18)  \id.  1  10.  stipr.  h.  t.  et  .'iic  PiOturator  abjeiitis  nomine 
uva  cft.  audicndus  in  rrimuialibus  c.uiv:!*  ,   in  quibus    p«na    oMpo- 


ralis  ,  fton  pecuniaria  ,  non  relegatio  ,  non  privatio  ab  ordine  aut 
oflicio  imponenda  e<t  :  ct  ita